Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 13149 2500830 2413320 2026-05-16T17:29:48Z Raymond Trencavel 26125 2500830 wikitext text/x-wiki {{Infobox Estil musical |nom=Ska |originas_estilisticas=[[Mento]] - [[Rhythm and Blues|Rhythm'n'Blues]] - [[Jazz]] |originas_culturalas=Fin de las annadas [[1950]] en [[Jamaica]] |instruments=sax, trompeta, trombòne, òrgue Hammond |popularitat= |genres_derivats=ska-punk, ska-core, ska-revival, two-tone ska, skazz |genres_associats=[[reggae]], punk-rock, oi !, pub-rock, [[soul]], [[rythm'n'blues]], rocksteady, ska punk |scènas_regionalas= |vejatz_tanben=skinhead, mod, [[punk]], rude boys }} Lo '''Ska''' es un [[genre musical]] aparegut a la fin de las annadas cinquanta del {{s|XX}} en [[Jamaica]]. A la fin de las annadas seissanta aquel genre evoluèt cap al [[reggae]]. [[Categoria:Ska|*]] [[Categoria:Genre musical]] trpzaklahv3fxszg56wktvkiu7ihbtj 0 17569 2500836 2500802 2026-05-16T18:04:49Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500836 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau tà sistematizar lo calcul de las airas. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] pn3t04jpi6sr0wbpgg53zz7jhmep210 2500838 2500836 2026-05-16T18:39:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500838 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] hoepzredknlcex91ky43e543ij3dfjp 2500839 2500838 2026-05-16T18:47:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500839 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera invencion estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] pirb86s7ubrbqogz8cx0p7k14roemem 2500841 2500839 2026-05-16T18:51:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500841 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera invencion estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] e1a6egnoaz8bav432blcwki5wsixqtd 2500843 2500841 2026-05-16T18:55:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500843 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] 902afizfhrj9s6kze43x72fobawpe38 2500866 2500843 2026-05-16T21:45:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500866 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] mzaajbabl5z0abwnmgyz4aj4fx5sbsr 2500867 2500866 2026-05-16T21:51:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2500867 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura de l'aira == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] 2i0n218vcfx2m4yawra74laiyqlrydk 2500869 2500867 2026-05-16T21:57:59Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats de mesura de l'aira */ 2500869 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura == De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] arypdthn69km4i8444ec84xbp3dqoln 2500870 2500869 2026-05-16T22:06:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats de mesura */ 2500870 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] cm06nfu5ym54ik5sft9j54o3k3bqvnt 2500874 2500870 2026-05-17T06:34:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats de mesura */ 2500874 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. * mètre carrat (m²) ─ unitat de referéncia de l'SI * centimètre carrat (cm²): 1 cm² = 0,0001 m² * [[ara]]: 1 a = 100 m² * [[ectara]]: 1 ha = 10 000 m² * [[quilomètre carrat]]: 1 km² = 1 000 000 m² Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] rqonhe86oebcsznmfkzp50gc2o8yauy 2500875 2500874 2026-05-17T06:35:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats de mesura */ 2500875 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. Mesuras anglosaxonas * [[larda carrata]]: 1 sq. yd = 9 sq. ft = 0,83612736 m² * [[acra (unitat)|acre]]: 1 ac = 4046,8564224 m² * [[arpent]] == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] 5upxw6o33iqn9j6z01cwufcv4suacfv 2500877 2500875 2026-05-17T06:54:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats de mesura */ 2500877 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo pè carrat (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. De faiçon de generala, en matematicas se preferirà lo tèrme «aira» (del bas latin ''aera'', «espaci plan»). Pertocant lo tèrme «superficia», s'utiliza principalament dins los terrens e s'exprimís en [[Mètre carrat|mètres carrats]] (m², unitat de lo [[Sistèma Internacional d'Unitats]]) o d'autras unitats de mesura. == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] acxex3lsjvdhpy27vofz097hfyzvpz1 2500878 2500877 2026-05-17T06:57:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats de mesura */ 2500878 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo pè carrat (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] 8hfie93kr7nuljcvsn483cjfjf9r1d7 2500879 2500878 2026-05-17T06:57:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Unitats de mesura e vocabulari */ 2500879 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Formulas pel calcul de l'aira == === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] kq77crir8w81o1zj1t4vghjjpzrzcg6 0 22360 2500837 2496838 2026-05-16T18:13:02Z Raymond Trencavel 26125 /* Discografia */ 2500837 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Hellfest2017Trust 05.jpg|vinheta]] '''Trust''' qu'ei un grop de [[hard rock]] [[francés]] format en [[1977]] a l'entorn deu cantaire [[Bernie Bonvoisin]] e deu guitarrista [[Norbert Krief]] (Nono). Qu'estón lo sol grop de hard rock francés a aver succès hòra de França mercés aus lors albums en [[anglés]]. Mes las loas paraulas qu'èran en purmèr escriutas e enregistradas en [[francés]]. '''Trust''' qu'ei un grop politicament engatjat pròche de l'anarchisme. Las loas paraulas que son sovent violentas e opausadas aus quites fondaments de la nosta societat : lo tribalh ("bosser huit heures"), la polícia ("police milice") e la preson ("le mitard", "sors tes griffes"), las eleccions ("la grande illusion"), etc. La cançon la mai coneguda de '''Trust''' se ditz ''Antisocial'' (1980)<ref>https://web.archive.org/web/20201024183039/https://www.rtl.fr/culture/musique/antisocial-de-trust-un-hymne-pas-si-anti-systeme-que-ca-7800867494</ref>. == Discografia == * [[1977]] Prends pas ton flingue / Paris by night (single) * [[1979]] [[Trust I]] ** L'élite / Toujours pas une tune (single) * [[1980]] [[Répression (album)|Répression]] ** Fatalité / Passe (single) * [[1980]] [[Répression (album)|Répression]] (version anglesa de ''Répression'') ** Antisocial / Sects (Promo single) * [[1981]] [[Marche ou crève (album)|Marche ou crève]] * [[1982]] Savage (version anglesa de ''Marche ou crève'') * [[1983]] [[Trust IV]] (idéal) ** Idéal / Toutes barricades(single) * [[1984]] [[Man's trap]] (version anglesa de ''Trust IV'') * [[1984]] [[Rock'n'Rol]]l ** Serre les poings / ? (single) * [[1988]] [[Paris by night]] - Live * [[1988]] [[En attendant]]...(brouillard en novembre, Noël en décembre) ** Petit papa noël / Paint it black (single) * [[1992]] Live (tournée [[Répression dans l'Hexagone]] de 1980) * [[1992]] [[Prends pas ton flingue]] * [[1992]] Antisocial (version '80, '92 et live) * [[1993]] [[The backsides]] * [[1996]] [[Europe et haines]] ** On lèche, on lâche, on lynche / Ça vient, ça meurt (single) * [[1997]] [[A live]] (virada Insurrection dans l'Hexagone) * [[1997]] [[Anti best of]] * [[2000]] [[Ni dieu ni maître]] * [[2000]] [[Still A-live]] (virada Insurrection dans l'Hexagone) * [[2001]] [[Tribute to Trust]] * [[2006]] [[Campagne 2006 : Soulagez-vous dans les urnes !]] - Live + 3 títols navèths * [[2008]] [[13 à table]] * [[2018]] [[Dans le même sang]] * [[2019]] [[Fils de lutte]] * [[2022]] [[Propaganda (album)|Propaganda]] == Videografia == * A-live (DVD e VHS de la virada Insurrection dans l'Hexagone de 1997) * Trust : Soulagez-vous dans les urnes ! (campagne 2006) (DVD enregistrat au hestenau Les Terre Neuvas 2006) == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20040729165043/http://www.trust.tm.fr/ Sit oficiau] * [http://trust.forumactif.com/index.htm Fòrum oficiau] * [https://web.archive.org/web/20070113030558/http://users.skynet.be/pierremerveilleux/nono/ Paja d'un fan sus Nono] * Vidèo Youtube en [[francés]] : ''"Métal Express : TRUST"'' https://www.youtube.com/watch?v=NqnsUpI15Ec == Referéncias == {{Multi bendèl|portal musica|portal rock}} [[categoria:grop de musica francés]] [[categoria:grop de heavy metal]] [[categoria:grop de hard rock]] [[Categoria:grop de rock francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1970]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] b7ajnx67yg3bo02n0rmtxmnecuom83w 0 26015 2500901 2499421 2026-05-17T10:28:00Z Toku 7678 /* Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica */ 2500901 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 4zwuwtooatmol4nyu4z9k4flxahypfr 2500902 2500901 2026-05-17T10:34:57Z Toku 7678 /* Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica */ 2500902 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|(en)]]''' William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] q6d2589cf5bx284eay27o612f4ocrol 2500903 2500902 2026-05-17T10:35:51Z Toku 7678 /* Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica */ 2500903 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] hjnwdzvrvc5cdxr5mwlnhtlco831yay 2500917 2500903 2026-05-17T11:26:21Z Toku 7678 /* Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica */ 2500917 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. En parallèl, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 9ma365wdivt1vzqlni6dunyj4drv9l6 2500918 2500917 2026-05-17T11:29:44Z Toku 7678 /* Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica */ 2500918 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. En parallèl, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] ddrz6lqkjtsbvxci4kbflezcvy6wtvb 2500919 2500918 2026-05-17T11:35:25Z Toku 7678 /* Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica */ 2500919 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. En parallèl, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 8f8he52m3zvo0dra91m9no6u4ks5bqp 2500920 2500919 2026-05-17T11:46:11Z Toku 7678 /* Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica */ 2500920 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] du8597paoqitqrrt8h56ttmb0d7ctcm 2500921 2500920 2026-05-17T11:48:22Z Toku 7678 /* Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica */ 2500921 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 545spz3kx1bzlr91s2ou192tfwihnqu 0 29929 2500807 1962210 2026-05-16T13:08:05Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:CaptAmerica.jpg]] per [[:Imatge:Captain_America_cosplay.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)) 2500807 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> [[Fichièr:Captain America cosplay.jpg|250px|drecha|vinheta|Lo supereròi Captain America]] Lo tèrme '''supereròi''' (de l'[[anglés]] ''super hero'' o ''superhero'') designa un eròi fictiu amb de poders extraordinaris dins las [[benda dessenhada|bendas dessenhadas]] americanas (''[[comics]]''). Un supereròi possedís las caracteristicas seguentas: * a de capacitats extraordinàrias (volar, fòrça subreumana ...), apeladas superpoders. * possedís una dobla identitat : la de la persona normala e la, secreta, del supereròi. * pòrta un costum distintiu quand es un supereròi. Òm designa [[Superman]], aparegut en [[1938]], coma lo primièr supereròi. Qualques supereròis : * [[Angel (X-Men)|Angel]] * [[Batman]] * [[Captain America]] * [[Iron Man]] * [[J'onn J'onzz]] * [[Dick Grayson|Nightwing]] * [[Tim Drake|Robin]] * [[Spider-Man]] * [[Superman]] == Vejatz tanben == * [[antieròi]] * [[supervilan]] [[Categoria:Supereròis|*]] hafpr9aix1182c1s96qr0itple9xjpj 0 30968 2500820 2493976 2026-05-16T15:09:51Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500820 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Place Memorial auz Heros Nationaux in Burkina Faso, 2009.jpg|vinheta|180x180px]] Ouagadougou es la vila mai importanta e la capitala de [[Burkina Faso]]. Sa populacion es de 2,4 milions de personas en 2019<ref>https://www.insd.bf/sites/default/files/2023-02/MONOGRAPHIE%20DE%20OUAGADOUGOU_5E%20RGPH.pdf</ref>. Los abitants son apelats Ouagalais.e en francés. L’actual cònsol màger de la vila es Armand Béouindé dempuèi 2016<ref>https://lepays.bf/mairie-centrale-de-ouagadougou-cv-nouveau-bourgmestre/</ref>. == L’origina del nom == Lo nom es una deformacion de « Wogodogo » e significa "aquí ont se recep d'onors, de respècte."<ref>https://web.archive.org/web/20250206132549/https://mairie-ouaga.bf/la-commune/presentation/historique</ref> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">''Ouagadougou''</font> |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Burkina Faso}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superfícia]] | 219 km² |- |[[Populacion]] |2 415 266 ([[2019]]) |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] | 15° 36' N |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 32°32' È |----- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" bgcolor="lightblue" | Localizacion de la vila en [[Burkina Faso]] |----- ! colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[Fichièr:Burkina Faso map.png|190px]] |} == Geografia == La vila es situada dins la “Region” Centre e dins la “Província” de Kadiogo, dins lo centre del país. == Climat == La vila es somesa a un climat tropical de savana, comprenent doas sasons : la sason seca e la sason de las pluèjas<ref>https://fr.weatherspark.com/y/40160/M%C3%A9t%C3%A9o-moyenne-%C3%A0-Ouagadougou-Burkina-Faso-tout-au-long-de-l'ann%C3%A9e</ref>. La sason seca dura de la mitat d’octòbre a la mitat de mai. Es possible de la divisar en 3 periòdes. -       Entre octòbre e novembre, es un periòde de transicion entre la monson e l’''harmattan'', un vent sec e caud. L'amplitud termica es importanta. -       Del mes de decembre fins a febrièr, es lo periòde mai fresc. Pendent la nuèch, las temperaturas minimalas son a l’entorn de 13/14°C. L’''harmattan'' bufa e pòrta un aire fòrça sec. -       De la fin del mes de febrièr fins a la fin del mes d’abril, l’''harmattan'' tomba e lo calimàs s’installa. Las temperaturas pòdon montar fins a 44/45°C pendent la jornada e demorar a mai de 30°C la nuèch, particularament en abril. La sason de las pluèjas se debana de la mitat de mai fins a la mitat d’octòbre. Es lo temps de la monson. Lo pic de las pluèjas es al mes d’agost. Los primièrs aigacis auratjoses pòdon de còps tombar a la fin del mes d'abril. Aquela pluèja s’apèla “la pluèja de las mangas”<ref>https://fr.allafrica.com/stories/201004140903.html</ref>. == Istòria == La vila foguèt creada al sègle XI par los ''Nyonyonsés'' e se fa capitala de l’empèri ''Mossi'' pendent lo sègle XV. Mas es solament en 1881 que Ouagadougou serà la residéncia permanenta dels emperadors (''morho-naba''). La vila foguèt la capitala del territòri de la Nauta-Vòlta, ancian nom del Burkina Faso<ref name=":0">"Les origines de Ouagadougou à nos jours", Pierre Claver Hien et Maxime Compaoré, 2004.</ref>. Dempuèi las annadas 50 e l’arribada del camin de fer, la vila creis rapidament. La populacion passa de 60 000 abitants en 1960 a 2,4 milions en 2019. Aquò necessita d’amainatjaments urbans importants. De quartièrs novèls coma ''Petit Paris, Gounghin, Ouaga'' ''2000'' o ''Zone du bois,'' son creats<ref name=":0" />. D’atemptats son comeses en 2016<ref>https://www.francetvinfo.fr/monde/afrique/burkina-faso/attaque-d-un-hotel-a-ouagadougou/ce-que-l-on-sait-de-l-attaque-par-des-jihadistes-d-un-hotel-a-ouagadougou_1271795.html</ref>, 2017<ref>https://www.rfi.fr/fr/afrique/20170814-burkina-faso-attaque-terroriste-ouagadougou-point-enquete</ref> e 2018<ref>https://www.rfi.fr/fr/afrique/20180302-burkina-faso-attaques-ouagadougou-film-journee</ref>. Aquelas atacas son reivindicadas per de grops terroristas. == Luòcs emblematics == [[Fichièr:Ouagadougou place nations unies.JPG|thumb|314x314px|left|Plaça dei Nacions Unidas, Ouagadougou.]]La plaça de la nacion (o plaça de la revolucion) es situada en centre-vilà e a proximitat dels sètis de mantuna institucion governamentala. La superficia es de 25 000m². La plaça de la Nacion es un luòc que coneis mai d’una manifestacion d'òrdre politic, sindical, de la societat civila e d'activitats divèrsas<ref>https://citeelegance.net/?p=2372</ref>. Lo monument dels martirs, o monument als eròis nacionals, es dins lo quartièr de Ouaga 2000, dins lo sud de la capitala. Es bastit entre 2002 e 2008 per un còst de 2,5 miliards de francs CFA (3,8 milions d’euròs). Sa nautor es de 55m. La tòca d’aquel bastiment es de far omenatge a las personalitats e martirs qu'an marcat l'istòria del país per lor engatjament patriotic<ref>https://panafreecart.com/ouagadougou/</ref>. Abriga tanben lo musèu de l'istòria politica de Burkina Faso. Se pòt trobar una estela amb lo nom dels 28 personas que son defuntadas pendent l’insurreccion de 2014<ref>https://lefaso.net/spip.php?article64996</ref>. L’ostal del pòble compòrta una sala de 2 500 plaças e a una arquitectura que sembla a una casa tradicionala<ref>https://radarsburkina.net/index.php/fr/societe/1435-de-la-maison-du-parti-a-la-maison-du-peuple</ref>. Lo CENESA (Centre nacional dels arts, dels espectacles e de l'audiovisual) es una sala d’espectacle cobèrta de 725 plaças<ref>https://lefaso.net/spip.php?article17204</ref>. La ciutat compòrta mantun musèu<ref>https://waxeho.com/musees-incontournables-au-burkina-faso/</ref> coma lo musèu de l’istòria nacionala o lo musèu de la musica. L’estadi del 4 d’agost es una estructura de 35 000 plaças qu'aculhís las partidas de l'equipa nacionala de fotbòl<ref>https://web.archive.org/web/20250124110236/https://fr.soccerway.com/venues/burkina-faso/stade-du-4-aout/</ref>. == Eveniments culturals == Lo FESPACO<ref>https://fespaco.bf/</ref> (Festival panafrican del cinemà e de la television de Ouagadougou) es creat en 1969 e se debana cada dos ans. Es l’un dels mai importants festivals de cinemà en Africa. Lo prèmi se sona “lo garanhon d’aur”. Lo garanhon es lo simbòl del país<ref>https://web.archive.org/web/20250521151932/https://matinlibre.bf/tous-sur-les-armoiries-du-burkina-faso/</ref>. En alternança amb lo FESPACO, se debana ''Les récréathrâles'', un festival de teatre. Lo festival dura una setmana e a luòc dins una carrièra de la vila, barrada per l’escasença<ref>https://web.archive.org/web/20250513234348/https://recreatrales.org/fr/</ref>. Totjorn cada doas annadas, lo SIAO (Salon Internacional de l’artesanat de Ouagadougou<s>)</s> a per tòca de metre en valor l’artesanat african<ref>https://siao.bf/</ref>. Aquela manifestacion amassa d’artesans del mond entièr. Lo pargue Bangr Weogo, que vòl dire en mooré “lo bòsc del saber”, es un pargue de 240 ectaras. Mantuna estructura i es presenta coma un jardin botanic, un zòo e de terrens d'espòrts<ref>https://web.archive.org/web/20250420135356/https://www.ontb.bf/visites/parcs/bangre-weogo</ref>.{{Clr}} {{Capitalas d'Africa}} == Nòtas e referéncias == [[Categoria:Burkina Faso]] [[Categoria:Capitala d'Africa]] ir5c919idy1z85z4r1prxmwofp3h75s 0 48927 2500872 2500471 2026-05-17T03:33:31Z Alaric 506 44932 2500872 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Era Espuga | nom2 = ''Lespugue'' | imatge = Lespugue_-_ruine_du_château.JPG | descripcion = Arroeinas deth castèth. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31295 | cp = 31350 | cònsol = Jean-François Foix | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Lespuguais (en [[francés]]) | latitud = 43.2333333333 | longitud = 0.6675 | alt mini = 281 | alt mej = | alt maxi = 446 | ectaras = | km² = 4.91 |}} '''L'Aspuga''' o '''Era Espuga'''{{RepTopMP}} (''Lespugue'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] en [[Comenge]], administrada peth [[departament francés|departament]] dera [[Nauta Garona]] e era [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small> ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Era [[capitau]] comengesa, [[Sent Gaudenç]], qu'ei distanta de 19 km ath sud-èst. [[Imatge:Map commune FR insee code 31295.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = L'Aspuga | nòrd = [[Blajan]] | nòrd-èst = | èst = [[Charlàs]] | sud-èst = | sud = [[Sarremesan|Sarramesan]] | sud-oèst = | oèst = [[Montmaurin]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion a L'Aspuga qu'ei exclusivament [la'spygɔ] <ref name = Alaric>contributor Alaric, 12 de mai de 2026</ref>. Pr'aquò, l'enquista Julian Sacasa de 1887 que horneish ''Era Spuguo'' (grafia ''Era Espuga'') <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f211.item.r=Julien%20Sacaze%20arrondissement%20de%20Saint-Gaudens</ref>. Com explicar aqueth cambiament ? </br> Eth nom qu'ei atestat ''Spulga'' en 1291 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1663, cercar sus Gallica</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''L'Aspuga'' que seré benlèu ua variacion de ''l'espinha'' « l'espina » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 397</ref>. Un regent de l'Aspuga que voliá hèr prononciar com s'estèsse ''Lespugne'' <ref name = Alaric/>. Un rapòrt ? </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''L'Espuga'' qu'ei un mot gascon qui significa « espècia de tuta, espelu(n)ga, còva, cuèva (acès devath ua arròca) » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 297</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, L'Aspuga qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Sarremesan]], qu'ei Sent Macari. Tanlèu 1790, L'Aspuga qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31295 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Jean-François Foix |Partit= shens |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Paul Porthé <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2012/03/06/1298790-lespugue-la-quietude-troublee.html</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1995 |Identitat=Jules Porthé |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31295 |1793=274 |1800=215 |1806=273 |1821=353 |1831=333 |1836=326 |1841=338 |1846=350 |1851=333 |1856=350 |1861=305 |1866=314 |1872=280 |1876=287 |1881=276 |1886=247 |1891=213 |1896=212 |1901=177 |1906=189 |1911=187 |1921=159 |1926=170 |1931=154 |1936=155 |1946=142 |1954=136 |1962=135 |1968=137 |1975=108 |1982=107 |1990=84 |1999=83 |cassini=19301 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|295}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|295}}/4.91) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * [[Vènus dera Espuga]] <gallery> Lespugue_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Lespugue_-_Entrée_de_la_commune_A.jpg Gorges_de_la_Save_(Haute-Garonne,_France).JPG|Gòrjas de Sava. Venus_de_Lespugue_(replica).jpg|Vènus d'Era Espuga (replica). Carte_postale_des_ruines_du_château_de_Lespugue.jpg|Carta postala de cap a 1910 : arroeinas deth castèth. Lespugue_-_Le_monument_aux_morts.jpg|Eth monument aths mòrts. Lespugue_-_Le_musée.jpg|Eth musèu. Lespugue_-_L'église_et_son_clocher_isolé.jpg|Era glèisa Sent Macari e son campanar sol. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31295}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] 4gcp37d4p8l314w1vofr449zbgw6qix 0 50528 2500908 2449331 2026-05-17T10:50:36Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500908 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Vejatz omonims|Mississipí}} {{Riu |nom=Mississipí |imatge=[[Fichièr:ChainOfRocksBridge StLouisMO.jpg|280px|center]] |longor=2340 |Debit mejan= 12 743 |superf. bacin= 2981,076 |Se geta dins=[[Golf de Mexic]] |Bacin fluv.collector=Mississipí |país={{Estats Units}} |vilas=[[Saint Louis (Missorí)|Saint Louis]], [[Memphis]], [[Baton Rouge]], [[Nòva Orleans]] }} '''Mississipi''' es lo segond [[flume]] dels [[Estats Units]], amb una longor de 2340&nbsp;km<ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1629903 USGS Mississippi River]</ref> de la font al [[lac Itasca]] en [[Minnesòta]] fins a la desbocadura pel [[Golf de Mexic]]. L'aiga pus longa dels Estats Units es un [[afluent]] de Mississipi, la ribièra [[Missorí (riu)|Missorí]], que mesura 2540&nbsp;km.<ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:756398 USGS Missouri River]</ref> Mississippí fa partida del sistèma fluvial [[Jefferson (riu)|Jefferson]]-Missorí-Mississippí qu'es lo mai grand sistèma fluvial d'America del Nòrd e entre los pus grands al mond: de per sa longor (3900&nbsp;km), es lo quatren, e de per son debit ({{unitat|16200|m³/s}}),es lo desen. Lo nom de ''Mississipi'' ven del mot de la lenga [[Lenga ojibwa|ojibwa]] ''misi-ziibi'' ({{cita|grand riu}}). == Referéncias == <references /> [[Categoria:Aiga d'Arkansas]] [[Categoria:Aiga de Illinois]] [[Categoria:Aiga d'Iowa]] [[Categoria:Aiga de Kentucky]] [[Categoria:Aiga de Loïsiana‎]] [[Categoria:Aiga de Minnesòta]] [[Categoria:Aiga de Mississipí]] [[Categoria:Aiga de Missorí‎]] [[Categoria:Aiga de Tennessee‎]] [[Categoria:Aiga de Wisconsin]] 5b62ktqx94dssdp9lr7s88s97qc5k9w 2500909 2500908 2026-05-17T10:50:53Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500909 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Vejatz omonims|Mississipí}} {{Riu |nom=Mississipi |imatge=[[Fichièr:ChainOfRocksBridge StLouisMO.jpg|280px|center]] |longor=2340 |Debit mejan= 12 743 |superf. bacin= 2981,076 |Se geta dins=[[Golf de Mexic]] |Bacin fluv.collector=Mississipí |país={{Estats Units}} |vilas=[[Saint Louis (Missorí)|Saint Louis]], [[Memphis]], [[Baton Rouge]], [[Nòva Orleans]] }} '''Mississipi''' es lo segond [[flume]] dels [[Estats Units]], amb una longor de 2340&nbsp;km<ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1629903 USGS Mississippi River]</ref> de la font al [[lac Itasca]] en [[Minnesòta]] fins a la desbocadura pel [[Golf de Mexic]]. L'aiga pus longa dels Estats Units es un [[afluent]] de Mississipi, la ribièra [[Missorí (riu)|Missorí]], que mesura 2540&nbsp;km.<ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:756398 USGS Missouri River]</ref> Mississippí fa partida del sistèma fluvial [[Jefferson (riu)|Jefferson]]-Missorí-Mississippí qu'es lo mai grand sistèma fluvial d'America del Nòrd e entre los pus grands al mond: de per sa longor (3900&nbsp;km), es lo quatren, e de per son debit ({{unitat|16200|m³/s}}),es lo desen. Lo nom de ''Mississipi'' ven del mot de la lenga [[Lenga ojibwa|ojibwa]] ''misi-ziibi'' ({{cita|grand riu}}). == Referéncias == <references /> [[Categoria:Aiga d'Arkansas]] [[Categoria:Aiga de Illinois]] [[Categoria:Aiga d'Iowa]] [[Categoria:Aiga de Kentucky]] [[Categoria:Aiga de Loïsiana‎]] [[Categoria:Aiga de Minnesòta]] [[Categoria:Aiga de Mississipí]] [[Categoria:Aiga de Missorí‎]] [[Categoria:Aiga de Tennessee‎]] [[Categoria:Aiga de Wisconsin]] n7j4snhb5n9v2qpph5q08odqyazlce4 2500910 2500909 2026-05-17T10:51:45Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500910 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Vejatz omonims|Mississipí}} {{Riu |nom=Mississipi |imatge=[[Fichièr:ChainOfRocksBridge StLouisMO.jpg|280px|center]] |longor=2340 |Debit mejan= 12 743 |superf. bacin= 2981,076 |Se geta dins=[[Golf de Mexic]] |Bacin fluv.collector=Mississipí |país={{Estats Units}} |vilas=[[Saint Louis (Missorí)|Saint Louis]], [[Memphis]], [[Baton Rouge]], [[Nòva Orleans]] }} '''Mississipi''' (en [[anglès]] ''Mississippi River'' [mɪsə'sɪpē]) es lo segond [[flume]] dels [[Estats Units]], amb una longor de 2340&nbsp;km<ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1629903 USGS Mississippi River]</ref> de la font al [[lac Itasca]] en [[Minnesòta]] fins a la desbocadura pel [[Golf de Mexic]]. L'aiga pus longa dels Estats Units es un [[afluent]] de Mississipi, la ribièra [[Missorí (riu)|Missorí]], que mesura 2540&nbsp;km.<ref>[http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:756398 USGS Missouri River]</ref> Mississippí fa partida del sistèma fluvial [[Jefferson (riu)|Jefferson]]-Missorí-Mississippí qu'es lo mai grand sistèma fluvial d'America del Nòrd e entre los pus grands al mond: de per sa longor (3900&nbsp;km), es lo quatren, e de per son debit ({{unitat|16200|m³/s}}),es lo desen. Lo nom de ''Mississipi'' ven del mot de la lenga [[Lenga ojibwa|ojibwa]] ''misi-ziibi'' ({{cita|grand riu}}). == Referéncias == <references /> [[Categoria:Aiga d'Arkansas]] [[Categoria:Aiga de Illinois]] [[Categoria:Aiga d'Iowa]] [[Categoria:Aiga de Kentucky]] [[Categoria:Aiga de Loïsiana‎]] [[Categoria:Aiga de Minnesòta]] [[Categoria:Aiga de Mississipí]] [[Categoria:Aiga de Missorí‎]] [[Categoria:Aiga de Tennessee‎]] [[Categoria:Aiga de Wisconsin]] p3jrf3r7ss1c5uzeluwlriwz2leoeq8 0 61875 2500861 2423844 2026-05-16T21:00:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500861 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{omon|Vielar}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vielar | nom2 = ''Viella'' | imatge = 32_-_Viella_-_Eglise.jpg | descripcion = La glèisa. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Viella (Gers).svg | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Miranda|Miranda]] | canton = Ador Gersesa ([[Canton de Riscla|Riscla]] abans 2015) | insee = 32463 | cp = 32400 | cònsol = Jean-François Thomas | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas d'Armanhac-Ador|CC d'Armanhac-Ador]] | gentilici = vielarés | latitud = 43.5994444444 | longitud = -0.138611111111 | alt mini = 109 | alt mej = 241 | alt maxi = 250 | ectaras = 2202 | km² = 22.02 |}} '''Vielar'''<ref>https://web.archive.org/web/20091226181102/http://toponimiaoc.webs.com/32gr.htm</ref>{{,}}<ref>https://web.archive.org/web/20170602164253/http://www.locongres.org/oc/aplicacions/top-oc/topoc-recerca/</ref> o '''Vielà'''<ref>{{Ligam web|url=http://www.gers-gascogne.com/ovidentia/index.php?tg=oml&file=culture.htm&art=1338&ex=4&cat=22/|títol=grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon}}</ref> (''Viella'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Gasconha]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 32463.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre deu territòri === {{Communes limitrophes | commune = Vielar | nord = [[La Barteta]], [[Sent Mont]] | nord-est = [[Riscla]] | est = [[Maumusson e Laguian]] | sud-est = [[Senlana]] <br /><small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | sud = [[Aubons]] <br /><small>([[Pirenèus Atlantics]])</small> <br> [[Aidia]] <br /><small>([[Pirenèus Atlantics]])</small> | sud-ouest = [[Diussa]]<br /><small>([[Pirenèus Atlantics]])</small> | ouest = [[Verlush]], [[Portèth (Bearn)|Portèth]]<br /><small>([[Pirenèus Atlantics]])</small> | nord-ouest = [[Aurensan (Gers)|Aurensan]] }} ==Toponimia== Curiosament, Dauzat e eths Féniés qu'interprètan la fòrma francesa ''Viella'' com un ''Vièla'', dab l'accent tonic sus la prumèra sillaba, donc com un representant deu latin ''villa'', shens sufixe <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 718</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 119</ref>. Mès la grafia francesa respècta normalament pas l'''-a'' finau atòn deus toponimes occitans. La grafia de la mapa deu Conselh Generau de [[Gers (departament)|Gers]], ''Vielà'', qu'a au mens l'avantage de donar la prononciacion e la plaça de l'accent tonic : [bie'la]. [[Ernèst Negre|Negre]] qu'explica lo nom corrèctament <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. III, p. 1438, par. 26 214</ref>.</br> Lo nom qu'ei gascon e lo mot ''vielar'' (o ''vilar'', ''vialar'') qu'ei l'eretèr deu latin ''villa'' e deu sufixe ''are''. Lo sens qu'estó « dependéncia d'un domeni agricòla, d'ua ''villa''», puish « vilatjòt » <ref>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000, per [[Vielar]] (Hauts Pirenèus)</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 715, a ''Villars-en-Val''</ref>. Per un cas semblable : [[Vielar]]. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= abriu de [[2008]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Jean-François Thomas |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= [[1990]] <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-viella-32.html</ref>|Fin= 2008 |Identitat=Jean-Louis Dubosc |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1990 |Identitat= Robert Bayonnette |Partit= [[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= Jean Dumestre |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1966]] |Fin= 1977 |Identitat= Jean Lescher |Partit= |Qualitat=}}7 {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1966 |Identitat= Pierre Bru |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1965 |Identitat= Alban Pagès |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1953 |Identitat= Louis Moura |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1929 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de [[Riscla]]; qu'ei adara deu canton de ''Adour-Gersoise'' (en francés), donc d'Ador gersesa. == Demografia == <timeline> ImageSize = width:250 height:200 PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:1960 till:2010 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960 PlotData = bar:900 color:gray1 width:1 from:start till:end bar:600 color:gray1 from:start till:end bar:300 color:gray1 from:start till:end bar:0 color:gray1 LineData = layer:front points:(48,153)(84,147) color:blue width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 705 1968: 674 points:(84,147)(100,132) color:blue width:2 #1975: 595 points:(100,132)(128,138) color:blue width:2 #1982: 626 points:(128,138)(160,130) color:blue width:2 #1990: 580 points:(160,130)(196,126) color:blue width:2 #1999: 560 </timeline> {{Demografia |insee=32463 |1793=1326 |1800=1227 |1806=1428 |1821=1465 |1831=1811 |1841=1679 |1846=1671 |1851=1757 |1856=1696 |1861=1550 |1866=1541 |1872=1503 |1876=1504 |1881=1572 |1886=1508 |1891=1573 |1896=1626 |1901=1585 |1906=1522 |1911=1334 |1921=1102 |1926=1020 |1931=1005 |1936=925 |1946=905 |1954=869 |1962=705 |1968=674 |1975=595 |1982=626 |1990=580 |1999=560 |cassini=39812 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|463}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|463}}/22.02) round 2}}}} ab/km². == Economia == La comuna que hè partida de las airas d'[[apellacion d'origina contrarotlada]] (AOC) deu [[Madiran (AOC)|Madiran]], deu [[Paisherenc deu Vic Vilh]] e deu [[Bearn (AOC)|Bearn]]. == Lòcs e monuments == [[Castèth de Vielar]] {{Sègle XVIII}} (anciana proprietat deus [[marqués]] de Vielar) == Personalitats ligadas dab la comuna == == Véser tanben == * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-32463 Vielar suu site de l'Insee] * [https://web.archive.org/web/20081112181129/http://viella.free.fr/ Sit non-oficiau de Vièla] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] ecd10mxn8rfgvs7syagke98bnhskii6 0 63018 2500905 2500666 2026-05-17T10:39:26Z Alaric 506 44932 enquista Sacasa 2500905 wikitext text/x-wiki {{Omon|La Bastida (omonimia)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=La Bastida de Paumèrs |carta=oc |nom2= ''Labastide-Paumès'' | lògo= | imatge= Labastide-Paumès.JPG | descripcion= la glèisa Senta Catalina. | escut= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee= 31251 |cp= 31230 |cònsol= Catherine Brumas |mandat=[[2026]]-[[2032]] |latitud= 43.3375 |longitud= 0.938611111111 |alt mej= 262 |alt mini= 247 |alt maxi= 345 |ectaras=804 |gentilici= |km²= 8.04 ||}} '''La Bastida de Paumèrs''' (en francés ''Labastide-Paumès'') ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == Es tanhenta de [[L'Isla de Haut]], en [[Savés]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31251.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Bastida de Paumèrs | nòrd = [[Casac]] | nòrd-èst = | èst = [[Castia de la Branda]] | sud-èst = [[Polastron (Nauta Garona)|Polastron]] | sud = | sud-oèst = [[Havars (Comenge)|Havars]] | oèst = [[Castèthgalhard]] | nòrd-oèst = [[Riulàs]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [labas'tidɔ]. Lo determinant ei pas citat; un informator qu'a prepausat, sus suggestion, [pu'mɛs]<ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>, qui correspón a çò qu'escrigó eth regent de l'enquista [[Julian Sacasa]] en 1887 : ''Poumès'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f388.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. Lo determinant èra pas mei comprés, qu'estó remplaçat per un nom d'arbe au plurau. </br> Lo mot ''bastida'' ei un participi passat substantivat qui agó primèrament lo sens de « fortificacion » puish qui designèc petitas vilas fondadas aus sègles XIII e XIV, dambe franquessas autrejadas aus abitants <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 57</ref>. Lo nom ''bastida'' ven deu vèrbe ''bastir'', deu francic ''*bastjan'', « trenar », a l'origina « bastir fortificacions trenadas gràcias a paus plaçats a l'entorn d'un castèth » <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 137-138, per una auta ''Bastida''</ref>. </br> L'objectiu de la creacion pòt estar militar e politic, o de mesa en valor de las tèrras dens un airau boscós <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 110-111</ref>. ===Paumèrs=== ''Paumèrs'' qu'ei l'ancian nom abans la transformacion en bastida, « e cant a Palmers vengo » <ref>''La Chanson de la Croisade albigeoise'', edicion Eugène Martin-Chabot, 1973, p. 240-241, léger la nòta 6</ref>. ''Paumèrs'' qu'ei benlèu en relacion dambe'u ''paumèr'', lo pelegrin, lo « portaire de palmas », que tornava de [[Jerusalèm]] dambe ua huèlha de palmièr, simbòle crestian de la victòria de la he sus la mòrt <ref>Jacques Astor, que tracta pas de la localitat, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 566</ref>. </br> Véser lo paragrafe precedent entà conéisher la fòrma orala. ===Auban=== ''Auban'' que ven benlhèu deu nom latin d'òme ''Alban(i)us'', la proprietat d'''Alban(i)us'', o deu nom modèrne d'òme ''Auban''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, La Bastida de Paumèrs èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa ei Senta Catarina (Catalina), d'après l' ''Ordo''. Tanlèu 1790, La Bastida de Paumèrs èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo nom oficiau es ''Labastide-Paumès, Cazac et Auban'' de 1790 a l'an II. [[Casac]] ei separat de La Bastida de Paumèrs e vad comuna per decret deu 26 de març 1958 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 22 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Auban èra ua parròpia de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa de [[Polastron (Nauta Garona)|Polastron]], ei pas coneishut <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 2 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Auban ei au sud de la comuna, au limit dambe Polastron. I a pas cap de glèisa nimei de cementèri. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31251 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Catherine Brumas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Gaby Charlas|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Gilbert Cousseau |Partit= [[PS]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31251 |1793=602 |1800=551 |1806=584 |1821=645 |1831=654 |1836=625 |1841=593 |1846=596 |1851=596 |1856=594 |1861=588 |1866=576 |1872=588 |1876=576 |1881=561 |1886=538 |1891=551 |1896=502 |1901=472 |1906=516 |1911=505 |1921=383 |1926=366 |1931=349 |1936=317 |1946=299 |1954=269 |1962=166 |1968=145 |1975=135 |1982=143 |1990=127 |1999=127 |cassini=2892 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|251}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|251}}/8.04) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de Savés]] m74tab2dbzq4af7ajjbabf6v7djpnki 0 63165 2500852 2320165 2026-05-16T20:28:50Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500852 wikitext text/x-wiki {{Infobox Estacion de mètro | nom = Universitat Pau Sabatièr | color fons = #FDDD04 | color tèxte = #000000 | imatge = Université Paul Sabatier (25012150111).jpg | legenda = Lo principal escalier de l'estacion. | alt = | país = [[França]] | vila = [[Tolosa]] | títol subdivision = | subdivision = | títol quartièr = [[Quartièrs de Tolosa|Quartièr]] | quartièr = [[Ranguèlh]] | adreça = Rota de Narbona | latitud = 43.56084167 | longitud = 1.46325 | geolocalizacion = Tolosa | posicion = Sosterranha | vias = 2 | cais = 2 (Laterals) | longor = | bocas = 4 | accessibilitat = | zòna = | transit = {{formatnum:2145170}} <small>(2016)</small> | construccion = | mesa en servici = [[30 de junh]] de [[2007]] | nom inaugural = | barradura = | arquitècte = M. Ketoff | artista = [[Roman Opałka]]<br/>''KLD-Design'' e ''Chat Maigre'' <small>(Cabinas d'ascensors)</small> | proprietari = [[Tisséo]] | espleitador = [[Tisséo]] | còdi = | linha = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|B}} | títol corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias amb intitulat}} | corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias|34|44|54|56|78|81|82|115|Noctambus}} | linha 1 = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|B}} | títol corresp 2 = [[image:Toulouse "Téléphérique" symbol.svg|15px]] | corresp 2 = [[image:Toulouse line Téléo symbol.svg|25px]] | estacion precedenta 1 = [[Facultat de Farmacia (mètro de Tolosa)|Facultat de Farmacia]] | estacion seguenta 1 = [[Ramonvila (mètro de Tolosa)|Ramonvila]] }} {{Infobox Estacion de mètro | nom = Universitat Pau Sabatièr | color fons = FF0080 | color tèxte = FFFFFF | imatge = | legenda = | alt = | país = [[França]] | vila = [[Tolosa]] | títol subdivision = | subdivision = | títol quartièr = [[Quartièrs de Tolosa|Quartièr]] | quartièr = [[Ranguèlh]] | adreça = | latitud = 43.56084167 | longitud = 1.46325 | geolocalizacion = Tolosa | posicion = Aeriana | vias = 1´(circulària) | cais = 1 (1 arrèst complet per la pujada e 1 arrèst complet per la davalada) | longor = | bocas = 1 | accessibilitat = | zòna = | transit = | construccion = 2019-2022 | mesa en servici = Mai de [[2022]] | nom inaugural = | barradura = | arquitècte = Séquences | artista = | proprietari = [[Tisséo]] | espleitador = [[Tisséo]] | còdi = | linha = [[Teleferic urban del sud de Tolosa]] | títol corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias amb intitulat}} | corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias|34|44|54|56|78|81|82|115|Noctambus}} | títol corresp 2 = [[image:Toulouse "M" symbol.svg|15px]] | corresp 2 = [[image: Toulouse line B symbol.svg|50px|link=Linha B del mètro de Tolosa |25px]] | linha 1 = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|B}} | estacion precedenta 1 = [[Facultat de Farmacia (mètro de Tolosa)|Facultat de Farmacia]] | estacion seguenta 1 = [[Ramonvila (mètro de Tolosa)|Ramonvila]] | linha 1 = {{Teleferic de Tolosa/amb intitulat Téléo}} | estacion precedenta 1 = '''Cap de linha''' | estacion seguenta 1 = [[Espital de Ranguèlh (teleferic de Tolosa)|Espital de Ranguèlh]] }} '''Universitat Pau Sabatièr''' es una [[Estacion de mètro|estacion]] de la [[Linha B del mètro de Tolosa|linha B]] del [[mètro de Tolosa]] e una estacion del [[Teleferic urban del sud de Tolosa]]. == Situacion sul malhum == L'estacion de mètro es situada sus la [[Linha B del mètro de Tolosa|linha B]] del [[mètro de Tolosa]], entre las estacions [[Facultat de Farmacia (mètro de Tolosa)|Facultat de Farmacia]] al nòrd, e [[Ramonvila (mètro de Tolosa)|Ramonvila]] al sud-èst. L'estacion de teleferic es cap de linha en direccion de [[Espital de Ranguèlh (teleferic de Tolosa)|Espital de Ranguèlh]] cap a [[Oncopòl (teleferic de Tolosa)|Oncopòl]] == Servici als viatjaires == L'estacion de mètro es equipada de cais laterals a nòu pòrtas permetent de recebre de ramas de doas veituras. L'estacion de teleferic es equipada d’un cai amb dos arrèstes complèts per far mai aisits la pujada e la davalada. === Dessèrta === Coma dins l'ensemble del mètro tolosenc, la primièra partença dels caps de linha es a 5h15, e la darrièra es a 0h del dimenge al dimercre, e fins 3h del dijòus al dissabte. Per la linha Téléo lo servici debuta a 5 h 15 per s’acabar a 0 h 30 del diluns al dimenge === Intermodalitat === * Bus: Linhas Tisséo 34, 44, 54, 56, 78, 81, 82, 88, 115 e Noctambús. == Arquitectura == L’estacion de la linha del mètro es l’òbra realizada per [[Roman Opalka]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20070928000409/http://www.toulouse.fr/fr-32/tourisme-toulouse-329/culture-patrimoine-331/art-dans-ville-162/ligne-b-428/ligne-b-2212.html ''Las òbras de la linha B del mètro tolosenc'']</ref>. Es una piramida de nombres anant de 1 a 8; se vei al fons de la sala dels bilhets. I a tanben una linha blanca que travèrsa lo reng 7. Las estacions de la linha de teleferic son realizadas per lo gabinet d’arquitèctes Séquences<ref>{{Fr}} Ph. E., [https://www.ladepeche.fr/article/2018/07/09/2833150-le-telepherique-urbain-sud-modifie-livraison-prevue-pour-fin-2020-2020.html Le tracé du téléphérique urbain sud modifié : livraison prévue pour fin 2020], ''La Dépêche du Midi'', 9 de julhet de 2018.</ref>{{,}}<ref>{{Fr}} [https://web.archive.org/web/20190706164312/https://www.tisseo-ingenierie.fr/telepherique-urbain-sud/ Téléphérique Urbain Sud], ''[[Tisséo]]''.</ref>. Aquela estacion aeriana es d’un sol nivèl<ref>{{Fr}} [https://www.sequences.fr/portfolio/telepherique-urbain-sud/ Téléphérique Urbain Sud], ''Séquences''.</ref>. Connectat a l’estacion i a lo talhèr e la remesa per la 16 gabinas. == A l'entorn == * [[Universitat Tolosa III|Universitat Pau Sabatièr]] * Espital CHU de Tolosa Ranguelh (via linha Tisseo 88) [https://web.archive.org/web/20091003073820/http://www.chu-toulouse.fr/] == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Université Paul Sabatier (Toulouse metro)}} === Articles ligats === *[[Mètro de Tolosa]] **[[Linha B del mètro de Tolosa]] *[[Teleferic urban del sud de Tolosa]] *[[Transpòrts en comun de Tolosa]] === Ligams extèrnes === *{{oc}} [https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ Site sus l'occitan dins lo mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha B}} {{Paleta Teleferic urban del sud de Tolosa}} [[Categoria:Linha B del mètro de Tolosa]] [[Categoria:Teleferic urban del sud de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:Universitat Pau Sabatièr}} acz8qzckfmjn9l42rm4jg4g6pukud88 0 63230 2500818 2287854 2026-05-16T14:57:01Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500818 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} == Intelligent Platform Management Interface == L''''Interfàcia de gestion intelligenta de materiau''', (o '''IPMI''', '''Intelligent Platform Management Interface''') es un ensems d'especificacions d'interfàcias comunas amb de materiau informatic (principalament de servidors) permetent de susvelhar los compausants (ventilator, sonda de temperatura, ...). == Ligams extèrnes == * {{en}} [http://www.intel.com/design/servers/ipmi/ Site web d'Intel] (Spécification) * {{en}} [https://web.archive.org/web/20091219115936/http://ami.com/ipmi/ American Megatrends IPMI System Management] * {{en}} [http://openipmi.sourceforge.net/ OpenIPMI] Un pilote de périphérique IPMI pour Linux ([[open source]]) * {{en}} [http://ipmiutil.sourceforge.net/ ipmiutil] Utilitaires client IPMI ([[open source]]) * {{en}} [https://web.archive.org/web/20091204225459/http://www.gnu.org/software/freeipmi/ GNU Freeipmi] ([[open source]]) * {{en}} [http://ipmitool.sourceforge.net/ ipmitool] ([[open source]]) {{Portal informatic}} [[Categoria:Nòrmas e estandards informatics]] [[Categoria:Administracion sistèma]] 9i41lilnwf2nmhuzavfsxs8g9rwbssc 0 70163 2500895 2444055 2026-05-17T09:23:34Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Al]] cap a [[Sent Ale las Minas]] 2444055 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Al | nom2 = ''Saint-Éloy-les-Mines'' | imatge = 2017-08 - Puits Saint-Joseph (Saint-Éloy) - 02.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Eloy-les-Mines (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region = {{Auvèrnhe (region)}} | region ist = {{Auvèrnhe}} | departament = {{Puèi Domat}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63338 | cp = 63700 | cònsol = Anthony Palermo | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = le monde de Sent Al | latitud = 46.161389 | longitud = 2.834722 | alt mej = | alt mini = 443 | alt maxi = 649 | km² = 22.11 |}} '''Sent Ale'''<ref> https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/289/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=Lezoux</ref> o '''Sent Al''' [sɛ̃ˈtal]<ref>Jules Gilliéron, ''Atlas linguistique de la France'', 1902-1910, carta "noms patois des localités".</ref> (''Saint-Éloy-les-Mines'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Sanctus Elegius'', e ''Saint-Hilaire-de-Montaigut.'' == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63338 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Anthony Palermo |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Marie-Thérèse Sikora<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63338 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna de Combralha]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 2qccekczr1islq3juy1tm3baxuptnd4 2500897 2500895 2026-05-17T09:31:22Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500897 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Ale las Minas | nom2 = ''Saint-Éloy-les-Mines'' | imatge = 2017-08 - Puits Saint-Joseph (Saint-Éloy) - 02.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Eloy-les-Mines (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region = {{Auvèrnhe (region)}} | region ist = {{Auvèrnhe}} | departament = {{Puèi Domat}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63338 | cp = 63700 | cònsol = Anthony Palermo | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Le Monde de Sent Ale | latitud = 46.161389 | longitud = 2.834722 | alt mej = | alt mini = 443 | alt maxi = 649 | km² = 22.11 |}} '''Sent Ale las Minas''' (''Saint-Éloy-les-Mines'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son ''Le Monde de Sent Ale''<ref name=":0">[[Jules Gilliéron]], [[Edmond Edmont]], ''Matériaux de l'[[Atlas Linguistique de la France]]'', n°797-809.</ref><ref>[lə mũd də sɛ̃t͜ al]</ref>. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Sanctus Elegius'', e ''Saint-Hilaire-de-Montaigut.'' Dins le parlar de la comuna, se ditz [sɛ̃t͜ al]<ref>[[Jules Gilliéron]], ''Atlas linguistique de la France'', 1902-1910, carta "noms patois des localités".</ref><ref name=":0" /><ref> https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/289/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=Lezoux</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63338 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Anthony Palermo |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Marie-Thérèse Sikora<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63338 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna de Combralha]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 5hitqpkk03mjj7a4me6m021saubb3ez 0 70345 2500831 2459152 2026-05-16T17:47:45Z Raymond Trencavel 26125 2500831 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) |carta = vocal |NomArtista = Eric Fraj |nom naissença = Eric Fraj |imatge = [[File:Fraj-4992-Acc-700v-me.jpg|250px|Eric Fraj]] |legenda = |naissença = [[28 de decembre]] de [[1956]] a [[Bailleul]] ([[Flandra]]) |decès = |país origina = {{Occitània}} |profession = [[cantaire (autor-compositor-interprèt)]] |annadas activas = |genre = [[cançon occitana]] |labèl = |entoratge = |sit oficial = }} '''Eric Fraj''' ([[Bailleul]], [[Flandra]], [[28 de decembre]] de [[1956]]), es un cantaire e autor occitan contemporanèu que tanben canta qualques cançons en [[catalan]], francés o [[espanhòl]]. == Biografia == Eric Fraj passèt una part de son enfància a viatjar entre [[Senegal]], [[Nigèr|Nigèr, Flandra]] e Bordèu, que son paire èra militar. Eric Fraj entamenèt sa carrièra musicala a [[Bordèu]] en 1971, qu'aviá pas encara quinze ans, dins las velhadas organizadas pel Cercle dels Joves Occitans, puèi en primièra partida d'un concèrt de [[Claudi Martí]]. Viu dins lo país tolosan, ont ensenhèt longtemps l'occitan, l'espanhòl e la filosofia, al licèu Pèire d'Aragon de [[Murèth|Murèth.]] Es un cantaire plan conegut, que cantèt dins Occitania tota, mas tanben en Catalonha, Andòrra, País Valencian, Marròc, Bretanha, París, Alemanha, Corsega, Euzkadi (País Basc), pertot ont la vida lo buta. Canta de poèmas de grands autors e grandas autoras d'Occitania (coma [[Joan Bodon|Joan Bodon, Robèrt Martí]], Domenica Decamps, [[André du Pré|André du Pré, Danièla Estèbe-Hoursiangou, Joan-Claudi Forêt,]] Joan-Loís Baradat, Joan Rigosta, Andrieu Lagarda, Antonin Perbòsc, Miquèl Decòr, Arnaud Daubassa, Ramon Busquet, Bernat Sicart de Maruèjols, Pèire Cardenal, Raimbaut de Vaqueiras, Marcèu Esquieu, Rodland Pecot, Clausi Sicre, Leon Còrdas) o [[José-Maria Caballero Bonald|d'endacòm mai (François Villon, Rutebeuf, José-Manuel Caballero Bonald, Jaime Siles, Vicente Núñez, Bertolt Brecht, Federico Garcia Lorca]], Gabriel Crespo) que metèt en musica. Interprèta tanben de tèxtes personals. Sa musica s'enrasiga e s'endralha dins un mond mediterranèu e sa votz s'inspira del cant liric. En 2000, interpretèt lo ròtle del trobador [[Jaufre Rudèl]] dins "L’Amour de Loin", espectacle escrit e mes en scèna pel guitarrista, cantaire e compositor [[Vicente Pradal]]. En genièr de 2005 cantèt amb [[Lluís Llach]] la cançon ''A força de nits'' a Tolosa (sala Nougaro). == Creacions == Eric Fraj es tanben creaire de mantun espectacle que s'i barrejan teatre e musica. Participèt en 2006 a l'[[Estivada de Rodés]]. En 2010 creèt l'espectacle ''Pep el mal'', una mena de represa d'un espectacle anterior (''Marrano'') que se fondamenta sus l'istòria de son grand, lo paire de son paire, originari d'[[Alcoi]] ([[País Valencian]]) qu'emigrèt cap al nòrd per etapas e s'implantèt finalament a [[L'Avelhanet]]. Aqueste foguèt representat en mai de 2010 al teatre Daniel Soriano de [[Tolosa]]. Es acompanhat per divèrses musicians coma [[Guillaume Lopez]] o [[Jean-Raymond Gélis]]. == Discografia == * ''Vièlh òme'' (1972) * ''Subrevida'' (1978) * ''Cantaré!'' (1981) * ''In Extremis'' (1993, Nord-Sud/Paratge) * ''Transits'' (1994) * ''Aranca-me'' (2002, Nord-Sud/Paratge) * ''Fat e Fols'' (2010) * ''Pep El Mal'' (2014) * ''Gao'' (2020) * ''La Vida'' (2022, Tròba Vox, album 3 CD, 50 títols)<ref>[https://web.archive.org/web/20231030165433/https://trobavoxeditions.com/textes-et-traductions-cds/ Eric Fraj – La Vida].</ref> == Òbras == * ''Quel occitan pour demain ?'' (2012) == Prèmis == Eric Fraj recebèt lo [[Prèmi Batista i Roca]], a Barcelona, en 2006. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20101206054129/http://www.ericfraj.eu/ Lo sit personal del cantaire] {{fr}} * [https://web.archive.org/web/20100623120626/http://www.ipecc.cat/batista_crono18_bios.html Biografia del cantaire en catalan] {{ca}} {{ref}} {{O|Fraj, Eric}} [[Categoria:Cantaire occitan|Fraj, Eric]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Naissença en 1956]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970|Fraj, Eric]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|Fraj, Eric]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|Fraj, Eric]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] 917t6z2fy4i7qwtdppxyelmpavzef2a 0 71730 2500849 2281999 2026-05-16T19:51:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500849 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|AdQ}} [[Fichièr:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|300px|''Sant Tomàs d’Aquin, lo doctor angelic''<br /> Retaule de [[Carlo Crivelli (pintre)|Carlo Crivelli]] (1494)]] '''Tomàs d'Aquin''' (nascut en 1225 al castèl de [[Roccasecca]] prèp d'[[Aquin]] en [[Itàlia]] del Sud, mòrt lo 7 de març de 1274 a l'[[abadiá de Fossanova]] prèp de [[Priverno]] en [[Laci]]), foguèt un religiós de l'[[Òrdre dels Presicaires|Òrdre Dominican]], celèbre per son òbra teologica e filosofica. Considerat coma un dels principals mèstres de la filosofia [[escolastica]] e de la [[teologia catolica]], foguèt canonizat en 1323, puèi proclamat [[doctor de la Glèisa]] per [[Piu V]], en [[1567]] e patron de las universitats, escòlas e acadèmias catolicas, per [[Leon XIII]] en 1880. Es tanben un dels patrons dels libraris. A lo títol de « Doctor angelic ». Son còrs es conservat jol mèstre altar de la [[Glèisa dels Jacobins]] de [[Tolosa]]. De son nom venon los tèrmes : * « [[tomisme]] » / « tomista » : concernís l'escòla o lo corrent filosoficoteologic que se reclama de Tomàs d'Aquin e ne desvolopa los principis al delà de la letra de son expression istorica iniciala; * « [[neotomisme]] » : corrent de pensada filosoficoteologic de tipe tomista, desvolopat a partir del sègle XIX per respondre a las objeccions fachas al crestianisme catolic per la modernitat; * « tomasian » : çò que depend de la pensada de Tomàs d'Aquin d'esperel, levat los desvolopaments istorics induch per sa recepcion. En 1879, lo papa [[Leon XIII]], dins son enciclica ''[[Æterni Patris]]'', declarèt que los escriches de Tomàs d'Aquin exprimissián adeqüatament la doctrina de la Glèisa. A l'epòca se distinguissiá encara mal la pensada de Tomàs d'Aquin el meteis de [[tomisme|l'escòla tomista]] e dels desviaments de las nocions deguts a sa recepcion dins lo temps. Lo concili Vatican II prepausèt l'interpretacion autentica de l'ensenhament dels papas sul subjècte, mai precís e mai dubèrt al meteis còp, en demandant que la formacion teologica dels capelans se faga {{cita|amb Tomàs d'Aquin per mèstre}}. Dins lo continuament del prepaus de la [[Glèisa Catolica]], Tomàs d'Aquin prepausèt, al sègle XIII, una òbra teologica que repausa, segon qualques aspèctes, sus un ensag de sintèsi de la rason e de la fe, subretot quand tend de conciliar la [[Crestianisme|pensada crestiana]] e la [[filosofia]] vertadièra d'[[Aristòtel]]. Distinguís las vertats accessiblas a la sola rason, d'aquelas de la fe, definidas coma una adesion incondicionala a la [[Bíblia|Paraula de Dieu]]. Qualifica la filosofia de serventa de la [[teologia]] per exprimir coma las doas disciplinas collabòran d'un biais ''subaltèrne'' a la recèrca de la coneissença de la vertat, camin cap a la beatitud. == Biografia == === Jovença e desir per la vida dominicana (1225-1244) === Filh del comte Landulphe d'Aquin e de la comtessa Teodora d'Inverno, d'origina normanda, Tomàs nais en 1225<ref >La data de naissença se dedutz de l'edat aproximativa de sa mòrt, donada tardierament dins lo contèxte del procès de canonizacion. Coma sovent a l'Edat Mejana, l'annada precisa es de mal determinar; cf. J.-P. Torell, ''Initiation 1'', 1993, chap. 1, p. 1.</ref> al castèl de [[Roccasecca]], dins lo [[Reialme de las Doas Sicílias]]<ref>Aquel castèl se tròba uèi dins la [[provincia de Frosinone]], J-P Torell, Initiation 1, 1993, chap. 1, p. 2</ref>. La familha d'Aquin es una granda familha d'Itàlia, partisana del partit pontifical. De 1230/1231 a 1239, es [[oblat]] a l'abadiá [[Òrdre de Sant Beneset|benedictina]] de [[Monte Cassino]]. I demòra nòu ans, pendent qu'apren de legir e d'escriure, e mai los rudiments de la gramatica e del latin, associats a una formacion religiosa elementària. A partir de 1239, [[Frederic II del Sant Empèri|Frederic II]], en luta contra [[Gregòri IX]]<ref>{{fr}}Jean Chélini, ''Histoire religieuse de l'Occident médiéval'', Hachette, 1991, p. 320</ref>, expulsa los monges de l'abadiá. Sul conselh de l'abat, los parents de Tomàs ja l'envièron a [[Nàpols]] per i estudiar al ''Studium regni'' (qu'es pas una universitat, mas una acadèmia locala), fondada per Frederic II en 1220. I estudièt alara amb los mèstres las disciplinas classicas del ''[[Trivium]]'' e del ''[[Quadrivium]]''; descobriguèt sens dobte alara [[Aristòtel]] a travèrs d'[[Averroès]] que las traduccions latinas començavan de corrir. Alara encontrèt los [[fraires presicaires]] que lor vida e lor vitalitat apostolica l'atirèron. Son paire moriguèt lo 24 de decembre de 1243, rendent lo jove Tomàs un pauc pus liure de son destin. Decidís de dintrar dins l’[[Òrdre Dominican|Òrdre dels dominicans]] en abril de 1244, a l'edat de vint ans, contra l'avís de la familha que voliá que venguèsse [[abat]] del Monte Cassino. Sa maire lo fa alara raubar e l’assigna a demorar a Roccasecca pendent un an. Tomàs cambièt pasmens pas d’avís, e la familha deguèt acceptar sa causida<ref>{{fr}}J-P Torell, ''Initiation à Thomas d'Aquin'', tome 1, p. 27 et p. 32.</ref>. === Estudis a París, primièrs ensenhaments (1245-1259) === Estudièt a [[París]] de [[1245]] a [[1248]], jol reialme de [[Loís IX de França]]. Puèi seguèt son mèstre [[Albèrt lo Grand]] (dominican comentator d'[[Aristòtel]]) a [[Colonha]] fins a 1252<ref>{{fr}}J-P Torell, ''Initiation à Thomas d'Aquin'', Tome 1, p. 27 à 52</ref>, ont sos condisciples li donèron l'escais de « buòu mut » en rason de son estatura e son caractèr taciturne. Quand tornèt a París, seguèt los corses universitaris classics dels escolans en teologia: es bachelièr biblic (lecturas comentadas de las Escrituras) de 1252 a 1254, puèi bachelièr sentenciari. Redigís pendent aquel periòde un comentari dels libres [[Libre d'Isaias|d'Isaias]] e de [[libre de Jeremias|Jeremias]] (''Super Isaiam'' e ''Super Ieremiam''), atal que ''De ente et essentia'' (De l'èsser e de l'esséncia) (1252). Coma bachelièr sentenciari, comentèt lo [[Libre de las Senténcias]] de [[Pierre Lombard]], lo libre dels estudis teologics de l'[[Universitat de París]] dempuèi la començança del sègle XIII. Tomàs d'Aquin ne fa lo comentari, en doas annadas, pendent son ensenhament de bachelièr sentenciari. Son comentari (''Scriptum super libros Sententiarum'') es enòrme: mai de 600 paginas in-folio), escritas de 1254 a 1256, tot en seguent qualques corses dins las escòlas parisencas e al [[wikt:Studium|Studium]] dominican de Sant Jaume. A la prima de 1256, amb l'apuèg del Sobeiran Pontife que deu intervenir prèp de l'universitat, dins lo contèxte de conflicte de l'oposicion dels mendicants e dels seculars, sosten sa mestriá en teologia. Comença sulcòp d'ensenhar e redigís las ''Questions disputadas'' : ''De veritate'' (De la vertat) (1256-1259), los ''Quodlibet'' (7 a 11) ; comenta lo ''De Trinitate'' de [[Boèce]] (1257-1258)… Son activitat consistís subretot en [[disputa teologica|disputas teologicas]] (''[[disputatio]]''), en comentaris de la Bíblia e en predicacions publicas. === Primièr ensenhament italian (1259-1268) === [[Fichièr:Lorenzo Lotto 010.jpg|thumb| Tomàs d'Aquin e lo papa [[Urban IV]], de [[Lorenzo Lotto]], 1508, òli sus fusta, 155 x 67 cm, [[Recanati]], Musèu municipal.]] En 1259, Tomàs a 34 ans anèt per l'[[Itàlia]] ont ensenhèt la teologia fins a [[1268]], aviá ja una granda reputacion. Es en primièr assignat a [[Orvieto]], coma lector conventual, es a dire responsable de la formacion permanenta de la comunautat. Redigís l'explicacion continua dels evangèlis, nomenada pus tard la ''Cadena d'aur'' (''Catena aurea''), una garba de citacions dels [[Paires de la Glèisa]] organizadas fins a constituir un comentari continú dels [[Evangèlis]], per cada versat. Aquel obratge d'importància dins l'istòria de la recepcion dels autors crestians grècs, es redigit de 1263 a 1264 sus la demanda del papa [[Urban IV]] a qui Tomàs dedica la cadena sus Matèu. Tomàs es enviat a [[Roma]] entre 1265 e 1268 coma mèstre regent per la formacion intellectuala dels joves [[dominicans]]. Redigís tanben ''De potentia Dei'' (1265-1266), e comença en 1266 la redaccion de la ''Soma teologica'' e sos comentaris sus [[Aristòtel]] en adoptant lo metòde d'explicacion mot per mot dels grands comentaris (''tafsîr'') d'[[Averroès]]. Compausa l'''[[Ofici del sant Sacrament]]'' al moment de l'instauracion de la Fèsta del ''Corpus Christi''. Redigís tanben qualques opusculs, en responsas a las questions de personas particularas o de superiors, portant sus de questions divèrsas: economicas, canonicas o moralas. Pendent aquel periòde, visitèt la cort pontificala (que demorava pas a Roma); seriá possible qu'aguèsse seguit lo papa dins sos desplaçaments continús. Seriá pendent aquel periòde que poguèt presicar los sermons sul Credo, lo Pater e l'Ave Maria. === Retorn a París, querèlas universitàrias (1268-1272) === Tomàs tornèt de 1268 a Pascas de 1272<ref>{{fr}}J-P Torell, ''Initiation 1'', chap. IX, p. 288</ref> a París ont l'Universitat es en crisi intellectuala e morala provocada per la difusion de l'aristotelisme e par las querèlas entre los Òrdres Mendicants, los seculars e los regulars. Lo teologian [[Remi de Florença]] seguiguèt los cors pendent son segond ensenhament parisenc. A quaranta quatre ans quand redigís la segonda partida (IIa Pars) de la ''Soma teologica'' e la mai granda partida dels ''Comentaris de las òbras d'Aristòtel''. Deu far fàcia a las atacas contra los Òrdres Mendicants, mas tanben a de rivalitats amb los [[franciscan]]s e a las disputas amb qualques mèstres en arts (en particular [[Siger de Brabant]], que sa mòrt misteriosa es contada par [[Dante]], qu'evòca tanben d'un biais enigmatic la rivalitat entre Tomàs e Siger dins lo Paradís de la [[Divina Comèdia]]). Escriu lo ''De perfectione spiritualis vitae'' (1269-1270) e los ''Quodlibets I-VI et XII'' contra los seculars e los tractats ''De aeternitate mundi'' (1271) e ''De unitate intellectus'' (1270) contra l'averroïsme dels mèstres de la facultat dels arts<ref>{{fr}}J-P Torell, ''Initiation 1'', p. 288 à 326</ref>. === Segond ensenhament italian, creacion del ''studium generale'' de Nàpols (1272-1273) === Aprèp lo trabalh incredible fach a l'encòp per l'ensenhament e la redaccion de son òbra, las lutas continualas que deu menar al sen meteis de l'Universitat, Tomas es enviat per sos superiors a [[Nàpols]] per i organizar lo ''studium generale'' dels fraires dominicans (fondat en 1269), destinat a la formacion dels joves fraires dominicans de la Província de Roma, e i ensenhar coma mèstre regent en teologia. Las rasons d'aquel rampèl a Nàpols son pas claras. Se pòt supausar que foguèt sus demanda del rei Carles d'Anjau, lo fraire de [[Loís IX de França]]. Es segur que foguèt malgrat las suplicacions de l'Universitat de París<ref>Letra de l'Universitat de París del 2 de mai de 1274.</ref>. Entre fin de junh e de setembre de 1272 seguís la redaccion de la tresena partida (IIIa Pars) de la ''[[Soma teologica]]'', a partir de la question 7; redigís subretot las questions sul Crist e los sacraments, qu'acabarà jamai. Torna ensenhar sus las letras de Paul (''Epistòlas als Romans''), lo comentari dels ''Psaumes'' (1272-1273), e qualques comentaris d'Aristòtel. === Sa darrièra vision e sa mòrt (1273-1274) === [[Fichièr:Couvent des Jacobins de Toulouse - Autel de St Thomas d'Aquin.jpg|thumb|left|Caissa de las relíquias de Tomàs d'Aquin dins la glèisa dels Jacobins de Tolosa]] A partir del 6 de decembre de 1273, aprèp aver agut una experiéncia esperitala tresviranta pendent la messa<ref>Segon sas primièras biografias, coma l'''Ystoria sancti Thome de Aquino'' de Guilhem de Tocco que data de 1323</ref>, arrèstèt d’escriure, perque, çò diguèt, en comparason de çò que compreniá del mistèri de Dieu, tot çò qu'escriviá li pareissiá ''coma de palha''. Sa santat declinèt alara lèu. Quasiment [[afasia|afasic]], anèt pasmens al [[Segond concili de Lion|concili de Lion]] ont seriá estat convocat pel [[papa]] [[Gregòri X]]. Moriguèt en camin, lo 7 de març de 1274, a l'edat de 50 ans, al monastèri [[cistercian]] de [[Abadiá de Fossanova|Fossanova]]. I repausèt fins a la translacion de sas rèstas en [[1369]] a [[Tolosa]], a la [[Glèisa dels Jacobins]], ont repausa totjorn uèi. Se ditz que comentava lo [[Cantic dels Cantics]] als monges que l'acompanhavan, sus son lièch de mòrt. Recebent sa darrièra [[comunion]], diguèt<ref>Introduccion a la I{{a}} partida de la ''Soma teologica''</ref> : ;;{{cita|Vos recebi, ò salut de mon arma. Es per amor de Vos qu'estudièri, velhèri de nuèches entièras e que m'anagiguèri; sètz Vos que presiquèri e ensenhèri. Jamai diguèri un mot contra Vos. M'estaqui pas tanpauc amb obstinacion a mon pròpri èime; mas se jamai m'exprimiguèri mal sus aquel sacrament, me someti al jutjament de la Santa Glèisa Romana dins l'obesissença ont mòri.}} Gaireben totes los testimoniatges concòrdan a lo presentar coma un òme grand e fòrt. Son aparéncia deviá èsser armoniosa perque, quand anava pels camps, lo bon pòble abandonava sos trabalhs e se precipitava cap a son encontra, {{cita|admirant son estatura impausanta e la beutat de sos traches}}. Sos estudiants lo presentavan coma un òme que voliá pas ofensar degun per de marridas paraulas, e fòrça assidú al trabalh, se levant fòrça d'ora, abans los primièrs oficis, per començar de trabalhar. Sa pietat anava subretot cap a la celebracion del sacrifici de la messa e cap a l'imatge del Crist crucificat<ref>{{fr}}M. Morard, « Thomas d'Aquin, un homme de chair et d'os aussi », ''Sedes sapientiae'', t. 30, 1989, p. 37-54 et J.-P. Torell, ''Sources'' 19 (1993) 3, p. 97-110.</ref>. Sas òbras son catalogadas dins un escrit de 1319, mas lor cronologia exacta repausa sus una critica complèxa de fonts e de manuscrits; es fixada uèi ara per l'essencial, levat qualques punts de detalh encara discutits. L'òbra de Tomàs d'Aquin foguèt condemnada lo 18 de març de 1277 per l'archevesque anglés Robert Kilwarby. Guilhèm de la Mare, franciscan, publiquèt vèrs [[1279]] un ''correctorium'' de fraire Tomàs, recensant 117 proposicions tròp ausardas. Reabilitat ulteriorament, amb l'influéncia totjorn mai granda de l'[[Òrdre Dominican]], es [[Canonizacion|canonizat]] en 1323 pel papa [[Joan XXII]]. Pasmens sas idèas contunhan de far debat, quitament dins l'Òrdre Dominican ont cal repetir mai d'un còp l'obligacion de pas criticar las tèsis de Tomàs d'Aquin dins los capítols generals. [[Fichièr:Fra Angelico 080.jpg|thumb|Tomàs d'Aquin (drecha), Sant Domenge e la Verge Maria amb l'enfant, de [[Fra Angelico]], [[1420]], fresca, 196 x 187 cm}}, [[Sant Petersborg]], [[Musèu de l'Ermitatge]].]] === Tomas dins son temps === Lo trabalh de tornar metre en contèxte Tomàs d'Aquin e sa pensada, longtemps considerat coma la ''philosophia perennis'' al sen de la Glèisa, comencèt al sègle XX per [[Marie Dominique Chenu]] dins ''L'introduction à l'étude de saint Thomas d'Aquin'', puèi encara a la fin de las annadas 1990 per Jean Pierre Torell, dins son ''Initiation à saint Thomas d'Aquin'' e seguent son ensenhament, per l'Escòla teologica de Friborg. En efèit, coma tot pensador, Tomàs d'Aquin se tròba dins las problematicas de son temps, totas d'òrdre teologicofilosofic. Atal es pas possible d'estudiar la pensada de Tomàs sens considerar que trabalhava dins un contèxte entièrament crestian, amb sa pròpria fe dins lo Dieu crestian, e amb los metòdes e los limits de son temps. Tomàs d'Aquin escriguèt la majoritat de son òbra a l'Universitat de París al sègle XIII sègle, jol reialme de [[Loís IX de França]]. La didactica universitària repausava a l'epòca sus tres pilars: l'explicacion dels tèxtes, las questions disputadas e la presicança. Las disputas argumentadas pòrtan, las unas sus de questions precisas causidas pel mèstre, e las autras, ditas ''quodlibeticas'', sus de subjèctes prepausats per los estudiants o causits a l'azard<ref>{{fr}}Humbert de Romans, ''Opera de vita regulari'', ed. Berthier, t. II, p. 260 ; Le P. Mandonnet (''Revue thomiste'', XXIII, 1928, p. 297 et suivantes) descrich d'un biais vivent aquel exercici academic major del periòde escolastic; vejatz tanben {{fr}} P. Glorieux dins ''La littérature quodlibétique de 1260 à 1320'', Bibliothèque thomiste 5 et 21, Paris, 1925 et 1935). Sus l'estructura de las '' [[disputatio|disputas]]'', ''quodlibets'' e ''quaestiones'', vejatz {{fr}} J.-P. Torell, ''Initiation 1'', p. 293-307.</ref>. Coma totes las òbras teologicas universitàrias de l'epòca, las questions e articles de la '' [[Soma teologica]]'' adòptan l'estructura dialectica de las questions disputadas, malgrat que la Soma jamai faguèt pas l'objècte d'un ensenhament per Tomàs. == Caractèr general de l'òbra de Tomàs d'Aquin == === Teologian abans d'èsser filosòf === [[File:Tommaso - Super Physicam Aristotelis, 1595 - 4733624.tif|thumb|''Super Physicam Aristotelis'', 1595]] Tomàs d'Aquin, qu'es un dels primièrs – o lo primièr – a destriar una [[teologia]] naturala e una teologia revelada, èra en cèrca d'una intelligéncia de la fe, per la rason naturala, en s'apuejant per exemple sus [[Aristòtel]]. Pasmens, los estudis contemporanèus<ref>[[Étienne Gilson]], ''Le thomisme'', Vrin, p. 414-419,</ref> an recordat que Tomàs d'Aquin es d'en primièr teologian, e que sa filosofia s'inserís dins un sistèma teologic [[crestian]], que pren en compte la creacion, l'existéncia de Dieu, la vida de la Gràcia, la [[Redempcion]]. === Los rapòrts entre la fe e la rason === Dempuèi la fin del sègle XIX, las objeccions de la critica racionalista an incitat l'apologetica catolica a metre en evidéncia qualques posicions de Tomàs d'Aquin concernent los rapòrts de la fe e de la rason. Tomàs d'Aquin sosteniá en efèit que la fe crestiana es pas incompatibla o contradictòria amb un exercici de la [[rason]] en conformitat a sos principis, es a dire non desvirada de sas tòcas naturalas pel vici e lo pecat. Las vertats de la fe e aquelas de la rason se pòdon integrar dins un sistèma sintetic armoniós, sens se contradire. A l'epòca ont la filosofia començava de s'organizar en disciplina autonòma dins las escòlas e las universitats, plaça las vertats transmesas par la ''Sacra doctrina'' – lo Revelament – en dessús de totes las sciéncias, perque lo Revelament ven de Dieu, que, per definicion, se pòt pas enganar o nos enganar. Dins aquela perspectiva teologica, Tomàs d'Aquin pausa coma principi lo respècte de l'òrdre racional, creat e volgut per Dieu per permetre a l'òme de conéisser la vertat. Distinguiguèt per aquò la rason naturala e rason esclarida per lo Reveliment (Escritura e Tradicion), teologia naturala e teologia revelada<ref>D'unes parlaràn de la començança de l'emancipacion de la rason al respècte de la teologia, alara que per Tomàs foguèron intrinsecament associadas e ordenadas per la meteissa tòca. La question de l'existéncia d'una filosofia tomasiana, diferenta de sa teologia foguèt sostenguda per [[Étienne Gilson]], mas aquela tèsi fa l'objècte d'un debat que concernís mens la pensada de Tomàs d'Aquin que l'istòria del tomisme, cf. [[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', VRIN, 2000, p. 9 à 33</ref>. === Filosofia realista === Lo coneissement intellectual uman es lo fruch d'un procèssus cognitiu d'abstraccion que condusís l'esperit uman de l'experiéncia sensibla e materiala cap a la coneissença immateriala de l'intellècte per la mediacion del coneissement sensible que qualifica d'immaterial. Dins una objeccion del ''De Veritate'', resumiguèt aquel principi per l'adagi escolastic ''nihil est in intellectu quod non sit prius in sensu'' ({{cita|Res es pas dins l'intelligéncia que foguèt en primièr dins los èimes}}<ref>{{cita|Nihil est in intellectu quod non sit prius in sensu.}} {{en}}(Thomas d'Aquin, ''De veritate'', [http://www.clerus.org/bibliaclerusonline/DE/cu2.htm Questio 2, art. 3, argumentum 19]. « On the Origin of the Phrase Nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu », ''Journal of the History of Medicine and Allied Sciences'' (Oxford), 1970 XXV(1):77-80; première page consultable [http://jhmas.oxfordjournals.org/cgi/pdf_extract/XXV/1/77 en ligne]).</ref>) qu'es pas l'autor e qu'apareis qu'un còp dins tota son òbra. Çò qu'es dins l'intelligéncia es doncas abstrach dels imatges fornits pels èimes. L'epistemologia de Tomàs d'Aquin se destria en partida del corrent neoplatonician segon que los èimes fornisson que d'informacions enganantas e lo còrs es una preson per l'arma. A de veire mai de l'encontra de la filosofia realista d'[[Aristòtel]]<ref>{{fr}}[[Émile Bréhier]], ''Histoire de la philosophie'', tome 1, PUF, 1989</ref> e de la conviccion de fe dins l'origina divina e la bontat de la creacion materiala. Las facultats sensiblas de l'òme son doncas intrinsecament bonas, creadas sens intencion d'enganar per permetre a l'òme d'accedir al coneissement del Verai e del Ben. === Dieu conegut per sos efèits === Amb Sant Pau, Tomàs establiguèt que l'Òme pòt aquerir la coneissença de l'existéncia de Dieu a partir del monde e non a partir de l'estudi dels principis logics o abstraches. Es fòrt possible d'accedir a una coneissença de Dieu - subretot son existéncia, son estatut de causa primièra - sens [[Revelament]], en observant lo monde, per una coneissença indirècta e ''a posteriori''. Es lo sens de las vias dichas {{cita|cosmologicas}} que conduson a la coneissença de l'existéncia de Dieu a partir de l'observacion de l'univèrs<ref>{{fr}}[[Soma teologica]], Prima pars, question 2, art. 3 et [[Étienne Gilson]], ''Le thomisme'', chapitre : « L'existence de Dieu comme problème » et ''le cadre doctrinal'', Paris, Vrin, 1997, p. 25</ref>. Tomàs d'Aquin prepausèt cinc vias que conduson a conclure, per l'exercici de la rason, a l'existéncia d'un èsser que tot lo monde nomena Dieu: las ''[[Quinquae viae]]''. Repausan sul destriament entre çò que Dieu es « per nosautres » (''quoad nos'') (per exemple Dieu coma creator del monde) e çò que El es « en el meteis » (''in se'') (çò qu'es pas possible de conéisser integralament dins aquel monde, perque, en rason de sa perfeccion suprèma, El es al delà de çò que la creatura pòt conéisser d'esperela. L'exercici d'aquela coneissença racionala demòra sovent empachat pel pecat El deu doncas èsser ajudat e completat pel Revelament e per la gràcia de la redempcion, mejans que l'Òme, creat ''capable de Dieu'' (''capax Dei''), es condusit cap aténher sa finalitat darrièra: contemplar l'esséncia de Dieu en fàcia dins la Beatitud, es a dire aprèp la mòrt pels benaüroses. === La natura umana al centre de son projècte === L'èsser uman es al centre de tota l'òbra de Tomàs d'Aquin. La natura de l'Òme coma èsser material e esperital, al tèrme entre l'univèrs vesible e invesible, es analisada amb los espleches aristotelicians. L'Òme es en esséncia còrs e intelligéncia. Tomàs d'Aquin adòpta atal l'[[ilemorfisme]] (l'òme considerat coma compausat unificat de matèria e de forma), e la teoria de la coneissença [[realista]], es a dire que considerèt que i pas res dins l'intelligéncia que abans foguèt del domeni de las percepcions. Tomàs dona de sens e l'analisa de l'Òme coma èsser de la natura e pas mai solament coma creatura. Aguèt totjorn una granda consciéncia dels limits de la natura umana, mas tanben de sas capacitats, que sián naturalas o subrenaturalas. === La morala coma retorn cap a Dieu === La morala de Tomàs d'Aquin es [[finalisme|finalista]]<ref>En referéncia a l'òrdre de l'Univèrs orientat cap a Dieu que Tomàs d'Aquin tornèt prendre de la cosmologia grèga, e de la teleologia etica aristoteliciana.</ref>, perque aguèt en vista una fin suprèma, e [[naturalisme|naturalista]], perque se repausa sus una antropologia de la natura umana precisa e realista. L'Òme se deu inserir dins l'òrdre de l'Univèrs volgut per Dieu, es a dire far çò per que foguèt creat: conéisser e amar Dieu. La morala, perque pòrta sus l'èsser uman, coma un èsser compausat d'arma e de còrs, deu integrar dins son camin totas las enclinasons sensiblas, totas las passions, totas los amors, fins que l'Òme arribe a sa fin dins tota son integritat: aquela fin es lo bonaür dins l'òrdre natural e la Beatitud dins l'òrdre subrenatural. La vida morala consistís doncas, per cada òme, a desvolopar al punt pus naut sas capacitats e sas possibilitats naturalas jos la conduita de la rason<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', Vrin, 1994, p. 353</ref>, e de se dubrir a la vida subrenaturala ofèrta per Dieu. == Teologia e filosofia == Dieu es l'objècte de tot lo trabalh de Tomàs d'Aquin. Segon aquel, la [[filosofia]] estúdia en primièr los èssers creats, per s'auçar aprèp al [[coneissement]] de [[Dieu]] ; dins l'òrdre de la [[teologia]], al contrari, començam per l'estudi de Dieu, e es efectivament aquel òrdre qu'es seguit dins las Somas. Alara, l'òrdre de la teologia se pòt adjectivar atal: {{cita|l'objècte principal de la doctrina sagrada es de transmetre lo coneissement de Dieu, pas solament selon coma es el meteis, mas tanben segon qu'es lo començament e la fin de las causas, especialament de la creatura rasonabla}}<ref>''Somme théologique'', Ia, qu. 1 : la doctrine sacrée</ref>. Filosofia e teologia diferisson doncas per l'objècte primièr de la coneissença umana, e diferisson tanben en consequéncia per lor [[Metodologia|metòde]]: existís un estatut epistemologic pròpri a cadun d'aqueles dos discors, aquò pausa la question de saber s'arribam dins los dos domenis a de [[vertat]]s que s'acòrdan o non e de quin biais. La tèsi de Tomàs es que fe e rason se pòdon pas contradire perque emanan totas doas de Dieu; la teologia e la filosofia pòdon doncas pas pervenir a de vertats divergentas. Es l'argument de la dobla vertat que se tròba dins la ''[[Soma contra los Gentils]]''<ref>L'argument de la dobla vertat ditz que las vertats accessiblas per la rason son englobadas dins las vertats superioras del revelament, e que son pas doncas contradictòrias: vejatz la ''Soma contra los Gentils'', I, VII</ref> e dins la question 1 de la ''[[Soma teologica]]'' : coma la lutz de la rason e aquela de la fe venon totas doas de Dieu, se pòdon pas contradire. Encara un còp, la fe se servís de la rason tot coma de la gràcia se servís de la natura, es a dire que las vertats de la rason naturala (''ratio naturalis'') servisson per esclairar los articles de fe. Atal, existís pas de rompedura radicala entre la teologia e la filosofia (contrariament a [[Bonaventura de Bagnorea]], per exemple, que ditz que la {{cita|la teologia comença alà ont la filosofia s'acaba}}). Tomàs d'Aquin rendèt celèbre l'adagi que ditz {{cita|la filosofia es la serventa de la teologia}} (''Philosophia ancilla theologiae'') dins la mesura que la filosofia, en soscant sus las condicions d'un usatge coerent dels [[concèpte]]s e del [[lengatge]], permet a la teologia de rendre rason de biais fondat e racionala de las vertats de fe que son, per definicion, inaccessiblas a la rason mas non contràrias a aquela. Existís doncas una collaboracion ierarquica entre la serventa e la mestressa, totas doas subordenadas a la sciéncia divina, mas caduna a son reng: la teologia coma sciéncia superiora perque ten dirèctament sos principis del Revelament e se servís de las conclusions de totas las autras sciéncias, alara que la filosofia, que sas fins son ordenadas a aquela de la teologia, ten sos principis de la sola rason<ref>{{la}}''In I Sent''. proem. q. 1 a. 1 co. ; ''Somme théologique'' Ia, qu. 1, art. 2 e lo comentari e l'interpretacion filosofica d'aquel article per {{fr}}J-F Courtine, ''Suarez et le système de la métaphysique'', aquel article es presentat coma l'ipotèsi d'un tresen tèrme entre la teologia naturala e la teologia Revelada: aquelas doas sciéncias an lor fondament dins la sciéncia de Dieu e dels Benaüroses, çò que fonda l'evidéncia e la preeminéncia d'aquelas doas sciéncias.</ref>. === ''Ratio naturalis'' e Revelament === Dins la ''[[Soma contra los Gentils]]''<ref>''Soma contra los Gentils'', I, II</ref>, Tomàs d'Aquin faguèt clar lo concèpte de rason naturala (''ratio naturalis'') per rendre compte de la fe crestiana fàcia a las objeccions de la rason, de las [[eretgia]]s e dels filosòfs, tant ancians coma contemporanèus, josieus e musulmans. Utilizèt la Bíblia o los [[Paires de la Glèisa]] dins los domenis de discussion pròpriament teologicas coma lo mistèri de l'èsser de Crist. Tomàs d'Aquin expausèt dins un primièr temps d'arguments purament racionals per mostrar fin finala que concòrdan amb la [[Bíblia]]. Dins aquel sens, la rason naturala servís de terren comun per tota l'umanitat e permet de provar la coeréncia entre las vertats reveladas e las vertats de rason. Pasmens, la rason naturala pòt pas pervenir « per sas fòrças pròprias » a la compreneson totala dels mistèris revelats. En efèit, la teologia dita naturala<ref>Es a dire la partida de la filosofia que tracta de Dieu / teologia qu'es una partida de la filosofia (Sum. theol. Ia q. 1 a 1 ad 2) ; Tomàs utiliza un còp solament l'expression « theologia naturalis » (In Rom. 1, 25). Dins los dos cases designa un mòde de coneissença per las fòrças de la rason naturala, distinguida de la coneissença per revelament. Cf. Tanben {{fr}} [[Étienne Gilson]], ''Le thomisme'', VRIN, 2000, introduction et Révélatio.</ref> es ascendanta: va del bas (las creaturas) cap al naut (Dieu); mas son desvolopament es limitat dins los quadres del « ''per se'' ». Dieu serà pas vist dins çò qu'El es el meteis « ''in se'' », mas dins çò qu'El es per nosautres; per exemple, se pòt pas saber s'El es creator en El meteis, mas a partir de las creaturas, se pòt inferir qu'El es creator « per nosautres ». Al contrari la teologia basada sul Revelament es descendenta dins la mesura que partís de naut (las vertats recebudas de Dieu) cap al bas (las creaturas). La teologia es doncas pas un discors deductiu basat sus la sola [[rason]]. Es per natura coneissença de e per la ''Sacra doctrina'': l'Escritura santa recebuda dins la tradicion de la Glèisa<ref>{{fr}}J-P Torell, ''Sources'' 1, p. 68</ref>. Tomàs d'Aquin emplega de tèrmes precís per far clar aquel destriament fe/rason e lors comunas interaccions. Nomena « revelable » (''revelabile'') las coneissenças reveladas accessiblas a la rason naturala (coma l'existéncia de Dieu, per exemple) e « revelada » (''revelatum'') çò que pòt èsser conegut sens lo Revelament (coma l'incarnacion del Crist, per exemple)<ref>''Soma contra los Gentils'', I, IV et V</ref>. Es possible de conéisser los objèctes inaccessibles a la rason naturala per mejan de la gràcia<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 12, art. 13</ref> : ::{{cita|Los objèctes intelligibles presentant doncas en Dieu doas sòrtas de vertat, una que pòt aténher l'enquèsta de la rason, l'autra que despassa totalament las capacitats de la rason umana, es de bon drech que Dieu prepausa l'una e l'autre coma objèctes de fe.<ref>''Somme contre les Gentils'', I, IV, début du chapitre</ref>}} Existís un darrièr mode de coneissença de Dieu que se fa dins la [[Beatitud]], es a dire en fàcia de l'esséncia divina. === Aprigondiment dels quatre sens de l’Escritura === Tomàs d'Aquin es l'eretièr de l'esquèma explicatiu dit « dels [[quatre sens de l'Escritura]] » que repausa essencialament sus un destriament entre lo sens literal e lo sens esperital o allegoria dels tèxtes sacrats, difusada dempuèi l'antiquitat pels autors del Novèl Testament. Tomàs precisa l'explicacion teorica o escolastica. Las causas significadas pels mots de l'Escritura renvian elas meteissas a d'autras causas. Es atal que l'[[ermeneutica]] escripturària<ref>''Soma teologica'', Ia, question 1, article 10</ref> de Tomàs d'Aquin expausa lo sens literal o istoric coma essent lo fondament dels sens esperitals de l'Escritura: lo sens [[Allegoria|allegoric]], lo sens tropologic e lo sens [[anagogic]]. Tomàs d'Aquin consacrèt tota una question disputada (''[[disputatio]]'') a aqueles sens de l'Escritura : ''Lo Sens de l'escritura Sacrada - De sensibus Sacrae Scripturae'' en [[1266]]. == Dieu segon Tomàs d'Aquin == [[Image:Tommaso - Super libros de generatione et corruptione - 4733257 00007.tif|thumb|''Super libros de generatione et corruptione'']] Tomàs d'Aquin es abans tot un teologian: son objècte principal es de descobrir Dieu jol vela de la metafisica a nòstra existéncia umana. Dieu es absoludament pertot dins l'òbra de Tomàs d'Aquin: en metafisica (coma creator, primièr motor, etc.), en morala (coma principi e fin de l'òme), en teologia morala (coma distribuidor de l'Esperit Sant), etc. Dieu es identificat, e es una primièra, a l'èsser (''ens'') e pas mai al ''bonum'' (ben). Es una interpretacion ontoteologica de Dieu que repausa sus l'analisi prigonda de « Soi Aquel que es » de l'[[Exòde]]<ref>La [[Bíblia]], ''Exòde'', III, 3, 14. Segon las versions de la Bíblia, aquela frasa (que se pòt interpretar coma « Soi lo vertadièr Dieu, per oposicion als autres dieus ») es tanben traducha per « Soi que soi » (refús de far conéisser son nom personal), « Soi que serai » (Soi aquí amb vos, del biais que veiretz. Ref. ''La Bíblia - Ancian Testament, Trad. ecumenica</ref>. Lo metòde de la [[teologia]] desvolopat par Tomàs d'Aquin es una teologia dita negativa, perque progrèssa amb un mòde de privacion. Lo metòde serà atal: Dieu es infinit perque es pas finit, es bon perque es pas mal, etc. === L'existéncia de Dieu === Perque temptar de demostrar l'existéncia de Dieu en plen mitan del sègle XIII, alara que l'environament es entièrament crestian, e que Tomàs s'adreça a de teologians ? L'existéncia de Dieu seriá pas evidenta e seriá pas inutil de la demostrar ? En fach, Tomàs d'Aquin cèrca pas tant de provar l'existéncia de Dieu que de trobar las condicions de la possibilitat qu'a l'òme per remontar cap a Dieu per las fòrças de sa rason. Segon Tomàs, que s'opausa a [[Bonaventura de Bagnorea]], l'[[existéncia]] de [[Dieu]] es pas una evidéncia. Cal remarcar que Tomàs d'Aquin e Bonaventura, totes dos contemporanèus, totes dos doctors de la Glèisa, an absoludament pas la meteissa metodologia. Tomàs part del monde per accedir a Dieu en çò qu'El es per nosautres, alara que Bonaventura part de Dieu per analisar lo biais que se manifèsta <ref> Emmanuel Falque, ''saint Bonaventure et l'entrée de Dieu en théologie'', ed VRIN, 2000 e article de la ''Soma teologica'', partida I, question 2, article 1 : « l'existéncia de Dieu es evidenta per ela meteissa ? » ont Tomàs respond indirectament a Bonaventura.</ref> : es pas una idèa innada que tot òme a en el e que la simpla reflexion (per escartar los prejutjats, coma, pus tard, per [[René Descartes|Descartes]]) li fa descobrir. Tomàs es aristotelician: avèm pas de nocion naturala d'un [[èsser]] infinit. Dieu es pas coneissable « en se » o en el meteis (''in se''), mas solament « per se », es a dire que se pòt pas conéisser Dieu que çò qu'El es per nos, non çò qu'es en El meteis. Tomàs d'Aquin basa aquel problèma sus un metòde diferent d'aquel e d'aqueles que pensan que Dieu es evident d'esperel, perque Tomàs va de l'existéncia cap a l'esséncia: es un problèma metafisic que lo fa considerar las causas atal. Podèm pasmens conéisser que [[Dieu]] es per la « lutz naturala », es a dire per la [[rason]]. Sèm pas encara aisís dins la vertadièra [[teologia]]; que Dieu es, es çò que mòstra la [[filosofia]] naturala. Tomàs reprend atal per o mostrar cinc vias de rasonament que parton del real existissent per montar fins a Dieu. E, dins aqueles tres biaisses de conéisser Dieu, ditz que coneissèm puslèu lo creat que l'increat el meteis. Atal, per exemple, se pòt pas afirmar amb nòstra sola rason que Dieu es creator en el meteis, mas qu'El es creator al respècte de nosautres perque siam creats. Lo metòde per remontar cap a Dieu per la rason se resumís en tres punts : per '''biais de causalitat''' (es la causa d'aquel monde), per '''biais de negacion''', es a dire en negant en el çò qu'es limit per nosautres (par exemple : Dieu es pas material, pas mortal, pas localizat etc.), e per '''biais d'eminéncia''', en afirmant qu'existís en el eminentament çò qu'es qualitatiu en nosautres (per exemple : Dieu es amor, intelligéncia, poténcia). '''''[[Soma Teologica]]'', partida I, question 2, article 3 : « Dieu existís ? »''' Tomàs d'Aquin ditz qu'existís cinc vias (''[[quinquae viae]]'') per provar que Dieu existís: 1° '''pel movement'''<ref>L'origina d'aquela pròva remonta a Aristòtel : ''fisica'', VIII, 5, 311 e ''Metafisica'', XII, 6, 1071 b, 3</ref>: las causas son totjorn en movement, alara es necessari qu'aja una causa motritz per tot movement. Per pas remontar d'una causa motritz a una autra, cal reconéisser l'existéncia d'un « Primièr motor non mogut » : es Dieu. 2° '''per la causalitat eficiénta''' (''ex ratione causae efficientis'') : observam un encadenament de causas a efèits dins la natura, alara es pas possible de remontar de causas en causas a l'infinit; cal necessàriament una [[Causa Primièra]]: es Dieu. 3° '''per la contengéncia''' : i a dins l'univèrs de causas necessàrias qu'an pas en elas meteissas lo fondament de lor necessitat. Cal doncas un Èsser d'esperel necessari qu'es Dieu. 4° '''pels grases dels èssers''' : pròva venent de Platon, que remarquèt qu'i a de perfeccions dins las causas (ben, bèl, amor, etc.) mas a de grases diferents. Alara cal necessàriament qu'i aja un Èsser que possedís aquelas perfeccions a un gra maximum, perque dins la natura totas las perfeccions son limitadas. 5° '''per l'òrdre del monde''' : s'obsèrva un òrdre dins la natura: l'uèlh es ordenat a la vista, lo palmon a la respiracion, etc. Alara per tot òrdre cal una intelligéncia que lo comanda. Aquela Intelligéncia ordenatritz es aquela de Dieu. Tomàs d'Aquin aviá pas ges de tòca de provar l'existéncia de Dieu; s'adreçava en efèit als estudiants en teologia (es a dire als fraires presicaires, als capelans, etc.), per que aquela existéncia èra considerada coma aquista. L'intencion de Tomàs d'Aquin foguèt puslèu de mostrar que se podián accedir a Dieu per mejan de la rason naturala, en anant de çò que se constata d'un monde<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', « L'existence de Dieu comme problème »</ref>. Es perque prepausèt pas de « pròvas », mas de « vias ». === Lo Dieu unic, lo Dieu Trine === * Las questions 2 a 26 de la primièra partida de la ''[[Soma teologica]]'' concernent lo '''Dieu unic''', es a dire lo Dieu dels metafisicians. I descobrissèm que Dieu existís (qu. 2), qu'El es simple (qu. 3), infinit (qu. 7-8), perfèit (qu. 4-6) e immudable e eternal (qu. 9-10). Primièrament, a pas de còrs: Dieu es lo primièr motor immobil, alara pas cap de còrs morís pasmens que siá mogut, doncas Dieu a pas un còrs<ref>{{fr}}[[Marie-Dominique Chenu]], ''Saint Thomas d'Aquin et la Théologie'', édition VRIN e ''Soma teologica'', I, qu. 3, art. 1, resp.</ref>. Pòt pas èsser compausat de matèria e de forma, perque la matèria es en poténcia e que Dieu es acte pur<ref>''[[Soma teologica]]'', I, qu. 3, art. 2, resp. o ''[[Soma contra los Gentils]]'' I, 18</ref>. Son existéncia enclusís l'esséncia o « Dieu es identic a son èsser » perque l'acte d'existir demanda pas que la causa d'existéncia, qu'es per se en Dieu<ref> ''[[Soma teologica]]'' , I, qu. 3, art. 4, resp.</ref>. * Las questions 27 a 43 de la primièra partida de la ''[[Soma teologica]]'' concernisson lo '''Dieu Trine''' e distinguisson entre las Personas ([[ipostasa]]s) divinas. La [[Trinitat]] es compausada del [[Paire]] (qu. 33), del [[Filh]] qu'es [[Vèrbe]] e imatge, (qu. 33-35) e del [[Sant Esperit]] que se nomena « Amor » e « Don » (qu. 36-38). Lors relacions son estudiadas de la question 39 a la question 43 de la Soma teologica. I a en Dieu doas processions: aquela de la generacion e aquela de l'amor<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 27, art 5, concl.</ref>. Tomàs d'Aquin, per explicar l'unitat substanciala de las tres Personas divinas, utiliza la nocion de relacion<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 28: las relacions divinas</ref>. Lo Dieu Trinitari e lo Dieu unic son una sola e meteissa entitat incomprenable en ela meteissa. Lo Dieu de la [[fe]] (Trinitati) es absoludament pas en contradiccion amb lo Dieu de la rason (Dieu Unic). Nos situam aicí dins çò que [[Martin Heidegger]] nomenava una ontoteologia, es a dire dins un esquèma ont Dieu es concèpte racional abans d'èsser lo Dieu de la fe: Dieu dintra en filosofia abans de dintrar en trologia<ref>{{fr}}[[Martin Heidegger]], La constitution onto-théologique de la métaphysique (1957) dans ''Questions I'', Gallimard</ref>. Pasmens d'autres comentators, coma [[Étienne Gilson]] mòstran que la metafisicoteologia de Tomàs d'Aquin escapa a aquela critica ontoteologica d'Heidegger<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''l'être et l'essence'', ed VRIN, 2000, particularament lo capítol III e {{fr}}Johannes B. Lotz, ''Martin Heidegger et Thomas d'Aquin'', PUF, 1975</ref>. === Lo Crist === Lo Crist es lo Filh, es a dire la persona Trinitària qu'es Vèrbe. La Cristologia de Tomàs d'Aquin es desvolopada dins la ''tertia pars'' de la ''[[Soma teologica]]'' en 90 questions (e 99 se se compta lo complement). Lo prològ de la ''tertia pars'' comença atal: {{cita|Nòstre Salvador, lo Senhor Jèsus […] se mostrèt a nosautres coma lo camin de la vertat, per que nos es possible desenant de pervenir a la resurreccion e a la beatitud de la vida immortala.}}<ref>''Soma teologica'', prològ de la partida III</ref> Dieu s'encarnèt (qu. 1-26) ; sofriguèt dins sa carn per los òmes (qu. 27-59). Nos accedissèm a la vida eternala e als sacraments per e dins lo Crist. Son incarnacion foguèt convenabla a Dieu: es çò que se nomenèt las rasons de convenéncia : « apareis de la mai nauta convenéncia que per las causas vesiblas sián manifestadas los atributs invesibles de Dieu. Lo monde entièr foguèt creat per aquò, segon l'apòstol (Rm 1, 20) : “Las perfeccions invesiblas de Dieu se descobrisson a la pensada per sas òbras.” Mas, ditz S. Joan Damascène, es pel mistèri de l’Incarnacion que nos son manifestats al còp la bontat, la saviesa, la justícia e la poténcia de Dieu : sa bontat, perque mespresèt pas la flaquesa de nòstra carn ; sa justícia perque, l’òme que visquèt pel tiran del monde, Dieu volguèt qu'aquel tiran foguèsse vencit a son torn per l’òme el meteis, e es en respectant nòstra libertat que nos arranquèt a la mòrt; sa saviesa, perque a la situacion pus dificila, saupèt donar la solucion mai adaptada; sa poténcia infinida, perque res es pus grand qu'aquò: Dieu que se fa òme. »<ref>''Soma teologica'', III, qu. 1, art. 1, sed contra</ref> Totjorn dins aquelas rasons de convenéncia, Tomàs d'Aquin se repausa sul ''bonum diffusium sui'' : lo Ben es çò que se difusa. Dieu se comunica doncas: « Atal tot çò que ressortís a la rason de ben conven a Dieu. Alara aparten a la rason de ben que se comunica a autrú coma lo mostre Denys. Atal aparten a la rason del sobeiran ben que se comunica sobeiranament a la creatura. E aquela sobeirana comunicacion se realiza quand Dieu s'unís a la natura creada de biais a formar qu'una sola persona d'aquelas tres realitats: lo Vèrbe, l'arma e la carn »<ref>''Soma teologica'', III, qu. 1, art. 1, respondeo</ref> L'Incarnacion, en mai d'èsser necessària al salut dels òmes<ref>''Soma teologica'', III, qu. 1, art. 2</ref>, per via de necessitat superlativa (del melhor biais possible), es doncas atal que la manifestacion sensibla de Dieu dins sa glòria, volguda per Dieu El meteis. === Lo Dieu creator : Sa Creacion === ==== L’''exitus reditus'' ==== Tomàs d'Aquin considèra la creacion coma una accion transitiva venent de Dieu, es a dire coma una causa emanant d'el, mas que va tornar cap a El per un movement d’''exitus reditus'' (sortida / retorn)<ref>{{fr}}M-D Chenu, ''Introduction à l'étude de saint Thomas d'Aquin'', chapitre IX</ref>. La creacion es doncas interpretada dins una dinamica metafisica intrinseca a las causas. La ''[[Soma teologica]]'' comença atal<ref>''Soma teologica'', partie I, qu. 2, introduccion</ref> : « Avent a expausar aquela doctrina, cal tractar: # de Dieu (primièra partida : Ia) # del movement de la creatura rasonabla cap a Dieu (segonda partida : Ia, IIae en general e IIa, IIae en particular) # del Crist que, coma òme, es per nosautres la via que mena a Dieu (tresena partida : IIIa). » Atal, Dieu, que creèt lo monde per pur amor, es lo principi de totas causas (coma creator), mas tanben la fin de totas causas (coma fin ultima: la beatitud), perque imprimiguèt a las creaturas un movement cap a el. Es atal qu'es organizada la ''Soma teologica'', mas es tanben atal que totas causas, tot èsser, tot acte seràn situats e coneguts dins aquel movement qu'emana de Dieu e que i torna a notar que la Soma contra los Gentils pren pas aquel esquèma d'exitus reditus</ref>. Aquel plan permetèt de conduire lo saber racional fins a causas divinas de causas, e lors finalitats aquelas tanben divinas. ===== Los Esperits purs o Àngels ===== [[Fichièr:Thomas von Aquin 17th century sculpture.jpeg|thumb|Estatua de Tomàs d'Aquin, sègle XVII, [[Bratislava]], Slovenské Národné Múseum.]] Los Esperits purs o [[àngels]] son lo tipe de creatura que realiza en sa natura meteissa lo pus naut gra de perfeccion de tota la creacion. L'[[angelogia]] tomista es extrèmament importanta en volum e als uèlhs de son autor meteis. Compren l'estudi dels àngels, dels [[demòni]]s, del manten dels uns e de la casuda dels autres, de lors relacions entre eles, e de lors relacions amb los èssers umans. L'angelogia tomista representa de nombrosas questions dins la ''[[Soma teologica]]''<ref>''Soma teologica'', Ia, (qu. 50-64) e autres; et {{fr}}Étienne Gilson, ''le thomisme''</ref>. Qualques punts importants : * l'existéncia dels àngels se pòt demostrar<ref>{{fr}}J. Turmel, ''Histoire de l'angéologie'' ; ''Somme théologique'', Ia, qu. 50, art. 1</ref> * son una substància unicament espirituala e incorporala<ref>ibid.</ref> * cada àngel constituís el sol una espècia<ref>''De spirit. creat.'' (De las creaturas espiritualas), qu. I, art. 8 ad resp.</ref> * son incorruptibles e immortals mas existisson pas de tota eternitat<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', éditions VRIN, 2000, II{{e}} partie : ''les anges'', p.209 à 224 e ''Soma teologica'', Ia, qu. 50, art. 5 et qu. 61, art. 2</ref> * i a una ierarquia entre eles<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''le Thomisme'', éditions VRIN, 2000, II{{e}} partie : « les anges », p.209 à 224 et ''Somme théologique'', Ia, qu. 108 : « hiérarchie et ordres angéliques ». Tomàs d'Aquin se referís sus aquel punt a [[Denys l'Areopagit]] et sa ierarquia angelica (''de la ierarquia celèsta'')</ref> * coneisson unicament per intuicion<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''le Thomisme'', éditions VRIN, 2000, partida II : « los àngels », p.209 à 224 e soma teologica, Ia, qu. 58 : « lo mode de coneissença angelica » e de Veritate, qu. VIII, art. 10, ad resp.</ref>En efèit, los àngels an pas accès dirècte a las realitats materialas: n'abstraguèron pas lor coneissença del sensible e lor intelligéncia doncas progrèssa pas per discursivitat.</ref> * pòdon pecar (d'ont la casuda dels demònis)<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 63, art. 1</ref> * pòdon se parlar<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 107 : « lo lengatge dels àngels »</ref> * los òmes pòdon èsser, per la [[Gràcia]], a egalitat amb los mpusai nauts òrdres angelics<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 108, art. 8 : « Son los òmes elevats als òrdres angelics ? »</ref> * los àngels comandan totes los èssers corporals. La tradicion catolica repren ulteriorament aquel tèma per descriure la pèrda de la natura intègra d'Adam e las consequéncias de la casuda de Lucifèr. <ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 110, art. 1, resp.</ref> * l'àngel pòt illuminar l'intelligéncia de l'òme<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 111, art.1</ref>, agir sus l'intelligéncia de l'òme<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 111, art. 3</ref> e agir sus lors èimes<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''[[Le Thomisme]]'', ed VRIN, 2000, partida II e ''Soma teologica', Ia, qu. 111, art.4</ref> * desliuran a vegadas al òmes de messatges de Dieu. Aquela remarca es sovent atestada per la [[Bíblia]], en particular al moment de l'Anonciacion.</ref> == Teoria de la coneissença == Tomàs d'Aquin es considerat coma un filosòf realista. Reten d'[[Aristòtel]] lo fach que tota coneissença es d'en primièr sensibla abans d'èsser dins l'intelligéncia<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', VRIN, 2000, chap. VI, p. 263 et chapitre VII, p. 280 : « coneissença e vertat »</ref>. La realitat es doncas pas fòra de l'èsser uman, coma per [[Platon]], mas depend pas unicament del sensible, coma dins lo [[nominalisme]] que seguèt Tomàs d'Aquin (per exemple per [[Guillaume d'Occam]]). La melhora exposicion de la teoria de la coneissença de Tomàs d'Aquin se tròba dins la ''[[Soma teologica]]'', partida I, de la question 84 a la question 89. Seguissèm l'arquitectura de la ''Soma teologic'', qu'expausa: # lo biais que l'arma coneis las realitats que li son inferioras (la realitat sensibla e perceptibla) (qu. 84-88) ; # lo biais que l'arma se coneis ela meteissa (introspeccion) (qu. 87) ; # lo biais que l'arma coneis las realitats que li son superioras (Dieu e los àngels). === La coneissença sensibla === La question de la coneissença sensibla repausa sul problèma de conéisser de las realitats inferioras a l'esperit. Aquela concepcion ordinàriament aristoteliciana tròba son gra d'acabament e de perfeccion per Tomàs d'Aquin. L'òme es un èsser compausat d'un còrs e d'una arma que coneis en posant dins l'univèrs sensible. Los èimes son doncas pas de renegar perque l'òme es un èsser corporal plonjat dins un monde corporal: los èimes li permeton d'èsser religat a aquel monde corporal. Es subretot a partir d'aqueles articles de la ''Soma'' que naisseràn las divèrsas formas de [[nominalisme]] medieval. Es subretot contra los platonicians que Tomàs d'Aquin volguèt tornar afirmar, amb [[Aristòtel]], l'origina sensibla de las idèas. Tomàs d'Aquin refusa la posicion de [[Platon]] per qui las idèas son de substàncias totalament separadas dels còrs sensibles. ;;{{cita|Lo fach de conéisser aquelas substàncias separadas nos permetriá pas de jutjar de las causas sensiblas<ref>''[[Soma teologica]]'', I{{a}} partida, qu. 84, article 2</ref>.}} Aprèp, Tomàs d'Aquin ditz que l'intelligéncia coneis efectivament pels èimes, mas segon lo biais pròpri de l'intelligéncia: universalament, imaterialament e necessariament: {{cita|Digam doncas que l’arma coneis los còrs pel mejan de l'intelligéncia, d’una coneissença immateriala, universala e necessària.}} Cal atal escartar la posicion de [[Democrit]] per que los èimes e l'intelligéncia èran exactament la meteissa causa. Sol [[Aristòtel]] aviá una posicion intermediària satisfasenta. Es d'aquel darrièr que Tomàs d'Aquin s'inspira per desvolopar una teoria de la coneissença realista. {{cita|Aristòtel, el, prenguèt una via intermediària. (…) Dins la mesura que depend dels imatges, '''l’acte intellectual es causat per l'èime'''<ref>''[[Soma teologica]]'', I{{a}} partida, qu. 84, article 5|</ref>.}} Trobam doncas per Tomàs d'Aquin una interpretacion del [[realisme]] aristotelician situat entre lo [[platonisme]] e l'[[empirisme]] de Democrit, ont l'intelligéncia es un intellècte agissent que fa l'actualizacion de l'intelligéncia umana a partir de percepcions sensibles, purament passivas, perque aquela recep solament l'accion d'un objècte exterior. Atal, tot çò que coneissèm per la sensibilitat es individual o singular: sol l'intellècte agissent generaliza apuèi las percepcions sensiblas dins l'idèa generala, es a dire en concèpte. Tomàs d'Aquin distinguís los èimes intèrnes dels èimes extèrnes : * '''los èimes extèrnes''' son los cinc sens (vista, odorat, tocat, ausida, gost) que permeton a l'òme de far experiéncia del monde material<ref> "n" </ref>. Es sus aquel punt precís que los tomistas contemporanèus se confrontan a la [[fenomenologia]] : vejatz {{fr}} ''Revue de l'université de Louvain'', Tome 51, 1953, p. 374 à 408 sur les sens externes chez Thomas d'Aquin ; e tanben, dins l'òbra de Tomás el meteis : ''Soma teologica'', Ia, qu. 78, art. 3, sed contra</ref> ; * '''los èimes intèrnes''' son los èimes comuns (discerniment e sintèsi de las sensacions), la fantàsia, l'imaginacion, l'estimacion e la memòria<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 85, art. 4, sed contra</ref>. [[Fichièr:Giovanni di Paolo St. Thomas Aquinas Confounding Averroës.JPG|thumb|Sant Tomàs d'Aquin confond [[Averroès]], per [[Giovanni di Paolo]], [[1445]], 24,7 x {{unitat|26.2|cm}}, [[Sant Loís (Missori)|Sant Loís]], Art museum.]] === La coneissença intellectuala === L'intelligéncia es una poténcia de l'arma que met en rapòrt aquela darrièra amb l'èsser universal. En efèit, l'intellècte es pas la realitat tota entièra, es doncas en poténcia al respècte d'aquela. E coma l'intellècte es en poténcia al respècte de la realitat, e passiu al respècte de la realitat<ref>{{fr}}Pierre Rousselot, ''l'intellectualisme de saint Thomas'', e ''Soma teologica'', Ia, qu. 79, art. 2, respondeo</ref>. L'intellècte es pas res mas pòt venir tot perque recep, pel mejan dels èimes, l'impression de la realitat: es doncas passiu (intellècte passiu)<ref>{{fr}}Étienne Gilson, ''Le Thomisme'', VRIN, 2000, cap. VI, p. 263 e cap VII, p. 280 : ''Coneissença e vertat'' : {{cita|considerada jos son aspècte pus umil, l'intellècte uman apareis coma una poténcia passiva}}</ref>. L'èime causa l'acte de la coneissença sensibla pel mòde de l'imatge. Mas es per l'accion de l'agent l'intellectual<ref> "n"</ref>. Lo vocabulari escolastic de Tomàs d'Aquin per la diferéncia intellècte actiu, intellècte passiu</ref> qu'aquela coneissença sensibla se transforma en coneissença intellectuala<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 84, art. 6, resp. </ref>. Qu'es aquela modalitat d'aquela accion de l'intellècte ? Es l'abstraccion<ref>{{fr}}Pierre Rousselot, ''l'intellectualisme de Sant Tomàs'', e Étienne Gilson, ''Le Thomisme'', VRIN, 2000, cap. VII, p. 283, 284</ref>. L'òme coneis, en primièr, solament pels èimes. La facultat de conéisser lo sensible, del que ten la coneissença sensibla, coneis solament las singularitats: se coneis per la sensibilitat qu'aquela poma, qu'aquel can, etc :{{cita|tota poténcia sensibla coneis solament los èssers particulars}}.<ref>[[Soma teologica]]'', qu. 85, art. 1 : « Fonciona nòstre intellècte en abstrasent dels imatges las espècias intelligiblas ? »</ref> Atal l’intellècte uman es pas l'intellècte d'intuicion dels àngels. Los Esperits purs (l'[[àngel]]), pel fait que son pas religats a un còrs, coneisson los èssers pas que dins lor forma immateriala, o, coma o dirà Tomàs d'Aquin, per [[intuicion]], es a dire sens passer per lo mòde sensible. L’intellècte uman coneis la forma a partir de l'imatge sensible fornit pels sens : Abstrai una forma individuada dins una matèra corporala; diriam per exemple qu'abstrai l'idèa d'òme d'aquel òme en particular. L'intelligéncia coneis la natura de las causas en abstrasent las singularitats d'una causa en particular. L'idèa se forma en abstrasent d'intelligible dins las donadas de l'experiéncia sensibla; es exactament lo sens d'aquela citacion: {{cita|Ara, conéisser aquò qu'existís dins una matèria individuala, mas pas perque existís dins aquela matèria, es abstraire de la matèria individuala la forma que representan los imatges}}. Seriá tanben possible de parlar « d'extraccion ». Comprenèm ara perque la coneissença intellectuala se ditz abstracha. Mas existís mai d'un nivèl d'abstraccion, segon que l'intelligéncia abstrai mai o mens de singular dins una causa. {{cita|Ara, conéisser aquò qu'existís dins una matèria individuala, mas non pas perque existís dins aquela matèria, es abstraire de la matèria individuala la forma que representan los imatges. E es perque cal dire que nòstra intelligéncia coneis las realitats materialas en las abstrasent dels imatges.}} <ref>''[[Somme théologique]]'', qu. 85, art. 1</ref> L’objècte de l'intelligéncia es la realitat d'un biais volontari. Dins l'òrdre de la coneissença, las facultats sensiblas extrasent un imatge sensible d'una matèria e la porgisson cap a l'intelligéncia, pus precisament cap a l'intellècte passiu<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 79, art. 2, resp.</ref>. L'intellècte agent es aquel acte qu'extrai la forma de l'imatge sensible<ref>{{fr}}[[Jean Daujat]], ''Y a-t-il une vérité ?'', ed Téqui e ''Soma teologica'', Ia, qu. 79, art. 3 et 4</ref> : es aquela facultat que procedís per abstraccion. Thomas d'Aquin nos ditz<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 85, art. 2, sed contra</ref>: {{cita|existís lo meteis rapòrt entre l'espècia intelligibla e l'intelligéncia qu'entre l'espècia sensibla e l'eime.}} L'intelligible es doncas çò per que l'intelligéncia compren, e non çò qu'aquela coneis. Es un punt fòrça important: se coneis pas lo concèpte, mas lo concèpte es çò que nos lo fa conéisser. Aquò se nomenarà lo realisme de las idèas: {{cita|çò qu'es primièrament conegut, es la realitat que l'espècia intelligibla es la semblança.}}. Atal l'objècte (concèpte o imatge) intelligéncia es lo real, mas d'un biais intencional: d'un biais similar. Es a aquel nivèl que se tròba aprèp l'intellècte passiu, perque es aquel qu'es conegut d'un biais intencional<ref>{{fr}}[[Jean Daujat]], ''Y a-t-il une vérité'', ed Téqui, 2004, ''Sur la connaissance intellectuelle'' et ''Somme théologique'', Ia, qu. 85, art. 2 et note de bas de page n° 2 de l'édition du Cerf</ref>. ==== Lo problèma de l'unitat de l'intellècte ==== Es important de parlar de l'error d'[[Averroès]] perque que Tomàs d'Aquin consacra tot un obratge: ''Contra Averroès''. Tomàs d'Aquin desvolopa sa teoria de la coneissença intellectuala a partir dels obratges d'[[Aristòtel]] (subretot ''De anima''). Ara Tomàs d'Aquin aviá accès als comentaris dels musulmans, subretot d'Averroès (vejatz illustracion). Tomàs repren las comentaris, comentèt Aristòtel amb aqueles, mas los abandona quand van tròp luènh. Es lo cas d'Averroès quand parla de l'intellècte uman coma essent separat e comun a totes. L'intellècte actiu e l'intellècte agissent son pas, coma coma o pensa Averroès, dins dos subjèctes distints mas dins una sola substància individuala<ref>''Contra Averroès'' de Tomàs d'Aquin ont expausa l'unitat substanciala de l'èsser uman contra las interpretacions d'Aristòtel fachas pels filosòfs e teologians musulmans, pasmens [[Averroès]] e ''Soma teologica'', Ia, qu. 79, art.5</ref>. Alara l'intellècet uman va entre diferents rapòrts entre acte e poténcia al respècte de la realitat<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 79, las poténcias de l'arma </ref>. === Los grases d'abstraccion === Amb lo gra segon que l'intellècte abstrai dels imatges sensibles de formas intelligiblas, l'esséncia de la causa (''res'') se'n trapa mai o mens alunhada de sas qualitats sensiblas primièras. Amb lo processus d'abstraccion, l'intelligéncia explòra la causa meteissa dins divèrsas prigondors o zonas d'intelligibilitat. Es possible de ne distinguir tres<ref>''Soma teologica'', qu. 85, art. 1</ref> : # daissant de costat los caractèrs singulars de la causa, se descobrís las naturas e las leis universalas d'aquela causa. Se tròba a aquel gra las sciéncias experimentalas coma la [[fisica]] o la [[biologia]]. Aquelas sciéncias descobrisson la forma de la causa dins los sèus caractèrs sensibles; # daissant de costat las proprietats fisicas e sensiblas de la causa, se considèra pas mai que l'accident quantitat; se tròba sus aquel gra la [[matematica]], que s'ocupa solament de las relacions quantitativas dins la natura meteissa de la causa, o dins sas relacions amb las autras causas ; # daissant de costat las quantitats e las proprietats fisicas de las causas, sèm dins la [[metafisica]], qu'es doncas la sciéncia mai abstracha perque s'ocupa solament de l'èsser de la causa coma qu'èsser, es a dire que tracta de l'[[ontologia]]. E doncas a causa d'aquò qu'es la sciéncia pus « universala » e pus « abstracha ». === La metafisica === [[Fichièr:Saint Thomas Aquinas.jpg|thumb|Tomàs d'Aquin, doctor de la Glèisa Catolica, [[Fra Angelico]], 1395-1455]] Tomàs d'Aquin prepausa un discors tot filosofic sus la realitat. La metafisica tomasiana se situa dins una dinamica que la determina de l'ontologia fins a la teologia (que n'es doncas d'un biais lo coronament), en seguent dins lo sèu lo movement de l'''exitus reditus''. Los essents, perque creats, participant a aquel movement cap a Dieu, que constituís al meteis còp lor causa primièra e lor fin darrièra. Presa doncas de tots costats eper la teologia, l'ontologia tomasiana pòt e deu pas se comprendre independentament de la teologia e dels mistèris revelats per Dieu dins la [[Bíblia]], subretot perque tot èsser es creat, perque existís un univèrs vesible (aquel dels òmes) e un univèrs invesible (aquel dels àngels), perque tot comencèt e perque tota forma d'èsser actuala prendrà fin coma es ara. ==== L'analogia de l'èsser ==== L'analogia de l'èsser es lo concèpte clau de tota la metafisica tomasiana, perque rend compte de l'unicitat del real tot en mantenent sa multiplicitat, e li balha un movement dinamic e ierarquic cap a Dieu, tèrme cap al qual tot èsser tend e s'ordena. Aquel concèpte s'impausa a Tomàs d'Aquin quand cèrca de nomenar Dieu a la question 13 de la ''Soma teologica''. L'èsser coma èsser es pas univòc o equivòc, e analòg (per que es proporcionat amb analogia) : # l'èsser dins son èsser es pas univòc, es a dire qu'es pas exactament lo meteis dins totas las causas: per exemple, l'èsser d'una taça es pas exactament lo meteis èsser qu'aquel d'un libre; o encara l'èsser de la substància, que subsistís d'esperel, es pas lo meteis que l'èsser de l'accident, qu'a besonh d'una substància per subsistir. Tomàs d'Aquin diriá que l'èsser es pas diferenciat per de diferéncias extrinsècas: l'èsser conten en se totas las determinacions particularas. # l'èsser dins son èsser tanpauc es equivòc, es a dire qu'es pas exactament diferent en tot. Totas las causas son: l'èsser es doncas quicòm de semblable dins totas las causas: es vertadièrament comun a totas las causas. L'èsser se realiza pas del meteis biais dins totas las causas, tot en essent lo meteis. Es doncas, conclutz Tomàs d'Aquin, que se realiza a de grases diferents dins las causas, en se proporcionant a la diversitat d'aqueles grases. Se ierarquiza intrinsecament dins totas las causas segon que se rapròchan mai o mens de l'Èsser en plenitud, Dieu, perque tota ierarquia implica una relacion o una referéncia a quicòm d'unic<ref>''Soma contra los Gentils'', I, XXXIV</ref>. Aquela ierarquia ontologica es una « analogia de proporcionalitat ». Totes los èssers fan referéncia a quicòm d'unic, Dieu<ref> "n"</ref>. La teoria de l'analogia de l'èsser fa problèma pels comentators de Tomàs d'Aquin a causa dels punts de vista diferents amb que Tomàs abòrda lo subjècte, totjorn en oblic a qualques ocasion lo long de son òbra. Doas escòlas s'afrontan d'un biais irreductible, aquela de Tomàs<ref>Vejatz, ''Soma teologica'', Ia, qu. 13 et de potentia qu. 10, art. 4 e ''De Veritate'' q. 2, a. 1,</ref> e aquela de Cajetan<ref>Vejatz [[Cajetan]], De nominum analogia, cap.II : ''{{cita|analogia ista (analogia attributionis) sit secundum determinationem extrinsecam tantum ; ita quod primum analogatorum tantum est tale formaliter, caetera autem denominantur talia extrinsece}}''.</ref>. « Manifèstan que la filosofia de l'èsser se pòt desvolopar segon doas direccions justament parallèlas e se bastís jos la forma de doas tematicas que las solucions son pas intercambiablas o convergentas. » (B. Montagnes, ''op. cit.'', concluson). Doas vias se presentan que caduna determina una metafisica particulara: segon una primièra apròcha, l'analogia tend a reduire lo multiple a l'una per via conceptuala, al risc de confondre l'èsser amb son concèpte; segon l'autra apròcha, l'analogia tend a metre en evidéncia los rapòrts de causalitat que ligan los èssers a la Causa primièra e tend a dissòlvre l'èsser participat dins l'acte primièr qu'es lo participa. == La natura umana == L'òme es als tèrmes de doas naturas: la natura esperitala (perque a un esperit) e la natura materiala (perque a un còrs)<ref>{{fr}}Père Rousselot, ''Le problème de l'amour chez saint Thomas d'Aquin'' e ''Soma contra los Gentils'', III, CXVII</ref>. Tomàs d'Aquin garda las doas definicions d'[[Aristòtel]] sus l'òme: es per natura un « animal social »<ref>''Soma contra los Gentils'', III, CXVII</ref> (Aristòtel o explica dins lo primièr libre de [[La Politica (Aristòtel)|La Politica]]) e es un animal rasonable. === Estatut de la creatura rasonabla dins la creacion === Dins la creacion tota entièra, l'òme es considerat coma una creatura rasonabla ont es imprimida intrinsecament la fin darrièra de remontar cap a Dieu fins a la beatitud<ref>''Soma contra los Gentils'', IV, I</ref>; e mai, {{cita|l'òme pòrta la semblança e representa l'imatge de Dieu}}<ref>''Contra Gentiles'', I. III, cap. 1</ref>, çò que lo fa capable de se dirigir liurament cap a las fins que li semblan las melhoras e d'utilizar los mejans que li semblan pus apropriats. Tornam trobar aquí tota una filosofia morala de la responsabilitat coma liura finalitat. Aquela tèsi es encara declinada jos la forma de l'« autonomia de las realitats terrèstras ». Èsser autonòm, es se donar de leis (''autos-nomos'' en grèc). Atal l'òme se deu dictar de leis per el meteis, mas aquelas leis se situan a un nivèl comportamental: son de leis que devon permetre d'utilizar los bons mejans per arribar a una bona fin e que devon respectar las leis que Dieu revelèt<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''textes sur la morale'' et ''Somme contre les Gentils'', III, CXXI</ref>. Se concep alara fòrça lèu dos dels estatuts del ben per l'òme: caracteriza çò qu'es lo mai adaptat a la realizacion d'una fin e la pertinença d'aquela fin a respècte de la natura umana. Es doncas tota la question de l'agir segon la natura umana cap a una fin pròpria a la natura umana. Aquela creatura rasonabla qu'es l'òme se torna trobar doncas a fons dins sas responsabilitats dins una natura ordenada per una Intelligéncia superiora: es dire que s'agís alara per l'òme de se mantenir dins l'òrdre natural de las causas, e que la question principala de la morala se resumís a adaptar sos actes e sas fins a aquel òrdre. === L'arma e lo còrs === L'axiòma principal que va normar tot lo subjècte es lo seguent: se Dieu balhèt un còrs a l'èsser uman, es qu'es de segur bon per aquel darrièr e qu'es fach per èsser utilizat. I a pas ges de dualitat dins l'òme segon Tomàs d'Aquin: l'arma e lo còrs constituisson un sol èsser. En efèit, se l'arma e lo còrs son dos principis o doas realitats diferentas, poiràn pas exercir la meteissa activitat. Ara quand l'òme agís, o fa de tot son èsser, son acte es un<ref>''Soma contra los Gentils'', II, LVII</ref>. L'arma es doncas la forma de l'òme, e lo còrs sa matèria<ref> "n"</ref>. Es la logica de l'[[ilemorfisme]] aristotelician: l'arma es la sola forma del compausat uman que deu d'èsser un còrs vivent e sensible<ref> "n"</ref>. Foguèt un dels grands trabalhs de Tomàs d'Aquin d'aver despassat la concepcion neoplatoniciana de l'arma enclusa dins un còrs en aplicant l'[[ilemorfisme]] aristotelician d'una concepcion Crestiana de l'òme. La substància meteissa de l'òme se tròba atal tot entièr dins lo monde dels èssers materials: l'òme a mai qu'un còrs, mas « l'òme es un còrs »<ref>L'arma es atal vista coma un principi de vida (coma per Aristòtel, puslèu que coma una substància d'esperela, diferenta d'un còrs; sus aquel punt, vejatz {{fr}} [[Étienne Gilson]], ''le Thomisme'', VRIN, 2000, P. 241 et ''Somme théologique'', Ia, qu. 76 : ''l'union de l'âme au corps''</ref>. La forma del còrs, es a dire l'[[arma]], es lo principi vital de l'òme, çò que li balha la natura d'òme. Lo còrs es la matèria, balha a l'òme sas caracteristicas singularas: lo còrs es doncas principi d'individuacion, aquò fa qu'un òme es aquel òme, e non un autre. L'ilemorfisme es la concepcion d'una substància coma « compausat » de matèria e de forma. L'òme es doncas una unitat substanciala o ontologica. Atal quand l'òme pensa, es tot lo compauzat còrs/arma que pensa en meteis temps, coma quand agís, o fa una activitat esportiva. Tomàs d'Aquin obrís aqui una clau d'interpretacion metafisica a tota la problematica [[psicosomatica]] (interaccions arma/còrs). Remarcam qu'es lo meteis per la coneissença intellectuala que comença par los èimes, e demanda doncas lo còrs. Es possible de distinguir tres partidas dins l'arma, que demòra pasmens una<ref>{{fr}}''Somme théologique'', Ia, qu. 76, art. 3 ; suls problèmas entre l'arma e lo còrs, vejatz Gilson, ''le Thomisme'' : l'âme et le corps</ref> : # '''l'arma vegetativa''', principi dels besonhs naturals e vitals de l'òme # '''l'arma sensitiva''', principi de passivitat de la sensacion e sèti de las passions # '''l'arma intellectuala''', forma substanciala de l'òme, perque es un èsser rasonable === Los actes umans === Se tròba una descripcion precisa dels actes umans dins la ''prima secundae'' (Ia, IIae) de la [[Soma teologica]]. Es un axiòma de Tomàs d'Aquin l'afirmacion que {{cita|s'i a d'actes que se dison umans, es perque son volontaris}}<ref>''[[Soma teologica]]'', Ia IIae, Qu. 1, art.1 e {{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le thomisme'', III partie, chap. 1, p. 315</ref>. Mas lo fach qu'un acte siá volontari pròva pas que siá liure. Un acte se ditz vertadièrament uman quand es un acte volontari liure. Lo mot ''volontari'' {{cita|significa que l'acte nais d'una enclinason pròpria}} <ref>''[[Soma teologica]]'', Ia IIae, Qu. 6, art.1, concl.</ref>. La [[volontat]] nais doncas d'un desir que provòca una enclinason. Aquela es volguda quand l'òme i consent. La volontat se mòu doncas cap a una fin, que representa la fin de l'enclinason que suscitèt aquela volontat; ara aquela fin deu li èsser coneguda: {{cita|per qu'una causa se faga cap a una fin, una coneissença quina que siá d'aquela fin se tròba necessària}}<ref>''[[Somme théologique]]'', Ia IIae, Qu. 6, art.1, concl. E {{fr}} [[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', III partie, chap. 1, la structure de l'acte humain, p. 314 - 319</ref>. Mas aquela fin deu li èsser coneguda per la rason. Dins aquela definicion de la volontat, sortís lo fach que l'acte pòt èsser vertadièrament qualificat d'acte volontari solament se: primièrament, es fondat en rason, e segondament, coïncidís amb una vertadièra tendéncia de la natura umana. E encara, la volontat domina indiferentament totes los bens: es aquò que li conferís sa libertat e la qualifica d'acte volontari libre. Per resumir : 1° l'acte uman es volontari, racional e liure; se complís pas una d'aquelas doas caracteristicas, pòt pas èsser qualificat d'acte uman mas serà qualificat d'acte immoral o animal. 2° la volontat se ditz intèrna perque causís una fin e extèrna perque causís e executa los mejans per l'aténher. === Las passions === L'estudi de las passions es fondamental: l'òme es un èsser mogut per sas passions, perque i a unitat arma e còrs. La [[passion]] es un patir (''pati''), eissit dempuèi l'exterior, per diferentas modalitats, que venon modificar l'apeti sensible. Se pòt pas causir de ressentir o non la passion perque aparten pas à l'òme en pròpri, mas solament coma animal; essent pas umanas en pròpri, son pas dins son esfèra [[morala]], perque aquela esfèra regís solament los actes volontaris liures, qu'apartenon en pròpri a l'òme. L'arma e lo còrs se sofrisson de contunh l'un l'autre: atal quand l'arma sofrís lo còrs, s'agís d'una « passion corporala » e quand lo còrs sofrís l'arma, s'agís d'una « passion animala » (al sens etimologic, perque provocada per l'arma, ''anima''). Atal la passion es una modificacion de l'arma que ven del còrs<ref>''De veritate'', qu. 26, art. 2, ad resp.</ref>. Las passions son provocadas, se desvolopan e se produson dins lo compausat uman: l'estudi de las passions repausa doncas sus una [[antropologia]] ilemorfica. Se situan dins çò que Tomàs d'Aquin nomena l'apeti sensible, que provòca l movement cap a un objècte qu'interèssa lo còrs<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le thomisme'', éditions VRIN, 2000, p. 400 e ''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 22, art. 2 et 3</ref>. Tomàs d'Aquin distinguís diferents tipes d'apetits de que van nàisser las passions<ref>''Soma théologique'', Ia, IIae, qu. 26, art. 1</ref> : * '''l'apeti natural''' qu'es lo movement d'un èsser cap a çò que l'interèssa en rason de sa natura pròpria; lo subjècte se desplaça cap a aqueles objèctes perque i n'a ontologicament besonh a causa de la sèuna natura, perque existís coma una natura comuna entre l'objècte e lo subjècte. * '''l'apeti sensible''' es descenchat pels èimes perque percebon quicòm de deleitable o de necessari en pròpri (la noiridura, per exemple) o a causa de l'espècia (la generacion, par exemple) * '''l'apetit intellectual''' es un desir pensadís, entièrament somés a la rason dins un jutjament racional liure: es la volontat. L'amor es lo principi fondamental de las passions perque permet lo dinamisme primièr entre un subjècte e son objècte, e provòca l'apeti, aquel movement del subjècte cap a son objècte. Es principi de movement, e non lo movement d'esperel<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 26, art. 2 e {{fr}} vejatz lo comentari del cardinal [[Cajetan]] dins son ''commentaire de la somme théologique'' </ref>. La sciéncia morala se dona per meta de menar l'òme tot entièr (animalitat compresa) a una vida bona: deu doncas pas repossar las passions, mas las integrar dins los actes volontaris e ne far un usatge bon, perque es l'usatge que se fa de la passion que la rend bona o marrida; es ela meteissa que moralament neutre. Mas çò qu'es important, es que la preséncia o l'abséncia e lo gra d'alunhament del ben cercat influirà fòrtament sus la sensibilitat entièra de l'èsser uman, e doncas aver de grandas influéncias sul plan [[fisiologic]] e [[psicologic]]. Dins l'òrdre de las passions, se pòt distinguir entre las passions de l'irascible (''irascibilis'') e las passions del concupiscible (''concupiscibilis'')<ref>[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', éditions VRIN, 2000, p. 300</ref>. La primièra es un movement qu'apacha o destruit los obstacles cap al ben, la segonda es lo movement qu'anarà cap o fugirà del ben en question. [[Fichièr:Francisco de Zurbarán 001.jpg|thumb|''Lo trionf de Sant Tomàs d'Aquin'', [[Francisco de Zurbarán]], [[1631]], 475 x {{unitat|375|cm}}, [[Sevilha]], Musèu Provincial de las Bèlas Arts]] == La morala: l'òme e sa finalitat == La natura dins sa totalitat es entièrament virada cap a [[Dieu]] coma son principi, son fondament e sa fin darrièra, e lo [[Revelament]] identifica Dieu coma essent lo Ben absolut; l'èsser uman escapa pas a aquel estat de fach e tota reflexion morala se deu inscriure dins aquela dinamica metafisica, perque se tròba per Tomàs d'Aquin una continuitat perfèita entre la morala e la [[metafisica]]. La creatura rasonabla qu'es l'òme dins lo monde coma sistèma de las causas es pres dins aquela dinamica que comença per Dieu coma dins son principi e qu'i torna d'un biais racional<ref>(''[[Soma teologic]]'', Ia, qu. 44, art. 4)</ref>: es lo movement de l'''exitus reditus'' ont l'òme ven de son Creator e i torna per mejan d'actes ordenats dins sa pròpria natura<ref>(''[[Soma teologic]]'', Ia, prològ de la question 2)</ref>. Dieu imprimís doncas una direccion a la causas ne las creant, e la direccion imprimida a la creatura rasonable es de tornar cap a Dieu per mejan de lors accions que causisson d'espereles liurament<ref>''qu. De veritate'', qu. 13, art. 1 et 2</ref>. Es la causida d'aqueles biais correlatius a aquela fin darrièra que constituís lo pròpri de la sciéncia morala. Tomàs d'Aquin conceptualiza sa vision optimista de l'òme e del monde per far grelhar al còr de la vida morala la possibilitat natural d'accedir au bonaür, es a dire sens lo secors subrenatural de la [[Gràcia]], pasmens es pas sens aquel secors que l'òme pòt accedir a un bonaür perfèit dins aquel monde. Atal, coma i a una astrada subrenaturala de l'òme, i a tanben una astrada naturala: aquela astrada es lo [[bonaür]], e consistís a ben agir, es a dire a agir segon sa natura pròpria, a se mantenir dins l'òrdre natural de las causas, òrdre que pòt necessàriament èsser bon perque es creat dirèctament per Dieu. Es doncas lo regèt de tota artificialitat, que siá individuala o collectiva, e una question d'adaptacion de l'òme d'esperel e al monde qui l'entorneja: es solament dins aquela optica que l'òme farà ben, perque temptarà pas de se sostraire al govèrn divin, mas plan puslèu de s'i adaptar. === La vertut === Tot agir uman repausa sus de disposicions de l'arma que se nomena [[vertut]]. La vertut es un aver (''habitus'')<ref> {{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le thomisme'', ed VRIN, 2000, p. 319 e ''Soma teologic'', Ia, IIae, qu. 55, art. 1</ref> aquerit e possedit durablament dins l'arma que {{cita|favorís per l'òme lo bon agir}}<ref>''Soma contra los Gentils'', III, CXLI</ref> e mercé que atenh lo bonaür e ajuda a l'adequacion rasonabla entre las fins e la natura umana. Es doncas un « principi interior » dels actes umans. Donat que las vertuts son indispensablas pel bon desvolopament de la vida morala, e doncas de bens que descolaràn, es necessari de los inclure dins aquel estudi sul ben de l'òme. E mai la vertut se definís coma essent una bona disposicion de l'arma e coma aquò que ven bon: {{cita|la vertut es çò que rend bon aquel que la possedís}}<ref>''Soma teologica'', Ia IIae, qu. 55, art. 4, concl.</ref>, perque la vertut es çò qu'orienta durablament l'arma cap al ben<ref> "n"</ref>Aquela concepcion de la nocion de vertut es clarament eretada d'[[Aristòtel]] dins l'[[Etica a Nicomaca]] que Tomàs coneissiá e que comentèt. {{fr}}Étienne Gilson, ''textes sur la morale'', VRIN et somme théologique, Ia, IIae, qu. 55, art. 3</ref>. Tomàs d'Aquin distinguís : * las '''vertuts apetitivas o moralas''', que son dins la partida sensibla (o irracionala) de l'arma * las '''vertuts intellectualas''', que son dins l'intellècte, o especulatiu, o practic<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Textes sur la morale de Thomas d'Aquin'' et Somme théologique, Ia IIae, qu. 56, art. 3, concl</ref> * las '''vertuts teologalas''', o los dons del [[Sant Esperit]]. La '''vertut morala''' manten l'òme que las possedís dins lo plen mejan entre diferents estats que tenon de sa sensibilitat; per exemple lo [[coratge]] es l'estat de l'òme qu'es pas coard o temerari<ref>''Comentari de l'Etica a Nicomaca'', II, leçon 2, # 264</ref>. Ara aquel mitan es lo que conven a l'èsser uman: es atal a sa plaça, pas dins un agir per defaut (coardisa) o dins un agir per excès (temeritat), mas dins un agir pròpriament uman perque rasonat per una vertut intellectuala qu'[[Aristòtel]] e Tomàs d'Aquin nomenan la temperéncia (es la vertut intellectuala qu'es al respècte a la capacitat calculatriz de l'arma racionala). Atal las vertuts moralas se pòdon passar de las vertuts intellectualas<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', éditions VRIN, 2000, p. 322 : « les vertus, le bien et le mal » e ''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 58, art. 2</ref>. Atal l'agir vertuós es aquel qu'ordena al ben perque es l'agir que correspond lo melhor a la forma substanciala de l'òme qu'es d'èsser una creatura rasonable. Lo problèma pròpriament moral de la distància entre l'òme e sa natura umana tròba sa solucion (a metre en practica) dins la [[vertut]]: es en agissent vertuosament que l'òme agís en òme, e agís doncas ben. Demest las '''vertuts intellectualas''', qualques unas son primordialas al respècte de las autras: son las '''vertuts cardinalas'''. Son quatre<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 57, art. 2</ref> : * « l'intelligéncia » ; * « la saviesa » ; * « la simpla intelligéncia » per la partida especulativa de l'arma; * « la prudéncia » per la partida calculatriz de l'arma racionala. Es la prudéncia qu'es la principala de las vertuts cardinalas, es la mai necessària al bon agir uman: {{cita|la prudéncia es la vertut pus necessària a la vida umana.}}<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 57, art. 5</ref>. Las '''vertuts teologalas''' son nomadas atal perque an per objècte Dieu e que son causadas per El. Transcendisson las simplas possibilitats de la natura umana, perque son justament fondadas sus Dieu: {{cita|las vertuts intellectualas e las vertuts moralas perfeccionan l'intelligéncia e l'apeti dins los tèrmes de la natura umana; mas las vertuts teologalas, subrenaturalament}}<ref>''Soma teologica'', Ia IIae, qu. 62, art. 2, solu. 1</ref>. L'òme poirà efectivament pas èsser refermat sus el meteis alara qu'es preciós a Dieu: la [[Gràcia]] li permet d'accedir a una practica de las vertuts teologalas, que transcendisson l'agir uman natural. Aquela vida es la « vida subrenaturala » de l'òme. Son estudiadas dins la segunda secundae de la ''[[Soma teologica]]'' de las questions 1 à 46. I a: * « la fe » (questions 1 a 16) que son objècte es la Vertat Revelada; * « l'esperança » (questions 17 a 22) que son objècte es la Beatitud eternala; * « la caritat » (questions 23 a 46) qu'es l'amistat amb Dieu que fa l'òme participant de sa pròpria beatitud. === De la libertat e del liure arbitri === Se ditz liure un èsser qu'es principi de sos actes. Atal lo problèma de la libertat es explicitament mesclat a la question de l'acte volontari. Es lo jutjament, dins l'acte de deliberacion<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 14</ref>, que permet de determinar s'un objècte es bon o non, adaptat a la situacion, al subjècte, etc. mas aquel jutjament es entièrament liure, absoludament res s'opausa pas a aquel. S'agís plan segur del jutjament racional, e non del jutjament instintiu, qu'aquel es determinat per la sensibilitat. En efèit, las passions e totas las enclinason de la sensibilitat determinan pas totalament la volontat d'anar dins un sens puslèu qu'un autre, perque son somés a la rason: {{cita|Per çò dels biais d’èsser subreapondut, son los habitus e las passions, que enclinan un individú dins un sens puslèu que dins l’autre. Pasmens aquelas quitas enclinasons son somesas al jutjament de la rason. E mai, aquelas qualitats ne dependon encara, pel fach que nos aparten de las aquerir, ne fasent la causa o las disposicions, o encara de las fòragetar. E atal, res s’opausa pas a la libertat de decision »<ref>''Soma teologic'', I, qu. 83, article 1, respondeo</ref>. Per contra, l'òme que seguiriá totjorn sos desirs e sas passions poiriá pas èsser considerat coma liure perque agís fòra del contraròtle de la rason e es somés a sas enclinasons sensiblas, purament determinada fisiologicament. Lo [[liure arbitri]] es pas una poténcia de l'intellècte o une poténcia de l'apeti, mas dels dos al meteis temps: {{cita|La causida es o un intellècte que vòl, o un apetit qui jutja}}<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 83, art. 3, rep. </ref>. Quand l'intelligéncia a causit çò que vòl far, es la volontat que pren lo relai e qu'es l'eficiéncia de l'acte liure, perque mena l'intencion cap a sa fin. E la volontat se ditz liura perqu'es liura de constrencha e de necessitat<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''le Thomisme'', éditions VRIN, 1994, appétit et volonté, p. 306</ref>. Liura de constrencha perque subís pas per natura de violéncia que la fan desviar de son enclinason, e liura de necessitat o alara poiriá pas èsser lausada o blaimada: {{cita|L’òme possedís lo liure arbitri, o alara los conselhs, las exortacions, los precèptes, las interdiccions, las recompensas e los castigaments serián vans »<ref>Soma teologica, I, qu. 83, article 1, respondeo</ref>. Lo liure arbitri se situa dins la causida e la deliberacion de l'intelligéncia. Atal l'acte depend d'aquela causida que permet la libertat. === La fin darrièra de l'òme === Tomàs d'Aquin, en seguent l'''[[Etica a Nicomaca]]'' d'[[Aristòtel]], desvolopa una morala finalista, es a dire que totes los actes umans son efectuats cap a una fin, e totas las fins cap a una fin suprèma. La partida morala es plan fòrça importanta en volum dins tota l'òbra de Tomàs d'Aquin. Los actes morals van en efèit permetre a l'òme de remontar fins a Dieu. Totes los comentators contemporanèus se son acordats sus aquel punt. ==== Lo ben suprèm ==== Los bens son ierarquizats proporcionalament: totes los bens son volguts d'un biais subordenat al recèpte d'un ben suprèm<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 1, art. 6</ref> (per exemple la santat cap a la possibilitat d’un espandiment social o encara l’aquisicion d’una tecnica per se'n servir utilament coma lo soldat apren le manejament de l’espasa per poder tuar son enemic), que relativa los uns als autres, e aquò perque i a una fin suprèma que li es volgut d'un biais absolut, que se pòt dire qu'es somal de l'[[analogia]]: lo soldat a tuat son enemic per ganhar la batalha, victòria que permetrà de viure en patz, que permetrà als ciutadans de s’espandir, etc. aquò fins a la fin suprèma que serà volguda per aquela meteissa, e non cap a autra causa. Sens aquela, res seriá pas subordenat e totes los bens se valrián. Totes las autras causas son cercadas solament cap a aquela fin: {{cita|Tot çò que l'òme vòl o desira, es necessari que siá per sa fin darrièra.}}<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', éditions VRIN, 2000, p. 429 e ''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 1, art. 6, rép</ref>. Aquela fin darrièra pòt èsser liurament causida, mas es lo pus sovent mai o mens conscienta e mai o mens determinada per de fenomèns fisiologics e psicologics. L'experiéncia nos mòstra encara fòrça mai que totes los òmes, que o reconescan o non, que sián clarament en consciéncia o non, agisson totes cap a una meta que vòlon d'un biais absolut e que son subordenats totes lors actes; atal lo cusson agís solament cap a l'argent, per los artistas es cap a la beutat, per un hitlerian es cap a l'espandiment vital de la raça alemanda, per un marxista revolucionari es cap a la poténcia materiala del proletariat. Pasmens, un òme pòt aver una sola fin darrièra: {{cita|es impossible que la volontat d'un òme se dirigisca en meteis temps cap a divèrses objèctes coma de fins darrièras}}<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 1, art. 5, rép ; r {{fr}} [[Jean Daujat]], ''Y a-t-il une Vérité ?'', chap. sur la morale</ref>. ==== Bonaür e beatitud ==== Tomàs d'Aquin plaça lo ben suprèm de la vida morala naturala, dins çò que nomena lo [[bonaür]], e lo ben suprèm de la vida subrenaturala dins la [[beatitud]], es a dire la coneissença de Dieu<ref> "n"</ref>. Atal, s'alunha d'Aristòtel en apondent a la vida de l'òme una part subrenaturala dins sa fin darrièra e fa pas del bonaür terrèstre la fin unica e ''Soma contra los Gentils'', IV, I</ref>. Es la fin de totes los òmes: {{cita|l'òme e las autras creaturas rasonablas [los angèls] atenhon lor fin darrièra per la coneissença e l'amor de Dieu}}<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 1, art. 8, rép</ref>. Perqué aquela sola fin, alara qu'es clar que totes los òmes s'acòrdan pas sus lors fins? Perque la rason formala de fin darrièra es lo ben perfèitament comblant, e sol [[Dieu]] es perfèitament comblant<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 1, art. 7</ref>. Coma la vida subrenaturala es infinidament superiora a la vida naturala, la [[beatitud]] (nomenada « beatitud perfèita » pels comentators) es un ben infinidament mai perfèit que lo [[bonaür]] (nomenada « beatitud imperfièita » pels comentators). ==== Totes los bens son relatius al bonaür e a la beatitud ==== [[Fichièr:Saint-Thomas d'Aquin 2.jpg|thumb|Sant Tomàs d'Aquin (v. 1224/1225-1274)]] {{cita|Lo bonaür es la fin darrièra de l'òme e es au somal dels bens; d'ont mai una causa es prèpa d'aquela fin, d'ont mai elevat es son reng demest los bens umans.}}<ref>"n"</ref>Se retròba la concepcion finalista e naturalista dels Grècs ancians mas transpausada dins un monde Crestian: tot çò que se raprocharà de Dieu aurà encara mai de bontat; encara d'aquí ven la doctrina de l'analogia de l'èsser; ''Comentari de l'Etica a Nicomaca d'Aristotèl'' e ''Soma contra los Gentils'', III, CXLI</ref>. Aquela citacion es on fòrça plan clara: le bonaür es la fin darrièra de l'òme. En efèit, totes los bens visan lo bonaür, per un biais de relativitat: la santat es en vista d'aver una bona vida sociala, aquela permet l'espandiment, aquel permet d'èsser astruc; la coneissença, bona d'esperela, qu'es la perfeccion de l'intelligéncia, permet de gausir de çò qu'es conegut: aquel gausir rend astruc, etc… Los exemples se pòdon espandir a totes los bens transcendentals e totas les perfeccions. Atal los bens prenon lor valor segon lor proximitat amb lo [[bonaür]]. Tomàs d'Aquin explica perque qualques bens inferiors que ne sèm privats causan mai de desagradament que la privacion d'un ben superior: {{cita|Existís dins la natura una privacion de contrariar la volontat. Pasmens, cada òme aprècia pas totjorn dins sa volontat los bens segon la vertat: se fa qu'una causa pòsca privar d'un grand ben sens contrariar la volontat per tant qu'aja mens rason de pena. […] Atal fòrça jutjan las penas del còrs superioras a las penas de l'esperit: lor jutjament sus la ierarquia dels bens ven alara fals.}}<ref>[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', ed VRIN, 2000, p. 430 e ''Soma contra los Gentils'', III, CXLI</ref> E alara lo jutjament ven fals per l'intermediari de la privacion inferiora, per lor abséncia capacitat d'abstraccion. Atal d'èsser pas ric (d'argent) causa mai de penas que d'èsser pas vertuós, per exemple, e {{cita|es perque veson sovent los [[pecat|pecaires]] gausir de la santat del còrs e possedir la fortuna exteriora que los òmes vertuoses son de còps qui a privats}}<ref>''Soma contra los Gentils,'' III, CXLI</ref>. E aquela « falsa injustícia » lor causa mai de pena que la privacion meteissa de la vertut perque considèran pas la ierarquia dels bens a sa valor vertadièra. Se vei plan qu'aquela consideracion de la ierarquia dels bens se fa jol mòde intellectiu, e que sola la rason permet de ne rendre compte. L'estatut de la rason pren alara una dimension novèla. Es pas mai solament la facultat de jutjar çò qu'es bon o non, mas tanben d'embraçar la vida tota entièra per una objectivitat abstractiva e de tornar plaçar cada ben a sa plaça vertadièra, aquela qu'es volguda per l'ordenator de totas causas e que constituís l'esséncia meteissa del Ben unic a partir d'ont totes los autres bens prenon valor: [[Dieu]]. === L'Amor === La nocion d'amor per Tomàs d'Aquin pausa problèma als comentators: d'uns considèran que se deu plaçar Tomàs dins las concepcions fisicas de l'amor, coma lo paire Rousselot; d'autres, coma E. Gilson, lo plaçan puslèu dins la concepcion « extatica », es a dire que nos fa sortir de nòstre èsser; o ben encara coma lo P. Geiger que considèra que l'amor es una nocion que tòca lo ben dins tota son universalitat<ref>{{fr}}P. Rousselot dans l'ouvrage : ''Pour l'histoire du problème de l'amour au Moyen Âge'' ; [[Étienne Gilson]] : ''L'Esprit de la philosophie médiévale'', au chapitre 14 : L'amour et son objet (spéc. p. 278 s.) ; P. Geiger : ''Le Problème de l’amour chez S. Thomas d'Aquin'' (Montréal et Paris, 1952)</ref>. ==== La dubertura cap a l'autre: l'amor per fondament ==== L'amor (''amor'', ''dilectio'', ''caritas'', ''amicitia'')<ref> ''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 26, art. 3, resp. E {{fr}} [[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', p. 337 et 338</ref> es un movement intèrne o extèrne de l'èsser uman. Compren en el totas las formas d'apetit, que sián sensibles o racionals, mas se limita pas a aqueles. L'amor e lo ben son correlatius: totes dos son de nocions analogicas, de transcendentals, e Dieu los possedís en absoluda plenitud: çò que vòl dire que la beatitud, perque es coneissença de Dieu, es lo Ben suprèm de l'òme, mas que l'amor de Dieu es part constituenta de la beatitud, perque es lo pròpri de l'òme que d'amar çò que jutja coma ben, e encara mai quand aquel ben lo despassa infinidament. L'amor es en primièr una passion, perque es lo principi primièr de tot movement de la volontat o d'una facultat apetitiva quina que siá cap al Ben: {{cita|l'amor es en rapòrt al ben en general, que siá possedit o non. Es doncas l'amor qu'es per natura l'acte primièr de la volontat o de l'apetit »<ref>''Soma teologica', I pars, Qu. 20, art. 1, concl.</ref>. L'amor, dins sa dimension de principi dels actes umans, constituís alara lo fondament de tota morala. Pas res se fa sens amor, e existís pas de ben s'es pas aimat abans. L’amor es doncas principi de l’agir en general. L'amor volontari doncas es pas determinat solament pel ben individual e egoïsta, mas pel Ben e l'èsser en general: l'amor es doncas dins un ligam de dependéncia amb la coneissença. Es a dire que ven un amor racional, o volontari (se denomena alara ''dilectio'')<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 26, art. 3, resp. E {{fr}} [[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', p. 340</ref>. Ven un poder psiologic autonòm al respècte de l'apeti sensible: aquel darrièr essent un ben solament en vertut de l'òrdre ontologic del subjècte, es a dire de çò que li conven en pròpri, alara que la ''dilectio'' es une realitat psicologica autonòma perque repausa sus l'intellècte e lo [[liure arbitri]]. Ne resulta qu'aquel amor es amor de se mas subretot « amor objectiu »; subrepassa l’apeti, lo desir o la cobejança, tot en los inclusent. Dins aquela perspectiva, un amor desinteressat se fa sens pas gaire de dificultat; e un amor desinteressat pren son objècte dins sa qualitat de ben onèst. L'amor mena doncas cap al ben, a causa de sa qualitat de poténcia motriz; permet una constància dins la recèca vertuosa del ben, en sa qualitat de poténcia apetitiva racionala, e permet de dubrir l'esfèra purament individuala de la recèrca e del gausiment del ben cap a una esfèra alargada, subjècte o comunautat, perque es aimat. La nocion d'amor introdutz tanben d'alteritat e d'etica (''ethicorum'') dins los comportaments morals. En efèit, d'amar una causa dins l'òrdre del ben onèst, es li voler de ben: {{cita|l'amor consistís subretot en çò que l’amic vòl de ben a aquel qu'aima}}<ref>''Some contra los Gentils'', III, XC</ref>. Lo ben particular es inferior al ben politic o comunautari, e encara mai, i va cap: {{cita|Lo ben particular va cap al ben comun coma a sa fin (…) d'aquò, lo ben de la comunautat es mai divin qu'aquel del subjècte}}<ref>''Soma contra los Gentils'', III, XVII</ref>. Atal lo ben se difusa a travèrs totas las realitats a l'entorn de l’èsser uman jos la modalitat de l’amor (es tot lo sens del ''bonum diffusium'' de Tomàs d'Aquin), e pren al meteis còp lo ròtle de principi fondador de tota sociabilitat e de tota vida comunautària: la vida de familha, la vida sociala, la vida politica, e fins a tot rapòrt singular d’un subjècte a l’autre, qu'an una visada bastissièra e bona, repausan sus l’amor perque es partejat de ben (ben material, util, agradable, intellectual, interessat, vertuós, gausaire, etc.). ==== La caritat fondament de las vertuts moralas ==== L'amor ven caritat (''caritas'') quand es una vertut teologala, es a dire una vertut que ven e qu'a per objècte Dieu. Tomàs d'Aquin se situa doncas sus un registre subrenatural quand parla de la caritat. Las vertuts moralas pòdon pas existir sens la caritat<ref>''[[Soma teologica]]'', Ia, IIae, qu. 65, art. 2</ref>. Es doncas que de vertuts naturalas, immanentas a la natura umana (las vertuts moralas) an un fondament subrenatural perque repausan sus la caritat, qu'es una vertut teologala. La caritat es una amistat amb Dieu, es a dire una reciprocitat fondada sus la [[Gràcia]]. Fondamentalament, repausa sul fach que Dieu deu un jorn partejar sa beatitud amb l'òme<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le thomisme'', p. 426</ref>. Nos trobam encara un còp dins lo registre del parteja e de l'obertura, qu'es permés per l'amor. E mai, apond coma una perfeccion a l'amor passion (''amor'')<ref>''Soma teologica'', Ia, IIae, qu. 26, art. 3, resp.</ref>. === Politica === La concepcion politica de Tomàs d'Aquin ven fòrça neta lo long de son òbra, malgrat que consacrèt pas un obratge a aquel subjècte. Sa reflexion politica es plan segur noirida per aquela d'Aristòtel, subretot quand se considèra que Tomàs comentèt lo ''Libre sus las politicas'', o ''Politica''. La politica es enracinada dins la question de la comunautat de natura entre los èssers umans, d'aquí ven la question de l'amistat (en grèc ''filia''), e se desvolopa fins a l'esfèra de comunautat divina e religiosa. La comunautat es naturala a l'èsser uman: sa concepcion politica repausa doncas sus una antropologia naturalista. En efèit, Tomàs fa seuna aquela paraula d'[[Aristòtel]]<ref>Primièra leiçon del ''comentari de la politica d'Aristòtel''</ref> : l'òme es un èsser social, o pus precisament: {{cita|En tot òme i a coma un vam natural per la vida sociala, comparable al gost per la vertut}}. Es atal que la societat s'establís sus un penjal natural e bon de la natura umana. Tomàs ditz, dins son prològ al ''Comentari del libre de la politica d'Aristòtel'' : {{cita|los procèssus artificials pòdon solament imitar las operacions naturalas}}; atal l'institucion de la ciutat es pas un procèssus purament artificial, mas se fonda sus las comunautats naturalas coma la familha<ref>Primièra leiçon del ''comentari de la politica d'Aristòtel'': Per totes, i a dos tipes de comunautats evidentas: la familha e la ciutat.</ref>. Mas mai que lo ligam comunautari familial, qu'es natural per excelléncia, lo ligam politic es la rason<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', éditions VRIN, 1997, p. 400</ref>. E aquela institucion politica qu'es la ciutat a en vista lo ben de totes, visada d'un biais rasonable: {{cita|La ciutat perseguís un cèrt ben.}}<ref>{{fr}}F. Daguet, article in le ''Bulletin Thomiste'', n°1 de 2007 : principis d'anthropologie politique chez saint Thomas d'Aquin et première leçon du ''commentaire de la politique d'Aristote''</ref>. Encara mai, perseguís lo ben suprèm: {{cita|Encara mai, recèrca lo melhor dels bens umans}}, es a dire lo ben divin: tot, dins la ciutat, deu permetre al subjècte de practicar plan sa religion, e deu visar lo ben de la comunautat, qu'es superior al ben individual. Lo ben comun deu pas èsser sacrificat al ben d'un sol: {{cita|Al ben d'un sol se deu pas sacrificar aquel de la comunautat: lo ben comun es totjorn pus divin qu'aquel del subjècte.<ref>Soma contra los Gentils, III, CXXV, CERF, 1993, p. 686</ref>}} Cada subjècte es una partida organica del tot que constituís la societat; es de l'esséncia meteissa d'una estructura organizada que cadun i ocupe pas la meteissa plaça e que aja una estructura ierarquica entre los elements, alara que la societat visa un meteis ben: aquel de totes. === Contemplar e transmetre === La contemplacion, activitat superiora de totes las autras, es aquela del dominican. Encara mai, lo dominican deu transmetre çò que contemplèt als autres: ;;{{cita|En efèit, es mai bèl d’esclarir que de brilhar solament; coma es mai bèl de transmetre als autres çò que contemplèrem que de contemplar solament.}}<ref>[[Soma teologica]]'', IIa, IIae, qu. 188, art. 6</ref> Aquela citacion resumís lo dinamisme intellectual e religiós de Tomàs d'Aquin: los fruches de la contemplacion pòdon e son partejats amb los autres. Coma aquò lo teologian e filosòf Tomàs d'Aquin, en ensenhant e cercant, aprigondís de contunh, escruta e parteja los fruches de la coneissença de Dieu, que son los fruches los mai perfèits dins aquel monde e dins l'autre. De far profeitar a l'autre de fruches de la contemplacion, per la prèga e per l'ensenhament, es pas partejar sa vida activa e sa vida contemplativa, es addicionar las doas: la vida activa deriva, d'un biais, de la vida contemplativa e s'i coordena<ref>{{fr}}[[Étienne Gilson]], ''Le Thomisme'', éditions VRIN, 1997, p.10</ref>. == Lo vocabulari escolastic de Tomàs d'Aquin == [[Fichièr:Gentile da Fabriano 052.jpg|thumb|left|Sant Tomàs d'Aquin, doctor de la Glèisa Catolica, de [[Gentile da Fabriano]], [[1400]], 49 x {{unitat|38|cm}}, [[Milan]], [[Pinacotèca de Brera]]]] Qualques tèrmes son importants e correntament utilizats per Tomàs d'Aquin, lor sens cambièt fòrça amb los sègles. Venon subretot del vocabulari d'[[Aristòtel]], que Tomàs d'Aquin precisèt. === Èsser (ens o esse) === L'[[èsser]] es la nocion fondamentala de la filosofia tomista. Mas l'[[ontologia]] desvolopada per Tomàs d'Aquin es complèxa e demanda de considerar qualques aspèctes diferents d'aquel tèrme. * L’''ens'' dins lo sens del concèpte (''conceptus entis'') significa l'èsser pensat dins tota sa generalitat, o puslèu l'acte d'èsser comun a totes los èssents, après abstraccion. Es lo concèpte central de tota la [[metafisica]] de Tomàs. L'èsser se ditz de biais analogic<ref>{{fr}} B. Montagnes, La doctrine de l’analogie de l’être d’après saint Thomas d’Aquin, Paris, Vrin, 1963, rééd. 2008 ({{fr}} {{pdf}}</ref>, es a dire que se ierarquiza a divèrses grases segon los essents. Dieu, perque es somal de l'analogial de l'èsser, es ''l'ipsum esse'', l'acte pur d'existir, aquel en que se confond l'esséncia e l'existéncia<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 3, art. 4 : ''L'esséncia e l'existéncia en Dieu''</ref>. * L’''esse'' es l'acte meteis d'existir d'un essent. * L’''essentia'' o ''quidditas'' es una de las significacions d'un mot èsser coma una causa qu'es çò que es: es l'esséncia de la causa, çò que l'intelligéncia esperarà de la causa per lo processus d'abstraccion. * Fin finala l'èsser se confond amb la realitat meteissa coma qu'es pensada (èsser de rason) o coma qu'es simplament (èsser real). === Las causas === Aquela teoria de las [[quatre causas]] venon d'[[Aristòtel]]. Fa partida del bagatge de l'ensenhament de las escòlas parisencas de teologia del sègle XIII quitament avant l'arribada de Tomàs que la tòrna prendre a son compte e l'aprigondir. * la « causa materiala » es çò que dins lo subjècte es possible de recebre una determinacion ; * la « causa formala » es çò en que l'efèit es, çò que fa qu'es çò qu'es; * la « causa eficienta » es çò qu'efectua lo cambiament ; * la « [[causa finala]] » es çò cap ont lo cambiament se produtz. Las doas primièras causas se dison « intrinsècas » per que constituisson lo subjècte en son èsser meteis, e las doas darrièras causas se dison « extrinsècas », perque son pas constitutivas de l'èsser de la causa. La causa es l'objècte de plan d'autres destriaments per Tomàs d'Aquin (causa primièra e segonda, causa ''per se'' e ''per accidens'', causa instrumentala, causa dispositiva, causa exemplara, etc.) === Matèria e forma === Aqueles concèptes son tanben représ d'[[Aristòtel]] : * La « forma » es lo principi intrinsèc e constitutiu d'un èsser, çò que fa qu'una causa es çò qu'es. Per exemple, balha a la natura umana a una matèria del còrs. Es doncas tanben principi d'espècia e constituís çò que Tomàs d'Aquin nomena l'arma. Aquel concèpte val subretot per parlar de la substància d'una causa. * La « matèria » es çò que dins un èsser recep la forma, es a dire una determinacion quina que siá. === Acte e poténcia (''actus et potentia'') === Aqueles tèrmes son tanben aristotelicians: * L’« acte » significa l'acabament, quin que siá (moral, ontologic, etc.) de l'èsser d'una causa: es doncas pres en aquel sens de l'entelequia. Mas significa tanben lo fach meteis d'existir o encara lo simple fach d'agir. * La « poténcia » significa çò que pòt èsser determinat per un acte, o per un passatge a l'acte. Presenta o revela d'un biais çò qu'es pas acabat ontologicament mas que pòt potencialament recebre un perfeccionament. Existís de poténcias passivas e de poténcias activas<ref>''De potentia'', qu. 1</ref>. === Substància e accident (''substantia et accidens'') === * La « substància » es l'essent qu'existís d'esperel, çò que constituís lo subjècte en çò qu'a de mai irreductible. La substància primièra es l'individú (par exemple Socrates) e la substància segonda es la natura (per exemple òme). * L’« accident » es çò que « s'apond » a una substància, per que pòt existir d'esperela, mas que l'accident pòt solament existir amb una substància. Se destria fòrça accidents: de temps, de luòc, de relacion, etc. === Intellècte passiu e intellècte agissent === * L’« intellècte passiu » (o possible) es l'activitat de l'intellècte condicionat per la recepcion dels imatges sensibles, es coma una activitat passiva<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 79, art. 2</ref>. Es d'un biais una taula rasa ont son imprimits los imatges sensibles estraches pels èimes. * L’« intellècte agissent » es l'operacion de l'intellècte qu'abstrarà las caracteristicas sensiblas dels imatges sensibles<ref>''Soma teologica'', Ia, qu. 79, art. 3, sed contra ; [[Aristòtel]], ''De anima'', V, 1, 430 a 10</ref>. Separa l'element universal de l'element singular de çò que li porgisson los èimes. == Metòde == Tomàs d'Aquin demorèt fidèl al metòde<ref>[[Marie-Dominique Chenu]], ''Introduction à l'étude de saint Thomas d'Aquin'', éditions VRIN. </ref> que li foguèt encocat per [[Albèrt lo Grand]]: ;;{{cita|En matèria de fe e de mors, cal creire [[Agustin d'Ipòna]] mai que los filosòfs, se son en desacòrd; mas se parlam [[medecina]], me fisi a [[Galen]] e a [[Ipocrates]], e se s'agís de la natura de las causas, es a [[Aristòtel]] que m'adreci, o a un autre expèrt en la matèria}} La redaccion de la ''[[Soma teologica]]'' mòstra pasmens que quitament en matèria de fe e de mors, preferís d'aportar la seuna compilacion d'arguments e las seunas conclusions que de se fisar a Agustin, mas sens jamai lo contradire dirèctament. Se sap tanben d'autre biais que aviá totjorn criticat lo punt de vista d'Agustin que se gausava quaviam pogut creire en la teoria dels [[antipòdes]], consequéncia de la redondetat de la Tèrra adoptada per Aristòtel. Lo recors a las autoritats dels [[Paires de la Glèisa]] es pasmens fòrça grand dins l'òbra de Tomàs d'Aquin, conformament al metòde general de l'escolastica, ont los arguments se tròban sovent introdusits o sostenguts per d'autoritats<ref>{{fr}}[[Marie-Dominique Chenu]], ''Introduction à l'étude de saint Thomas d'Aquin'', VRIN</ref>. == Posteritat == [[Fichièr:Le triomphe de Saint-Thomas d'Aquin.jpg|thumb|left|''Lo Trionf de Sant Tomàs d'Aquin'', de [[Benozzo Gozzoli]] (1468-1484), [[París]], [[musèu del Lovre]].]] Dempuèi la primièra condamnacion de qualques de sas tèsis en 1277 a la revocacion definitiva d'aquelas condamnacions en 1325, l'òbra de Tomás suscita de grands debats teologics e filosofics, en primièr a l'interior de l'òrdre dominican. Puèi, las autoritats de l'òrdre prenent la defensa de Tomàs per de rasons politicas e glesiologicas, lo debat opausa de totjorn mai [[Dominicans]] e [[Franciscans]]. En 1321, dins la ''[[Divina Comèdia]]'', [[Dante Alighieri|Dante]] dona a Tomàs d'Aquin la primièra plaça entre los filosòfs teologians. Las querèlas teologicas e filosoficas son intensas, amb per exemple de discussions entre tomistas, scotistas (escòla de [[John Duns Scot]]), [[Nicolas de Cues]] e [[Guilhèm d'Occam]]. La contra reforma catolica del [[Concili de Trent]] en [[1545]] provoquèt un retorn important sul trabalh de Tomàs d'Aquin, per lutar contra las tèsis de [[Martin Luther]], que recusava l'usatge de la rason e de la filosofia antica. La ''Soma teologica'' venguèt fòrça tardièrament un manual de referéncia dels estudis de teologia. L'[[escòla de Salamanca]], amb de comentators coma [[Francisco Suarez]], lo cardinal [[Cajetan]], que comenta la ''Soma teologica'' e que tempta de tornar menar Luter a la fe catolica amb los arguments tomistas, propulsèt Tomàs d'Aquin al primièr plan sus la scèna intellectuala. Lo papa [[Leon XIII]], dins son enciclica ''[[Æterni Patris]]''<ref>[[Léon XIII]], enciclica ''[[Æterni Patris]]'', 4 agost de 1879</ref> escriu: {{cita|los Paires del concili de Trent volguèron que, al mitan de lor Assemblada, amb lo libre de las divinas Escrituras e los decrets dels pontifs suprèms, sus l'altar meteis, la Soma de Tomàs d'Aquin foguèsse depausada dubèrta, per poder i traire de conselhs, de rasons, d'oracles.}} Al sègle XVII, lo fondador de la [[Companhiá de Jèsus]] (los Jesuistas), [[Ignasi de Loiola]], causiguèt Tomàs d'Aquin per doctor oficial de son Òrdre e ordenèt son ensenhament a totes los nivèls. Al sègle XIX renasquèt lo tomisme, aprèp dos sègles d'abandon parcial, per lutar contra lo [[modernisme]], l'[[idealisme]], lo [[positivisme]] e le [[materialisme]], subretot dempuèi l'enciclica ''[[Æterni Patris]]'' (« Sul restaurament dins las escòlas catolicas de la filosofia crestiana segon l'esperit del doctor angelic ») del papa [[Leon XIII]] en 1879 que preconiza un retorn a Tomàs d'Aquin: es çò que se nomenèt lo [[neotomisme]]. Lo papa fisa als Dominicans lo pretzfach de publicar una edicion scientifica e critica de las òbras de Tomàs d'Aquin en fondant la [[Comission Leonina]]. Lo 4 d'agost de 1880 Leon XIII declarèt lo patron dels estudis dins las escòlas catolicas (''Cum hoc sit''). Lo 29 de junh de 1914, dins son ''motu proprio'', lo papa [[Piu X]] demandèt als professors de filosofia catolica d'ensenhar los principis del tomisme dins las universitats e los collègis; aquel meteis an, la Congregacion Romana dels Seminaris e Universitats promulguèt una lista de 24 tèsis tomistas consideradas coma ''normæ directivæ tutæ'': son [[las tèsis de 1914]]. Nasquèt atal lo [[neotomisme]]. Las principalas figuras d'aquel renovèl son subretot [[Jacques Maritain]], que prepausèt un retorn al realisme filosofic de Tomàs d'Aquin e [[Jean Daujat]], que desvolopèt l'ensenhament de la filosofia tomista, en creant per exemple lo [[Centre d'Estudis Religioses]]. Al sègle XX tanben se renovelèt los estudis universitaris sus Tomàs d'Aquin, o centrats sus sa filosofia ([[Étienne Gilson]]) o sus sa pensada presa dins son contèxte escolastic ([[Chenu|M-D Chenu]] e J-P Torell). Los dominicans fondèron lo ''[[Bulletin tomista]]''. [[Joseph Maréchal]] per exemple, temptèt de conciliar las tèsis de [[Imanuel Kant|Kant]] e aquela del tomisme en fondant lo corrent nomenat {{cita|tomisme transcendental}}. Dempuèi lo concili [[Vatican II]], Tomàs d'Aquin ven una figura essenciala (mas pas mai obligatòria) de la vida intellectuala de la Glèisa Catolica. La filosofia contemporanèa, amb son retorn a l'estudi dels filosòfs medievals, pren en compte totjorn mai l'importància de Tomàs d'Aquin<ref>"n"</ref>Se pòt citar la coneissença perfèita de Tomàs d'Aquin qu'aviá [[Martin Heidegger|Heidegger]], o ben los cors de [[Franz Brentano|Brentano]] sus l'intencionalitat per Tomàs d'Aquin que fasiá al jove [[Edmund Husserl|Husserl]]</ref>. == Citacions, avises, anecdòtas == {{Wikiquote|Thomas d'Aquin|Thomas d'Aquin}} * Pendent sos estudis, sos camaradas lo nomenavan lo « buòu mut » a causa de sa corpuléncia, de sa discrecion, de son umilitat que podiá passar per de timiditat e de son gost per la reflexion solitària. Son mèstre [[Albèrt lo Grand]], aprenent que sos camaradas lo nomenavan atal, declarèt: « quand lo buòu mugirà, farà tremblar l’Occident ! » <ref>{{fr}}Guillaume de Tocco, ''Histoire de saint Thomas d'Aquin de l'Ordre des frères prêcheurs'', (écrit en 1323) : chapitre X : l'élève de saint Albert le Grand</ref>. * Dos noviats volent rire li diguèron de regardar per la fenèstra, perque se vesiá, aqueles disián, un buòu se vòla. Tomàs anèt cap a la fenèstra, e lor respondèt: {{cita|Seriái estat mens esbaït de veire un buòu volar qu'un religiós mentir}}<ref>{{fr}}[[Gilbert Keith Chesterton|Chesterton]], ''Le bœuf muet'', chapitre 1</ref>. * Un jorn, qualqu'un li demandèt s'auriá volgut possedir totas las riquesas de París. Tomàs d'Aquin respondèt: {{cita|prefeririái d'aver lo manuscrit de [[Joan Chrysostome|Chrysostome]] sus [[Sant Matèu]].}}<ref>[[Gilbert Keith Chesterton|Chesterton]], ''Le bœuf muet'', chapitre 2</ref>. == Òbras == [[Fichièr:Toulouse - St Thomas d'Aquin.jpg|thumb|Lo tombèl de Sant Tomàs d'Aquin als Jacobins de Tolosa.]] {{Article detalhat|Òbras de Tomàs d'Aquin}} === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20041212063232/http://bibliotheque.editionsducerf.fr/ Les œuvres de Thomas d'Aquin disponibles en ligne] à la Bibliothèque des [[Éditions du Cerf]] ([[Dominicains]]) * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090404042635/http://www.revuethomiste.dominicains.com/ Dominicains de Toulouse, École de théologie] Site de la ''[[Revue thomiste]]'' * {{fr}} [http://www.corpusthomisticum.org/ Corpus thomisticum] Ensemble d'outils pour les chercheurs et toutes les œuvres en latin ([[université de Navarre]]) * {{fr}} [http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_academies/san-tommaso/past.html Site officiel de l'Académie pontificale de Saint Thomas d'Aquin] {{-}} === Nòtas e referéncias === {{referéncias | colomnas = 3 }} <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> {{1000 fondamentals}} {{article de qualitat}} [[Categoria:Dominican]] [[Categoria:Filosòf catolic]] [[Categoria:Teologian catolic]] [[Categoria:Sant catolic]] [[Categoria:Doctor de la Glèisa Catolica]] [[Categoria:Naissença en 1225]] [[Categoria:Decès en 1274]] qe6oguxu9uho4kj9sfylnjloxqv3po2 10 75151 2500894 2500175 2026-05-17T09:22:49Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500894 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Al]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> oe1zntzzrs5pmalpv9y7ry6ss42xd97 2500898 2500894 2026-05-17T09:31:56Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500898 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor (Puèi de Doma)|Sant Flor]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> 50v7ayg3bu080ku0ff07ptos7ds93os 0 75307 2500876 2477480 2026-05-17T06:47:24Z Alaric 506 44932 2500876 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{omon|Castèthnau}} {{Infobox vila occitana |nom=Castèthnau Picampau |carta=oc |nom2= ''Castelnau-Picampeau'' | lògo= | imatge= Castelnau-Picampeau.JPG | descripcion= La glèisa Nòsta Dauna. | escut= |ist={{Gasconha}} |parçan= [[Savés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] |insee= 31119 |cp= 31430 |cònsol= Christian Cazalot |mandat=[[2026]]-[[2032]] |longitud= 1.01916666667 |latitud= 43.3072222222 |alt mej=380 |alt mini= 252 |alt maxi= 381 |hectares=1130 |km²= 11.3 |gentilici= |}} [[imatge:Our_Lady_church_in_Castelnau-Picampeau_(1).jpg|thumb|200PX|Castèthnau Picampau]] '''Castèthnau Picampau'''{{RepTopMP}} (''Castelnau-Picampeau'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] situada en [[Savés]] entre [[L'Isla de Haut]] e [[Le Hosseret]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31119.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Castèthnau Picampau | nord = [[Castia de la Branda]] | nord-est = [[Poi de Tojas]] | est = [[Le Hosseret]] | sud-est = | sud = [[Montossin]] | sud-ouest = [[Hustinhac]] | ouest = [[Luçan e Adelhac]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== * '''Castèthnau'''. Dambe ''castèl/ castèth/chastèl'', etc, mot vengut deu latin ''castellum'' (e abans de ''castrum''), l'adjectiu ''nòu'', de ''novum'', e las suas fòrmas pus evolucionadas ''nau'' e ''nuèu'', qu'es le qui se tròba mèi sovent en toponimia. En mèi deu sens literau, lo nom de ''castèlnòu''/''castèlnau'' que designava petitas aglomeracions apiejadas sus ua fortalesa qui las emparava, qui èran donc borgs castraus medievaus (sègles XI a XIII) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 226</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 20 669</ref> estudiats per exemple per Benoît Cursente<ref>http://www.persee.fr/doc/ccmed_0007-9731_1984_num_27_105_2261_t1_0166_0000_3</ref>. * '''Picampau'''. Pas d'explicacion dens les obratges corrents de toponimia. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Castèthnau Picampau qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Rius]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'èra Sent Pèr (''deus ligams'' ? ''encadenat'' ?), ara Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Castèthnau Picampau qu'èra deu [[canton deu Hosseret]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 10 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Lo nom qu'ei escriut ''Castelnau de Picampau'' sus la mapa de Cassini. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31119 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Cazalot|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Daniel Esclassan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31119 |1793=391 |1800=403 |1806=378 |1821=461 |1831=519 |1836=534 |1841=505 |1846=571 |1851=569 |1856=568 |1861=537 |1866=510 |1872=450 |1876=481 |1881=459 |1886=450 |1891=401 |1896=401 |1901=371 |1906=381 |1911=358 |1921=292 |1926=306 |1931=276 |1936=248 |1946=244 |1954=219 |1962=207 |1968=184 |1975=170 |1982=179 |1990=171 |1999=165 |cassini=7105 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|119}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|119}}/11.3) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas ambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Savés]] 4kd9ztrgl8smiiirav3tmd3trw5vksa 0 76432 2500916 2455917 2026-05-17T11:04:14Z Poiuytrell 61256 2500916 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chanaliech e Mascher | nom2 = ''Chenailler-Mascheix'' | imatge = Chenailler.jpg | descripcion = Vista de Chanaliech. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Chenailler-Mascheix_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = Bas Lemosin ? | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment de Briva|Briva]] | canton = Lo Miegjorn Corresenc ([[Canton de Belluec]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas del Miegjorn Corresenc|CC del Miegjorn Corresenc]] | longitud = 1.8408 | latitud = 45.0553 | alt min = 147 | alt mej = | alt max = 544 | cp = 19120 | insee = 19054 | cònsol = Guy Chassagne | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = chanalièr | km² = 15.82 |}} '''Chanaliech e Mascher''' (''Chenailler-Mascheix'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19054.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chanaliech e Mascher | nòrd = [[Menoire]] | nòrd-èst = ''[[Sent Alari de Taurion]]'' | èst = ''[[Molceon]]'' | sud-èst = [[Bassinhac de Debas]] | sud = [[Brivasac]] | sud-oèst = [[Nonars]] | oèst = [[Tudelh]] | nòrd-oèst = [[Lostanjas]] }} ==Toponimia== '''Mascher'''<ref>https://la-biaca.org/items/show/292</ref> ==Istòria== En 1843, gropeleron Chanaliech e Mascher <ref>[http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=9124]</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 19054 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Guy Chassagne |Partit= |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Valentine Graffouillère|Partit= |Qualitat= emplegada }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 19054 |1793=464 |1800=451 |1806=435 |1821=498 |1831=526 |1836=627 |1841=566 |1846=726 |1851=744 |1856=695 |1861=642 |1866=702 |1872=694 |1876=690 |1881=668 |1886=692 |1891=686 |1896=657 |1901=652 |1906=660 |1911=566 |1921=460 |1926=473 |1931=425 |1936=383 |1946=375 |1954=382 |1962=325 |1968=288 |1975=245 |1982=221 |1990=203 |1999=170 |2005=164 |2006=164 |cassini=9124 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|054}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|054}}/15.82) round 2}}}} ab/km². ===Demografia Mascher=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=161 |1800=145 |1806=131 |1821=153 |1831=159 |1836=158 |1841=169 |cassini=20486 |}} * Lo n° INSEE es estat chamnhat per rasons practicas. ==Luòcs e monuments== [[File:Vue_depuis_"Le_Redon"_en_hiver.JPG|thumb|left|300px|Vista sus las montanhas de Cantal en ivèrn dempuei Lo Redond]] ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 8r3knt84jhhlxdxh3srhbsiq0nwew1b 0 76514 2500911 2165830 2026-05-17T10:56:47Z Poiuytrell 61256 /* Ligams extèrnes */ 2500911 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lostanjas | nom2 = ''Lostanges'' | imatge = Lostanges.jpg | descripcion = Vista de Lostanjas. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Lostanges_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment de Briva|Briva]] | canton = [[Canton de Meyssac|Meyssac]] | insee = 19119 | cp = 19500 | cònsol = Jérôme Madeleine | mandat = [[2008]]-[[2014]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | gentilici = | latitud = 45.0630555556 | longitud = 1.76416666667 | alt mini = 146 | alt mej = 275 | alt maxi = 515 | km² = 9.46 |}} '''Lostanjas''' (''Lostanges'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=19119 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jérôme Madeleine|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19119 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=176 |1968=171 |1975=140 |1982=147 |1990=127 |1999=134 |2004= |2005= |2006=130 |2007=129 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|119}} abitants. == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== * [https://la-biaca.org/items/show/292 Entrevistas amb la dòna Andrea Perrier, nascuda en 1908]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] kah7cp191m7sj0cgdcx5fmpt84izrcg 2500912 2500911 2026-05-17T10:57:20Z Poiuytrell 61256 /* Geografia */ 2500912 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lostanjas | nom2 = ''Lostanges'' | imatge = Lostanges.jpg | descripcion = Vista de Lostanjas. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Lostanges_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment de Briva|Briva]] | canton = [[Canton de Meyssac|Meyssac]] | insee = 19119 | cp = 19500 | cònsol = Jérôme Madeleine | mandat = [[2008]]-[[2014]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | gentilici = | latitud = 45.0630555556 | longitud = 1.76416666667 | alt mini = 146 | alt mej = 275 | alt maxi = 515 | km² = 9.46 |}} '''Lostanjas''' (''Lostanges'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ''Blavinhac'' == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=19119 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jérôme Madeleine|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19119 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=176 |1968=171 |1975=140 |1982=147 |1990=127 |1999=134 |2004= |2005= |2006=130 |2007=129 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|119}} abitants. == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== * [https://la-biaca.org/items/show/292 Entrevistas amb la dòna Andrea Perrier, nascuda en 1908]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] qhl1s1aqwlb3eb78v77h1wjpb02ljsk 2500915 2500912 2026-05-17T11:01:56Z Poiuytrell 61256 2500915 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lostanjas | nom2 = ''Lostanges'' | imatge = Lostanges.jpg | descripcion = Vista de Lostanjas. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Lostanges_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment de Briva|Briva]] | canton = [[Canton de Meyssac|Meyssac]] | insee = 19119 | cp = 19500 | cònsol = Jérôme Madeleine | mandat = [[2008]]-[[2014]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | gentilici = | latitud = 45.0630555556 | longitud = 1.76416666667 | alt mini = 146 | alt mej = 275 | alt maxi = 515 | km² = 9.46 |}} '''Lostanjas''' (''Lostanges'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== Divèrses borgs: * '''Blavinhac''' : ven d'un nom d'òme gallés [latinizat], ''*Blavinius'', de ''*Blavus'', format sul mot gallés ''blavos'', « jaune, gròc » (e non pas blau), amb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 88</ref>, latinizacion del sufixe celtic ''-*acon''. Blavinhac èra doncas una granda proprietat gallo-romana qu'aviá per mèstre ''Blavinius''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=19119 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jérôme Madeleine|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19119 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=176 |1968=171 |1975=140 |1982=147 |1990=127 |1999=134 |2004= |2005= |2006=130 |2007=129 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|119}} abitants. == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== * [https://la-biaca.org/items/show/292 Entrevistas amb la dòna Andrea Perrier, nascuda en 1908]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 46fp4qaknl0ou69mou6olomodteoogo 0 101685 2500853 2482822 2026-05-16T20:45:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500853 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nomcomuna = Vaugüer | nomcomuna2 = ''Vogüé'' | imatge = Vogue01.JPG | descripcion = Lo vilatge de Vaugüer. | lògo = | escut = Blason Vaugüé.svg | escais = | region ist = {{Vivarés}} {{Lengadòc}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de L'Argentèira|L'Argentèira]] | canton = [[Canton de Vilanòva de Berg|Vilanòva de Berg]] | insee = 07348 | sitweb = | cp = 07200 | cònsol = Geneviève Laurent | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 4.41527777778 | latitud = 44.5513888889 | alt mini = 140 | alt mej = 148 | alt maxi = 342 | km² = 11.72 }} '''Vaugüer'''<ref>La pronóncia locala es [vɑwgyˈe], vejatz la seccion «Toponimia» çai jos.</ref> (''Vogüé'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Vivarés]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Ardecha (departament)|Ardecha]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament de [[Ròse-Aups]]</small>. == Geografia == {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Vogüé]] '''Vaugüer'''}} {{Image label|x=0.431266226406|y=0.682353338522|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 377 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lanàs]] (2,5 km)}}}} {{Image label|x=0.38218940943|y=0.326752695831|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1453 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Sarnin Vivarés)|Sant Sarnin]] <br/>(2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.740768382596|y=0.477048303072|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 613 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Germain (Ardèche)|Saint-Germain]] <br/>(2,9 km)}}}} {{Image label|x=0.436383616518|y=0.759013098739|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 295 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Maurice-d'Ardèche]] <br/>(3,4 km)}}}} {{Image label|x=0.650618134706|y=0.794156802123|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 217 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ròchacolomba]] (4,1 km)}}}} {{Image label|x=0.756423963593|y=0.290816800967|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1799 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Laviladieu]] (4,1 km)}}}} {{Image label|x=0.2062029177|y=0.384234457893|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1402 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lachapelle-sous-Aubenas]] <br/>(4,2 km)}}}} {{Image label|x=0.269117009745|y=0.872340007496|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 330 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Balasuc]] (5,7 km)}}}} {{Image label|x=0.342785321362|y=0.0672217182517|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2483 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Étienne-de-Fontbellon]] (5,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las formas ancianas son ''Vaulgueil'' en [[1252]], ''Vogono, Vogorium'' en [[1275]], ''Vogorio'' al [[segle XIV|sègle XIV]], ''Volgerio'' en [[1516]], ''Volguer'' en [[1573]], ''Voguiers'' en [[1576]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P17824545|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>, ''Vogué'' (o ''Vogùé, Vogüé'') al [[sègle XVIII]] sus la [[mapa de Cassini]]<ref name="MapaCassini">{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. La pronóncia locala es [vɑwgyˈe] segon l'[[Alfabet fonetic internacionau|alfabet fonetic internacional]] (o ''«vɑ̩̆́ն˘ɡŭ́ĕ́»'' segon l'anciana notacion fonetica de Rosselòt): es atestada ansin dins l'''[[Atlas Linguistique de la France]]'', [https://web.archive.org/web/20250824210705/https://ulb-digital.uibk.ac.at/content/pageview/149034 carta II, ponch 833]. La prononciacion d'un informator de [[Prunet (Ardecha)|Prunet]] es [vugy'e]<ref>enquèsta Sivadon junh 2019</ref>. Efectivament, i a de parlars ont lo diftong ''au'', abans l'accent tonic, pòt passar de [aw] a [u]. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 07348 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Geneviève Laurent|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 07348 |1793=575 |1800=581 |1806=589 |1821=541 |1831=718 |1836=789 |1841=831 |1846=869 |1851=888 |1856=801 |1861=787 |1866=823 |1872=845 |1876=1018 |1881=830 |1886=792 |1891=806 |1896=876 |1901=833 |1906=860 |1911=852 |1921=748 |1926=775 |1931=768 |1936=720 |1946=676 |1954=590 |1962=603 |1968=576 |1975=546 |1982=570 |1990=631 |1999=726 |2004= |2005= |2006=864 |2007=886 |2008=906 |2009=917 |cassini=40945 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Vejatz tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal|Vivarés|Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 07348}} [[Categoria:Comuna de Vivarés]] [[Categoria:Comuna d'Ardecha]] 2a82fvdwj5gb2udkthlca8p9eo3qx7s 0 103464 2500823 2485807 2026-05-16T15:38:27Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500823 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Laloret e era Fitau | nom2 = ''Lalouret-Laffiteau'' | imatge = Lalouret vu du ciel en 2009.jpg | descripcion = Vista aeriana de Laloret | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31268 | cp = 31800 | cònsol = Sébastien Navas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.7044 | latitud = 43.1853 | alt mini = 356 | alt mej = | alt maxi = 464 | km² = 5.39 |}} '''Laloret e era Fitau'''{{RepTopMP}} (''Lalouret-Laffiteau'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31268.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Laloret e era Fitau | nòrd = [[Cardelhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Marcèth]] | sud-èst = [[Larcan]] | sud = | sud-oèst = [[Lòdas]] | oèst = | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [lalu'ret] a a [[Era Espuga|L'Aspuga]]. La Hitau (nom supausat) ei pas citat <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ===Laloret=== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni Astor, ni eths Féniés non disen arren de ''Laloret''. Véder [[Loras de Varossa]]. ===Era Fitau=== ''Fitau'' qu'ei un derivat de ''fita/hita'', bòrna, pèira plantada. Que pòt estar un menir o, mei recentament, era materializacion d'un limit entre duas senhorias <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 377, a ''Laffite-T''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 599-600</ref>. Quin ei eth sens deth sufixe ? ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Laloret qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Larcan]], qu'èra Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Eth Espitau qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 23 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. </br> D'aqueth temps, La Hitau (nom supausat), « Laffiteau » o « La Petite-Fiteau » qu'avè eras medishas apertenéncias. Qu'an pas retrobat eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Cardelhac]]. Tanlèu 1790, La Hitau qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]]. Laloret e La Hitau que fusionèn per ordenança deth 25 de gèr de 1848 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 23 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Era Fitau qu'ei ar oèst de Laloret. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31268 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sébastien Navas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2026 |Identitat= Jean-Claude Lafforgue |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] ? |Fin= 1983 |Identitat= Jean-Pierre Sengès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 ? |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31268 |1793=214 |1800=120 |1806=187 |1821=244 |1831=244 |1836=266 |1841=240 |1846=245 |1851=340 |1856=311 |1861=294 |1866=289 |1872=286 |1876=302 |1881=270 |1886=278 |1891=268 |1896=271 |1901=248 |1906=245 |1911=220 |1921=163 |1926=179 |1931=156 |1936=174 |1946=171 |1954=176 |1962=144 |1968=124 |1975=111 |1982=104 |1990=113 |1999=108 |2004=109 |cassini=18182 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|268}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|268}}/5.39) round 2}}}} ab/km². ===La Hitau=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=83 |1800=58 |1806=78 |1821=79 |1831=80 |1836=75 |1841=62 |1846=61 |cassini=13887 |}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] hcvevzo2avwrisf8tjjkqkjlk4dmjh6 0 103466 2500862 2485833 2026-05-16T21:01:50Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500862 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Larcan | nom2= ''Larcan'' | imatge= cap | descripcion= | lògo= cap | escut= | escais= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31274 | cp = 31800 | cònsol = Henri Fourment | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Larcanaises, Larcanais (en [[francés]]) | longitud= 0.7214 | latitud= 43.1767 | alt mini = 349 | alt mej = | alt maxi = 450 | km² = 6.96 }} '''Larcan'''{{RepTopMP}} (''Larcan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31274.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Larcan | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Marcèth]] | èst = [[Era Toa]] <small>(sus 150 m)</small> | sud-èst = | sud = [[Sauç e Pomareda]] | sud-oèst = [[Sent Inhan]] | oèst = [[Lòdas]] | nòrd-oèst = [[Laloret e era Fitau]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [lar'kan] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Era enquista Julian Sacasa que horneish ''Larcan'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f644.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Larcan'' que pòt representar eth [resultat deth] latin ''largus campus'', eth camp (o era plana) vasta, o un compausat deth germanic ''lar'', « clarèra » e latin ''campus'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 387</ref>. Improbable. </br> [[Ernèst Negre|Negre]], Astor e eths Féniés non disen arren. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Larcan qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Ròc. Tanlèu 1790, Larcan qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 24 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31274 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Henri Fourment |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= 2020 |Identitat= Lucien Cabare |Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Ferdinand Tajan |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31274 |1793=337 |1800=268 |1806=302 |1821=676 |1831=486 |1836=479 |1841=452 |1846=444 |1851=410 |1856=377 |1861=426 |1866=361 |1872=387 |1876=405 |1881=363 |1886=338 |1891=321 |1896=310 |1901=292 |1906=296 |1911=286 |1921=229 |1926=216 |1931=218 |1936=204 |1946=188 |1954=185 |1962=179 |1968=164 |1975=169 |1982=168 |1990=147 |1999=156 |2005=168 |2006=168 |max=676 |cassini=28720 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|274}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|274}}/6.96) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31274 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 9914hm2r4ukcc44ozx8jw9f9m9sedj6 0 103468 2500873 2500474 2026-05-17T03:45:11Z Alaric 506 44932 enquista Sacasa 2500873 wikitext text/x-wiki {{Omon|La Ròca (omonimia)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Era Arròca | nom2 = ''Larroque'' | imatge = 122 Larroque ( 31580 ).jpg | descripcion = Sava dens eth vilatge de La Ròca | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} </br> {{Comenge}} | parçan = {{Nebosan}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31276 | cp = 31580 | cònsol = Jean-Louis Renon | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1964 | longitud = 0.6103 | alt mini = 304 | alt mej = | alt maxi = 488 | km² = 19.83 |}} '''La Ròca''' o '''L'Arròca''' o '''Era Arròca'''{{RepTopMP}} (''Larroque'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31276.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Era Arròca | nòrd = [[Nisan de Gessa]] | nòrd-èst = [[Montmaurin]], </br> [[Sarremesan]] | èst = [[Cardelhac]] | sud-èst = [[Lòdas]] | sud = [[Eth Cunh]] | sud-oèst = [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]] | oèst = [[Belestar (Nauta Garona)|Belestar]]], </br> [[Casarilh e Tamborés]] | nòrd-oèst = [[Sarracauva]] }} ==Toponimia== Era prononciacion a [[Era Espuga|L'Aspuga]], a [[Montmaurin]] e au nòrd deth canton qu'ei exclusivament [la'rrɔkɔ] <ref>contributor Alaric, 12 de mai de 2026</ref>. Era grafia qu'ei mei probablament '''La Ròca''' que non pas '''L'Arròca''', ''a-'' prostetic qu'ei feble en Comenge <ref>Jean Seguy, ''Atlas Linguistique... de la Gascogne'', vol. VI, mapas 2129-21-30</ref>. Pr'aquò, era enquista Julian Sacasa de 1887 que horneish ''Erarroquo'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f204.item.r=Julien%20Sacaze%20arrondissement%20de%20Saint-Gaudens</ref> (grafia '''Era Ròca'''). Com explicar aqueth cambiament ? </br> ''*Rocca'' qu'ei un mot prelatin e preceltic, absent deth latin classic. ''Ròca'' que designa ua autura rocosa, puish que prengó eth sens de « castèth hòrt, hortalessa ». <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 569 e 570</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 246</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. I, p. 89, par. 1641</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, La Ròca qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Sarnin. Tanlèu 1790, La Ròca qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 24 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31276 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Louis Renon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2017]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Claude Ribes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2017 |Identitat= Michel Rey |Partit= [[PS]] |Qualitat=retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31276 |1793=869 |1800=945 |1806=965 |1821=1193 |1831=1229 |1836=1158 |1841=1140 |1846=1158 |1851=1147 |1856=1101 |1861=1082 |1866=1107 |1872=1078 |1876=1042 |1881=971 |1886=962 |1891=869 |1896=813 |1901=754 |1906=805 |1911=775 |1921=669 |1926=634 |1931=597 |1936=607 |1946=539 |1954=516 |1962=544 |1968=542 |1975=466 |1982=426 |1990=415 |1999=335 |cassini=18798 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|276}} era populacion qu'èra de {{popfr31|276}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|276}}/19.83) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> 216_Larroque_(_31580_).jpg|Pont de Sava, ath vilatge Larroque_-_Marque_de_la_hauteur_de_crue_du_3_juillet_1897.jpg|Aigat deth 3 de julhet de 1897. Larroque_-_Monument_hommage_aux_résistants.jpg|Monument aths resistents tuats eth 14 de junh de 1944. Larroque_(Haute-Garonne)_05.jpg|Sala deras hèstas. Larroque_(Haute-Garonne)_09.jpg|Er ostau de comuna. Larroque_(Haute-Garonne)_12.jpg|Estadi de fotbòl e terrenh de tenís. Ath hons, eth domnon. 203_Larroque_(_31580_).jpg|Glèisa Sent Sarnin. Larroque_-_La_tour_du_château.jpg|Tor deth sègle XII, vestigi deth castèth deths comtes de Sabran. Larroque_-_La_Save_dans_le_village.jpg|Sava [la 'sawɔ]. Larroque_-_Le_vieux_cimetière_2.jpg|Cementèri vielh deth castèth. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Nebosan]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 0uezlmy2kgm01aafp4q33kcn710a5th 0 103478 2500863 2485836 2026-05-16T21:08:17Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500863 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Lionç | nom2=''Lieoux'' | imatge= Arc en ciel sur l'église.jpg | descripcion= Un [[arcolan]] sus la glèisa. | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31300 | cp = 31800 | cònsol = Alain Barutaut | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Lieouxois, Lieouxoise (en [[francés]]) | longitud= 0.767169 | latitud= 43.154 | alt mini = 359 | alt mej = | alt maxi = 449 | km² = 5.85 }} '''Lionç'''<ref>Annexada per Sent Gaudenç de 1974 a 2008, la comuna ei pas dens eths diccionaris toponimics recents com eth de Patrici Pojada représ pel CPLO. Pasmens Ernest Negre dens sa toponimia generala dona la medisha etimologia ''Leontius'' que los Sant Lionç d’Albigés. Que caleré conéisher era prononciacion, mès normaument ''-n-'' se pronóncia dens ''-nç'' en gascon e era grafia qu'es tan mausegura com l'interpretacion estranha de Negre. Dauzat que dona autas explicas.</ref> (''Lieoux'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31300.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Lionç | nòrd = [[Era Toa]] | nòrd-èst = | èst = [[Castilhon de Sent Martòri]] | sud-èst = | sud = [[Era Andòrta]] | sud-oèst = | oèst = [[Sent Gaudenç]] | nòrd-oèst = [[Sauç e Pomareda]] }} [[Imatge:Les Pyrénées.jpg|Vista deths [[Pirenèus]] despuish Lionç.|thumb|600px|center]] ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [liws] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lionç'' que ven probablament deth gallic ''leuco'' o benlèu dera rasic prelatina ''lev-'' « penda » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 401</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Lionç'' que ven probablament deth nom « romanic » de persona ''Leontius'' (''-ontius'' > ''-òus'') <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 11 024</ref>. Dens [liwns], çò qui ei après eth diftongue qu'ei afeblit e ''-n-'' qu'ei absorbida per ''-s''. </br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, ''Lionç'' qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa d'[[Era Toa]], qu'es Sent Martin. Tanlèu 1790, ''Lionç'' qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]]. Era comuna qu'estó associada a [[Sent Gaudenç]] per arrestat deth 5 de novembre 1973, puish que tornè trobar era independéncia comunau per arrestat prefectorau deth 1èr de heurèr 2008 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31300 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Barutaut|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= 1èr de gèr de [[1974]] |Fin= 13 de heurèr de 2008 |Identitat=''comuna incorporada dens [[Sent Gaudenç]]'' |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1970]] |Fin= 31 de deceme de 1973 |Identitat= Jean-Marie Dessens|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1970 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31300 |1793=268 |1800=189 |1806=241 |1821=215 |1831=263 |1836=270 |1841=268 |1846=250 |1851=240 |1856=265 |1861=236 |1866=310 |1872=227 |1876=182 |1881=215 |1886=233 |1891=231 |1896=215 |1901=190 |1906=175 |1911=163 |1921=150 |1926=153 |1931=112 |1936=124 |1946=125 |1954=120 |1962=118 |1968=110 |cassini=19460 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|300}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|300}}/5.85) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Nos_résidentes_à_l'année.jpg|Cigonhas residentas a Lionç. TdF_2021_Lieoux_16.jpg|A l'ocasion deth Torn de França. TdF_2021_Lieoux_01.jpg TdF_2021_Lieoux_20.jpg TdF_2021_Lieoux_15.jpg TdF_2021_Lieoux_17.jpg TdF_2021_Lieoux_10.jpg La_traversée_du_village.jpg|Era carrèra màger. Mairie_de_Liéoux.jpg|Er ostau de comuna. TdF_2021_Lieoux_13.jpg|Era glèisa Sent Micolau (Nicolau ?) vista despuish era RD8. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31300 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] n5ba9gajivpr8exmme2opifryenexwv 0 103479 2500864 2485837 2026-05-16T21:25:26Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500864 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lòdas | nom2 = Lodes | imatge = 157_Lodes_(_31800_).jpg | descripcion = Era maison comuna | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = [[Nebosan]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31302 | cp = 31800 | cònsol = Sylvie Karamanides | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1686 | longitud = 0.6756 | alt mini = 367 | alt mej = | alt maxi = 493 | km² = 13.74 |}} '''Lòdas'''{{RepTopMP}} (en [[francés]] ''Lodes'') qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], en [[Nebosan]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31302.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Lòdas | nòrd = [[Cardelhac]] | nòrd-èst = [[Laloret e era Fitau]] | èst = [[Larcan]] | sud-èst = [[Sent Inhan]] | sud = | sud-oèst = [[Eth Cunh]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Era Arròca]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei ['lɔdɔs] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Qu'ei confirmada per era enquista Julian Sacasa qui escriu ''Lodos'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f665.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lòdas'', sus [[Loja]], ''*Lutica'', que ven probablament deth gallic ''lut-'', « hanga, hanha », damb eth sufixe ''-ate'', inaccentuat <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 408, a ''Loddes''</ref>. Eth vilatge qu'ei pres d'un afluent d'aquera aiga. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Lòdas'' que ven deth gascon ''lòda'', varianta atestada de ''lòsa'' « lima, barda, baura, hanga liquida », ath singular o ath plurau <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 23 887</ref>. </br> Segon Astor, ''Lòdas'' que ven deth gascon ''lòda'', deth gallic ''lut-'', « palud, brau » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 442</ref>. ===Guitet=== Eh petit nom qu'ei ara ''Gui'', mès non cau pas oblidar eth nom deriva deth latin ''Vitus'', vengut ''*Guido'' > ''*Guid'' > ''*Guit''. ''Guitet'', nom de persona, qu'ei un diminutiu de ''*Guit'' (petit nom benlhèu corregit suu modèle francés pr'amor de l'animau). Sus era D 75, ar oèst de Lòdas, que i a un lòc ''Via de Guitet'' (''via'', camin, estrada, rota, cf. lengadocian [[Viá (Carcin)|viá]]). ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Lòdas qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Lòdas qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]]. Eth nom dera comuna qu'èra ''Lodes et Guittet'' en l'an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ''Guittet'' qu'èra ua comunautat non parròpia dera eleccion de Comenge <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 20 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31302 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Sylvie Karamanides |Partit= |Qualitat=emplegada administrativa }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin=([[2026]]) |Identitat= Véronique Berrebi |Partit= shens |Qualitat= emplegada de las pòstas }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean Baqué|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31302 |1793=501 |1800=457 |1806=541 |1821=626 |1831=612 |1836=604 |1841=650 |1846=684 |1851=683 |1856=639 |1861=634 |1866=615 |1872=626 |1876=580 |1881=543 |1886=542 |1891=513 |1896=517 |1901=449 |1906=436 |1911=448 |1921=396 |1926=360 |1931=360 |1936=363 |1946=339 |1954=330 |1962=321 |1968=279 |1975=255 |1982=243 |1990=247 |1999=255 |cassini=18272 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|302}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|302}}/13.74) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[imatge:069_Lodes_(_31800_).jpg|thumb| left|300px|Era glèisa Sent Joan Baptista]] ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31302 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 1an1b0dis5w8iastvaopxddmj4c3fxe 0 103480 2500822 2485251 2026-05-16T15:28:04Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500822 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lodet | nom2 = ''Loudet'' | imatge = Loudet_village.jpg | descripcion = Lodet | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31305 | cp = 31580 | cònsol = Nicholas Breese | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1491666667 | longitud = 0.573333333333 | alt mini = 447 | alt mej = | alt maxi = 525 | km² = 5.13 |}} '''Lodet'''{{RepTopMP}} (''Loudet'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], en [[Nebosan]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31305.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Lodèth | nòrd = [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]] | nòrd-èst = | èst = [[Eth Cunh]] | sud-èst = | sud = [[Pontlat e Talhaborg]] | sud-oèst = | oèst = [[Francavièla]] | nòrd-oèst = [[Sedelhac]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [lu'dɛt] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]], qui escriu après [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], qu'explica [[Lòdas]], mès pas ''Lodet'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 23 887</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lodet'' qu'es eth diminutiu de [[Lòdas]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 408, a ''Loddes''</ref>. Remarca : Lodet qu'ei a 8-10 km de Lòdas e logicament eth son nom non dona cap informacion sus era natura deth sòl o era geografia deth lòc. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Lodet qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Francavièla]], qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Lodet qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31305 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nicholas Breese |Partit= |Qualitat= profession liberala }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Hervé Athiel|Partit= |Qualitat= foncionari }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Louis Buzon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31305 |1793=263 |1800=291 |1806=313 |1821=348 |1831=388 |1836=407 |1841=392 |1846=425 |1851=396 |1856=363 |1861=373 |1866=378 |1872=359 |1876=368 |1881=468 |1886=401 |1891=3068 |1896=2742 |1901=327 |1906=350 |1911=338 |1921=313 |1926=306 |1931=284 |1936=275 |1946=262 |1954=236 |1962=232 |1968=231 |1975=232 |1982=236 |1990=212 |1999=218 |max=3000 |cassini=18893 |senscomptesdobles=1962}} * Eras donadas de 1891 e 1896 qu'interrògan. Que son contemporanèas d'una baisha de [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]], de [[Francavièla]] e màgerment de [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]] (2500 personas), mès d'ua auça de [[Sedelhac]]. * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|305}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|305}}/5.13) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Loudet_Enrée_de_la_commune.jpg|Entrada sus era RD 633 (anciana nacionala). Loudet_Mairie.jpg|Er ostau de comuna navèth. Loudet_Foyer_communal_et_ancienne_mairie.jpg|Larèr comunau e ancian ostau de comuna. Blason_ville_fr_Loudet_(Haute-Garonne).jpg|Escut sus er ostau de comuna. Loudet_Église_Notre-Dame.jpg|Era glèisa Nòsta Dauna. Église_Notre-Dame_de_Loudet_-_intérieur_10.jpg Loudet_-_Le_monument_aux_morts.jpg Loudet_Statue_de_la_Vierge_Marie.jpg|Nòsta Dauna de Lorda. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31305 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] sq6xdf6ds252xu5az4l6e1r7by1v752 0 103515 2500882 2479691 2026-05-17T07:17:51Z Alaric 506 44932 còssol 2500882 wikitext text/x-wiki {{Omon|Montagut}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montagut de Borjac | nom2 = ''Montégut-Bourjac'' | imatge = Montégut-Bourjac.jpg | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31370 | cp = 31430 | cònsol = Régina Duffort Piques | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = montagudenc | longitud = 0.9908 | latitud = 43.2822 | alt mini = 258 | alt mej = | alt maxi = 365 | km² = 5.52 |}} '''Montagut de Borjac'''{{RepTopMP}} (''Montégut-Bourjac'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31370.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montagut de Borjac | nòrd = [[Hustinhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Montossin]] | sud-èst = | sud = [[Francon (Nauta Garona)|Francon]] | sud-oèst = | oèst = [[Luçan e Adelhac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas que son ''Monteacuto'' en 1249 e 1289 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1868, cercar sus Gallica</ref>. </br> ''Montagut'' que ven deu latin ''mons'' [montem] e de l'adjectiu latin ''acutus'', « agut, ponchut », o [dens lo contèxte medievau], de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''agut''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-472</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21795</ref>. Lo nom ''Montagut'' e lo succès deu simple nom ''mont'' que son associats a l'epòca feodala e a un contèxte guerrièr, a la volontat de defensa, mès ''Montagut'' non descriu pas las tors ponchudas deu castèth, com pensan les Féniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191</ref> : que cèrcan solament a donar l'impression d'un castèth d'accès malaisit, çò qui pòt estar en contradiccion damb la realitat, per designar de tuquetas arredondidas <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 510</ref>; aquò que testimònia, non pas d'ua intencion descriptiva, mès de la d'impressionar les enemics. </br> ===Borjac=== Borjac qu'ei un archidiaconat. Que sembla a l'origina un nom de localitat antica. Benlèu le nom celtic d'òme ''Bōrēdos'', utilizat per [[Xavier Delamarre]] per explicar [[Borièja]] <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 83, 288</ref>, dambe'u sufixe ''-ācon'' : ''*Borediacon'' > ''*Borejag-'' > ''Borjac''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montagut, ''Montégut'' o ''Montégut d’Aurignac'', qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'ei Sent Supèri. Tanlèu 1790, Montagut qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]. Oficiaument, ''Montégut'' que vengoc ''Montégut-Bourjac'' per decret deu 3 de decembre 1925 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 31 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31370 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Régina Duffort Piques |Partit= divèrs dreita|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Claude Cortiade|Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31370 |1793=182 |1800=179 |1806=184 |1821=211 |1831=281 |1836=269 |1841=255 |1846=251 |1851=251 |1856=255 |1861=255 |1866=266 |1872=244 |1876=232 |1881=229 |1886=204 |1891=223 |1896=211 |1901=211 |1906=210 |1911=207 |1921=176 |1926=162 |1931=168 |1936=156 |1946=140 |1954=132 |1962=150 |1968=130 |1975=116 |1982=83 |1990=109 |1999=108 |cassini=23084 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|370}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|370}}/5.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31370 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 4pfdyv3w7oqqm2lep9l6es5mccqdnco 2500890 2500882 2026-05-17T08:51:41Z Alaric 506 44932 2500890 wikitext text/x-wiki {{Omon|Montagut}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montagut de Borjac | nom2 = ''Montégut-Bourjac'' | imatge = Montégut-Bourjac.jpg | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31370 | cp = 31430 | cònsol = Régina Duffort Piques | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = montagudenc | longitud = 0.9908 | latitud = 43.2822 | alt mini = 258 | alt mej = | alt maxi = 365 | km² = 5.52 |}} '''Montagut de Borjac'''{{RepTopMP}} (''Montégut-Bourjac'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31370.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montagut de Borjac | nòrd = [[Hustinhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Montossin]] | sud-èst = | sud = [[Francon (Nauta Garona)|Francon]] | sud-oèst = | oèst = [[Luçan e Adelhac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas que son ''Monteacuto'' en 1249 e 1289 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1868, cercar sus Gallica</ref>. </br> ''Montagut'' que ven deu latin ''mons'' [montem] e de l'adjectiu latin ''acutus'', « agut, ponchut », o [dens lo contèxte medievau], de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''agut''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-472</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21795</ref>. Lo nom ''Montagut'' e lo succès deu simple nom ''mont'' que son associats a l'epòca feodala e a un contèxte guerrièr, a la volontat de defensa, mès ''Montagut'' non descriu pas las tors ponchudas deu castèth, com pensan les Féniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191</ref> : que cèrcan solament a donar l'impression d'un castèth d'accès malaisit, çò qui pòt estar en contradiccion damb la realitat, per designar de tuquetas arredondidas <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 510</ref>; aquò que testimònia, non pas d'ua intencion descriptiva, mès de la d'impressionar les enemics. </br> ===Borjac=== Borjac qu'ei un archidiaconat, mès probablament en Comenge (omonimia ?). Que sembla a l'origina un nom de localitat antica. Benlèu le nom celtic d'òme ''Bōrēdos'', utilizat per [[Xavier Delamarre]] per explicar [[Borièja]] <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 83, 288</ref>, dambe'u sufixe ''-ācon'' : ''*Borediacon'' > ''*Borejag-'' > ''Borjac''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montagut, ''Montégut'' o ''Montégut d’Aurignac'', qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'ei Sent Supèri. Tanlèu 1790, Montagut qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]. Oficiaument, ''Montégut'' que vengoc ''Montégut-Bourjac'' per decret deu 3 de decembre 1925 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 31 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31370 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Régina Duffort Piques |Partit= divèrs dreita|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Claude Cortiade|Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31370 |1793=182 |1800=179 |1806=184 |1821=211 |1831=281 |1836=269 |1841=255 |1846=251 |1851=251 |1856=255 |1861=255 |1866=266 |1872=244 |1876=232 |1881=229 |1886=204 |1891=223 |1896=211 |1901=211 |1906=210 |1911=207 |1921=176 |1926=162 |1931=168 |1936=156 |1946=140 |1954=132 |1962=150 |1968=130 |1975=116 |1982=83 |1990=109 |1999=108 |cassini=23084 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|370}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|370}}/5.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31370 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 87zv54ms78xm1tmprrae6ojhhglnivr 0 103540 2500804 2485458 2026-05-16T12:02:59Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2500804 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pontlat e Talhaborg | nom2 = ''Ponlat-Taillebourg'' | imatge = Village_de_Ponlat-Taillebourg.jpg | descripcion = Pontlat | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31430 | cp = 31210 | cònsol = Gilles Fourties | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1125 | longitud = 0.6006 | alt mini = 395 | alt mej = | alt maxi = 528 | km² = 8.6 |}} '''Pontlat e Talhaborg'''{{RepTopMP}} (''Ponlat-Taillebourg'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Pontlat qu'ei ath nòrd dera RD 817 e dera autorota A 64 e Talhaborg ath sud, près de [[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]]. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Pontlat e Talhaborg]] '''Pontlat e Talhaborg'''}} {{Image label|x=0.345956832036|y=0.744374379843|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2722 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montrejau (Comenge)|Montrejau]] (2,5 km)}}}} {{Image label|x=0.747618681187|y=0.733708097969|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 560 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]] (2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.83497535064|y=0.58449799674|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 440 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Eras Bòrdas d'Arribèra]] (2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.681755736977|y=0.836592983558|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 843 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Poentís de Ribèra]] (3,2 km)}}}} {{Image label|x=0.454494990392|y=0.889177721427|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 553 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ausson]] (3,3 km)}}}} {{Image label|x=0.61121543574|y=0.0885852764191|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 392 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Eth Cunh]] (3,6 km)}}}} {{Image label|x=0.470415770061|y=0.953831367909|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 462 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Uòs]] (3,8 km)}}}} {{Image label|x=0.0671294216836|y=0.528714832659|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 381 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Eras Torrelhas]] (3,9 km)}}}} </div><br clear=left> [[Imatge:Map commune FR insee code 31430.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Pontlat e Talhaborg | nòrd = [[Lodet]] | nòrd-èst = [[Eth Cunh]] | èst = [[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]] | sud-èst = [[Poentís de Ribèra]] | sud = [[Ausson]] | sud-oèst = | oèst = [[Eras Torrelhas]] | nòrd-oèst = [[Francavièla]] <small>(''sus 150 m'')</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [pun'lat] (Talhaborg pas citat, a 10-20 km de distància) <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ===Pontlat=== Eth nom qu'ei format der occitan ''pont'' e der adjectiu (en ancian occitan) ''lat'', « larg » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 540, a ''Pons''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 25 521</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 622</ref>. ===Talhaborg=== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, per autes ''Talhaborg''s, Talhaborg qu'ei format deth pòstverbau deth latin ''taliare'', « talhar », en composicion damb ''borg'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 667, a ''Taglio''</ref>. Eths autors motivan pas eth vèrbe ''talhar''. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] qu'explica ''talha'' per era copa deths arbes, er abatatge o un bòsc qui comença a tornar créisher, o ua rota dens un bòsc, associat damb ''borg'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 22 713</ref>. </br> Per 47304 [[Talhaborg]], Bénédicte Boyrie-Fénié que supausa shens certitud un compausat deth vèrbe ''talhar'', « talhar, despartir », damb era idèa d'ua comunautat acavalada entre dus territòris qui dependián de poders diferents. L'ensemble deth toponime qu'ei ligat a un site fortificat <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 278-279</ref>. </br> Eths tres Talhaborgs (Nauta Garona, [[Òut e Garona]], [[Charanta Maritima]]) que son dens ua vath e plan près d'ua aiga importanta. ==Istòria== * Pontlat e Talhaborg que fusionèn pendent la Revolucion segon eth site Cassini <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=36976</ref>. En realitat, pendent er Ancian Regime, era comunautat e parròpia de Talhaborg qu'avè Talhaborg per caplòc on i avè era parròpia. Eth caplòc que passè a Pontlat [qui èra pas parròpia] ath sègle XIX. Talhaborg qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Joan l'Evangelista <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 36 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31430 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2018]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Gilles Fourties|Partit= |Qualitat= quadre d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 9 d'abriu de [[2018]] (demission) <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2018/04/21/2784504-affaire-maire-revendait-materiel-communal-bon-coin-divise-village.html#commentaires</ref> |Identitat= Patrick Doucède|Partit= divèrs dreta puèi [[Partit Radical d’Esquèrra]] |Qualitat= permanent politique, conselhèr generau (2008-2015) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'ei ara deu canton de [[Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31430 |1793=560 |1800=459 |1806=530 |1821=589 |1831=682 |1836=734 |1841=779 |1846=826 |1851=812 |1856=849 |1861=747 |1866=750 |1872=737 |1876=699 |1881=707 |1886=713 |1891=863 |1896=847 |1901=593 |1906=613 |1911=577 |1921=508 |1926=452 |1931=469 |1936=459 |1946=413 |1954=381 |1962=359 |1968=357 |1975=381 |1982=383 |1990=461 |1999=457 |2004=532 |cassini=36976 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|430}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|430}}/8.6) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Mairie_de_Ponlat-Taillebourg.jpg|Er ostau de comuna, a Pontlat. École_maternelle_Ponlat-Taillebourg.jpg|Escòla mairala. Salle_des_fêtes_Ponlat-Taillebourg.jpg|Sala deras hèstas de Pontlat. Taillebourg_Haute-Garonne_20.jpg|Direccion de Pontlat. Taillebourg_Haute-Garonne_19.jpg|Direccion de Talhaborg. Monument_aux_morts_Ponlat-Taillebourg.jpg|Monument aths mòrts a Pontlat. Église_Saint-Jean_Ponlat-Taillebourg.jpg|Glèisa Sent Joan de Pontlat. Taillebourg_Haute-Garonne_02.jpg|Crotz de hèr. Taillebourg_Haute-Garonne_03.jpg|Entrada de Talhaborg, damb un arriu desviat de Garòna, qu'apèran Garoneta. Taillebourg_Haute-Garonne_04.jpg|Monument aths mòrts de Talhaborg. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31430 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 7gcz61ssc9588kdb9c4gadhuedtl6ns 0 103559 2500850 2486837 2026-05-16T19:56:48Z Alaric 506 44932 /* Saglan */ 2500850 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Sent Helitz e Saglan | nom2= Saint-Élix-Séglan | imatge= Saint-Elix-Séglan_Eglise13.jpg | descripcion= Era glèisa Sent Heliz. | lògo=cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton d'Aurinhac|Aurinhac]] abans [[2015]]) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31477 | cp = 31420 | cònsol = Nicolas Suspene | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.855 | latitud= 43.1964 | alt mini = 313 | alt mej = | alt maxi = 401 | km² = 2.86 }} '''Sent Helitz e Saglan'''{{RepTopMP}} (''Saint-Élix-Séglan'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31477.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas ar entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Helitz e Saglan | nòrd = | nòrd-èst = [[Aurinhac]] | èst = | sud-èst = [[Casanava de Montaut]] | sud = | sud-oèst = [[Aulon (Nebosan)|Aulon]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Peirosèt]] }} ==Toponimia== ===Sent Helitz=== ''Sent Helitz'' que representa ''Felix'', nom latin de 39 sents e d'un trentenat de benurosis, mèi que mèi deths prumèrs sègles deth cristianisme, dont 4 papas e nombrosis martirs. Qu'ei dens er Oèst occitan que i a eth mèi de localitats qui onòran aqueths sents dens eth son nom <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 596 e 598</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 674</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1034</ref>. ===Saglan=== Eth lòc qu'ei atestat ''Segla'' en 1263 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. NP abans 2484, cercar sus Gallica</ref>. Eth regent dera enquista Julian Sacasa qu'escriu ''Saglan'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f125.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Sent Helitz qu'èra de [[Nebosan]] (país d'estats), dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable de la glèisa, annèxa de [[Casanava de Montaut|Casanava]], qu'es Sent Helitz. Tanlèu 1790, Sent Helitz qu'èra deu [[canton d'Aurinhac]]. En l'an II, que nommèn la comuna ''Plaisance'' <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 41 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, Saglan qu'èra de [[Nebosan]] (país d'estats), dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable de la glèisa, annèxa de [[Casanava de Montaut|Casanava]], ei pas coneishut. Tanlèu 1790, Saglan qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]]. Sent Helitz e Saglan que fusionèn per ordenança deth 8 de junh de 1825 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 48 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Saglan qu'èra mei poblat, son vilatge mei important, mès Sent Helitz qu'estó causit per caplòc probablament per rasons religiosas (Saglan aviá pas de glèisa o alavetz ua caperòta), o, qui sap, per aunorar er abitant deth castèth de Sent Helitz. Aquera causida qu'empachè eth desvolopament de Saglan, vilatge plan plaçat a un cairehorc de rotas, shens poder har créisher Sent Helitz. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31477 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Nicolas Suspene |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Danielle Ader|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirada foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Henri Suspene |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]]; qu'ei ara deth [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31477 |1793=118 |1800=88 |1806=117 |1821=98 |1831=274 |1836=284 |1841=426 |1846=270 |1851=240 |1856=254 |1861=225 |1866=225 |1872=225 |1876=214 |1881=189 |1886=176 |1891=195 |1896=182 |1901=178 |1906=158 |1911=156 |1921=127 |1926=116 |1931=108 |1936=94 |1946=108 |1954=108 |1962=97 |1968=91 |1975=69 |1982=68 |1990=59 |1999=47 |cassini=31445 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|477}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|477}}/2.86) round 2}}}} ab/km². ===Saglan=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=145 |1800=138 |1806=125 |1821=126 |cassini=36273 |}} ==Lòcs e monuments== <gallery> Saint-Elix-Séglan_Panorama.jpg|Eth vilatge e eths Pirenèus ath hons. Saint-Elix-Séglan_Entrée.jpg|Entrada de Saglan (Sent Heliz qu'ei a 500 m). Saint-Elix-Séglan_Monument_aux_morts.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31477 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] b03e6yqogvga4rdjocucz04zo0udmm1 0 103574 2500829 2500640 2026-05-16T17:16:52Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2500829 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Pèr deth Bòsc | nom2 = ''Saint-Pé-Delbosc'' | imatge = Saint-Pé-Delbosc.JPG | descripcion = La maison comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31510 | cp = 31350 | cònsol = Jean-Pierre Fortassin | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2706 | longitud = 0.6972 | alt mini = 255 | alt mej = | alt maxi = 347 | km² = 5.51 }} '''Sent Pèr deth Bòsc'''{{RepTopMP}} (''Saint-Pé-Delbosc'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31510.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Pèr deth Bòsc | nòrd = [[Mondilhan]] | nòrd-èst = | èst = [[Siadors]] | sud-èst = [[Montgalhard de Sava]] | sud = [[Charlàs]] | sud-oèst = [[Blajan]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Bolonha de Gessa]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sen'pe] e non [sen'pɛ] (malurosament eth contributor qu'a oblidat de hèr precisar era prononciacion entre [e] e [ɛ]). Eth lòc mei coneishut dera comuna qu'ei [re,birɔʃiw'let], nom d'un gran cairehorc <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. D'un aute costat eth regent dera enquista Sacasa qu'escriu ''Sént Pé dét bosc'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f309.item.r=Julien%20Sacaze</ref>. </br> ''Sent Pèr'' que representa eth latin ''Petrus'', deth grèc ''Petros'', traduccion deth nom ebrèu der apòstol <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 622</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 733</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sent Pèr deth Bòsc qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Blajan]], qu'ei Sent Pèr. Tanlèu 1790, Sent Pèr deth Bòsc qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 44 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31510 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Pierre Fortassin|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1995 ? |Identitat=Louis Larrieu |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31510 |1793=189 |1800=178 |1806=175 |1821=214 |1831=209 |1836=209 |1841=211 |1846=223 |1851=250 |1856=305 |1861=253 |1866=265 |1872=297 |1876=280 |1881=260 |1886=259 |1891=254 |1896=245 |1901=230 |1906=229 |1911=211 |1921=177 |1926=195 |1931=188 |1936=182 |1946=166 |1954=156 |1962=147 |1968=149 |1975=147 |1982=135 |1990=132 |1999=121 |cassini=34033 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|510}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|510}}/5.51) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31510 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] eb4sk1xfm76qvcqkn56oejwffe19yjf 0 103579 2500845 2500772 2026-05-16T19:09:58Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2500845 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Selèrm | nom2 = ''Salerm'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31522 | cp = 31230 | cònsol = Michel de Gaulejac | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.8172 | latitud = 43.3028 | alt mini = 256 | alt mej = | alt maxi = 377 | km² = 5.87 |}} '''Selèrm'''{{RepTopMP}} (''Salerm'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31522.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Selèrm | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Frajó]] | èst = [[Havars (Comenge)|Havars]] | sud-èst = [[Sent Andrèu (Nauta Garona)|Sent Andrèu]] | sud = [[Lilhac]] | sud-oèst = | oèst = [[Montbernard]] | nòrd-oèst = [[Sent Laurenç (Comenge)|Sent Laurenç]] }} ==Toponimia== Era prononciacion relevada a l'entorn qu'ei [sa'lɛr] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. D'un aute costat eth regent dera enquista Sacasa qu'escriu ''Séler'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f458.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Selèrm'' que ven probablament d'ua rasic idronimica preceltica ''sal-'' e deu bas latin ''eremus'', « desèrt » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 639</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Selèrm'' que ven probablament de ''sala'', « residéncia senhorala » e deu gascon ''èrm'', « lana nusa, desèrt, bosiga (bodiga) » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27 133</ref>. </br> Astor que plaça Selèrm dens lo preceltic : rasic preindoeuropèa ''sal-'' de sens oronimic (e idronimic), finala ''-ernu'' (com l'omonime [[Salèrn (Auvèrnhe)]], mès maishanta grafia ''-m'' per ''-n'' finala <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 865</ref> (donc probablament ua atraccion de ''-èrm'', s'acceptam l'explica). ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Selèrm qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'es Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Selèrm qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo nom qu'estó escrit ''Salherm'' en l'an XII <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 46 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31522 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel de Gaulejac |Partit= |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Tarraube |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31522 |1793=280 |1800=238 |1806=316 |1821=308 |1831=337 |1836=368 |1841=380 |1846=398 |1851=328 |1856=364 |1861=348 |1866=316 |1872=318 |1876=298 |1881=236 |1886=247 |1891=220 |1896=215 |1901=214 |1906=219 |1911=296 |1921=159 |1926=184 |1931=149 |1936=161 |1946=132 |1954=106 |1962=96 |1968=83 |1975=53 |1982=70 |1990=56 |1999=55 |cassini=35084 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|522}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|522}}/5.87) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] se7wwrr5zob3uqjj6ysck6avgzminmy 2500868 2500845 2026-05-16T21:55:18Z Alaric 506 44932 2500868 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Selèrm | nom2 = ''Salerm'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31522 | cp = 31230 | cònsol = Michel de Gaulejac | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.8172 | latitud = 43.3028 | alt mini = 256 | alt mej = | alt maxi = 377 | km² = 5.87 |}} '''Selèrm'''{{RepTopMP}} (''Salerm'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31522.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Selèrm | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Frajó]] | èst = [[Havars (Comenge)|Havars]] | sud-èst = [[Sent Andrèu (Nauta Garona)|Sent Andrèu]] | sud = [[Lilhac]] | sud-oèst = | oèst = [[Montbernard]] | nòrd-oèst = [[Sent Laurenç (Comenge)|Sent Laurenç]] }} ==Toponimia== Era prononciacion relevada a [[Riulàs]] qu'ei [sa'lɛr] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. D'un aute costat eth regent dera enquista Sacasa qu'escriu ''Séler'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f458.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Selèrm'' que ven probablament d'ua rasic idronimica preceltica ''sal-'' e deu bas latin ''eremus'', « desèrt » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 639</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Selèrm'' que ven probablament de ''sala'', « residéncia senhorala » e deu gascon ''èrm'', « lana nusa, desèrt, bosiga (bodiga) » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27 133</ref>. </br> Astor que plaça Selèrm dens lo preceltic : rasic preindoeuropèa ''sal-'' de sens oronimic (e idronimic), finala ''-ernu'' (com l'omonime [[Salèrn (Auvèrnhe)]], mès maishanta grafia ''-m'' per ''-n'' finala <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 865</ref> (donc probablament ua atraccion de ''-èrm'', s'acceptam l'explica). ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Selèrm qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'es Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Selèrm qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]. Lo nom qu'estó escrit ''Salherm'' en l'an XII <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 46 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31522 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel de Gaulejac |Partit= |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Tarraube |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31522 |1793=280 |1800=238 |1806=316 |1821=308 |1831=337 |1836=368 |1841=380 |1846=398 |1851=328 |1856=364 |1861=348 |1866=316 |1872=318 |1876=298 |1881=236 |1886=247 |1891=220 |1896=215 |1901=214 |1906=219 |1911=296 |1921=159 |1926=184 |1931=149 |1936=161 |1946=132 |1954=106 |1962=96 |1968=83 |1975=53 |1982=70 |1990=56 |1999=55 |cassini=35084 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|522}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|522}}/5.87) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 4wwyqhlagcvx5e2y0c6c7fv0ffm17gm 0 104203 2500913 2292591 2026-05-17T11:00:21Z Poiuytrell 61256 2500913 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Blavinhac | nom2 = ''Blavignac'' | imatge = Blavignac.JPG | descripcion = La glèisa de Sant Julian. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | canton = [[Sanch Eli d'Apchièr]] | intercom = Comunautat de comunes de las Tèrras de Z-Apchièr-Marjarida-Aubrac | insee = 48026 | cp = 48200 | cònsol = Yves Chadelat | mandat = [[2016]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.88639 | longitud = 3.28750 | alt mini = 793 | alt mej = | alt maxi = 1106 | km² = 13.83 |}} '''Blavinhac''' (''Blavignac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Gavaudan|gevaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 48026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Blavinhac ven d'un nom d'òme gallés [latinizat], ''*Blavinius'', de ''*Blavus'', format sul mot gallés ''blavos'', « jaune, gròc » (e non pas blau), amb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 88</ref>, latinizacion del sufixe celtic ''-*acon''. Blavinhac èra doncas una granda proprietat gallo-romana qu'aviá per mèstre ''Blavinius''. La prononciacion, relevada a Arfuelha, comuna d'[[Aubaret]], es [blaßi'ɲa]. Autres luòcs : Amb anomalias divèrsas, l'informator principal èra de coneissença passiva<ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. * ''Blavinhaguet'' [blaßiɲa'ge] ([blaßiɲa'gi] ?) * ''La Brugèira'' [labry'ʒɛjrɔ] (''Lo) Rovairet'' o (''Lo) Roveiret'' [rußaj're] ==Istòria== == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Yves Chadelat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2016 |Identitat= Viviane Brun |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Daniel Bestion |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Après la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Blavinhac es demorat dins lo canton de [[Sanch Eli d'Apchièr|Sench Eli d'Apchièr]]. == Demografia == {{Demografia |insee=48026 |1793=438 |1800=359 |1806=659 |1821=461 |1831=419 |1836=450 |1841=426 |1846=422 |1851=462 |1856=446 |1861=466 |1866=433 |1872=504 |1876=505 |1881=511 |1886=521 |1891=538 |1896=558 |1901=535 |1906=430 |1911=472 |1921=414 |1926=405 |1931=380 |1936=321 |1946=291 |1954=269 |1962=275 |1968=207 |1975=162 |1982=246 |1990=273 |1999=225 |2005= |2006= |2007=212 |2008=214 |2009= |cassini=4480 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Veire tanben == ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] qsriqy6lvgvtus1jpukt1lidlj1203e 2500914 2500913 2026-05-17T11:00:37Z Poiuytrell 61256 2500914 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Blavinhac | nom2 = ''Blavignac'' | imatge = Blavignac.JPG | descripcion = La glèisa de Sant Julian. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = [[Gavaudan]] ({{Lengadòc}}) | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | canton = [[Sanch Eli d'Apchièr]] | intercom = Comunautat de comunes de las Tèrras de Z-Apchièr-Marjarida-Aubrac | insee = 48026 | cp = 48200 | cònsol = Yves Chadelat | mandat = [[2016]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 44.88639 | longitud = 3.28750 | alt mini = 793 | alt mej = | alt maxi = 1106 | km² = 13.83 |}} '''Blavinhac''' (''Blavignac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Gavaudan|gevaudanesa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Losera (departament)|Losera]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 48026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Blavinhac ven d'un nom d'òme gallés [latinizat], ''*Blavinius'', de ''*Blavus'', format sul mot gallés ''blavos'', « jaune, gròc » (e non pas blau), amb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 88</ref>, latinizacion del sufixe celtic ''-*acon''. Blavinhac èra doncas una granda proprietat gallo-romana qu'aviá per mèstre ''Blavinius''. La prononciacion, relevada a Arfuelha, comuna d'[[Aubaret]], es [blaßi'ɲa]. Autres luòcs : Amb anomalias divèrsas, l'informator principal èra de coneissença passiva<ref>enquèsta Sivadon setembre 2019</ref>. * ''Blavinhaguet'' [blaßiɲa'ge] ([blaßiɲa'gi] ?) * ''La Brugèira'' [labry'ʒɛjrɔ] * (''Lo) Rovairet'' o (''Lo) Roveiret'' [rußaj're] ==Istòria== == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=48026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Yves Chadelat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2016 |Identitat= Viviane Brun |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Daniel Bestion |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Après la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Blavinhac es demorat dins lo canton de [[Sanch Eli d'Apchièr|Sench Eli d'Apchièr]]. == Demografia == {{Demografia |insee=48026 |1793=438 |1800=359 |1806=659 |1821=461 |1831=419 |1836=450 |1841=426 |1846=422 |1851=462 |1856=446 |1861=466 |1866=433 |1872=504 |1876=505 |1881=511 |1886=521 |1891=538 |1896=558 |1901=535 |1906=430 |1911=472 |1921=414 |1926=405 |1931=380 |1936=321 |1946=291 |1954=269 |1962=275 |1968=207 |1975=162 |1982=246 |1990=273 |1999=225 |2005= |2006= |2007=212 |2008=214 |2009= |cassini=4480 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Veire tanben == ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Losera}} [[Categoria:Comuna de Losera]] [[Categoria:Comuna de Gavaudan]] 8q34m0qgxflt9yn1qbdki2hql3k39a6 0 106336 2500806 2391163 2026-05-16T13:04:09Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Eglise_Saint-Médard.JPG]] per [[:Imatge:Mesnil-Bruntel,_Fr-80,_église_Saint-Médard.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]:) 2500806 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Mesnil-Bruntel | nomcomuna2=Mesnil-Bruntel | imatge=Mesnil-Bruntel, Fr-80, église Saint-Médard.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Péronne|Péronne]] | canton= [[Canton de Péronne|Péronne]] | insee = 80536 | sitweb= | cp = 80200 | cònsol = Jean-Dominique Payen | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 2.9594 | latitud= 49.8975 | alt mini = 48 | alt mej = | alt maxi = 85 | km² = 7.31 }} '''Mesnil-Bruntel''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Mesnil-Bruntel]]'''Mesnil-Bruntel'''}} {{Image label|x=0.325143165271|y=0.554245642888|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 179 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Éterpigny (Somme)|Éterpigny]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.550290754709|y=0.27552840977|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1323 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Doingt]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.355033679124|y=0.681289072535|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 325 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brie (Somme)|Brie]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.369460724346|y=0.208233585286|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 8155 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Péronne (Somme)|Péronne]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.798329750266|y=0.350441676146|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 659 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cartigny (Somme)|Cartigny]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.243144710164|y=0.27123854059|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 407 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Biaches]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.616497647081|y=0.870701076279|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 640 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Athies (Somme)|Athies]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.13908473943|y=0.505214546961|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 290 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barleux]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.815602619584|y=0.244566391197|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 257 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Buire-Courcelles]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.156524584697|y=0.699308675588|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 299 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villers-Carbonnel]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.346965244964|y=0.888514507643|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 440 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Christ-Briost]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.768572947452|y=0.851011426628|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 62 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Devise (Somme)|Devise]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.561711436708|y=0.937998707709|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 230 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ennemain]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.615968733093|y=0.0757763860051|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 216 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bussu]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.976603796479|y=0.536679143974|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 150 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bouvincourt-en-Vermandois]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.951540906876|y=0.665863151441|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 573 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Estrées-Mons]] (6,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 80536 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Dominique Payen|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 80536 |1793=324 |1800=364 |1806=382 |1821=423 |1831=445 |1836=436 |1841=441 |1846=450 |1851=434 |1856=429 |1861=461 |1866=476 |1872=442 |1876=430 |1881=424 |1886=428 |1891=426 |1896=395 |1901=375 |1906=376 |1911=377 |1921=245 |1926=270 |1931=278 |1936=283 |1946=288 |1954=293 |1962=280 |1968=259 |1975=277 |1982=326 |1990=341 |1999=329 |2004= |2005= |2006=311 |2007=307 |2008=305 |2009=304 |cassini=22220 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de Sòma}} [[Categoria:Comuna de Sòma]] llcw9zmnkhte0g7zb9nhwkhotkdqxkp 0 107282 2500880 2224148 2026-05-17T07:07:35Z Culex 7477 màj maire 2500880 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2=Alénya |nom comuna=Alenyà |ligam imatge=Alénya-01.jpg |Comarca={{Rosselhon}} |km²=5.34 | arrondiment=[[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton=[[Canton de la Costa Radiant| la Costa Radiant]] | cp=66200 |insee=66002 |cònsol=Jean-André Magdalou |mandat=[[2026]]-[[2032]] | alt mej= | longitud=2.9825 | latitud=42.6408333333 |alt mini=3 |alt maxi=18 |km²= |gentilici=Alényanais, Alényanaises (en [[francés]]) |sitweb= }} '''Alenyà''' en [[catalan]] (''Alénya'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Païses Catalans|catalana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=66002 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jacques Pumareda|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=66002 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=695 |1968=678 |1975=1006 |1982=1211 |1990=1562 |1999=2318 |2004= |2005= |2006=2780 |2007=2846 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] mafokqi2ikvspakkhuyq6g1qeohxdun 2500881 2500880 2026-05-17T07:09:48Z Culex 7477 /* Administracion */ +1 et mise en forme 2500881 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2=Alénya |nom comuna=Alenyà |ligam imatge=Alénya-01.jpg |Comarca={{Rosselhon}} |km²=5.34 | arrondiment=[[Arrondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton=[[Canton de la Costa Radiant| la Costa Radiant]] | cp=66200 |insee=66002 |cònsol=Jean-André Magdalou |mandat=[[2026]]-[[2032]] | alt mej= | longitud=2.9825 | latitud=42.6408333333 |alt mini=3 |alt maxi=18 |km²= |gentilici=Alényanais, Alényanaises (en [[francés]]) |sitweb= }} '''Alenyà''' en [[catalan]] (''Alénya'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Païses Catalans|catalana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=66002 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= |Identitat=Jean-André Magdalou|Partit=[[Partit Comunista Francés|PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jacques Pumareda|Partit=[[Partit Comunista Francés|PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=66002 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=695 |1968=678 |1975=1006 |1982=1211 |1990=1562 |1999=2318 |2004= |2005= |2006=2780 |2007=2846 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] 7zl6vzwpg444mtw0ra2lpm0mxvxutyo 0 107534 2500851 2378430 2026-05-16T20:24:04Z Gavàudola06 63564 Ai traduch o tèxte en gorbarin (dialècte local). Ai laissat çò que conoisso gaire d'a lenga ; fuòra d'acò, me sú ajuat d'as enquèstas (de Dalbera e as mieuas) 2500851 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Gòrbs | nom2 = ''Gorbio'' | lògo = cap | imatge = Gorbio-5.JPG | descripcion = Vista generala. | escut = Blason_ville_fr_Gorbio_06.svg | escais = | ist = {{Comtat de Niça}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Niça|Niça]] | canton = [[Canton de Menton Oèst|Menton Oest]] | sitweb = | cp = 06500 | insee = 06067 | cònsol = Michel Isnard | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = gorbarins | longitud = 7.44583333333 | latitud = 43.7875 | alt mini = 77 | alt mej = | alt maxi = 928 | km² = 7.02 |}} '''Gòrbs'''<ref>{{Ref Revest NP}}</ref> (prononciat {{API|[ˈɡwɔ]}} ò {{API|[ˈɡwœ]}} en gorbarin ; en [[francés]] ''Gorbio'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] mentonasca dau [[Comtat de Niça]], situaa dins o [[departaments franceses|departament]] das [[Aups Maritims]] e a [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== Gòrbs es un pichin vilatge sobre de [[Menton (vila)|Menton]] e [[Ròcabruna Caup Martin|Rocabruna]]. Es traversat de part en part p'o Rai, torrent que pilha a sieu fuònt a [[Pelha]], e que, calant de Gòrbs traversa Ròcabruna e Menton, denant de se gitar dins a [[mar Mediterran&egrave;a|marina Mediterran&egrave;a]]<ref name=sandre>{{Ligam web |url=http://sandre.eaufrance.fr/app/chainage/courdo/htm/y6530500.php?cg=I6530500 |t&iacute;tol=Claua torrent de gorbio (I6530500) |autor=[[SANDRE]] |an= |&eacute;diteur= |consultat lo=19 aout 2009 }}</ref>. ==Istòria== Gòrbs es poblat despí a fin d'a preïstòria, coma o testifican o produch d'escavamentes s'un luèc situat bèn sobr'o vilatge actual, e as multiplas sostas sota ròca damé muralhas ciclopeanas repartias sus de l'ensems d'a comuna. As objèctes das registres son expausats au musèu d'a preistòria de Menton : uòsses d'umans e d'animales, tròces de terralhas.... O vilatge se despla&ccedil;er&agrave; s'o sieu lu&egrave;c actual sota a forma d'a comandaria templièra d'Agerbol, bastia sota o comte Ottone II de Ventimilha segon l'archiu d'a catedrala de Ventimilha. Se tròba una premièra mencion dau vilatge sota o nom de &laquo; Golbi &raquo; en [[1157]]. Apareisse sota o sieu nom actual en [[1301]]. Fèu das comtes de Ventimilha (sègle XII e sègle XIII), o vilatge es una proprietat das comtes de Provença entre [[1257]] e [[1285]], per tornar sempre aas comtes de Ventimilha, as sieu eretièrs, a familha Lascaris. Aas sècolos XVII e XVIII, quarquas autras familhas, coma as Isnardi, as de Gubernatis, as Raimondi, de contunh as Corvesi, as Alziari de [[Malauss&egrave;ne|Malàussena]], as Guigliotti i an o sieu torn d'aas partes de distincion. Tra [[1400]] e [[1580]], as familhas Basen, Imbert, Maulandi, Muratore, Pastor, Raimondi e Rocca estàn au vilatge. As Dental de [[Peillon]], as Giausseran de [[Villefranche]], as Lottier de [[Pelha]] e as Vial d'a Mortola s'i installèron au sècolo XVII. Despí [[1388]], o [[comtat de Niça]] apartèn aas comtes de Savòia. Gòrbs seguèt alora a destinaa dau comtat de Niça e se liguèt aa França en [[1860]] après un plebiscite que donèt a Gòrbi : 26 &laquo; pas &raquo; al restacament e 59 &laquo; &ograve;c &raquo;. En [[1793]], Anna Maria Lantideri se distinguèt dins a resisténcia cuòntra as fòrças d'ocupacion francesas revolucionàrias, resisténcia qu'avia coma nom [[Barbetisme]]. Au musèu dau [[Risorgimento]] de [[Turin]], se tròba de traças d'un Alessandro de Gubernatis, de Gòrbs, sergent d'a brigada Pineròl, que a tèsta siguèt metua a prètz per [[Carbonarisme]] e siguèt executat o 14 de junh de 1833 a [[Chamberí]] da a decision dau rei de Piemont-Sardenha. A a fin dau sècolo XIX, o vilatge aprofiechèt dau desvolopament dau torisme a Menton. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 06067 |Títol= Lista das cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Michel Isnard|Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 06067 |1793=219 |1800=301 |1806=321 |1821=403 |1831= |1836=465 |1841= |1846=488 |1851= |1856=549 |1861=515 |1866=474 |1872=486 |1876=484 |1881=496 |1886=498 |1891=552 |1896=552 |1901=634 |1906=613 |1911=616 |1921=528 |1926=614 |1931=610 |1936=686 |1946=379 |1954=569 |1962=571 |1968=644 |1975=538 |1982=576 |1990=930 |1999=1154 |2004= |2005= |2006=1279 |2007=1295 |2008=1280 |2009=1275 |cassini=15734 |senscomptesdobles=1962}} * 2016 : 1468 == Luècs e monuments == == Personalitats ligaas dam'a comuna == == Veire tanben== * [[Comunas dei Aups Maritims|Comunas das Alpes Maritimes]] * {{Comtat de Niça}} == Ligames extèrnes == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Aups Maritims}} [[Categoria:Comuna dau Comtat de Niça]] [[Categoria:Comuna dei Aups Maritims]] [[Categoria:Comuna de Provença]] e6moztsxp9ncfunzkopcvqnv9x9sjds 0 108331 2500865 2485282 2026-05-16T21:33:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500865 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Zebda - 14 juillet 2012 - Toulouse 01.jpg|thumb|right|250px|Zebda en 2012 a Tolosa.]] '''Zebda''' es un [[grop de musica]] occitan originari de [[Tolosa]]. Grope militant e engatjat, subretot amb lo Tactikollectif, Zebda se ganhèt un grand succès del public e de las criticas amb los albums ''Le Bruit et l'Odeur'' (1995) e subretot ''Essence ordinaire'' (1998) per lo qual foguèron fòrça primats. == Biografia == Los artistas que compausan lo grope son totes eissits de [[Tolosa]], vila ont cresquèron, e foguèron fòrça engatjats culturalament e politicament. En [[1985]], una associacion tolosenca Vitécri, realizèt lo filme ''Salah, Malik : Beurs''. Aprèp lo filme, lo grope se creèt vertadièrament e adoptèt lo nom Zebda e faguèt dintrar [[Mouss et Hakim|Mustapha e Hakim Amokrane]], [[Vincent Sauvage]] e, mai tard, [[Rémi Sanchez]]. Lo nom del grope ven del mot [[arabi]] ''zebda'', que significa ''burre''. Jòc de mot amb lo francés ''beurre'' (burre) e ''[[beur]]'', que designa los arabis, es a dire los [[Magrèb|Maugrabins]]. Musicalament, Zebda fa un mescladís de sons, d’influéncias [[rock]], [[punk rock|punk]] e [[reggae]]. Coma d'autres gropes coma [[Noir Désir (rock francés)|Noir Désir]] e [[Manu Chao]], lo dinamic grope tolosenc sevís l’engatjament per de causas divèrsas. Magyd Cherfi, redactor de gaireben totes los tèxtes del grope, es de la linhada dels cantaires amb tèxtes. Marquèron tanben un engatjament politic e social, anant fins a utilizar un discors de [[1991]] de [[Jacques Chirac]] sul bruch e l'odor<ref>Dins aquel discors Chirac ditz que "compren" los problèmas provocats pel ''bruch e l’odor'' que los immigrats son supausats de far dins los immòbles</ref>, dins la cançon ''Lo Bruch e l’Odor'', ne l'utilizant lo tèrme de « luta de classa » dins ''[[Lo Cant dels partesans]]''. Lo resultat d'aquel engatjament politic menèt a la creacion e a la participacion d’un movement ciutadan que conduguèt a de listas electoralas dins diferentas vilas de França, pendent las eleccions municipalas de març de [[2001]], jol nom de ''[[Motivé-e-s]]''. Aquel movement amassèt fòrça notables tolosencs de totes sectors, e amb 12,38 % dels vòtes, obtenguèt quatre sètis al [[conselh municipal]]. === Lo succès === Lo grope coneguèt un grand vam en [[1999]] gràcias a la cançon ''[[Tomber la chemise]]'' (tracha de l'album [[Essence ordinaire]]). Èra lo primièr còp qu'una cançon de tipe festiu èra lançada per un grope que se revendicava de l'immigracion. S'inscriguèt rapidament al patrimòni nacional [[francés]]. Un de lors autres succèsses foguèt ''Y'a pas d'arrangement'' (n°27 al Top 50). === Pausa e projèctes destriats === En 2003, lo grope torna prendre ''Vingt Ans'', sus la compilacion ''[[Avec Léo]]'' en omatge a [[Léo Ferré]], puèi decidís de far una pausa per se consacrar a d'autres projèctes. Lo primièr album solo de Magyd Cherfi, ''Cité des étoiles'', sortiguèt en [[2004]], ont Mouss e Hakim recantan ''Le Nougat'' amb [[Brigitte Fontaine]], sus l'album ''Rue Saint-Louis en l'île''. En [[2005]], los fraires Amokrane sortiguèron aprèp Magyd : ''Mouss et Hakim ou le contraire''. En [[2007]], Pascal Cabero, lo guitarrista, publiquèt un libre sul l'istòria del grope ''Tomber la chemise'' (éd. Danger Public), alara que Magyd Cherfi publicava son segond album, ''Pas en vivant avec son chien'', e que Vincent Sauvage, aprèp un torn del monde de dos ans, publiquèt un recit de viatge, ''Cent mille bornes'' (éd. Arthaud). Magyd Cherfi publiquèt ''La trempe'', son segond libre aprèp ''Livrée de famille'' (éd. Acte Sud). Lo bassista [[Joël Saurin]] participèt als dos disques solo de Magyd Cherfi, compausèt de musicas de filmes documentaris, e fondat son grope [[Occetera]] dans un genre musical tradicional occitan. En 2008, lancèt l'eveniment setmanièr tolosenc "La Pause Musicale", seria de concèrts gratuits a l'ora de manjar, que programa e organiza dempuèi. === Lo retorn === En febrièr de 2008, lo grope anoncièt son retorn e daissèt pensar qu'anavan sortir un album novèl<ref>{{fr}}[http://www.ladepeche.fr/article/2008/02/26/437316-Musique-Zebda-le-retour.html?refresh=1&filename=Musique-Zebda-le-retour ''Zebda, le retour''] sur le site de ''[[La Dépêche du Midi]]'' le 26 février 2008.</ref>. En decembre de 2008, Magyd Cherfi precisèt: {{cita|Avèm juste le desir de recomençar ensems, preparam lo terren. Mas per l'ora, nòstres emplècs de temps catastrofics nos empachan d'anar mai alá.}}<ref>{{fr}}[http://www.ladepeche.fr/article/2008/12/08/504899-Chanson-Magyd-Cherfi-au-Bijou-pour-quatre-concerts.html ''Magyd Cherfi au Bijou pour quatre concerts''], ''[[La Dépêche du Midi]]'' du 12 février 2009.</ref>. En setembre de 2009, lo grope se reüniguèt per tornar en imatge la cançon de [[Jacques Brel]] ''Jaurès'' : Mouss, Hakim, Magyd e Joël se trobèron per realizar lo clip pel 150{{n}} aniversari de la naissença de [[Joan Jaurés]]<ref>{{fr}}[http://www.toulouse7.com/2009/09/03/zebda-sest-reforme-pour-celebrer-jean-jaures/''Zebda s'est reformé pour célébrer Jean Jaurès''] sur le site de Toulouse7 le 3 septembre 2009.</ref>. En 2010 Mouss es present tot los jorns a 13 h 00 sus la ràdio le Mouv’ dins l’emission « francosonik » consacrat a la scèna musicala independenta e alternativa. Los 14 e 15 octobre de 2011, lo grope faguèt son retorn sus scèna pel premièr còp dempuèi 8 ans, als Dòcs de [[Caors]], pendent una setmana. == Discografia == *[[L'Arène des rumeurs]], 1992 # ''Arabadub # ''Baudis # ''Mala diural # ''Minot des minorités # ''CNN # ''Singing # ''Le Masque au rade # ''La Bague à Danièle # ''Le Miroir # ''La France # ''Mala diural (à la skabyle) # ''Baïonettes # ''D'Ève à Lise *[[Le Bruit et l'Odeur]], 1995 # ''Toulouse'' - 3'48" # ''Taslima'' - 3'07" # ''La Faucille et le Marteau'' - 2'53" # ''Le Bruit et l'Odeur'' - 4'57" # ''La Bête (J-M-L-P)'' - 3'30" # ''France 2'' - 4'31" # ''Maanouche'' - 0'20" # ''Le Bilan'' - 3'06" # ''Chomage'' - 2'31" # ''Mon père m'a dit'' - 3'56" # ''Matabiau'' - 2'52" # ''Dub du village'' - 0'40" # ''Ma rue'' - 3'33" # ''Basket Bolk'' - 0'18" # ''Cameroun'' - 2'16" # ''Héréditaire'' - 4'23" # ''France dub'' - 2'41" *[[Essence ordinaire]], 1998 # ''Y'a pas d'arrangement'' - 4'30" # ''Tomber la chemise'' - 4'23" # ''Double peine'' - 3'49" # ''Tombés des nues'' - 4'40" # ''Quinze ans'' - 4'50" # ''Je crois que ça va pas être possible'' - 5'30" # ''Je suis'' - 4'42" # ''Tout semble si...'' - 3'46" # ''On est chez nous'' - 3'03" # ''Oualalaradime'' - 3'58" # ''Le Manouche'' - 4'03" # ''Né dans la rue'' - 3'02" # ''Le Petit Robert'' - 6'31" *[[Utopie d’occase]], 2002 # ''L'erreur est humaine'' - 4'30" # ''J'y suis j'y reste'' - 5'04" # ''Le Plus Beau'' - 4'05" # ''Du soleil à la toque'' - 4'08" # ''Mêlée ouverte'' - 5'14" # ''Sheitan'' - 3'50" # ''Ça... la famille'' - 4'42" # ''La Fête'' - 3'06" # ''Troisième Degré'' - 5'42" # ''Goota ma différence'' - 3'33" # ''Le Bonhomme derrière'' - 2'18" # ''Le Paranoïaque'' - 2'55" # ''Le Répertoire'' - 5'35" (pista amagada aprèp aquel titre e 5' de blanc) *[[La Tawa]], 2003 # ''Toulouse'' (en public) - 4'08" # ''On est chez nous'' (en public) - 3'13" # ''Y'a pas d'arrangement'' (en public) - 4'30" # ''Double peine'' (en public) - 3'28" # ''Mêlée ouverte'' (en public) - 4'20" # ''Sheitan'' (en public) - 4'07" # ''Mon père m'à dit'' (en public) - 5'06" # ''Oualalaradime'' (en public) - 4'05" # ''Né dans la rue'' (en public) - 3'24" # ''Ma rue'' (en public) - 3'46" # ''Mala diural (à la skabyle)'' (en public) - 3'21" # ''Dans ma classe'' (en public) - 3'34" # ''Taslima'' (en public) - 3'21" # ''Le Bruit et l'Odeur'' (en public) - 3'45" # ''L'erreur est humaine'' (en public) - 5'33" # ''Du soleil à la toque'' (en public) - 3'41" # ''Motivés'' (en public) - 4'00" # ''Tomber la chemise'' (en public) - 7'41" *[[Second Tour]] 2012 *[[Comme des cherokees]] 2014 == Prèmis == * [[Victoires de la musique]] : ** Melhor grope ([[2000]]) ** Melhora cançon ([[2000]]) per ''[[Tomber la chemise]]'' * [[NRJ Music Awards]] : ** Melhora cançon francofòna ([[2000]]) ** Meihor grop francofòn ([[2000]]) == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Bibliografia === * {{fr}}''Tomber la chemise, l'histoire du groupe Zebda'', de Pascal Cabéro, éditions Danger Public, 2007. === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20000711031224/http://www.zebda.fr/ Lo site oficial de Zebda] * [https://web.archive.org/web/20120112115910/http://www.moussethakim.fr/ Lo site oficial de Mouss & Hakim] * [http://www.magydcherfi.com/ Lo site oficial de Magyd Cherfi] * [http://pascal.cabero.over-blog.com/ Lo blòg de Pascal Cabéro] * [http://www.tactikollectif.org/ Lo tactikollectif] * [http://lecatalogue.jimdo.com/ Lo site de Joël Saurin] === Vejatz tanben === * [[Fabulous Trobadors]] * [[Massilia Sound System]] {{Portal|musica|Occitània}} [[Categoria:Artista o grop tolosenc]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:grop rock d'Occitània]] [[Categoria:grop de rock francés]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica francés]] sgyeihsq4p0evbx1xdsg98nfuuzzgmc 0 114496 2500891 2435188 2026-05-17T09:13:44Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Eloè de la Glacèira]] cap a [[Sent Aliei la Glacèira]] 2435188 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Eloè de la Glacèira | nom2 = ''Saint-Éloy-la-Glacière'' | imatge = Eglise st eloy la glaciere 63.jpg | descripcion =La glèisa Sent Alòi. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63337 | cp = 63890 | cònsol = Jean-Luc Coupat | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.5616666667 | longitud = 3.57444444444 | alt mej = | alt mini = 854 | alt maxi = 1 118 | km² = 12.02 }} '''Sent Eloè de la Glacèira''' [sɛ̃teˈlwe]<ref>Collectatge IEO 63. Dins le parlar de la comuna.</ref> (''Saint-Éloy-la-Glacière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63337 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Luc Coupat<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63337 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] keghsa64yrw3ji23t8hhhme3ef4il3o 2500893 2500891 2026-05-17T09:21:41Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. Le collectatge de l'IEO èra pas bon. 2500893 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Aliei la Glacèira | nom2 = ''Saint-Éloy-la-Glacière'' | imatge = Eglise st eloy la glaciere 63.jpg | descripcion =La glèisa Sent Aliei. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63337 | cp = 63890 | cònsol = Jean-Luc Coupat | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.5616666667 | longitud = 3.57444444444 | alt mej = | alt mini = 854 | alt maxi = 1 118 | km² = 12.02 }} '''Sent Aliei la Glacèira''' (''Saint-Éloy-la-Glacière'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Atestat ''Sent-Alï-là-Lhasseirà'' en nòrma bonaudiana<ref>Karl-Heinz Reichel, ''Dictionnaire général Auvergnat-Français'', Créer, [[Sabadell]], 2005, p. 753.</ref>. Aquela grafia deu representar una prononciacion locala [sɛ̃t͜ aˈλi lɒ λaˈsɛjrɒ]. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63337 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Luc Coupat<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63337 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] d0krphanvrvhqp92u9nzso46l33x2qp 0 114497 2500899 2489869 2026-05-17T09:39:15Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500899 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Estiène daus Champs | nom2 = ''Saint-Étienne-des-Champs'' | imatge = Dolmen de la Pierre-Fade.JPG | descripcion =Dolmèn de la Pèira Fada<ref>''pèira de fada'' es una expression dialectala auvernhata per parlar d'un dolmèn)</ref>. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63339 | cp = 63380 | cònsol = Gilles Roulet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.8308 | longitud = 2.5769 | alt mej = | alt mini = 610 | alt maxi = 770 | km² = 23.74 |}} '''Sent Estiène daus Champs''' (''Saint-Étienne-des-Champs'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Sent Estiène daus Champs|Nòrd=[[Condat en Combralha]]|Èst=[[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]|Sud-Èst=[[Le Puèi Sent Gulmèir]]|sud=[[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]|Sud-Oèst=[[Vernuejol]]|Oèst=[[Voenc]] - [[Giac]]}} == Toponimia == Atestat ''Sanctus Stephanus de Campis'' en 1184. Vèrs [[le Montelh Dejalat]], la comuna se ditz [sɛ̃t͜ eˈtjɛn do t͡ʃã]<ref>Collectatge IEO 63..</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63339 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gilles Roulet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63339 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] qr2yzra7pmm7by5opgrp4q11pmd361w 0 114498 2500900 2496283 2026-05-17T09:44:02Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500900 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Tiène d'Içon | nom2 = ''Saint-Étienne-sur-Usson'' | imatge = Carte_postale_ancienne_de_l'église_de_Saint-Étienne-sur-Usson_(Puy-de-Dôme,_France).jpg | descripcion = Carta postala anciana de la glèisa. | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Etienne-sur-Usson (Puy-de-Dôme).svg | escais =Los Margalons | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63340 | cp = 63580 | cònsol = Lionel Chaninbaud | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 45.5069444444 | longitud = 3.41333333333 | alt mej = | alt mini = 461 | alt maxi = 815 | km² = 15.58 |}} '''Sent Tiène d'Içon''' (''Saint-Étienne-sur-Usson'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Margalons''. Dins la region, existís un petit dicton : ''"[[Le Vernet e Chamiana|Los Rainards]] l'an fulhada, los Margalons l'an mas plata"''. ==Geografia== ===Vialatges e luòcs dits=== * '''Sent Tiène''' [sɛ̃ ˈtʃɛnə]<ref>Collectatge IEO 63. Parlar de vèrs Chauvariás e de vèrs [[Sausselenjas]].</ref> (fr. ''Saint-Étienne''). * '''Bèrme''' [ˈbɛrmə]<ref name=":0">Collectatge IEO 63. Parlar de Chauvariás.</ref> o [ˈbeʀmə]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 427</ref> (fr. ''Berme''). * '''La Beceda''' [la bˈsɛdɑ]<ref name=":0" /> o [la bˈsədɑ]<ref name=":1">Collectatge IEO 63. Parlar de [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]].</ref>(fr. ''La Bessède''). * '''Chabrairac''' [t͡saˈbrɛjra]<ref>Collectatge IEO 63. Parlar de Chauvariás, de [[Sausselenjas]] e de [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]].</ref> o [t͡sɒbʀɪːˈɹ̝a]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 442.</ref> (fr. ''Chabreyras''). * '''Chauvariás''' [t͡syvaˈja]<ref name=":0" />, [t͡syˈvaja]<ref name=":1" /> o [t͡syːvɒˈja]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 443.</ref> (fr. ''Chauvaye''). * '''Los Cornons''' [ly kurˈnu]<ref name=":0" /> (fr. ''Les Cornons''). * '''La Fàuria''' [la ˈfœrjɑ]<ref name=":0" /> (fr. ''La Forie''). * '''Janentinas''' [d͡zanɛ̃t͡ʃiˈna]<ref name=":0" /> o [d͡zɒnɛ̃ˈtʝinaː]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 429.</ref> (fr. ''Genestine''). * '''Le Gilaran''' [lə d͡ʒəlaˈrã] o [lə d͡ʒəlaˈra]<ref name=":0" /> (fr. ''Le Gilleran''). * '''Pochon''' [puˈt͡su]<ref name=":0" /><ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 440.</ref> (fr. ''Pouchon''). * '''La Ribèira''' [la riˈbɛjrɑ]<ref name=":0" /> (fr. ''Ribeyre''). * '''Tigolent''' [t͡ʃiguˈlɛ̃]<ref name=":0" /> (fr. ''Tigoulin''). * '''Torcit''' [turˈʃə]<ref name=":0" /> (fr. ''Torcy''). ==Toponimia== ===Las atestacions son per luòcs :=== * '''Sent Tiène''' : ''S. Stephani'' (XIe). * '''Bèrme''' : ''Berme'' (Xe). * '''La Beceda''' : gis d'atestacions, mas clarament de [[Beç|bèç]]. * '''Chabrairac''' : ''Cabraraco'' (Xe), de ''Caprius''. * '''Chauvariás''' : segon Dauzat, benliau de ''Chalvarias''. * '''La Fàuria''' : dau nom de mestèir [[Fabre|faure]]. * '''Janentinas''' : ''Genestinas'' (Xe). * '''Pochon''' : segon Dauzat, d'un diminutiu de ''pòcha'', le vialatge es situat dins t-un cròs. ==Istòria== Le sobriquet daus abitants, ''los margalons'', siriá un derivat de ''margala'', ''busa'' en [[auvernhat]]<ref>Albert Dauzat, ''Contribution à la littérature orale de la Basse-Auvergne'', l'Auvergne Littéraire, Clermont-Ferrand, 1938, p. 78.</ref>. Mas dins la comuna, le mot designa las ''tèstas gròssas'', las larvas de la [[Granhòta|gornelha]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Lionel Chaninbaud<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme]</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2008]] |Identitat= Serge Coudeyras|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= davant [[1995]] |Fin= ? |Identitat=Jean Rigoulet |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Çausselenjas]]; es avora dau canton de [[Braçac de las Minas|Braçac]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=63340 |1793=918 |1800=921 |1806=982 |1821=977 |1831=1124 |1836=1185 |1841=1143 |1846=1183 |1851=1192 |1856=1118 |1861=1098 |1866=1116 |1872=1075 |1876=1033 |1881=1090 |1886=1099 |1891=1056 |1896=943 |1901=919 |1906=844 |1911=809 |1921=702 |1926=664 |1931=652 |1936=612 |1946=419 |1954=317 |1962=321 |1968=271 |1975=218 |1982=237 |1990=232 |1999=228 |2004=242 |2006= |2007= |2008= |2009=258 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] d3omtw456nwolz292yryfcyzpz1vjld 0 120341 2500808 2466063 2026-05-16T14:05:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500808 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} Lo '''mur de Berlin''' (en [[alemand]] ''Berliner Mauer'')<ref>La frontièra entre l'Euròpa de l'Oèst e l'Euròpa de l'Èst entre 1947 e 1989 èra mai generalament qualificada de « [[ridèl de fèrre]] ».</ref>, « mur de la vergonha » pels Alemands de l'oèst e « mur de proteccion [[fascisme|antifascista]] » segon la propaganda èstalemanda, foguèt bastit en plan [[Berlin]] a partir de la nuèch del [[12 d'agost|12]] al [[13 d'agost]] de [[1961]] per la [[Republica Democratica Alemanda]] (RDA)<ref>"dumont"</ref>, qu'ensagèt atal d'acabar amb l'exòdi creissent dels abitants cap a la [[Alemanha]] de l'Oèst (RFA)<ref>"dumont"</ref>{{,}}<ref>"andre_fontaine"</ref>. Lo mur separava fisicament la vila en [[Berlin Èst]] e [[Berlin Oèst]] pendent mai de vint e uèit ans, e constituiguèt lo simbòl mai marcant d'Euròpa divisada per la [[Cortina de fèrre]]. Mai qu'un simple [[mur]] s'agís d'un dispositiu militar complèxe comportant dos murs de 3,6 mètres de naut<ref>[https://web.archive.org/web/20070929142624/http://www.berlin.de/mauer/verlauf/index/index.fr.php]</ref> amb camin de ronda, 302 [[mirador]]s e dispositius d'alarma, {{formatnum:14000}} gardias, 600 cans e de fials de fèrre crancut. Prèp de 160 estrajants de la RDA perdèron la vida en ensajant de lo passar, los gardas frontièra èst alemands e soldats sovietics esitavan pas a tirar suls fugitius. [[Fichièr:Berlinermauer.jpg|thumb|Vista del mur en 1986, la partida oèst cobèrta de grafitis e de pinturas muralas.]] [[Fichièr:Berliner Mauer.jpg|thumb|Rèsta del mur de Berlin, 2004]] [[Fichièr:Berlin entering.jpg|thumb|Dintrada del sector american sul ''Glienicker Brücke'', 1985]] [[Fichièr:UTafel A115 Teilung.jpg|thumb|Panèl indicator de l'anciana division alemanda]] L'aflaquiment de l'[[URSS|Union sovietica]], la ''[[perestroika]]'' menada per [[Mikhaïl Gorbachov]] e la determinacion dels [[RDA|Alemands de l'Èst]], qu'organizavan de grandas manifestacions, provoquèron, lo [[9 de novembre]] de [[1989]], la casuda del « mur de la vergonha », provocant l'admiracion incredula del « [[Mond liure]] » e dubrissent la dralha a la [[reünificacion alemanda]]. Gaireben tot destruit, lo Mur daissa encara dins l'organizacion urbana de la capitala alemanda de cretas totjorn presentas. Lo mur de Berlin, simbòl del clivatge ideologic e politic de la [[guèrra Freja]], inspirèt fòrça libres e filmes. Ara, fòrça musèus li son consacrats. == Istòria == [[Fichièr:Karte berliner mauer-fr.png|thumb|left|Sectors d'ocupacion de [[Berlin]], traçat del Mur e punts de passatge ([[1989]]).]] === Abans la construccion del Mur (1945-1961) === Aprèp sa capitulacion lo [[8 de mai]] de [[1945]], [[Alemanha]] foguèt divisada en tres, puèi quatre zònas d'ocupacion jos las administracions sovietica, americana, britanica e francesa, aplicant l'acòrdi sortit de la [[conferéncia de Yalta]]. [[Berlin]], la capitala del [[Tresen Reich]], d'en primièr tota ocupada per l'[[Armada Roja]] deguèt tanben èsser partejada en quatre sectors repartits entre los aliats. Los Sovietics daissèron alara als Occidentals los districtes oèst de la vila que se trobèron alara totalament enclavats dins lor zòna d'ocupacion, lo sector demorat jol contraròtle sovietic representant {{unitat|409|km|2}}, siá 45,6 % de la superfícia de la vila<ref>"dumont"[http://www.herodote.net/dossiers/synthese.php?ID=64] {{fr}}Le Mur de Berlin dans l'Histoire; Gérard-François Dumont (universitat de París Sorbona) sus [http://www.herodote.net/ Herodote.net]</ref>. La posicion e l'importància de Berlin ne faguèt un enjòc major de la [[Guèrra Freja]]. ==== Eveniments en Alemanha ==== {{Article detalhat|Blocus de Berlin}} La cooperacion entre las quatre poténcias ocupantas d'Alemanha s'acabèt en 1948 quand l’[[URSS|Union sovietica]] arestèt sa participacion al [[Conselh de contraròtle aliat]] e del comandament Interaliat lo [[19 de març]] de [[1948]]<ref> "Thalmann" {{fr}}Rita Thalmann, article Histoire de l'Allemagne, la République démocratique allemande, Encyclopædia Universalis, DVD, 2007</ref>. Los Sovietics de contunh geinavan las comunicacions dels Occidentals amb Berlin Oèst, plan segur per los obligar a abandonar l'anciana capitala del Reich. Del [[24 de junh]] de [[1948]] al [[12 de mai]] de [[1949]], [[Ïosif Stalin|Stalin]] instaurèt lo [[blocus de Berlin]]. Totes los transits terrèstres e fluvials entre [[Berlin Oèst]] e l'[[Alemanha Orientala]] son copadas. Aquel eveniment constituís la primièra crisi majora entre l'Union sovietica e los Occidentals. Mercé a un gigantesc [[pont aerian]] organizat pels [[Estats Units d'America]], Berlin Oèst subrevisquèt al blocus<ref>{{fr}}André Fontaine, article « Guerre froide », ''Encyclopædia Universalis'', DVD, 2007.</ref>. En [[1949]] se creèt de la [[Republica federala d'Alemanha]] (RFA) dins la [[trizona]] constituïda per las zònas francesa, britanica e americana, seguida de prèp per aquela de la [[Republica democratica alemanda]] (RDA) dins la zòna jos ocupacion sovietica<ref>"Thalmann"</ref>. La creacion dels dos Estats assolida la division politica de [[Berlin]]. Se comencèt alara de las doas broas a securizar e a barrat la frontièra entre ambedós païses. De doanièrs e de soldats distribuïts sus la frontièra patrolhavan entre RDA e RFA ; de solidas clausuras foguèron mai tard bastida del costat de la RDA. Legalament, [[Berlin]] gardèt l'estatut de vila demilitarizada (abséncia de soldats alemands) partejada en quatre sectors, e independenta dels dos Estats de la RFA e RDA. En realitat, la portada practica d'aquela independéncia es fòrça limitada. En efècte, l'estatut de Berlin Oèst sembla a aquela d'un ''[[Land (Alemanha)|Land]]'', amb de representants sens drech de vòte al [[Bundestag]], alara que [[Berlin Èst]] venguèt, en violacion de son estatut, capitala de la RDA. La vila demorava pasmens lo sol luòc onte los Alemands de l'Èst e de l'Oèst pòdon transitar. Lo [[27 de novembre]] de [[1958]], l'[[URSS]] faguèt un nòu còp de fòrça pendent « l'[[ultimatum de Khrushchov]] » prepausant lo despart de las tropas occidentalas dins los sièis meses per far de Berlin una « vila liura » demilitarizada. Los aliats occidentals refusèron<ref>{{fr}}Anne-Marie Le Gloannec, ''Un mur à Berlin'', p. 47 e seguenta.</ref>. ==== Causas de la construccion del mur de Berlin ==== Dempuèi sa creacion en 1949, la [[RDA]] vesiá una èrsa creissenta d'emigracion cap a RFA, subretot a Berlin. La frontièra urbana èra dificilament contrarotlabla, al contrari de las zònas ruralas ja fòrça vigiladas. Entre 2,6 e 3,6 milions d'Alemands fugiguèron la [[RDA]] per Berlin entre 1949 e 1961, privant lo país d’una man d'òbra indispensabla al moment de sa reconstruccion e monstrant a la fàcia del monde lor flaca adesion al regim comunista<ref> "dumont"</ref>{{,}}<ref>"andre_fontaine" [[André Fontaine]] dins {{fr}}''Histoire de la guerre froide'', t. 2, p. 348 faguèt estat de « prèp de 3 milions »; lo site [https://web.archive.org/web/20070929142139/http://www.berlin.de/mauer/geschichte/index.fr.html Berlin.de] escrich qu'''entre 1945 e 1961, prèp de 3,6 milions d’Alemands daissèron la zòna d'ocupacion sovietica e Berlin Èst''. Segon Jean-François Soulet : {{cita|Atal, de 1950 a 1961, {{formatnum:2609321}} personas avián quitat la RDA per se refugiar en RFA}} dins [http://www.diploweb.com/forum/soulet1.htm]</ref>. Emigrar pausava pas de dificultat majora perque, fins a agost de 1961, sufisiá de prene lo mètro o lo camin de fèrre berlinés per passar d'Èst cap a Oèst<ref>{{fr}}Jean-François Soulet, ''La "question allemande" et la désintégration de l'empire soviétique est-européen'', les Cahiers d'histoire immédiate, n°15, pp. 259-274</ref>, çò que faguèron quotidianament de Berlineses per anar trabalhar. Los Alemands nomenavan aquela migracion de la RDA comunista a la RFA capitalista: « votar amb sos pès ». Pendent las doas primièras setmanas d'agost de [[1961]], rics en rumors, mai de {{formatnum:47000}} ciutadans èst alemands passèron en Alemagne de l'Oèst ''via'' [[Berlin]]. E mai, Berlin Oèst aguèt tanben un ròtle de pòrta cap a l'Oèst per de fòrça Chècs e Poloneses. Coma l'emigracion concernissiá subretot los joves actius, pausava un problèma economic major e menaçava quitament l'existéncia de la RDA. Encara, prèp de {{formatnum:500000}} Berlineses sont de trabalhadors frontalièrs, trabalhant a Berlin Oèst mas abitant a Berlin Èst o dins sa banlèga que lo còst de la vida e de l'immobilièr èra mai favorable. Lo [[4 d'agost]] de [[1961]], un decret obliguèt los trabalhadors frontalièrs a se registrar atal e a pagar lors loguièrs en [[Deutsche Mark]] (moneda de la [[RFA]]). Quitament abans la construccion del Mur, la polícia de la RDA vigilava fòrça als punts d'accès a Berlin Oèst aqueles que designava coma « contrabandièrs » o « desertors de la Republica ». Coma totes los païses comunistas, a la RDA s'impausèt una [[economia planificada]] per [[Moscòu]]. Lo plan setenal (1959-1965) se revelèt un escac dempuèi lo començament. La produccion industriala aumentava mens aviat que previst. En efècte, los investiments èran pas sufisents. La [[collectivizacion]] de las tèrras agricòlas provoquèt una bassa de la produccion e una escasença alimentària. Los salaris aumentavan mai aviat que previst a causa d'una manca de man d'òbra provocada en partida per las fugidas a l'Oèst. Un important trafec de devisas e de merças, al prejudici de l'economia èstalemanda, passava par Berlin. La RDA se trapèt en 1961 prèp de la casuda economica e sociala<ref>"Thalmann"</ref>. L'autor [[William Blum]] avança coma causa de la construccion del Mur en mai de la captacion de la man d'òbra qualificada de la RDA per l'Oèst, lo terrorisme occidental que se seriá passat en RDA<ref>{{en}} Another Cold War Myth - The Fall of the Berlin Wall [https://web.archive.org/web/20110703174739/http://www.counterpunch.org/blum10022009.html] [[William Blum]]</ref>. === La construccion del mur de Berlin === [[Fichièr:Berlin Wall 1961-11-20.jpg|thumb|La construccion del Mur, lo [[20 de novembre]] de [[1961]]]] [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-85458-0002, Berlin, Mauerbau, Kampfgruppen am Brandenburger Tor.jpg|thumb|Lo 13 d'agost de 1961, la construccion del mur de Berlin contunha. Aquela foto mòstra d'òmes dels « grops de combat de la classa obrièra » ([[Kampfgruppen der Arbeiterklasse]]), organizacion paramilitara èst alemanda, sul costat oèst de la Pòrta de Brandeborg que se tenon exactament sus la linha de desmarcacion.]] Lo programa de construccion del Mur demorèt un secret d'Estat del govèrn èst alemand. Comencèt dins la nuèch del 12 al 13 agost de 1961 per la pausa de trelises e de fial de fèrre crancuts a l'entorn de Berlin Oèst<ref>"dumont"</ref>. Son edificacion se faguèt per de maçons, jos la proteccion e vigiléncia de policièrs e de soldats – en contradiccion amb las afirmacions del president del Conselh d'Estat de la RDA, [[Walter Ulbricht]] qu'aviá declarat lo [[15 de junh]] de [[1961]]<ref>Entrevista menada per Annamarie Doherr, correspondenta a Berlin pel ''[[Frankfurter Rundschau]]'', 15 de junh de 1961. {{de}} [http://www.chronik-der-mauer.de/index.php/de/Start/Detail/id/593837/page/4 ''Chronik der Mauer'']</ref> : {{Cita|Se compreni plan la vòstra question, i a de gents en Alemanha de l'Oèst que desiran que mobilizem los obrièrs del bastiment de la capitala de la RDA per enartar un mur, aquò es? Ai pas coneissença d'un tal projècte; perque los maçons de la capitala sont subretot ocupats a construire de lòtjaments e i consacran tota lor fòrça de trabalh. Degun a l'intencion de construire un mur<ref>''Ich verstehe Ihre Frage so, dass es Menschen in Westdeutschland gibt, die wünschen, dass wir die Bauarbeiter der Hauptstadt der DDR mobilisieren, um eine Mauer aufzurichten, ja ? Mir ist nicht bekannt, dass eine solche Absicht besteht ; da sich die Bauarbeiter in der Hauptstadt hauptsächlich mit Wohnungsbau beschäftigen und ihre Arbeitskraft voll eingesetzt wird. Niemand hat die Absicht, eine Mauer zu errichten !</ref> !}} [[Fichièr:Winken ueber die Berliner Mauer.jpg|thumb|Aprèp tres oras d'espèra, una vielha dama passada al sector Oèst fa signe als seus demorats a l'Èst, [[1961]].]] Ulbricht foguèt atal lo primièr a emplegar lo mòt « Mur », dos meses abans que siá enartat. Se los Aligats son conscients d'un plan de « mesuras drasticas » visant al varrolhatge de [[Berlin Oèst]], foguèron pasmens suspreses pel calendièr e son amplor. Coma lors dreches d'accès a Berlin Oèst èran respectats, decidiguèron de intervenir pas militarament. Lo [[Servici federal de rensenhament|BND]] (Servicis secrets de la RFA) aviá el tanben recebut al començament de julhet d'informacions semblablas. Aprèp l'encontre entre Ulbricht e [[Nikita Khrushchov]] a la cima dels païses membres dzel [[Pacte de Varsòvia]] (3 a 5 d'agost 1961), lo BND nòte dins son rapòrt setmanièr del [[9 d'agost]] : {{Cita|Las informacions disponiblas mòstran que lo regim de [[Pankow]]<ref>[[Pankow]] èra l’arrondiment de Berlin Èst que concentrava l’essencial de las institucions politicas de la RDA de 1949 e 1968.</ref> s'esfòrça per obtenir l'acòrdi de Moscòu per la dintrada en vigor de mesuras rigorosas de blocatge; subretot la tancada de la frontièra de Berlin, amb interrupcion del trafec del mètros e de trams entre Berlin Èst e Berlin Oèst. (...) Demòra a veire s'Ulbricht es capable de far acceptar de telas exigéncias per Moscóu, e fins a onte.}} La declaracion publica de la cima del [[Pacte de Varsòvia]] preposèt de {{cita|contrariar a la frontièra amb [[Berlin Oèst]] las manòbras nosibles als païses del camp socialista e d'assegurar a l'entorn de Berlin Oèst una vigilància fisabla e un contraròtle eficaç.}} L'[[11 d'agost]] de 1961, la [[Cambra du pòble]] (Volkskammer), lo parlament de la RDA, aprovèt la concertacion amb Moscòu e donèt los plans poders al conselh dels ministres per n'assegurar la realizacion. Aquel darrièr adoptèt lo 12 d'agost un decret denonciant la politica d'agression imperialista dels Occidentals contra el. Un contrarptle fòrça estricte de las frontièras separant Berlin Oèst e Berlin Èst foguèt instaurat<ref>[https://web.archive.org/web/20071229033102/http://www.ena.lu/europe/1957-1968-succes-crises/decret-allemagne-berlin-1961.htm Decret de l’Alemanha de l’Èst relatiu a Berlin)]</ref>. Decidiguèt de l'emplec de las fòrças armadas per ocupar la frontièra amb Berlin Oèst e i enartar un barratge. Lo dissabte [[12 d'agost]] de 1961, lo BND recebèt l'informacion qu'{{cita|una conferéncia se faguèt a Berlin Èst al centre de la decision del Partit comunista èst alemand ([[Partit socialista unificat d'Alemanha|SED]]) en preséncia de nauts responsables del partit. Se podèt aprendre que (...) la situacion d'emigracion creissenta de fugitius fa necessari la tancadura del sector d'ocupacion sovietic e de Berlin Oèst dins los jorns venents — sens mai de precisions — e non dins doas setmanas coma èra previst d'en primièr.}} Dins la nuèch del 12 al 13 d'agost de 196}, {{formatnum:14500}} membres de las fòrças armadas bloquèron las carrièras e vias ferradas anant a Berlin Oèst. De tropas sovieticas èran prèstas al combat e se massèron als pòsts frontalièrs dels Aliats. Totes los mejans de transpòrt entre ambedoas partidas de la vila copadas. En setembre de 1961, dels mètros e dels [[S-Bahn de Berlin|S-Bahn]] (malum dels trens de banlèga) de Berlin Oèst contunhèron a circular ''jos'' Berlin Èst sens s'i arrestar, las estacions del sector oriental (que se nomenaràn alara las « estacions fantaumas ») essent barradas. [[Erich Honecker]], secretari del comitat central del SED per las questions de securitat, aguèt la responsabilitat politica de la planificacion e de la realizacion de la construccion del Mur pel partit, que presentava coma un « mur de proteccion antifascista »<ref> "dumont"</ref>. Los païses membres del [[Pacte de Varsòvia]] publiquèron, lo meteis jorn, una declaracion de sosten a la tancadura de la frontièra entre los dos Berlin<ref>[https://web.archive.org/web/20071229031324/http://www.ena.lu/europe/1957-1968-succes-crises/declaration-pays-membres-pacte-varsovie-1961.htm Déclaracion dels païses membres del Pacte de Varsòvia (13 d'agost de 1961)]</ref>. Fins a setembre de 1961, la frontièra demorava « trespassable » e d'entre las fòrças de vigilància, 85 òmes passèron a l'Oèst — imitats per 400 civils, que 216 capitèron. La construccion del Mur a l'entorn dels tres sectors de l'Oèst consistiá d'n primièr en un ridèl de fials de fèrre crancuts. Las caladass de las caarièras entre las doas mitat de la vila foguèron capvitadas<ref>"berlin.de">{{de}}[https://web.archive.org/web/20070929142139/http://www.berlin.de/mauer/geschichte/index.fr.html] La construccion del Mur sul site [http://www.berlin.de/ Berlin.de]</ref>. Dins las semanas venentas, foguèt completat per un mur de beton e de bricas, e fòrça dispositius de securitat. Aquel mur separava fisicament la ciutat e enrodava completament la partida oèst de Berlin que venguèt una [[enclava]] al mitan dels païses de l'Èst. === Las reaccions a l'Oèst === [[Fichièr:Berlin-wall.jpg|thumb|Detalhs del Mur, [[1989]]]] Lo [[Lista dels cancelièrs d'Alemanha|cancelièr federal]] [[Konrad Adenauer|Adenauer]] demandèt lo meteis jorn lo calma de la populacion de l'Oèst e la rason, evocant sens precisar mai las reaccions qu'anava prene amb los Aliats. Esperèt dos setmanas aprèp la construcction del Mur abans de s'anar a [[Berlin Oèst]]. Sol lo cònsol de [[Berlin Oest]] [[Willy Brandt]] faguèt una protestacion energica – mas imposerosa – contra l'emparedada de Berlin e sa copura definitiva en dos. Sa declaracion es franca: {{cita|Jos l'agach de la comunautat mondiala dels pòbles, [[Berlin]] acusa los separadors de la vila, qu'oprimisson Berlin Èst e menaçan Berlin Oèst, de crima contra lo drech internacional e contra l'umanitat (...)<ref>"berlin.de"</ref>}}. Lo 16 d'agost de 1961, una manifestacion de {{formatnum:300000}} personas amb Willy Brandt protestèron davant lo ''[[Rathaus Schöneberg]]'', sèti del govèrn de Berlin Oèst. Los [[Land (Alemanha)|Länder]] de la RFA fondèron lo meteis an a [[Salzgitter]] un centre de documentacion judiciari sus las violacions dels [[dreches de l'òme]] perpetradas per la RDA, per marcar simbolicament l'oposicion a aquel regim. La reaccion dels Aligats foguèt tardièra: calguèt esperar vint oras abans que las colomnas militaras se presentan a la frontièra. Lo 15 d'agost de 1961, los comandants dels sectors occidentals de Berlin adressèron a lor omològ sovietic una nòta de protèsta contra l'edificacion del Mur<ref>[https://web.archive.org/web/20080209013309/http://www.ena.lu/europe/1957-1968-succes-crises/commandants-secteurs-occidentaux-berlin-1961.htm Nòta de protesta dels comandants dels sectors occidentals de Berlin]</ref>. De rumors de contunh circulavan, segon que Moscòu auriá assegurat los Aliats de passar pas sus lors dreches a Berlin Oèst. Lo [[blocus de Berlin]] pels faches mostrèt als Aliats que l'estatut de la vila èra de contunh menaçat. La construccion del Mur representava tanben una confirmacion materiala del ''statu quo'': l'[[URSS|Union sovietica]] abandonava son exigéncia d'un Berlin Oèst « liure » desertat per las tropas aliadas, al contrari de çò qu'èra formulat en [[1958]] dins l'[[ultimatum de Khrochtchov]]. [[Fichièr:Kennedy in Berlin.jpg|thumb|left|[[John Fitzgerald Kennedy|Kennedy]] e [[Konrad Adenauer|Adenauer]] lo long del mur de Berlin, lo 26 de juin de 1963]] Las reaccions internacionalas sont ambigüas. Lo 13 d'agost, [[Dean Rusk]], secretari d'Estat american, condemnèt la restriccion de la libertat de desplaçament dels Berlineses<ref>[https://web.archive.org/web/20071229031319/http://www.ena.lu/europe/1957-1968-succes-crises/declaration-dean-rusk-1961.htm Declaracion de Dean Rusk (13 d'agost de 1961)]</ref>. Los Aliats consideravan que l'[[URSS]] èra a l'initiativa de la construccion del Mur entre sa zona d'ocupacion e aquela dels aliats coma l'indicava las nòtas de protesta enviadas al govèrn sovietic pels ambassaidors american e francés<ref>[https://web.archive.org/web/20071229031329/http://www.ena.lu/europe/1957-1968-succes-crises/note-etats-unis-union-sovietique-1961.htm Nòta dels EUA a l'URSS] e [https://web.archive.org/web/20071229031334/http://www.ena.lu/europe/1957-1968-succes-crises/note-gouvernement-francais-union-sovietique-1961.htm Nòte del govèrn francés a l'URSS], 17 d'agost de 1961.</ref>. Pasmens, [[John Fitzgerald Kennedy|Kennedy]] qualifiquèt la construccion del Mur de « solucion pauc eleganta, mas mil còp preferabla a la guèrra ». Lo primièr ministre britanic [[Harold Macmillan|MacMillan]] i vegèt « ges d'illegal ». En efècte, la mesura tocava d'en primièr los Alemands de l'Èst sens capvirar l'equilibri geopolitic de l'Alemanha. Aprèp una letra que [[Willy Brandt]] li envièt lo 16 d'agost<ref>{{fr}}Frederick Taylor, ''Le Mur de Berlin 1961-1989'', {{p.}}313</ref>, [[John Fitzgerald Kennedy|Kennedy]] mostrèt un sosten simbolic<ref>{{fr}}Frederick Taylor, ''Le Mur de Berlin 1961-1989'', {{p.}}320 et {{p.}}338</ref>{{,}}<ref>[[Michel Meyer]], ''Histoire secrète de la chute du mur de Berlin'', {{p.}}81-82, Odile Jacob, 2009</ref> a la vila liura de Berlin Oèst n'i enviant una unitat suplementària de {{formatnum:1500}} soldats. Lo [[27 d'octobre]], se passèt una confrontacion visible e dirècta entre tropas americanas e sovieticas a [[Checkpoint Charlie]]. Los gàrdias frontalièrs de RDA exigiguèron de contrarotlar de membres de las fòrcas aliadas occidentalas volent s'anar e sector sovietic. Çò qu'èra contrari al drech de liure circulacion, qu'avián totes los membres de las fòrças d'ocupacion. Pendent tres jorns<ref>"berlin.de"</ref>, dètz cars americans e dètz cars sovietics se postèron fàcia a fàcia prèp del Checkpoint Charlie. Los blindats se retirèron fin finala. La liura circulacion pel pòst Checkpoint Charlie foguèt restablida. === Un país, dos Estats === [[Fichièr:Berlin satellite image with Berlin wall.jpg|thumb|Traçat del Mur sus un imatge satellit (linha jauna)]] Los abitans de Berlin Oèst ja podavan pas mai dintrar liurament en [[RDA]] dempuèi lo 1{{èr}} de junh de [[1952]]. L'encerclament venguèt mai eficaç per la reduccion dels punts de passatge: 69 punts de passatge suls 81 existents foguèron barrats dempuèi lo 13 d'agost. La [[pòrta de Brandeborg]] se barrèt lo 14 d'agost e quatre mai lo 23. Fin de 1961, demorava pas que 7 punts de passatges entre l'Èst e l'Oèst de Berlin. La [[Potsdamer Platz]] foguèt copada en dos. Lo centre istoric de la vila venguèt prauc a pauc un grand vuèit sus la mapa, compausat del ''No man’s land'' entre los Murs de separacion a l’Èst e d’èrm à l’Oèst<ref>"berlin.de2"[https://web.archive.org/web/20070929150539/http://www.berlin.de/mauer/orte/potsdamer_leipziger_platz/index.fr.php] Potsdamer Platz e Leipziger Platz [http://www.berlin.de/ Berlin.de]</ref>. Las consequencias economicas e socialas sont imediatas: {{formatnum:63000}} Berlineses de l'Èst perdèron lor emplec a l'Oèst, e {{formatnum:10000}} de l'Oèst perdèron lor emplec a Berlin Èst<ref>"dumont"</ref>. Le mur de Berlin venguèt lo simbòl de la [[Guèrra Freja]] e de la separacion del monde en dos camps. Lo 26 de junh de 1963, [[John Fitzgerald Kennedy|John Kennedy]] prononcièt a Berlin un discors istoric. Declarèt « ''[[Ich bin ein Berliner]]'' » (« Soi un Berlinés »), marcant la solidaritat del [[Mond liure]] pels Berlineses<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080209130728/http://www.ena.lu/europe/1957-1968-succes-crises/john-kennedy-ich-bin-berliner-berlin-1963.htm Discors de John F. Kennedy sus la Rudolph Wilde Platz]</ref>. E mai, la construccion del Mur donèt un imatge fòrça negatiu del blòc de l'Èst e provèt de biais simbolic son escac economic. {{cita|Lo blòc sovietic sembla alara a una vasta prison que los dirigents son obligats d’enfermar de ciutadans qu'an pas qu'una idèa: fugir! Lo Mur es una avoacion d’escac e una umiliacion per tota l’Euròpa orientala.}}<ref>"soulet" {{fr}}Jean-François Soulet, ''La "question allemande" et la désintégration de l'empire soviétique est-européen, Cahiers d'histoire immédiate, n°15, 1999, pp. 259-274</ref>. Le Mur damatja l'imatge del mond comunista. Lo 17 de decembre de 1963, aprèp de longas negociacions, lo primièr acòrdi sul règlament de las visitas de Berlineses de l'Oèst als parents de l'Èst de la vila foguèt signat. Permetèt a 1,2 milion de Berlineses de visitar lors lors dins la partida orientala de la vila mas sonque del 19 de decembre de 1963 al 5 de genièr de 1964. D´autras seguèron en 1964, 1965 e 1966<ref>"berlin.de"</ref>. Aprèp l'acòrdi de 1971, lo nombre de punts de passatge foguèt portat a dètz. A partir del començament dels ans 1970, la politica de [[Willy Brandt]] e [[Erich Honecker]] de raprochament entre [[RDA]] e [[RFA]] ([[Ostpolitik]]) faguèt la frontièra entre ambedós estats un pauc mai permeabla. La [[RDA]] simplifiquèt las autorizacions de viatge fòra de la RDA, subretot pels « improductius » coma los retirats, e autorizèt las visitas de corta durada d'Alemands de l'Oèst dins las regions frontalièras. En prètz d'una mai granda libertat de circulacion, la [[RDA]] exigiguèt la reconeissença de son estatut d'Estat sobeiran e l'extradiccion de sos ciutadans avent fugit cap a [[Alemanha Occidentala]]. Aquela exigéncias anavan contra la lei fondamentala de RFA que las neguèt doncas categoricament. Per fòrça d’Alemands, lo Mur èra, de fach, un esquinçament e una umiliacion; una consequéncia es que renasquèt l'idèa de reünificacion <ref>"soulet"</ref>. Las doas partida de la vila coneguèron d'evolucions diferentas. A [[Berlin Èst]], capitala de la RDA, se construiguèt de bastiments prestigioses a l'entorn de l'[[Alexanderplatz]] e de la Marx-Engels-Platz. Lo centre (''[[Mitte]]'') de Berlin qu'ès del costat Èst perdèt son animacion. En efècte, lo manteniment dels bastiments se fa pas subretot los magnifics bastiments situats sus l'[[Illa desl Musèus (Berlin)|illa dels musèus]], coma l'important [[musèu de Pergame]]<ref>"dumont"</ref>. Seguent lo desvelopament d'una economia socialista, lo regim inaugurèt en 1967, dins la zona industriala d'[[Berlin-Oberschöneweide|Oberschöneweide]], lo primièr combinat industrial de la [[RDA]], lo ''Kombinat VEB Kabelwerke Oberspree'' (KWO) dins la fabricacion de cables. En 1970, comencèt la construccion d'imòbles de 11 a 25 estatges dins la [[Leipzigerstrasse]] que damatja l'espaci urban<ref> "berlin.de"</ref>. La propaganda de la RDA designa lo Mur e las defensas frontalièras amb la RFA coma un « mur de proteccion antifascista » aparant la RDA contra l'« emigracion, lo netejatge, l'espionatge, lo sabotatge, la contrabanda e l'agression venent de l'Oèst ». En realitat, los sistèmas de defensa de la RDA èran tornat subretot contra los seus ciutadans. [[Berlin Oèst]] lèu venguèt una mòstra de l’Occident. La reforma monetària acabèt fin amb l'escasença e la reconstruccion es fòrça mai aviada qu’a l’Èst. [[Potsdamer Platz]] demorava un luòc de sovenir. Un planòl panoramic permet de mirar en dessús del Mur. Atirèt los visitors pendent los ans 1970 e 1980<ref> "berlin.de2"</ref>. Pasmens la particion fragiliza l'economia del sector oèst: los industrials deguèron exportar lor produccion fòra de la RDA e per evitar l'espionatge industrial, las industrias de punta s'implantavan pauc a Berlin Oèst<ref>{{fr}}Henri Ménudier, article ''Berlin'', Encyclopædia Universalis, DVD, 2007</ref>. La partida oèst se singularizèt a partir de 1967 pel movement estudiant, la vila es tradicionalament universitària. La vida culturala i es fòrça desvelopada. Lo 12 de junh de [[1987]], per las fèstas dels 750 ans de la vila, lo president american Ronald Reagan prononcièt devans la [[pòrta de Brandeborg]] un discors demorat celèbre jol nom de ''[[Tear down this wall!]]''. Es un desfís lançat a [[Mikhaïl Gorbatchev|Gorbatchev]], qu'es apelat mai d'un còp dins lo discors<ref>[https://web.archive.org/web/20091015074026/http://www.reaganfoundation.org/pdf/Remarks_on_East_West_RElations_at_Brandenburg%20Gate_061287.pdf Tèxte complèt del discors] e [https://web.archive.org/web/20130623033045/http://www.reaganfoundation.org/bw_detail.aspx?p=LMB4YGHF2&h1=0&h2=0&sw=&lm=berlinwall&args_a=cms&args_b=74&argsb=N&tx=1764 Vidèo del discors]</ref>. === La casuda del Mur === [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-1989-1104-437, Berlin, Demonstration am 4. November.jpg|right|thumb|Manifestacions lo 4 de novembre de [[1989]] a [[Berlin Èst]].]] [[Fichièr:BrandenburgerTorDezember1989.jpg|right|thumb|Lo [[1 de decembre]] de [[1989]] a la [[pòrta de Brandeborg]], Berlin]] En 1989, cambièt la situacion geopolitica. Los Sovietics anoncièron lor retrach d'[[Afganistan]] sens victòria. A la prima, [[Ongria]] dubriguèt son « [[ridèl de fèrre]] ». En agost, [[Tadeusz Mazowiecki]], membre de [[Solidarność]], venguèt Primièr ministre de [[Polonha]]. Qualques observators pensavan qu'una contagion de libertat anava tanben aténher los Alemands<ref>"walters"</ref>Es lo cas del general [[Vernon Walters]], ambassaidor dels [[Estats Units d'America]] en RFA de 1989 a 1991. Conta [http://www.diploweb.com/p5walt3.htm los souvenirs sul periòde] <ref>sul site ''[http://www.diploweb.com/ Diploweb]''</ref>. A la fin de l'estiu, de centenas e de milièrs d'alemands de l'Èst comencèron a quitar le país amb pretèxte de vacanças en [[Ongria]], que las frontièras èran dubèrtas. En tres setmaneas, {{formatnum:25000}} ciutodans de la [[RDA]] jonguèron la RFA via [[Ongria]] e [[Àustria]]. A [[Praga]], a [[Varsòvia]], de detzenas de miliers d'alemands de l'Èst faguèron lo sètge de l'ambaissada de RFA<ref>{{formatnum:7000}} alemands de l'Èst podèron ganhar la RFA aprèp que se refugièron dins las ambaissades d'aquelas capitalas: {{fr}}[https://web.archive.org/web/20080403103557/http://www.menara.ma/infos/includes/detail.asp?article_id=6232&lmodule=usa La chute du mur de Berlin, écroulement d'un symbole]</ref>. {{formatnum:20000}} manifestants desfilèron dins las carrièras de [[Leipzig]] lo 3 d'octobre de 1989. [[Mikhaïl Gorbatchev]], vengut a Berlin Èst celebrar la quaranten anniversari de la naissença de la [[RDA]], indiquèt a sos dirigents que lo recors a la repression armada èra a exclure<ref>{{fr}}Philippe Moreau Defarges, les relations internationales, T 2: les questions mondiales, Le Seuil, 2004, p. 37</ref>. Malgrat una tentative de reprisa en man per de renovators del Partit comunista, las manifestacions contunhèron: un milion de manifestants a Berlin Èst lo 4 de novembre, de centenas de miliers dins las autras vilas de la RDA<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080403103557/http://www.menara.ma/infos/includes/detail.asp?article_id=6232&lmodule=usa La chute du mur de Berlin, écroulement d'un symbole]</ref>. Cinc jorns mai tard, una conferéncia de premsa de [[Günter Schabowski]], secretari del Comitat central en carga dels mediás en RDA, membre del burèl politic del [[SED]], èra retransmisa en dirècte a la television. A 18h57, vèrs la fin de la conferéncia, Schabowski legissiá d'un biais destacat una decision del conselh dels ministres sus una novèla reglamentacion dels viatges, qu'en relitat èra pas encora definitivament aprovada, o, segon d'autras fonts, deuriá pas èsser comunicada a la premsa qu'a partir de 4h l'endeman matin: <blockquote> Presents sus l'estrda a costa de Schabowski: los membres del comitat central del [[SED]]: Helga Labs, Gerhard Beil et Manfred Banaschak. <br />Schabowski legís un projècte de decision del conselh dels ministres que foguèt plaçat devans el: {{Cita|Los viatges privats cap a l'estrangièr pòdon èsser autorizats sens presentacion de justificatius — motiu del viatge o ligam de familha. Las autorizacions seràn desliuradas sens retard. Una circulara dins aquel cap será lèu difusada. Los departaments de la polícia populara responsables dels visás e de l'enregistrament del domicili son mandatats per acordar sens delai d'autorizacions permanentas de viatge, sens que las condicions actualament en vigor ajan d'èsser exigidas. Los viatge tanben a durada permanenta pòdon se far a tot pòst frontièra amb la RFA.}}<br /> :Question d'un jornalista: {{Cita|Quand aquò dintra en vigor ?}}<br /> :Schabowski, fulhetant sas nòtas: {{Cita|Per çò sabi — immediatament.}}<ref>{{de}} Hans-Hermann Hertle, Katrin Elsner, ''Mein 9. November'', éd. Nicolai, Berlin, 1999</ref> </blockquote> [[Fichièr:BerlinWall.jpg|thumb|Mur en partit destruit prèp de la [[pòrta de Brandeborg]], un soldat vigila çò que ne rèsta, novembre de [[1989]]]] Aprèp las anoncias de las radiòs e televisions de la [[RFA]] e de [[Berlin Oèst]], titolats: « Lo Mur es dubèrt! », de miliers de Berlineses de l'Èst se presentèron als punts de passatge e exigent lo passatge<ref>{{fr}}Olivier Compagnon, article ''chute du mur de Berlin (1989)'', Encyclopædia Universalis, DVD, 2007</ref>. A aquel moment, ni las tropas frontalièras, nimai lps fonccionaris del ministèri encargat de la Sercuritat d'Estat responsables del contraròtle dels visás seriá pas estat informats. Sens òrdre concrèt nimai consinha mas jos la pression de la molonada, lo punt de passatge de la [[Bornholmer Straße]] dubriguèt pauc aprèp 23 h, seguèt d'autres a Berlin e a la frontièra amb la [[RFA]]. Un fum de monde assistissiá en dirècte a la television aquela nuèch del 9 de novembre e comencèron a caminar. Es atal que lo mur « tombèt » dins la nuèch del dijòus 9 al divendres 10 de novembre de 1989, aprèp mai de 28 ans d'existéncia. Aquel eveniment foguèt nomenat dins l'istòria d'Alemanha ''[[die Wende]]'' (« lo tornant »). Mas la vertadièra ronçada se faguèt l'endeman matin, de colomnas de ressortissents èstallemands e de veituras s'anèron cap a Berlin Oèst. Los ciutadans de la RDA foguèron aculhits amb braces dubèrts per la populacion de Berlin Oèst. Un concèrt de còrnas ressonava dins Berlin e los inconeguts embracèron. Dins l'euforia d'aquela nuèch, fòrça Oèstberlineses escalèron lo Mur e se massèron prèp de la [[pòrta de Brandeborg]] accessibla enfin a totes. Una impressionanta èrsa umana classejava la Guèrra Freja. Aprenent la novèla de la dubertura del Mur, lo [[Bundestag]] interrompèt sa sesilha a [[Bonn]] e los deputats encantèron espontanèament l'imne nacional. Present a [[Berlin]], lo [[violoncèl|violoncelista]] virtuòse [[Mstislav Rostropovich]], que seriá estat obligat de s'exiliar a l'Oèst venguèt encoratjar los demolissaires ''(Mauerspechte)'', en français « pic verds del mur ») en jogant del violoncèl al pé del Mur l'11 de novembre. Aquel eveniment venguèt un dels simbòls de la [[casuda del blòc de l'Èst]]. === Cronologia de la casuda del mur === * [[7 d'octobre]]: lo govèrn èstalemand celebrava lo 40{{n}} anniversari de la RDA sus fons de manifestacions. A Berlin Èst, los manifestants lancèron un apèl à l'òste d'onor de la commemoracion, lo dirigent de l'[[URSS|Union sovietica]] [[Mikhaïl Gorbachov]]: « ''Gorbi, Gorbi, hilf uns'' » (« Gorbi, Gorbi, ajuda nos »). A [[Potsdam]] e à [[Chemnitz|Karl-Marx-Stadt]] (ara [[Chemnitz]]), las fòrças de l'ordre intervenguèron amb violéncia contra las manifestacions. * [[16 d'octobre]]: la television èstalemanda evoquèt pel primièr còp las manifestacions. * [[18 d'octobre]]: lo cap d'Estat èstalemand, [[Erich Honecker]] demissionèt « per rason de santat ». [[Egon Krenz]] li succediguèt e prononcièt pel primièr còp le tèrme de ''Wende'', cambi. * [[21 d'octobre]]: las manifestacions toquèron l'ensems del país. La polícia intervenguèt amb fòrça violéncia. * [[24 d'octobre]]: lo parlament confirmèt la posicion d'Egon Krenz coma cap de l'Estat. Sulcòp de manifestants exprimiguèron pertot lor oposicion a Krenz e als ancians partits politics, lo CDU cretian democrata, lo DBD dels païsans, lo DPD liberal, que reinavan als costats del [[SED]]. * [[27 d'octobre]]: los {{formatnum:2000}} prisonièrs condemnas per aver ensajat de quitar lo país foguèron liberats. * [[29 d'octobre]]: la polícia s'excusèt per son intervencion brutala. La television de la RDA prometèt de difusar tre ara d'informacions corrèctas. * [[31 d'octobre]]: [[Margot Honecker]], l'esposa de l'ancian cap d'Estat, demissionèt de son pòst de ministra de l'Ensenhament. * [[4 de novembre]]: per ora, 300 personas fugissiá la RDA ''via'' Ongria e Checoslovaquia. En RDA, un milion de personas descendèron per la carrièra, que la mitat a Berlin Èst. * [[6 de novembre]]: celebracion del 72{{n}} anniversari de la [[Revolucion Russa]]. Los artistas apelèron la populacion a manifestar en massa. * [[8 de novembre]]: lo cap del partit SED demissionèt collectivament. [[Neues Forum]], una coalicion dels movements de resisténcia, foguèt reconegut coma nòu partit politic. * [[9 de novembre]]: [[Günter Schabowski]], membre del [[Politburo]] reputat reformator, anoncièt pendent una conferéncia de premsa que totes los ciutadans de la RDA podavan quitar lo país. Fòrça Berlineses seguián aquela declaracion a la television e se roncèron sulcòp cap als pòsts de frontièras. Trespassats, los gardias frontièras faguèron duberturas pel mur de Berlin. === Reaccions a la casuda del mur de Berlin === [[Fichièr:Juggling on the Berlin Wall 1a.jpg|right|thumb|Jonglaire sul mur de Berlin, 16 de novembre de 1989.]] Lo partatge d'Euròpa en dos blòcs èra vengut un fach establit. Atal, la dubertura del Mur e la casuda dels regims comunistas d'Euròpa centrala que seguèt espantèron lo monde occidental. Pauc d'especialistas avián comprés los movements de fons que laminavan los regims communistas<ref>José Rovan conta dins son libre {{fr}}''Histoire de l'Allemagne'' (p. 838) que pendent l'estiu de 1989, aviá respondut a la question sus l'eventualitat d'une reünificacion, que pensava que se feriá mas que podava pas dire quand, dins sièis jorns o dins sièis ans</ref>. Sonque calques observators pensavan qu'una contagion de la libertat, aprèp los cambis en Polonha e en Ongria, anava ganhar tanben los Alemands<ref>"walters"</ref>. La desagragacion del regime èstalemand es tal que, fòrça lèu pel cancelièr [[Helmut Kohl]], la sola solucion que s'impausava, èra la reünificacion, es a dire l'absorpcion de la RDA per la RFA. Lo 28 de novembre, presentèt un planh en dètz punts per reünificar las doas Alemanhas. Laguiós de stopar l'èrsa migratòria de la [[RDA]] cap a la RFA, de daissar pas lo temps als venceires de 1945 de demandar de condicions tròp estrictas, volguèt menar l'afar mai aviat possible<ref>{{fr}}Philippe Moreau Defarges, ''Les Relations internationales, T 1: les questions régionales'', Le Seuil, 2003, p. 38.</ref>. La patz que jamai aviá estat signada dempuèi la fin de la Segonde Guèrra Mondiale se faguèt lo 12 de 1990 a Moscòu. Lo [[Tractat de Moscòu (1990)|tractat de Moscóu]] rendèt a l'Alemanha sa plana [[sobeiranetat]]<ref>{{fr}}Philippe Moreau Defarges, 2003, p 38.</ref>. La casuda del mur de Berlin s'acabèt, gaireben un an mai tard, a la [[reünificacion alemanda]]. Lo 3 d'octobre es ara la fèsta nacionala alemanda (''Tag der Deutschen Einheit'', « jorn de l'unitat alemanda »). La segonda consequéncia de la dubertura del Mur es la desagregacion de l’empèri sovietic. A [[Praga]], la [[Revolucion de Velós]] (17 e 18 de novembre de 1989) acabèt al comunisme. Al meteis temps, en [[Bulgaria]], l’estalinian [[Todor Jivkov]] deu acceptar son remplaçament per un comunista mai dubèrt, [[Petar Mladenov]]. En [[Romania]], [[Nicolae Ceaucescu]] es eliminat mai violentament pendent la [[Revolucion Romanesa de 1989|revolucion de 1989]]. En [[URSS|Union sovietica]], los [[Païses baltics]] proclamèron lor independéncia en març e mai de 1990, provocant atal los primièrs talh qu'anavan estrementir l'unitat quitament fins a l'existéncia del mai vaste Estat del monde qu'èra alara l'URSS, que despareguèt a son torn 18 meses mai tard lo 26 de decembre de 1991. === Consequéncias a mai long tèrme === Aprèp de la casuda del mur de Berlin, de païses de per abans comunistas d'Euròpa de l'èst aderiguèron à l'[[Union Europèa]]: [[Polonha]], [[Chequia]], [[Eslovaquia]], [[Ongria]], [[Lituània]], [[Letònia]] e [[Estònia]] en 2004, [[Romania]] e [[Bulgaria]] en 2007. == Descripcion de las installacions lo long de la frontièra == === Construccion de las installacions frontalièras === [[Fichièr:Structure of Berlin Wall-oc.svg|vinheta|Lo mur de Berlin.]] Lo Mur, long de 155 quilomètres (que {{unitat|43.1|km}} intraberlin) venián per completar los {{formatnum:1393}} quilomètres de la longa frontièra RFA-RDA e, dins una mendre mesura, de las frontièras Oèst dels païses del [[Pacte de Varsòvia]], donant una realitat al famós [[ridèl de fèrre]].<br /> Lo traçat del mur correspondiá pas totjorn amb aquel de la frontièra politica entre los dos sectors, e dins fòrça luòcs, las autoritats èstalemandas deguèron abandonar du terren per d'efectuar un « replec estrategic » vèrs de zònas mai aisidas a vigilar. Copava 193 carrièras magèras e adjacentas<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110811144856/http://www.allemand.ac-versailles.fr/spip.php?article14] Dubertura e casuda del mur de Berlin, Delphine Bour [https://web.archive.org/web/20120604040546/http://www.allemand.ac-versailles.fr/ Site alemand de l'acadèmia de Versalhas], ed:Académie de Versailles }</ref>.<br /> Coma lo rèsta de la frontièra de las doas Alemanhas, lo mur de Berlin èra equipat d'un sistèma fòrça complet de fials de fèrre crancuts, de valats, de piègers per tank, de camins de ronda e miradors. Al començament dels ans 1980, la frontièra mobilizava prèp de mila cans de gardia. Lo sistèma se perfeccionava cada an. Subretot, los ostals del sector Èst prèp del Mur (la limita entre los dos Berlin passavan a vegadas al pe de las faciadas dels immòbles situats en sector oriental) èran de contunh voidadas dels seus abitants puèi paredadas. Lo procediment s'acabèt lo 28 de genièr de 1985, amb la demolicion de la Glèisa de la Reconciliacion dins la ''Bernauer Straße''. Una traucada clara coma lo jorn divisava alara un Berlin autrecòps densa e escura. Dins l'estat final, que dins fòrça luòcs s'acbèt al la fin dels ans 1980, las installacions frontalièras consistissián en: * un mur de beton de plan enrè naut de dos o tres mètres; * una alarma de deteccion de contacte al sol; * una barrièra de contacte de palastra metallica, mai nauta qu'un òme, tenduda de fial de fèrre crancut e de fials de deteccion per contacte; * fin a la dubertura de la frontièra en [[1989]], i aviá en mai sus de partidas de dralhas pels cans, de valats de defensa contra los veïculs, e des defensas anticarris de ralhs soudats en crotz; * un camin de ronda (esclairat de nuèch) per l'accès als pòsts de gàrdia e la circulacion de las colomnas militaras; * de miradors (302 en 1989), equipats de projectors de recerca ; * de dralhas de contraròtla (KS) o « dralhas de la mòrt », totjorn rasclada de fresc, per detectar las traças; * de barrièras de palastra en mai (en partida) despassant la nautor d'un òme e per que se podava veire pas que de biais; * lo mur o la paret frontièra pròpriament dich, cap a Berlin Oèst, en blòts (en partida en beton rotlat, per balhat pas cap de presa per l'escalada), de {{Unitat|3.60|mètres}} de naut ; * par dabant, encara qualques mètres de territòri jos l'autoritat de la RDA. La largor totala d'aquelas installacions dependiá de la densitat dels ostals prèp de la frontièra e anava de 30 a {{Unitat|500|mètres}} sus la ''Potsdamer Platz''. Lo detalh de las installacions èra plaçat jol secret militar e doncas mal conegut dels ciutadans de la RDA. Los soldats destacats a la frontièra devián gardar lo silenci. Coma degun saviá pas exactament quin espion de la [[Ministèri de la Securitat d'Estat|Stasi]] podava far un rapòrt sus un charradís inconsequent, totes s'obligavan pimpilhosament al silenci. Qualsevòl s'interessava de tròp prèp a las installacions frontalièras riscava pel mens d'èsser arrestat e menat al pòst de polícia. Podava acabar per una condamnacion a la prison per planificacion de temptativa d'evasion. === Las frontièras aqüaticas === [[Fichièr:Memorial Mur Berlin.JPG|thumb|left|Tròç del mur de Berlin, conservat al Memorial per la patz de [[Can (vila)|Can]]]] La frontièra exteriora de la vila de Berlin Oèst crosava en fòrça luòcs de vias navegablas. Lo traçat de la frontièra èra materializat pel [[Senat de Berlin Oèst (govèrn berlinés) per des linhas de gavitèl blancs portant l'inscripcion ''Sektorengrenze'' (« limita de sector »). Las fortificacions frontalièras de la RDA se trapavan totjorn sus lors broas, çò impausava de contorns a vegada importants, e que « paredava » las broas de fòrça lacs de la [[Havel]].<ref>{{coord|52|31|9.277|N|13|22|48.9119|E|type:city_region:FR_scale:10000|format=dec|display=inline}}.</ref>, prèp del [[palais del Reichstag]]<ref>{{de}}[https://web.archive.org/web/20070929142624/http://www.berlin.de/mauer/verlauf/index/index.fr.php] Lo mur vist dempuèi lo cèl en 1989[http://www.berlin.de/ Berlin.de]</ref>. Lo mai grand contorn èra sul lac Jungfern, que lo Mur se trapava fins a dos quilomètres del traça real de la frontièra. La listra frontalièra passava mejans d'ancianas pèças d'aiga e las fasiá inutilizablas pels abitants, coma sus la broa Oèst del [[lac de Groß-Glienicke]] e sus la broa Sud del [[lac Griebnitz]]. En qualques luòs sus la [[Spree]], i aviá de barrièras imergidas contra los nadaires. === Punts de passatge === [[Fichièr:Berliner Mauer mit Panzersperren (Liesenstraße-Gartenstraße 1980).jpg|thumb|left|Punt de passatge sus [[Liesenstraße]] / [[Gartenstraße]], en [[1980]]]] [[Fichièr:De Transit Drewitz 1986.jpg|thumb|right|Pòst frontalièr de [[Checkpoint Bravo]], al sud-oèst de Berlin, prèp de Potsdam.]] I aviá 25 pòsts de passatge mejans lo Mur: tretze per las carrièras, quatre per via ferrada e uèit per via fluviala. Los punts de passatge èran fòrtament equipats del costat RDA. Aqueles que desiravan passar devián patir de contraròtle fòrça estrictes, multiples e successius dels doanièrs e dels servicis d'emigracion e d'imigracion; pasmens las formalitats se debanaban d'un biais corrècte. Los veïculs èran furgats d'una mena fòrça plan pimpilhosa. Las formalitats permetián pas qu'un trafec fòrça redusit. Lo transit per mejans de transpòrts terrèstres entre l'[[Alemanha Orientala]] e [[Berlin Oèst]] pel territòri de la RDA èra tanben somés a de restriccions: * Lo transit ferroviari impausava als trens venent de l’Oèst e circulant sus tres axes previst de s'arrestar pas en territòri èstalemand. * Le transit rotièr se fasiá per tres « autorotas de transit », que los conductors occidentals podavan s’arrestar pas que dins d'airals de aires de repaus o d'estacions servicis ''Intertank'' repartits sus aqueles axes e que lor èran especialament reservadas (l’[[autostòp]] èra tanben formalament enebit). Aquelas èran equipadas de magasins d’Estats ''Intershop'' qu'ofrisián de produches occidentals pagables en Deutsche Mark (aqueles luòcs èran interdit teoricament pel Alemands de l’Èst). * Los rapòrts entre ciutadans de la RDA e los viatjaires occidentals en transit èran enebits. Se deviá pas daissar dins los luòc publics quina que siá de publicacion, far la mendre dona a un ciutadan èstalemand o recebre quicòm de lor part. * E mai, èra formalament enebit als viatjaires en transit de fotografiar los ponts, las garas, las vias ferradas, las zonas industrialas e infrastructuras militaras o paramilitaras situadas sul territòris de la RDA. Malgrat totas aquelas precaucions, se trobèt fin finala qu'existissiá de passatges secrets jol Mur, sosterranhs cavats tanben pels servicis secrets de RDA coma per de passaires. Del costat Oèst, se passava de pòsts de polícia e de doana mas las simples personas en general èran pas contrarotlada. Sonque pels passatges en transit los viatjaires èran contrarotlats d'un biais estatistic (demanda de la destinacion), e a vegada, contrarotlats mai estrechament, subretot s'i aviá un dobte d'un motiu de perseguida (recerca restrencha). Lo trafec de merças cap a l'estrangièr èra somes al contraròtle doanièr, alara que cap a la RFA, se fasiá pas que d'enquèstas estatisticas. Los policièrs oèstalemands e de patrolhas aliadas fasián de rapòrts sus las activitats suspèctas, per evitar pel melhor una infiltracion d'espions de l'Èst. Las fòrças d'ocupacion aliadas avián installat pels oficials de punts de contraròtle al [[Checkpoint Bravo]] (Dreilinden) e al [[Checkpoint Charlie]] (Friedrichstrasse) mas aquò aviá ges d'influéncia sul trafec dels viatjaires e dels visitors. A l'unificacion monetària de l'Alemanha, lo 1{{èr}} de julhet de 1990, totes los pòsts frontalièrs foguèron abandonats: sonque qualques installacions demòran per memòria. == Victimas e tiraires == === Un nombre de victimas incertan === [[Fichièr:Berlin Wall victims monument.jpg|thumb|left|Memorial dedicat a la victimas del Mur prèp de [[Checkpoint Charlie]]]] [[Fichièr:Kleinmachnow Gedenkstein Opfer deutsche Teilung.JPG|thumb|right|Monument per las victimas de la separacion alemanda a [[Kleinmachnow]].]] Le nombre exacte de victimas del Mur fa controvèrsia: es pauc aisit a evaluar perque la novèlas victimas èran negadas en [[RDA]]. Segon de recercas de la collectivitat berlinesa dels trabalhadors « Collectiu del 13 d'agost », {{formatnum:1135}} personas i daissèron la vida. La ''Staatsanwaltschaft'' (burèl de la procuratura generala) de Berlin ne denombrèt 270 que se pòt probar un acte de violéncia de la [[RDA]]. Le ''Zentrale Ermittlungsgruppe für Regierungs- und Vereinigungskriminalität'' (Grop de recercas central sud la criminalitat del govèrn e de la reünificacion) comptèt 421 mòrts possiblament imputats a la fòrças armadas de la RDA. D'autras fonts indican 125 mòrts a Berlin<ref> "fertey"</ref>. Les primièras balas mortelles foguèron tiradas per la polícia de la rota lo [[24 d'agost]] de [[1961]] sus [[Günter Litfin]]<ref>"figuière" {{fr}}Céline Figuière, ''A Berlin, le «permis de tuer» de la Stasi plombe la commémoration du Mur'', Le Temps, 14 août 2007 </ref> (24 ans) prèp de la gara de ''Friedrichstraße'', onze jorn aprèp la barradura de la frontièra, dins una tentativa d'evasion. Lo 17 d'agost de 1962, [[Peter Fechter]] (18 ans) perdèt tot sa sang sus la « dralha de la mòrt ». En [[1966]], dos enfants de 10 e 13 ans foguèron tuats per en total quaranta balas. [[Chris Gueffroy]] es la darrièra victima del Mur lo 5 de febièr de 1989<ref>"figuière"</ref>. Las estimacions donan {{formatnum:75000}} òmes e femnas condemnats fins a dos ans de prison coma {{cita|desertors de la republica}}. La pena èra en general de mai de cinc ans se lo fugitiu damatgèt las installacions frontalièras, èra armat, soldat o deteneire de secrets. D'entre las victimas del Mur èran tanben qualques soldats. Lo cas mai conegut es sans dobte aquel del soldat [[Reinhold Huhn]], tuat per un passaire<ref>Pendent l’estiu de 1962, un tunèl foguèt cavat par un fugitiu vivent a Berlin Oèst e desirant i far venir la familha. L’evasion capitèt mas son passaire tuèt lo jòve sosoficièr gàrdia frontièra de 20 ans, Reinhold Huhn, qu'ensajava de s’arrestar. [https://web.archive.org/web/20070929150521/http://www.berlin.de/mauer/gedenkstaetten/peter_fechter/index.fr.php?objekt=1 Berlin.de]</ref>. === Lo procès dels soldats tiraires === [[Fichièr:Berlin Wall Trabant grafitti.jpg|thumb|left|Graffiti d'une [[Trabant]] passant lo mur de Berlin]] Una seriá de procès se faguèt fins a la prima de 2004 per saber aquel que portava la responsabilitat juridica d'aver ordonat de tirar suls fugitius. D'entre los acusats èra lo president del Conselh d'Estat [[Erich Honecker]], son successor [[Egon Krenz]], los membres del Conselh nacional de defensa Erich Mielke, [[Willi Stoph]], Heinz Keßler, Fritz Streletz e Hans Albrecht, lo cap del [[SED]] pel districte de [[Suhl]] e de generals. Aquel procès provoquèt controvèrsia viva en Alemanha, nombre d'acusats fasent valer que lors actes, a l'epòca, èran pas de crimes segon lo drech èstalemand. Acusavan los tribunals actuals de practicar la « justícia dels venceires »<ref> "lemonde" LeMonde.fr, ''Découverte d'un document polémique sur le mur de Berlin'', 12.08.07 </ref>. Los tiraires executants èra recrutats subretot dins la [[Nationale Volksarmee|NVA]] (Armada nacionala populara) o dins las tropas frontalièras. Dentre los acusats, 35 fuguèron aquitats, 44 condamnats amb respièch e mesa a l'espròva e 11 a una pena ferma: coma Albrecht, Streletz, Keßler e Baumgarten (de quatre ans e mièg a sièis ans e mièg de prison). Lo darrièr dirigent comunista de la RDA, [[Egon Krenz]], foguèt condemnat en 1997 a sièis ans e mièg de prison per la mòrt de quatre personas lo long del mur de Berlin dins los ans 1980<ref>"lemonde"</ref>. En agost de 2004, lo tribunal de Berlin condemnèt dos ancians membres del [[Burèl politic|Politbüro]] amb respièch e mesa a l'espròva. Lo darrièr procès dels tiraires del Mur s'acabèt per una condamnacion lo 9 de novembre de 2004, quinze aprèp la casuda del mur de Berlin. == Lo Mur a l'ora d'ara == Lo traçat istoric del mur de Berlin foguèt marcat al sol per un doble reng de caladas e de placas de fonda amb l’inscripcion ''Berliner Mauer 1961-1989''. Existís un percors istoric del Mur de 29 estapas amb des illustracions e explicacions en quatre lengas suls eveniments que se debanèron<ref>"berlin.de3"[https://web.archive.org/web/20070929142624/http://www.berlin.de/mauer/verlauf/index/index.fr.php] Lo traçat del Mur dins Berlin [http://www.berlin.de/ Berlin.de]</ref>. === Lo musèu del Mur al Checkpoint Charlie === [[Fichièr:Berlin checkpoint charlie.jpg|thumb|Checkpoint Charlie en [[2005]]]] {{article detalhat|Checkpoint Charlie}} === Memorial del mur de Berlin dins la Bernauer Straße === Dempuèi la fin dels [[ans 1990]], i a dans la ''Bernauer Straße'', al tèrme dels ancians districtes de Wedding e del Centre, un ensems memorial del mur de Berlin compren lo memorial del Mur, lo centre de documentacion, la capèla de la Reconciliacion, divèrses memorials commemoratius de l'ancian cimentèri de la Sophienkirchengemeinde, la fenèstra del sovenir, e de fenèstras arqueologicas... Lo memorial presenta un fragment de 64 mètres de mur e de ''No Man's Land'', limitats per doas immensas parets d'acièr, nautas de 6 mètres e plantada en angle drech. Los costats exteriors sont rovilhats (associacion al ridèl de fèrre. Las fàcias interioras, que forman un angle drech amb lo mur, son en acièr inoxidable polit, çò que ne f d'immenses miralhs, onte lo mur se rebat a l'infinit. === Organizacion de l'espaci urban berlinés aprèp la casuda del Mur === La casuda del Mur cambièt fòrça lo trafec de l'aglomeracion. Se circula sens problèma d'èst cap a l'oèst suls malhums metropolitans modernizats dins los ans 1990<ref> "dumont"</ref>. La listra frontièra se vei encara bien per de grands espacis vuèits. La larga traucada se nomena ara la « dralha dels Murs ». Dins lo centre vila d'abans densament bastit, aquela dralha venguèt espacis d'utilitat publica amb pargues e luòcs de memòria<ref>"berlin.de3"</ref>. La novèla gara central foguèt inaugurada dins l'ancian ''no man's land'' en mai de 2006<ref>{{fr}}Antoine Jacob, ''Berlin s'offre une gare grandiose,'' Le Monde, 28.05.06</ref>. Pasmens, lo Mur, es a dire lo clivatge entre Berlin Oèst e Berlin Èst, es totjorn present. A l'Oèst, las autoritats conservèron de marcas del passat nazi coma los rèstes de la glèisa commemorativa de l'emperaire Guilhèm (''Kaiser Wilhelm''). Sul [[Palais del Reichstag|Reichstag]], encendiat en 1933, la vòlta de veire concebuda per [[Norman Robert Foster|Norman Foster]] simboliza la democracia alemanda que se vòl transparenta. A l'Èst, la [[RDA]] daissèt cap de traça del [[nazisme]].. Las arquitectonicas de las doas partida la vila son tanben plan diferentas. Berlin Oèst compta de vastes espacis de camp perque son enclavament dins la RDA arrestèt l'expansion demografica e economica. Dins la la RDA, que Berlin èra la capitala, se desirèt far de la vila una mòstra del socialisme amb l'[[Alexanderplatz]] e la construccion de banlègas « grandiosament repetitivas ». L'estatuària socialista demòra çá que là a Berlin Èst amb [[Karl Marx|Marx]], [[Lenin]], la faucilha e lo martèl. Dempuèi la casuda del Mur, lo desvolopament economid de Berlin demòra modèste e inferior a la esperança. L'illa dels musèus, ancianament a Berlin-Èst, venguèt un naut luòc toristic mas los comèrcis se desvolopèron pas a l'entorn.<ref>"dumont"</ref>. == Lo Mur dins la cultura, las òbras literàrias e cinematograficas == === Lo Mur al cinèma === * ''Deutschland Terminus Ost'' (Alemanha Cap de linha Èst) de 1965 e realizar pael Belga [[Frans Buyens]] es un documentari sus la construccion del mur de Berlin<ref>[https://web.archive.org/web/20131014172919/http://www.cinefiches.com/film.php?id_film=42090]</ref>. * ''Las Annadas del mur'' de 1995 e realizat par [[Margarethe von Trotta]] conta l'istòria d'un parelh separat en 1961 pendent la fugida cap a Berlin-Oèst. Lo 9 de novembre de 1989, vint e sèt ans aprèp se tornan encontrar dentre los Berlineses en jòia<ref>[https://web.archive.org/web/20131014173252/http://www.cinefiches.com/film.php?id_film=21296]</ref>. * ''Lo Tunèl'' de 2001 e realizat par [[Roland Suso Richter]] conta l'istòria d'un campion èstalemand que passèt a l'oèst alara que lo mur de Berlin se bastís e ensaja de far venir la sòrre. Lo film es inspirat de la vida d'Hasso Herschel<ref>[http://fgimello.free.fr/enseignements/metz/TD_analyse_de_film/le-tunnel.h]</ref>. * ''[[Good Bye, Lenin!]]'' de 2003 e realizat per [[Wolfgang Becker]], evòca la casuda del Mur e los cambis importants que se produguèron los jorns e setmanas que seguèron: jòia mas tanben pèrda de referéncias per aqueles de la RDA (los ''Ossis''). * ''La Vida dels autres'' (''Das Leben der anderen'') de 2007 e realizat par [[Florian Henckel von Donnersmarck]] conta cossi los dirigents de la RDA utilizèron dins los ans 1980, la Stasi per lor benefici personal. * ''Lo Papagai Roge'' (''Der Rote Kakadu'') de 2006 e realisat per Dominik Graf, conta l'istòria dels joves Alemands de l'Èst qu'esperavan la libertat. Dins un bar, 'Lo papagai roge', entendon de ròck venent dels Estats Units d'America. Son contrarotlats mai d'uncòp per la Stasi. Lo film se debana en 1961, abans e lo jorn de la construccion del mur. * ''[[Las Alas del désir]]'' de [[Wim Wenders]] (1987). D'àngels vivon sus Berlin e pòdon entendre çò dispn los mortals quitament las pensadas prigondas. Lo Mur appareis dins lo filme e venguèt un personatge d'eperel… === Lo Mur dins la musica === * Lo jorn de la casuda del mur de Berlin, [[Mstislav Rostropovich]] improvisèt un concèrt de violoncèl sus una cadièra,al pé del mur. Foguèt seguit per [[Roger Waters]] (ancian membre de [[Pink Floyd]]) e cantèt "The Wall" amb fòrça mai artistas que [[Cyndi Lauper]], [[Scorpions]], [[Bryan Adams]], eca... * L'album: las Aventuras de Simon e Gunther ([[1977]]), de [[Daniel Balavoine]], mòstra dos fraires alemands, separats de fòrça al moment de la construccion del Mur, e lor tentativa de se tornat trobar. * L'album concèpte [[Lou Reed]] ''Berlin'' utiliza lo mur de Berlin coma metafòra de las relacions del parelh al centre de l'album. * ''[[Wind of Change (cant)|Wind of change]]'', la celèbra cançon del grop alemand ''Scorpions'' conegut coma un dels simbòls de la reünificacion d'Alemanha e de la fin del ridèl de fèrre. == Nòtas e referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Vejatz tanben == === Bibliografia === ==== En francés ==== * Sandrine Woelffel & Wendelin Ettmayer, 'Berlin libérée - occupée - divisée - unifiée', ed. Hirlé, 2009 * [[Claude Quétel]], ''Dictionnaire de la guerre froide'' (Larousse), París, 2008. * [[Arthur Meier Schlesinger, Jr.|Arthur Schlesinger]] (trad. jos la dir. de Roland Mehl), ''Les Mille Jours de Kennedy'', Denoël, París, 1966. * [[André Fontaine (journaliste)|André Fontaine]], ''Histoire de la guerre froide, de la guerre de Corée à la crise des alliances (1950-1963)'', Seuil, coll. « Points Histoire », París, 1983 ISBN 2-02-006425-3. * Pierre Verluise, ''20 ans après la chute du Mur. L'Europe recomposée'', Pref. J.-D. Giuliani, Choiseul, 2009. * Anne-Marie Le Gloannec, ''Un mur à Berlin'', Complexe, Bruxelles, 1985 ISBN 2-87027-168-9 * Peter Schneider, ''L'Allemagne dans tous ses états'', B. Grasset, París, 1991 ISBN 2-246-44521-3. * Yvan Vanden Berghe (trad. 2{{a}} ed. per Serge Govaert), ''Un grand malentendu ? Une histoire de la guerre froide (1917-1990)'', Academia, Louvain-La-Neuve, cop. 1993, ISBN 978-2-87209-201-7 2-87209-201-3}} * Daniel Vernet ''[[Le Monde]]'', ''Novembre 1989 : le mur de Berlin s'effondre'', Seuil, París, 1999 ISBN 2-02-038185-0. * Bernard Brigouleix, ''1961-1989 : Berlin, les années du mur'', Tallandier, París, 2001 ISBN 2-235-02297-9. * Gilles Freissinier, ''La Chute du mur de Berlin à la télévision française : de l'événement à l'histoire (1961-2002)'', L'Harmattan, París, 2006 ISBN|2-7475-9906-X. * Philippe Demenet, ''J'ai vécu le mur de Berlin'', Bayard Jeunesse, París, 2007 {{ISBN|978-2-7470-2248-4}}. * Alexandra Novosseloff, Franck Neisse, ''Des murs entre les hommes'', La Documentation française, París, 2007 ISBN 978-2-11-006838-5. * Renatus Deckert [Editor], ''La nuit où le mur est tombé'' avec Marcel Beyer, Durs Grünbein, Emine Sevgi Özdamar, Thomas Rosenlöcher, Kathrin Schmidt, [[Uwe Tellkamp]], Inculte, 2009 trad. Marie Hermann, ISBN 978-2-916940-19-9. * [[Léon Herschtritt]], ''Die Mauer, Le Mur, Berlin 1961'', Éditions La Collection, París, 2009 ISBN 978-2-9534522-0-4 ==== En alemand ==== * Thomas Scholze, Falk Blask, ''Halt! Grenzgebiet! — Leben im Schatten der Mauer'' [« Stop ! Zone frontière ! La Vie dans l'ombre du Mur »], Berlin, 1992 {{ISBN|3861630303}}. * Thomas Flemming, Hagen Koch, ''Die Berliner Mauer - Geschichte eines politischen Bauwerks'' [« Le Mur de Berlin - histoire d'une construction politique »], Bebra Verlag, 2001 {{ISBN|3-930863-88-X}}. * Hans-Herman Hertle, Konrad H. Jarausch et Christoph Kleßmann (dir.), ''Mauerbau und Mauerfall'' [« Construction et chute du Mur »], Links, Berlin, 2002 {{ISBN|3861532646}}. * Peter Feist, ''Die Berliner Mauer'' [« Le Mur de Berlin »]. 4. Auflage. Kai Homilius Verlag, Berlin, 2004 (''Der historische Ort'', Nr. 38){{ISBN|3-931121-37-2}} [https://web.archive.org/web/20060625070709/http://www.kai-berlin.de/vp/1.38/]. * Joachim Mitdank, ''Berlin zwischen Ost und West. Erinnerungen eines Diplomaten'' [« Berlin entre Est et Ouest, souvenirs d'un diplomate »], Kai Homilius Verlag, Berlin, 2004 (''Édition Zeitgeschichte'' - Band 14) {{ISBN|3-89706-880-X}} [https://web.archive.org/web/20060625070723/http://www.kai-berlin.de/vp/8.14/]. * Axel Klausmeier, Leo Schmidt, ''Mauerreste - Mauerspuren'' [« Restes et traces du Mur »], Westkreuz-Verlag, Berlin/Bonn, 2004 {{ISBN|3929592509}}. * Renatus Deckert (Hg.) [Éditeur]: ''Die Nacht, in der die Mauer fiel'' – [25] ''Schriftsteller erzählen vom 9. November 1989'' [« La nuit de la chute du Mur. Des auteurs [au nombre de 25 et venant de plusieurs pays] donnent leurs récits sur le 9 novembre 1989 »], Suhrkamp Taschenbuch:4073, 2009 {{ISBN|978-3-518-46073-3}} ==== En anglés ==== * [[Rory MacLean]], ''Stalin's Nose: Across the Face of Europe'', HarperCollins, Londres, 1992 {{ISBN|0-00-215871-X}} === Filmografia === * [https://web.archive.org/web/20090429035757/http://www.neopodia.com/20090305-histoire-20eme-siecle-guerre-froide-berlin-mur-honte?t=12 Berlin, vitrine de la guerre froide : le mur] Entrvista de l'istorian Claude Quétel, que dirigiguèt la publicacion del ''Dictionnaire de la guerre froide'' (Larousse 2008). * [https://web.archive.org/web/20070313024043/http://www.ina.fr/archivespourtous/index.php?vue=dossier&id=83 Le Mur de Berlin], archius televisadas de l'[[Institut national de l'audiovisuel]] * [https://archive.is/20130628073148/http://archives.tsr.ch/search?q_doc-id=unjour-berlin Le mur de Berlin en 1964,] tres ans aprèp son edificacion, archiu de la [[Télévision suisse romande]] *''Mur de Berlin, la guerre des espions'', film documentari de Jean-Charles Deniau e Ali Laïdi, França, 2009, 80' * [[Patrick Rotman]], ''Un mur à Berlin'', 1 h 45 min., France 2 éditions, 2009 === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === {{commons|Berlin Wall|Lo Mur de Berlin}} * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20201129073023/http://murdeberlin.fr/ MurdeBerlin.fr] Site d'informacion sus la casuda del mur de Berlin * {{de}}[http://www.berlin.de/mauer/index.fr.html Dossièr tematic] sus [http://www.berlin.de/ Berlin.de], site oficiel de la vila de Berlin, e [https://web.archive.org/web/20070929142624/http://www.berlin.de/mauer/verlauf/index/index.fr.php lo traçat del mur dins lo centre vila]. * [https://www.wir-waren-so-frei.de/ Wir waren so frei…] Archius en linha del periòde de 1989/1990, jos licénsia Creative Commons. * [http://www.wikimapia.org/#y=52534972&x=13390111&z=18&l=0&m=a Vista satellit d'un tròç del ''Mur''] sus [[WikiMapia]] * {{de}}[http://www.forum-ddr-grenze.de Experten Forum DDR Grenze (Alemanha)] * [https://web.archive.org/web/20071229033107/http://www.ena.lu/europe/1957-1968-succes-crises/mur-berlin-1961.htm Tèxtes istorics sus l'istòria del mur] de la bibliotèca numerica [[European NAvigator]] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20091113124418/http://www.chutedumur.com/resonances.html Chute du Mur] Site d'istòria e de sciéncia politica sus l'evenement, 20 ans aprèp. * {{fr}}https://web.archive.org/web/20091106104355/http://www.touteleurope.fr/fr/histoire/dates-cles/1985-1991/presentation/1989-2009-20e-anniversaire-de-la-chute-du-mur-de-berlin.html - Touteleurope.fr * {{de}}[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4442332,00.html « Emurats », la reconstitucion en 3D del mur de Berlin] - dw-world.de * {{fr}}[http://archives.tsr.ch/dossier-berlin Le Mur de Berlin], archius de la [[Télévision suisse romande]] cgvrvp9tkpr9a2c6aa8zyw3pravodrp 0 122922 2500842 2468175 2026-05-16T18:55:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500842 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=sistèma de navegacion |imatge=ConstellationGPS.gif |legenda=Constellacion dels satellits constituent un sistèma de posicionament per satellits. (Aqui aquela de [[sistèma GPS]]) |carta= }} Lo '''sistèma de posicionament per satellits''', nomenat jol nom mai complet de '''sistèma de posicionament e de datacion per satellits''' o jos l'acronim anglés '''GNSS''' ''(Global Navigation Satellite System)'', es lo nom generic dels sistèmas de navegacion satellitari fornissent una cobertura globala de [[geoposicionament]] a usatge civil. Los GNSS utilizan las constellacions existentas de satellit de navegacion, e dels sistèmas satellitaris complementaris de melhorament de las performança, coma [[EGNOS]], o de complements al sòl, coma lo [[DGPS]]. Dempuèi 2010, lo sistèma de satellits NAVSTAR, desvolopat als [[Estats Units d'America]], constituent lo [[Global Positioning System|GPS]], es pas mai la sola constellacion entièrament operacionala. Lo sistèma [[Russia|rus]] [[GLONASS]], operacional en 1996, èra vengut obsolet dins los ans 2000, a causa de la casuda de l'[[URSS]]. Pasmens, tornèt operacional dempuèi 2010. Lo sistèma de l’[[Union Europèa]], [[Sistèma Galileo|Galileo]], es la segonda generation de GNSS en cors de desvolopament, dos satellits de validacion foguèron lançats, es planificat per venir operacional al començament de 2014. [[China]] e [[Índia]] desvolopan tanben un sistèma regional, amb de satellits geoestacionaris: [[Beidou]] e [[IRNSS]]. Un GNSS permet a de receptors portables de determinar lor posicion sus la tèrra en longitud, latitud e altitud, amb una precision variant de qualques desena de mètres a qualques mètres segon las correccions e lo temps d’integracion utilizat. De receptors fixats pòdon determinar lor posicion amb una precision centimetrica. Los servicis utilizant aqueles sistèmas son subretot la navegacion maritima, aeriana, e rotièra, la topografia, la sincronizacion del temps. Aqueles sistèmas passius pòdon èsser completats per d'emetors de radiolocalizacion per d'aplicacions de seguit logistic ([[APRS]]), de salvetatge ([[Search and rescue|SAR]]), de susvelhança del trafec maritim ([[Automatic Identification System|AIS]]), d’estudi oceanografic, de biologia ([[radiotracking]]). == Principi == Los principals sistèmas de posicionament repausan a l'ora d'ara sus de desenas de [[satellit artificial|satellits]] emetors especializats en [[orbita]] e de [[receptor]]s-[[calculator]]s mobils sus Tèrra. La recepcion pel calculator, d'un minim de quatre satellits assegura un calcul de posicionament precís per [[trilateracion]]. Lo receptor, que pòt èsser al sòl o [[Sistèma embarcat|embarcat]] sus un [[veïcul]] (una [[automobila]], una [[nau]], un [[avion]], eca.), recep de sinhals venent dels satellits que li permeton de calcular aquelas [[coordenadas geograficas]] tanben en altitud. Per assegurar de performàncias de precision e de securitat garantidas, de senhals suplementaris son emés per de satellits o de marcas de correccion, nomenadas sistèmas d'aumentacion. Lo receptor es sovent apariat amb un calculator que determina lo cap de seguir per rejónher un punch de coordenadas conegudas o que dona una mapa numerica sus un ecran. Lo receptor pòt tanben èsser interfaciat a un ordinator portable provesit d'un logicial cartografic, o a una centrala de navegacion integrant tanben totes los mai captors al bòrd ([[compas]], [[taquimètre]], autres sistèmas de radionavegacion..). Lo receptor pòt tanben èsser apariat a un [[telefòn mobil]] o satellitari que transmet automaticament la posicion del mobil a un central. Aquel central pòt alara contrarotlat, gerir ou susvelhar lo desplaçament dels mobils. == Istoric == === Los sistèmas de radionavegacion terrèstres === {{article detalhat|radionavegacion}} Los sistèmas satellitaris foguèron precedits pels sistèmas terrèstres de radionavegacion, coma le [[DECCA (navegacion)|DECCA]], lo [[LORAN]] e l’[[Sistèma de navegacion Oméga|Oméga]], qu'utilizan d'emetors terrèstres e non dels satellits. Uns d'aqueles sistèmas son encara operacionals, subretot en aeronautica, en rason de lor fiabilitat e de lor precision locala, coma l’[[Instrument landing system|ILS]] o l’[[Radiocompas|ADF]]. === Lo sistèma “TRANSIT” === [[imatge:Transit-o.jpg|thumb|Satellit Transit-O (Generacion operacionala)]] Lo sistèma [[TRANSIT (navegacion)|TRANSIT]] foguèt lo primièr sistèma satellitari global operacional, lançat en 1960-70. Utilizava l’efècte doppler, permetent lo calcul de l'inclinason del satellit, e non lo temps d’arribada coma los sistèmas modèrnes, que calculan la distància al satellit. Lo nombre de satellits èran d’una desena, permetent de far un punch sonque totas las oras en mejana. Lo senhal de 400MHz del Transit conteniá los efemerids (la posicion orbitala precisa) del satellit, indispensable pel calcul del punch. Aqueles efemerids èran determinats per l'[[US Naval Observatory|US Naval Observatory (USNO)]] que metava a jorn aquelas donadas a bòrd dels satellits. Sa precision èra {{unitat|1|km}}, sufisenta per la navegacion de long cors. == Foncionament == {{Article detalhat|Sistèma de posicionament global}} Los sistèmas actuals son mai dirèctes per l’utilisaire: Lo satellit transmet un senhal contenent sa posicion e l’instant exacte d’emission. Aquel messatge es superpausat al còde que conten la referéncia temporala. La sincronizacion dels senhals es obtenguda per de relòtges atomics al bòrd de cada satellit. Lo receptor compara l’instant d’arribada al respècte del seu relòtge, amb l’instant d’emission indicat e mesura atal la distància del satellit. Aquelas mesuras sont repetidas sus totes los satellits visibles e permeton de calcular una posicion de contunh. Cada mesura de distància, quin que siá lo sistèma utilizat (constellacion bassa o geoestacionària o marca locala) plaça lo receptor sus una esfèra centrada sus l’emetor. Utilizant al mens tres emetors, aquelas esfèras an un sol punch d’interseccion. Pasmens aquel principi simple se complica: *Lo relòtge local del receptor es rarament de precision atomic, solas las diferéncias de temps son doncas precisas, çò que demanda quatre marcas o satellits per far un punch al luòc de tres (se coneissam l’altitud, tres marcas sufison) *Los receptors son mobils, e las mesuras son doncas efectuadas en de punchs diferents. *Las ondas ràdio an una velocitat leugièrament variable segon los jaces [[ionosfèra|ionosferics]] traversats. Lo receptor intègra doncas aquelas divèrsas errors, utilizant de correccions e de mesuras de divèrs satellits o marcas, puèi de tecnicas d’integracion e de filtratge coma los [[Filtre de Kalman|filtres de Kalman]], per obtenir lo punch mai probable e sa precision estimada, sa velocitat atal que lo [[Temps Universal Coordenat|temps universel]]. Per las aplicacions demandant una securitat absoluda del punch (aterratge sens visibilitat, antitust, ...) los senhals de navegacion son completats per un senhal dich d’«integritat» que permet d’eliminar tota mesura eissida d’un emetor en defaut temporari o prolongat. == Usatge civil o militar == Los sistèmas de navegacion satellitaris foguèron desvolopats d’en primièr pel besonh militar. Permeton en efècte una precision inegalala dins lo guidatge dels missils a la cibla, aumentant la lor eficacitat e redusent los riscs de damatge collaterals. Aqueles sistèmas permeton tanben a las fòrças terrèstres de se posicionar amb precision, redusent las incertituds tacticas, a las marinas e a las fòrças aerianas de navegar amb precision, independentament de tota ajuda al sòl. [[Image:Satellite-navigation.jpg|thumb|right|navegacion amb un portable e un receptor GPS]] Atal, los satellits de navegacion agisson en multiplicator de poténcia militar, e dins los conflites fòrça mediatizats, redusent los repercucions de las pèrdas civilas. Tota nacion avent d'ambicions militàrias deseja doncas se dotar d'aqueles sistèmas. La possibilitat de distribuir de senhals de radionavegacion inclutz egalament la possibilitat d'enebir l’emplec sus de zones sens una [[Clau (criptografia)|clau]] de decriptatge. Le senhal civil del GPS èra progit fins a 1990 d’un còdi de disponibilitat selectiva per evitar son emplec militar (‘’selective availability’’ ), que mermava la precision a {{unitat|100|m}} al luòc dels {{unitat|10|m}} actuals. == Caracteristicas == Los sistèmas son caracterizats per lors performàncias per las aplicacions desirada, subretot: === Precision === La precision de la localizacion despend del nombre de satellits recebut e del temps d’integracion, atal que de la geometria de las mesuras. Los receptors mai simples pòdon localizar en qualques segondas un mobil amb una precision melhora que 100 mètres. Los receptors sofisticats coma aqueles embarcats suls avions civils e militars permeton una precision inferiora al decamètre, veire al mètre. Un receptor fixe al sòl permet, aprèp una integracion sus un periòde de qualques minutas, de coneisser la posicion d’un punch amb una precision centimetrica. La posicion es calculada al respècte del [[sistèma geodesic]] World Geodetic System en 1984 ''[[WGS 84]]''), mas las referéncias cartograficas son sovent basadas sus de sistèmas geodesics mai ancians (WGS 72 o precedent). L'escart entre aqueles sistèmas cartografics locals e lo sistèma de referéncia (fins a 500m dins qualques islas oceanicas) pòt provocar una error de posicionament superiora a l'imprecision del sistèma. Aquelas correccions devon doncas èsser introduchas. === Integritat === L'integritat es lo tèrme oficial de l'OACI per designar la fiabilitat del punch fornit: una posicion utilizada en navegacion de long cors, per exemple pòt èsser occasionalament erronèa (integritat flaca) sens consequéncias gravas, se lo '''mobil''' possedís d'instruments autonòms, alara qu'una posicion utilizada per un atterratge sens visibilitat deu al contrari aver una integritat absoluda. === Cobertura e disponibilitat === Un sistèma pòt aver una cobertura globala o regionala, pòt èsser indisponible pendent de periòdes mai o mens longs, aver de mancas de satellits (per exemple GLONASS). La tòca dels sistèmas combinats coma los GNSS-1 e GNSS-2 es cobrir las decas de cada sistèma individual mercé a de combinasons e complements dichs d'''aumentacion''. == Sistèmas de navegacion satellitaris existents o en desvolopament == [[Fichièr:Comparison satellite navigation orbits.svg|Comparason de las orbitas dels diferents sistèmas|thumb|200px]] Los sistèmas de posicionament satellitaris globals son: * [[Global Positioning System|GPS]] pels [[Estats Units d'America]] (operacional plenament dempuèi 1995); * [[GLONASS]] per [[Russia]] (operacional entre 1996 e 1999, puèi de nòu operacional dempuèi 2010); * [[Sistèma Galileo|Galileo]] per l'[[UE]] (en cors de desvolopament, será operacional en 2014) ; * [[Compass]] (evolucion a dimension mondiala de [[Beidou]], regional) per la [[Republica populara de China]]; * [[IRNSS]] per Índia (en projècte); * [[QZSS]] per Japon (en projècte); Los sistèmas d'''overlay'' existent (o en desvelopament) son: * [[Wide Area Augmentation System|WAAS]], pels Estats Units d'America (zòne de servici nomenada CONUS), complementant lo GPS * [[European geostationary navigation overlay system|EGNOS]], per Euròpa (zona de servici nomenada ECAC), completant los GPS & GLONASS. * [[Multifunctional Transport Satellite Space-Based Augmentation System|MSAS]] en cors d'ensag per Japon. * [[(GPS And GEO Augmented Navigation|GAGAN]] en cors de desvolopament per Índia. === GPS === {{article detalhat|Sistèma de posicionament global}} Lo sistèma GPS, se desvelopèt, a partir de 1978 (an de la misa en servici del primièr satellit) e venguèt disponible liurament en 1994 (amb un accès qu'èra pas mai reservat a l'armada americana) e plenament operacional en 1995 (amb una constellacion de 24 satellits). Èra alara, pendent un an, lo sol sistèma de posicionament per satellit, plenament eficaç e foncional. Un an mai tard (1996), lo sistèma GLONASS rus venguèt, el tanben, plenament operacional. Pasmens, entre 1999 e 2010 (a causa de l’obsolescéncia de GLONASS), lo sistèma GPS èra encara vengut lo sol sistèma mondial de navegacion satellitari entièrament operacional. Es a l'ora d'ara constituit de 321 satellits (24 a l'origina) en orbita intermediària (MEO) sus sièis plans orbitals. Lo nombre exacte de satellits varia en fonccion dels remplaçaments dels satellits en fin de vida. === GLONASS === {{article detalhat|GLONASS}} Lo sistèma [[GLONASS]] de l’[[URSS]], uèi de [[Russia]]), èra tanben una constellacion foncionala apareguda en 1995 e operacionala en 1996, mas amb la casuda de l’Union Sovietica, foguèt pas mai entretengut, provocant des pannas materialas en 1997 aumentant entre 1997 e 2000 e provocant de traucs de coberturas, fasent obsolet e non foncional. Entre 2000 e 2010, la disponibilitat venguèt alara parciala. En 2005, pasmens, la federacion russa s’est engatjèt a li restaurar avant 2010, amb una collaboracion indiana. Entre 2008 e 2010, de nòu sattelits foguèron lançats, lo sistèma venent de nòu, pauc apauc foncional per èsser operacional en 2011. L'[[iPhone]] 4S e le [[Samsung Wave III]] venguèron en 2011, los primiers smartphones grand public (fòra del mercat rus) a recebre nativament los sinhals GLONASS e a los utilizar per evaluar lo posicionament<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20060822154321/http://www.rin.org.uk/pooled/articles/BF_NEWSART/view.asp?Q=BF_NEWSART_156825 India signs GLONASS agreement]</ref>{{,}}<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20131022164702/http://www.spacedaily.com/news/gps-05zzzzzg.html India, Russia Agree On Joint Development Of Future Glonas Navigation System]</ref>. === Galileo === {{article detalhat|Sistèma Galileo}} L’Union europèa signèt amn l’agéncia espaciala europèa en març de 2002 l’acòrdi sul desvelopament del sistèma global [[sistèma Galileo|Galileo]]. Lo cost es estimat a prèp de 3 miliards d’èuros<ref>{{en}}BBC News [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/5286200.stm Boost to Galileo sat-nav system], 25 d'agost de 2006</ref>. Lo sistèma èra previst per èsser operacional en 2012. Lo primièr satellit experimental foguèt lançat lo 28 de decembre de 2005. Un segond satellit de validacion foguèt lançat en 2008 Los senhals de navegacion de Galileo seràn compatibles amb aqueles del futur GPS, permetent als receptors de los combinar per aumentar la precision coma la veracitat del punch. === Compass === La [[Republica populara de China|China]] a indiqué son intention d’étendre son système régional [[Beidou]] en sistèma global. Aquel programa es nomenat ''Compass'' dins l’agéncia d’informacions chinesas oficiala « Xinhua News Agency ». Lo sistèma Compass deu comportar 30 satellits en orbita MEO e 5 geoestacionaris. Aquela anoncia es accompanhada d’una invitacion a d’autres païses d'i collaborar, alara que la China es tanben engatjada dins lo programa Galileo. === IRNSS === Le sistème IRNSS ''(Indian Regional Navigational Satellite System)'' es un projècte de sistèma autonòm de navegacion regionala bastit e contraròtlat pel govèrn indian. Deu permetre una precision absoluda de 20 mètres sus l’Índia e s'espandiriá fins a {{unitat|2000|km}} a l'entorn. La tòca es un sistèma entièrament jos contraròtle indian, le segment espacial, terrèstre e lis receptors essent desvelopats per l’Índia. === QZSS === Lo sistèma QZSS ''(Quasi-Zenith Satellite System)'', es desvelopat per [[Japon]] per un primier lançament en 2008. Será constituit de tres satellits geoestacionaris permetent le transferiment de temps e una aumentacion del GPS. Cobrirá lo Japon e sa region<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20081206183659/http://www.space.com/spacenews/archive04/budgetarch_090704.html Japan Seeking 13 Percent Budget Hike for Space Activities] SPACE.com, 7 Septembre 2004</ref> === Autres sistèmas de posicionament satellitaris === Lo sistèma francés DORIS ''(Doppler Orbitography and Radio-positioning Integrated by Satellite)'' pòt èsser considerat coma l’invèrsa dels GNSS: dempuèi de marcas al sol, permet de determinar amb precision la posicion d’un satellit. Es utilizat per exemple suls satellits d’observacion<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20101222115635/http://www.jason.oceanobs.com/html/doris/welcome_uk.html DORIS informacion pagina]</ref> Los sistèmas [[sistèma Argos|ARGOS]] e [[Cospas-Sarsat]] son pas vertadièrament de sistèmas de navegacion, mas de posicionament a distància: lo mobil conten pas qu'un emetor, e la posicion es coneguda pel centre de calcul del sistèma. Quitament se la precision es mediòcra (1 a {{initat|2|km}}) son utilizats per la securitat aeriana e maritima o lo [[radiotracking]] d'animals, mercé a la simplicitat de las marcass embarcadas. Foncionat, coma le [[TRANSIT (navegacion)|TRANSIT]], per mesura d'efècte doppler. == Sistèmas d'aumentacion de performanças == Los sistèmas satellitaris existents (GPS & GLONASS) pòdon èsser completats per de sistèmas dichs ''d'aumentacion'' o ''d'overlay'' que desliuran en temps vertadièr de correccions permetent d'aumentar la precision e las informacions permetent de garantir l'integritat d'aquelas correccions. Lo principi d'aqueles sistèmas es qu'una ou mai estacions al sòl mesuran en permanéncia l'error e transmeton un senhal de correccion als utilizaires. Existís fòrça sistèmas diferents segon las correccions fornidas al receptor. Uns transmeton d'informacions sus las fonts d’error (escarts de relòtge, efemerids, retards ionosferics), d’autres fornisson l’escart constatat total (diferencial), d’autres apondon d'informacions eissidas del quita veïcul (velocitat, altitud...) Classam mai sovent aqueles sistèmas d'aumentacion en tres categorias, segon lo biais que la correccion es calculadas e transmesa: * Aumentacion basada sus de satellits: SBAS ''(Satellite-Based Augmentation System)'' coma WAAS ''(Wide Area Augmentation System)'', EGNOS ''(European Geostationary Navigation Overlay Service)'' e MSAS ''(Multi-functional Satellite Augmentation System) * Aumentacion basada sus de sistèmas al sòl: GBAS ''(Ground-Based Augmentation system)'' coma DGPS (diferencial GPS) o los ''pseudolits'' (pseudosatellits al sòl) * Aumentacion basada sus de sistèmas embarcats (pels avions) : ABAS ''(Aircraft Based Augmentation System)'' coma las centralas a inercia. Aqueles sistèmas permeton d'obtenir una precision anant fins al centimètre. Per la navegacion aeriana, lo concèpte GNSS (Global Navigation Satellite System) de l'[[OACI]] demanda que l'integritat dels sistèmas de navegacion per satellit siá susvelhada, e qu'una alèrta siá emisa a bòrd en cas de pèrda de l'integritat necessària (que depend de la fasa du vòl). == Definicions de L'OACI == Los sistèmas GNSS capables de fornir una precision e una integritat compatibla amb las exigéncias de la navegacion aeronautica civila son definits atal per l'[[OACI]]<ref>{{fr}} [url=https://web.archive.org/web/20120516155437/http://www.ifatca.org/docs/gnss.pdf A Beginner’s Guide to GNSS in Europe]; ed: IFATCA</ref>: === GNSS-1 === Lo '''GNSS-1''' es la primièra generacion, combinant l’utilizacion dels sistèmas GPS e GLONASS, amb de sistèmas d’aumentacion satellitària (SBAS) o terrèstres (GBAS). Als Estats Units d'America, lo complement satellitari es lo WAAS, en Euròpa, es l'EGNOS, e al Japon, lo MSAS. Los sistèmas complementaris terrèstres (GBAS) son mai sovent locals, coma lo ‘’Local Area Augmentation System’’ (LAAS). Las performàncias del GNSS1 son compatiblas amb la navegacion «en rota» (seguit dels corredors aerians e dels espaçaments) e eventualament d’apròchi s'un sistèma LAAS es disponible. === GNSS-2 === Lo '''GNSS-2''' es la segonda generacion dels sistèmas, capable de fornir totes los servicis civils, que l’exemple mai avançat es lo [[Sistèma Galileo|Galileo]] europèu. Aqueles sistèmas progirán simultanèament la precision e l’integritat necessària per la navegacion civila dins totas las fasas de vòl. Lo sistèma GPS en desvolopament deu inclure tanben la portaira L5 d’integritat, lo metent atal al nivèl GNSS2. * Los sistèmas de basa son las constellacions operacionalas existentas o en desvolupament: [[Global Positioning System|GPS]], [[Sistèma Galileo|Galileo]] e [[GLONASS]]. * Los sistèmas d’aumentacion satellitaris globals: Omnistar e StarFire. * Los sistèmas d’aumentacion satellitaris regionals ( SBAS) incluent lo [[WAAS]] dels Estats Units d'America, l’[[EGNOS]] de l'europèu, lo MSAS japonés, e lo GAGAN indian. * Los sistèmas de navegacion satellitaris regionals coma lo QZSS japonés, l'IRNSS indian e lo Beidou chinés. * Los sistèmas d’aumentacion terrèstres continentals (GBAS) per exemple l’australian GRAS e lo servici [[DGPS]] del ministèri dels transpòrts dels Estats Units d'America. * Los GBAS regionals coma lo malhum CORS . * Los GBAS locals utilizant una seula estacion de referéncia foncionant en correccions cinematicas. ([[Real Time Kinematic]]). == Utilizacions == [[Imatge:KyotoTaxiRide.jpg|thumb|Un receptor GPS dins un taxi]] Los usatges civils dels GNSS son multiples: * La [[navegacion]], dempuèi los receptors portables de caminada, los navegadors de veïculs, fins a las centralas de navegacion dels aeronèus e naus * Lo transfèrt de temps e la sincronizacion, scientific o per las telecomunicacions * La susvelhança, en ligam amb un emetor [[APRS]] * La topografia, en construccions o trabalhs publics. * Lo salvetatge aeronautica o maritima ''([[Search and rescue]])'', en ligam amb una marca-emetòra d'alarma. * La geofisica, per exemple la susvelhança de las falhas. * Lo seguit dels animals de passa o de las populacions d'espècias menaçadas, per [[radiotracking]] * La gestion dels malhum de transpòrt, bus, remòrcas, eca * La susvelhança de las zonas de pèsca * l'[[agricultura de precision]], per exemple en permetent d'espandiment '''sens''' recobrament. * la gestion de las collectivitats localas, per la mesa a jorn del [[cadastre]] * la luta contre lo raube, subretot dels veïculs o dels [[container]]s. * la luta contra la [[pirata|piratariá maritima]] * eca. Son tanben a la disposicion dels particulars, que pòdon comprar de material lor permetent de localizar lor posicion exacta a tot moment, per exemple dins lors desplaçaments en automobila o en caminda. {{clr}} == Enjòcs politics e economics == Los sistèmas GNSS an d'implicacions economicas: * Lor construccion representa d'enòrmes budgèts, que solament los Estats Units d'America pòdon envisatjar d'espereles. L'URSS daissèt un temps se degradar lo sistèma GLONASS per rason budgetària. Euròpa s'uniquèt per Galileo, mas las decisions budgetàrias dificilas retardèron lo programa. * Las entrepresas son causidas per bastir lo segment espacial aprèp de fòrtas lutas d'influéncia politicas. * Lo mercat de las aplicacions, en material e logicial es en aumentacion, mas pòt pas contribuir al budgèt d'un sistèma novèl, lo sistèma existent GPS essent d'usatge gratuit. * Las economias realizadas suls sistèmas terrèstres ancians permeton de compensar en partida los costs. Per exemple, lo desvolopament complet del GNSS2 deu permetre d'abandonar una partida dels mejans de radionavegacion aeronautics actuals (VOR ILS DME ADF..) * La navigacion mai precisa autreja d'estauvis suls còstes de [[carburant]], e lo desengorjament dels corredors aerians e dels terminals per reduccion dels intervals. Per capitat, los Estats cercan una independéncia al respècte del GPS dels Estats Units D'America, per poser desvolopar d'applicacions civilas o militàrias nacionalas. Lo desvolopament d'un sistèma de navegacion satellitari es tanben un element de prestigi per las novèlas nacions espacialas (China e Índia). Dins aquèla meteissa tòca, la [[Comission Europèa]] donèt lo seu sosten a la creacion del Master GNSS<ref>{{fr}}https://web.archive.org/web/20130801082643/http://www.aerobuzz.fr/spip.php?breve746</ref> per l'[[École nationale de l'aviation civile]] e l'[[Institut supérieur de l'aéronautique et de l'espace]]. == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Radionavegacion]] * [[Global Positioning System]] * [[GPX (format de fichièr)]] * [[Geolocalizacion]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [http://mayerwin.free.fr/ Estudi sua las tecnicas de geolocalizacion] * Organizacions en rapòrt amb los GNSS * [http://www.helileo.com GALILEO and GNSS Test Bed - HELILEO HELILEO] [[Categoria:Sistèma de navegacion]] mmdswwygbrduic2syxf2ij26na2qfa0 0 140013 2500857 2153867 2026-05-16T20:53:46Z Jiròni 239 /* Eons sus Tèrra */ 2500857 wikitext text/x-wiki L''''eon''' es l'interval de temps [[Geocronologia|geocronologic]] correspondent a la subdivision cronostratigrafica mai granda de l'[[escala dels temps geologics]], l'[[eonotèma]]. L'istòria de la Tèrra se destria en quatre eons<ref>{{en}}{{Ligam web |autor=Michael A. Murphy |coautors=Amos Salvador |url=http://www.stratigraphy.org/upload/bak/chron.htm |títol=Chronostratigraphic Units |jorn=25 |mes=febrièr |annada=2009 |site=http://www.stratigraphy.org |editor=International Commission on Stratigraphy}}</ref>. Los tres primièrs, que cobrisson ls 4 primièrs miliards d'annadas de l'[[istòria de la Tèrra]] sont a vegadas gropas dins d'un supereon nomenat l [[Precambrian]]. Prr un mèsme interval de temps geologic, los eons e los eonotèmas pòrtan de noms identics. Lo tèrme eon es tanben utilizat dins l'encastre de la [[planetologia]] per permetre de descriure l'istòria de las planetas. == Eons sus Tèrra== Los quatre eons terrèstres son<ref>{{fr}}{{Ligam web | títol = Charte stratigraphique internationale (2012) | url = http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf {{pdf}} | site=http://www.stratigraphy.org/}}</ref>, del mai ancian almai recent: * [[Adean]] (de {{unitat| - 4.6 a - 4 |miliards d’anadas}}), * [[Arquean]] (de {{unitat| - 4 a - 2.5 |miliards d’anadas}}), * [[Proterozoïc]] (de {{unitat| - 2.5 a - 0.541 |miliards d’annadas}}), * [[Fanerozoïc]] (dempuèi l’explosion biologica [[Cambrian]]na fa {{unitat|541|milions d’anadas}}, fins ara). == Eons sus las autras planetas == Per extension, la [[planetologia]] definís tanben d'eons per descriure l'istòria [[Geologia|geologica]] de las [[planeta]]s autras que la [[Tèrra]]. Per [[Mart]], per exemple, l'[[escala dels temps geologics martians]] es divisada en tres «&nbsp;eons&nbsp;» — sovent qualificats d'[[Epòca (geologia)|epòca]], quitament se dins la literatura scientifica — segon dos sistèmas [[Cronostratigrafia|cronostratigrafics]] respondent e de definitions diferentas (taus de [[Cratèri d'impacte|craterizacion]] ''vs'' natura [[Mineralogia|mineralogica]]) per [[datacion relativa]] e que se superpausan pas exactament: * [[Noaquian]] ''vs'' [[fillosian]] ; * [[Esperian]] ''vs'' [[Teeiiquian]] ; * [[Amazonian]] ''vs'' [[Sideriquien]]. == Supereon == Un supereon es la combinason d'eons. Lo [[Precambrian]] es lo sol supereon, gropant l'Adean, l'Arquean e lo Proterozoic. == Notas e referéncias == <references/> == Articles connèxes == * [[escala dels temps geologics]] * [[Eonotèma]] [[Categoria:Subdivision de l'escala dels tempses geologics]] 9xmi9qhks5yrtwnf9xirdfy90e4d3km 2500858 2500857 2026-05-16T20:55:12Z Jiròni 239 2500858 wikitext text/x-wiki L''''eon''' es l'interval de temps [[Geocronologia|geocronologic]] correspondent a la subdivision cronostratigrafica mai granda de l'[[escala dels temps geologics]], l'[[eonotèma]]. L'istòria de la Tèrra se destria en quatre eons<ref>{{en}}{{Ligam web |autor=Michael A. Murphy |coautors=Amos Salvador |url=http://www.stratigraphy.org/upload/bak/chron.htm |títol=Chronostratigraphic Units |jorn=25 |mes=febrièr |annada=2009 |site=http://www.stratigraphy.org |editor=International Commission on Stratigraphy}}</ref>. Los tres primièrs, que cobrisson los 4 primièrs miliards d'annadas de l'[[istòria de la Tèrra]] sont a vegadas gropats al dintre d'un supereon nomenat [[Precambrian]]. Prr un mèsme interval de temps geologic, los eons e los eonotèmas pòrtan de noms identics. Lo tèrme eon es tanben utilizat dins l'encastre de la [[planetologia]] per permetre de descriure l'istòria de las planetas. == Eons sus Tèrra== Los quatre eons terrèstres son<ref>{{fr}}{{Ligam web | títol = Charte stratigraphique internationale (2012) | url = http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf {{pdf}} | site=http://www.stratigraphy.org/}}</ref>, del mai ancian almai recent: * [[Adean]] (de {{unitat| - 4.6 a - 4 |miliards d’anadas}}), * [[Arquean]] (de {{unitat| - 4 a - 2.5 |miliards d’anadas}}), * [[Proterozoïc]] (de {{unitat| - 2.5 a - 0.541 |miliards d’annadas}}), * [[Fanerozoïc]] (dempuèi l’explosion biologica [[Cambrian]]na fa {{unitat|541|milions d’anadas}}, fins ara). == Eons sus las autras planetas == Per extension, la [[planetologia]] definís tanben d'eons per descriure l'istòria [[Geologia|geologica]] de las [[planeta]]s autras que la [[Tèrra]]. Per [[Mart]], per exemple, l'[[escala dels temps geologics martians]] es divisada en tres «&nbsp;eons&nbsp;» — sovent qualificats d'[[Epòca (geologia)|epòca]], quitament se dins la literatura scientifica — segon dos sistèmas [[Cronostratigrafia|cronostratigrafics]] respondent e de definitions diferentas (taus de [[Cratèri d'impacte|craterizacion]] ''vs'' natura [[Mineralogia|mineralogica]]) per [[datacion relativa]] e que se superpausan pas exactament: * [[Noaquian]] ''vs'' [[fillosian]] ; * [[Esperian]] ''vs'' [[Teeiiquian]] ; * [[Amazonian]] ''vs'' [[Sideriquien]]. == Supereon == Un supereon es la combinason d'eons. Lo [[Precambrian]] es lo sol supereon, gropant l'Adean, l'Arquean e lo Proterozoic. == Notas e referéncias == <references/> == Articles connèxes == * [[escala dels temps geologics]] * [[Eonotèma]] [[Categoria:Subdivision de l'escala dels tempses geologics]] 3od06vffbmaghe3yv2vz4uqhdf6f3ci 2500859 2500858 2026-05-16T20:55:43Z Jiròni 239 2500859 wikitext text/x-wiki L''''eon''' es l'interval de temps [[Geocronologia|geocronologic]] correspondent a la subdivision cronostratigrafica mai granda de l'[[escala dels temps geologics]], l'[[eonotèma]]. L'istòria de la Tèrra se destria en quatre eons<ref>{{en}}{{Ligam web |autor=Michael A. Murphy |coautors=Amos Salvador |url=http://www.stratigraphy.org/upload/bak/chron.htm |títol=Chronostratigraphic Units |jorn=25 |mes=febrièr |annada=2009 |site=http://www.stratigraphy.org |editor=International Commission on Stratigraphy}}</ref>. Los tres primièrs, que cobrisson los 4 primièrs miliards d'annadas de l'[[istòria de la Tèrra]] sont a vegadas gropats al dintre d'un supereon nomenat [[Precambrian]]. Per un mèsme interval de temps geologic, los eons e los eonotèmas pòrtan de noms identics. Lo tèrme eon es tanben utilizat dins l'encastre de la [[planetologia]] per permetre de descriure l'istòria de las planetas. == Eons sus Tèrra== Los quatre eons terrèstres son<ref>{{fr}}{{Ligam web | títol = Charte stratigraphique internationale (2012) | url = http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf {{pdf}} | site=http://www.stratigraphy.org/}}</ref>, del mai ancian almai recent: * [[Adean]] (de {{unitat| - 4.6 a - 4 |miliards d’anadas}}), * [[Arquean]] (de {{unitat| - 4 a - 2.5 |miliards d’anadas}}), * [[Proterozoïc]] (de {{unitat| - 2.5 a - 0.541 |miliards d’annadas}}), * [[Fanerozoïc]] (dempuèi l’explosion biologica [[Cambrian]]na fa {{unitat|541|milions d’anadas}}, fins ara). == Eons sus las autras planetas == Per extension, la [[planetologia]] definís tanben d'eons per descriure l'istòria [[Geologia|geologica]] de las [[planeta]]s autras que la [[Tèrra]]. Per [[Mart]], per exemple, l'[[escala dels temps geologics martians]] es divisada en tres «&nbsp;eons&nbsp;» — sovent qualificats d'[[Epòca (geologia)|epòca]], quitament se dins la literatura scientifica — segon dos sistèmas [[Cronostratigrafia|cronostratigrafics]] respondent e de definitions diferentas (taus de [[Cratèri d'impacte|craterizacion]] ''vs'' natura [[Mineralogia|mineralogica]]) per [[datacion relativa]] e que se superpausan pas exactament: * [[Noaquian]] ''vs'' [[fillosian]] ; * [[Esperian]] ''vs'' [[Teeiiquian]] ; * [[Amazonian]] ''vs'' [[Sideriquien]]. == Supereon == Un supereon es la combinason d'eons. Lo [[Precambrian]] es lo sol supereon, gropant l'Adean, l'Arquean e lo Proterozoic. == Notas e referéncias == <references/> == Articles connèxes == * [[escala dels temps geologics]] * [[Eonotèma]] [[Categoria:Subdivision de l'escala dels tempses geologics]] jj56c50fb0iet0938wnf2nc10eg6ip8 0 149852 2500811 2488083 2026-05-16T14:29:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500811 wikitext text/x-wiki '''Nicholas Georgescu-Roegen''' ([[Constanța]], [[Romania]], 4 de febrièr de 1906 - [[Nashville]], [[Tennessee]], 30 d'octobre de 1994) foguèt un [[matematician]] e [[economista]] [[Ortodoxia e eterodoxia en economia|eterodòxe]] american d'origina romanesa que las òbras inspirèron lo movement de la [[Descreissença (economia)|descreissença]]. == Biografia == Nicholas Georgescu nasquèt a [[Constanța]] lo 4 de febrièr de 1906. Sa maire, eissida d'una familha modèsta, ensenhava la cordura dins una escòla de comerci per joventas; son paire, oficièr dins l'armada, moriguèt quand Nicholas aviá sèt ans. Escolan brilhant, recebèt una bona formacion en matematicas qu'utilisèt mai tard pels sos trabalhas en teoria economica. En [[1926]], encra estudiant a l'universitat de [[Bucarèst]], s'inscriguèt a un seminari sus las singularitats de las [[equacions diferencialas]], sus l'ensenhament que se fondèt per un dels seus mai importants articles, ''The Pure Theory of Consumer's Behaviour'', publicat en agost de [[1936]]. Als mèsme temps, assistiquèt a de conferéncias de [[Grigore Antipa]], director del Museum de Bucarèst e fondator de la [[geonomia]]. Obtenguèt en seguida una borsa per estudiar a [[París]]. Entre [[1927]] e [[1930]], estudièt a l'[[Institut d'Estatistica de l'Universitat de París]] ne sortissiá doctor en estatistica. Sa tèsi, publicada dins lo ''Journal de la Société de statistique de Paris'', se titula ''Le problème de la recherche des composantes cycliques d'un phénomène''<ref>''Journal de la Société de statistique de Paris'', octobre [[1930]], {{p.|5-52}}.</ref>. Son trabalh suls fenomèns periodics o convenquèt que los fenomèns socials podan cap de biais èsser descrichs per de metòdes « mecanics » de l'estatistica classica. Pasmens que prenguèt sonque dos cors d'economia a la Sorbona, concluguèt que « los fenomèns economics podavan pas èsser descrichs per un sistèma matematic<ref>« Nicholas Georgescu-Roegen », ''in'' Philip Arestis and Malcolm Sawyer (eds.), ''A Biographical Dictionary of Dissenting Economists'', London:Edward Elgar, {{p.|181}}.</ref> ». Aprèp seguèt los cors de [[Karl Pearson]] a l'[[University College de Londres]] ([[1930]]-[[1932]]), son trabalh interessèt qualques economistas de l' ''Harvard Economic Barometer'' – benlèu a causa de l'intervencion del quita Pearson. Obtenguèt una borsa de la [[fondacion Rockefeller]] per participar a aquel projècte. Arrivat a [[Universitat de Harvard|Harvard]] a la prima de [[1934]], aprenguèt que l' ''Harvard Economic Barometer'' existava pas mai. Demendèt alara una entrevista amb [[Joseph Schumpeter]] que trabalhava alara suls ''Business Cycles''. Aprèp aquel encontra rejonguèt l'equipa de Schumpeter que n'èron [[Wassily Leontief]], [[Edgar Hoover]], [[Frank Taussig]], [[Oskar Lange]], [[Fritz Machlup]], [[Gerhard Tintner]], [[Nicholas Kaldor]] e [[Paul Sweezy]]<ref>« ''An Emigrant from a Developing Country: Autobiographical Notes I'' », ''in'' J. A. Kregel (ed.),''Reflections of Eminent Economists'', New York:Macmillan.</ref>. Pendent aquel intens periòde intellectual ([[1935]]-[[1936]]) que Nicholas Georgescu-Roegen venguèt economista: publiquèt quatre articles que constituisson las basas de sa teoria de l'[[utilitat]]<ref>« ''Note on a Proposition of Pareto'' », ''Quaterly Journal of Economists'' 49: 706-714.</ref>{{,}}<ref>« ''Marginal Utility of Money and Elasticities of Demand'' », ''Quarterly Journal of Economics'' 50, May: 533-539.</ref>{{,}}<ref>« ''The Pure Theory of Consumer's Behaviour'' », ''Quaterly Journal of Economics'' 50, August: 545-593.</ref> e de la [[produccion]]<ref>« ''Fixed Coefficients of Production and the Marginal Productivity Theory'' », ''Review of Economic Studies'' XX, October: 40-49.</ref>. Ensenhèt a l'[[universitat de Bucarèst]], puèia a l'[[Universitat Vanderbilt]], [[Nashville]] als [[Estats Units d'America]] (e pauc de temps a l'[[Institut universitari d'estudis del desvolopament]] de [[Genèva]] en [[1974]] e a [[Estrasborg]], [[1977]]-[[1978]]). En mai de las seunas foncions d'ensenhament, ocupèt fòrça emplècs dins la foncion publica romanesa. == Òbras == ===De la microeconomia a la bioeconomia=== Nicholas Georgescu-Roegen coneguèt una longa carrièra academica, a vegadas considerada coma avent conegut dos temps: un primièr temps dels ans 1930 als 1960, caracterizat per d'estudis sus la [[consomacion]] e la [[produccion]], dins l'encastre de reflexion pròche dels metòdes dels deus collègas de [[Harvard]] ([[microeconomia]] formalizada, analisi input-output, etc.), puèi un segond temps dels ans 1960 als 1990, marcat per d'estudis sus las relacions economia-environament per que es mai conegut. Aqueles dos temps en realitat van de contunh, perque Georgescu-Roegen plan lèu soslinhèt que caliá tornar pensar la sciéncia economica, ben avant la publicacion del seu obratge principal ''The Entropy Law and the Economic Process'', en 1971. La pròva n'es l'omenatge que li faguèt Paul Samuelson en 1966, dins la prefácia d’''Analytical Economics'', una òbra amassant d'articles de Georgescu-Roegen : ::''{{Cita|La simple reunion de qualques articles importants de Georgescu-Roegen, dispersats dins diferentas revistas sabentas, seriá plan venguda dels sabents e d'estudiants en economia. Car avèm en Georgescu-Roegen un sabent d'entre los sabents, un economista d'entre los economistas... Lo professor Georgescu-Roegen es mai qu'un economista matematician. Es d'en primièr un economista, e lo primièr a rebutar las pretencions du charabiat simbolic. Las subtilitats de la produccion marginala e de l'utilitat originala n'escapan gaire al seu examèn sceptic... Coma ten una formacion matematica plan superiora, es absoludament imunizat contre los gaubis de seduccion d'aquel subjècte e es capable de conservar una actitud objectiva e a ras de tèrra sus son utilizacion... Desfisís tot economista informat de demorar astruc de se aprèp aver meditat sus aquel ensag. Es doncas un libre de possedir e de saborejar. ''Paul Samuelson''}}'' Es subretot pels seus trabalhs dichs bioeconomics que Georgescu-Roegen es mai conegut. En 1971, publicant ''The Entropy Law and the Economic Process'', Georgescu-Roegen provòca trebolum apelant a una reforma prigonda de la sciéncia economica, fins ara [[Mecanica newtoniana|mecanista]], per l’integrar dins los ensenhaments de la [[Termodinamica|fisica termodinamica]] e de la [[Evolucion|biologia evolucionista]]. ::''{{cita|Lo processús economic es pas qu'una une extension de l’evolucion biologica e, en consequéncia, los problèmas mai importants de l’economia devon èsser considerats dempuèi aquela marca, ''Nicholas Georgescu-Roegen in The Entropy law and the Economic Process''}}'' ::''{{cita|la termodinamica e la biologia es la lum indispensabla per esclairar lo processús economic (...) la termodinamica perque nos demontra que las ressorças naturalas s’agotan irrevocablament, la biologia perque nos revèla la vertadièra natura del processús economic ''Nicholas Georgescu-Roegen in The Entropy law and the Economic Process''}}'' ===Entropia, economia e descreissença=== En particular, Georgescu-Roegen metèt al clar lo ròtle de la [[Entropia|lei de l’entropia]], qu'explica que l’energia d’un sistèm tend ineluctablament cap la degradacion, e que lo processús economic material se pòt pas repetir e créisser indefinidament dins un mond ont l’[[energia]] e la [[matèria]] son limitadas<ref>Stéphanie Giamporcaro-Sauniere, Paul Cary, Aurélie Lacheze et Patrick Gabriel, ''Pour une "autre" consommation : Sens et émergence d'une consommation politique'', L'Harmattan, 2005, p. 244-245.</ref>. Georgescu-Roegen va encara mai luènh que la termodinamica abituala, metent al clar un « quatren principi » que matèria se degrada ela tanben ineluctablament, del meteis biais l’energia. Lo [[reciclatge]], la descobèrta de processús de produccion sòbris en energia, apareisson alara gaire sufisents per evitar la crisi ecologica de las societats materialas. Aquel scepticisme faguèron als partisans de la [[Descreissença (economia)|Descreissença]] veire en Georgescu-Roegen un davancièr incontornable. Georgescu-Roegen essent en efècte fòrça critic contra la creissença e los seus biais de produccion. Se montrava en particular radical dins las seunas proposicions d’adaptacion demografica: ::''{{Cita|L'umanitat deuriá progressivament mermar sa populacion a un nivèl que li permetriá de poder èsser noirida per la sola agricultura biologica. Plan segur, las nacions que coneisson ara una fòrta creissença demografica auran un efòrt dificil a provesir per obtener mai aviadament possible de resultats dins aquel cap. ''Nicholas Georgescu-Roegen''}}'' Pasmens, los rapòrts de Georgescu-Roegen amb la [[Descreissença (economia)|Descreissença]] son mai ambigús que'n sembla<ref>Antoine Missemer, ''Nicholas Georgescu-Roegen, pour une révolution bioéconomique'', Lyon, ENS Éditions, 2013. Chp.3.</ref>. Dins los seus articles e obratge que d'esperel publiquèt, se tròba gaire d’apèl plan clar a la [[Descreissença (economia)|Descreissença]]. Sas preoccupacions bioeconomicas cobrisson de questions sul [[Desvolopament economic|desvolopament]], sus las evolucions qualitativas de las populacions, mas non dirèctament sur la quantitat dels bens e servicis qu’una societat deuriá consomar. E a vegadas (1975, 1978), las prescripcions de Georgescu-Roegen son mèsme pròchas dels discors ecologics mens radicals: promocion de l’[[energia solara]], de l’[[agricultura biologica]], nòva orientacion de las [[despensas publicas]], eca. ===Georgescu-Roegen ara=== L'economista american [[Herman Daly]] escriguèt en [[2007]]<ref>Dans un capitol titulat ''How long can neoclassical economists ignore the contributions of Georgescu-Roegen ?'' Herman Daly, in ''Ecological Economics and Sustainable Development: Selected Essays of Herman Daly'', Edward Elgar Pub, 2007, p. 126.</ref> que tròp pauc d'atencion foguèt portada als trabalhs de Georgescu-Roegen car aquels èran davancièrs. Los seus collègas de l'Universitat Vanderbilt aurián quitament afirmat, pauc avant sa mòrt, que Georgescu-Roegen èra al punt de prèmi Nobèl<ref>Paola Tubaro, ''Personal drama or theory-building? Georgescu-Roegen on Gossen'', communication au 12th annual Summer Institute for the History of Economic Thought, University of Richmond (USA), 24-27 juin 2011.</ref>. En 2012, l'Institut de l'Energia e de las Ressorças de Nòva Delhi (TERI) en Índe anoncièron la primièra edicion dels "Nicholas Georgescu-Roegen Annual Awards" en onor de l'economista e matematician, qu'[[Herman Daly]] coma membre de la jurada. Lo professor Kozo Mayumi, ancian discípol de Georgescu-Roegen, ne foguèt lo primièr recipiendari<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20130210071355/http://dsds.teriin.org/2013/index.php/component/content/article?layout=edit&id=19 Georgescu-Roegen Awards] ed: The Energy and Resources Institute, New Delhi</ref>. Los trabalhs de Georgescu-Roegen son ara l'objècte de nòvas recercas tant en [[economia]] coma dins d'autres camps de las [[sciéncias socialas]]. Es pas mai estudiat coma sonque un militant als tèrmes de l'academic e del politic, mas tanben coma un universitari ambiciós que volgava promóure una reforma prigonda dels biais de veire lo mond en rapòrt amb la bioeconomia. Aquel novelum s'inscriu dins un despartimentatge progressiu de las recercas: Per [[Henri Guitton]], ::''{{cita|Georgescu-Roegen voguèt remediar a l'abséncia de pont entre la fisica teorica e l'economia. Nos confia que se lancèt solet dins aquela aventura, prenent un risc qu'èra segur que lo prengava pas en van... Innovador o demora, e un innovado sofrís totjorn al començament de sa solitud. Mas benlèu qu'ara, de discípols se jonheràn a el per contunhar son avançada ? ''[[Henri Guitton]]''}}'' Per [[Jacques Grinevald]], ::''{{Cita|D'aparéncia isolada, l'òbra de Nicholas Georgescu-Roegen se deu se comprene dins un vast movement de novelum intellectual. Mancava una vertadièr antieconomia; venguèt e será una bioeconomica. Cal d'en primièr prene coneissença de la situacion de nòtre coneissença se volem far servir la reneissença que reclamam. L'afar Galilèu es pas clausa, mas ja se dubrís l'afar Georgescu-Roegen: l'enjòc val lo combat e aquel será non-violent o será pas<ref>[[Jacques Grinevald]], « Révolution industrielle, technologie de la puissance et révolutions scientifiques, essai de bibliographie critique », ''Cahiers de l'IUED'', 5, PUF, 1977, p. 20.</ref>.|[[Jacques Grinevald]]}}'' == Publicacions == * '''1935''', ''Fixed Coefficients of Production and the Marginal Productivity Theory'', Review of Economics and Statistics, vol 3, pp 40-49 * '''1936''', ''The Pure Theory of Consumer's Behavior'', Quaterly Journal of Economics, vol 50, pp 533-539 * '''1966''', ''Analytical economics. Issues and Problems''. Cambridge, Harvard University Press. ''La Science économique : ses problèmes et ses difficultés'', par N. Georgescu-Roegen, … Traduit par Mme F. Rostand, … Préface de P. Samuelson, … Préface de H. Guitton, … – Paris, Dunod, 1970. 23 cm, XV-300 p. (Collection du centre d’économétrie de la faculté de droit et des sciences économiques de Paris, association Cournot, dirigée par Henri Guitton.) * '''1971''', ''The Entropy Law and the Economic Process''. Traduction du chapitre 1 en français dans ''La décroissance - Entropie - Écologie - Économie'', éd. 2006, ch. I, p.63-84. * '''1975'''. "Energy and Economic Myths", in The Southern Economic Journal, 1975, XLI, 3, p.347-381. Traduction française dans ''La Décroissance'', éd. 2006, ch. II, p. 85-166. * '''1977'''. "The Steady Sate and Ecological Salvation: A Thermodynamic Analysis", in ''BioScience'', avril 1977, vol. 27, no4, p.266-270. Traduction française dans ''La Décroissance'', éd. 2006, ch. II, p. 167-190. * '''1978'''. "De la science économique à la bioéconomie", ''Revue d'économie politique'', vol.88(3), p.337-382. Reproduit dans A. Missemer, ''Nicholas Georgescu-Roegen, pour une révolution bioéconomique'', Lyon, ENS Éditions, 2013. * '''1979'''. ''Demain la décroissance. Entropie, écologie, économie''. Traduction, présentation et annotation Jacques Grinevald et Ivo Rens. Lausanne, Pierre-Marcel Favre, 1979. 21 cm, 157 p. [''La décroissance. Entropie, écologie, économie''. 2e édition revue et augmentée. Traduit et présenté par Jacques Grinevald et Ivo Rens. Paris, [[Sang de la Terre]], 1995. 21 cm, 220 p. ; 3e édition revue. Paris, [[Sang de la Terre]] et Ellébore, 2006. 22,5 cm, 304 p.] [https://web.archive.org/web/20140414192521/http://classiques.uqac.ca/contemporains/georgescu_roegen_nicolas/georgescu.html texte disponible en ligne] * '''1983'''. La Loi de l'Entropie et l'évolution économique", ''Congrès des économistes de langue française'', Strasbourg, 7 juin 1983. == Nòtas e referéncias == <references/> == Annèxes == === Bibliografia {{fr}} === * Arnaud Diemer et Sylvère Labrune, « L’écologie industrielle : quand l’écosystème industriel devient un vecteur du développement durable », ''Développement durable et territoires'' [En ligne], Varia, mis en ligne le 30 août 2007. URL : http://developpementdurable.revues.org/index4121.html * Fabrice Dannequin et Arnaud Diemer, « L’analyse de la production chez Nicholas Georgescu-Roegen », Cahiers du GRATICE, no 17, 2e semestre 1999, p. 263-287. * Fabrice Dannequin et Arnaud Diemer, « De l’entropie à la constitution d’un programme bioéconomique : Le grand projet de Nicholas Georgescu-Roegen », Cahiers du CERAS, no 42, décembre 1999, p. 1-9. * Fabrice Dannequin et Arnaud Diemer, « La place de la biologie et de la thermodynamique dans la théorie contemporaine : l’œuvre de Nicholas Georgescu-Roegen », Colloque de l’association Charles Gide, les 26 et 27 septembre 1999, p. 1-8. * Fabrice Dannequin, Arnaud Diemer et Franck-Dominique Vivien, « N. Georgescu-Roegen : penseur de la production, penseur de la révolution industrielle », Colloque organisé par l’association Charles Gide, Strasbourg 6 et 7 novembre 1998, p. 1-43. * Dostaler, Gilles, "Nicholas Georgescu-Roegen et l'impasse de la croissance économique", dans ''Alternative économique'', n° 266, février 2008, p. 74-77.(https://web.archive.org/web/20150609013445/http://www.alternatives-economiques.fr/nicholas-georgescu-roegen-et-l-impa_fr_art_683_35353.html) * Grinevald, Jacques. 1974. « L’économiste Georgescu-Roegen : intégrer l’économie dans la problématique énergétique et écologique », ''Uni-information'', no 36, juin-juillet 1974, p. 28-29. * Grinevald, Jacques. 1980.« La Perspective bioéconomique de Nicholas Georgescu-Roegen », ''Cahiers du GERMES'', Paris, no 4, juin 1980, « Questions à la bioéconomie », p. 27-44. * Grinevald, Jacques. 1981. « Energy and Economic Myths, by Nicholas Georgescu-Roegen », ''Technology and Culture'', no 22, 1981, p. 655-658. * Grinevald, Jacques. 1992. « La révolution bioéconomique de Nicholas Georgescu-Roegen : à propos de la première Conférence internationale de bioéconomie à Rome les 28-30 novembre 1991 », ''Stratégies énergétiques, biosphère & société'', Genève, Hygiène et médecine, octobre 1992, p. 23-34. * Grinevald, Jacques. 1994. « Georgescu-Roegen : Bioéconomie et Biosphère », ''Silence'', Lyon, avril 1993, no 164, p. 4-14. * Grinevald, Jacques. 1995. « Hommage à Nicholas Georgescu-Roegen (1906-1994) », ''Stratégies énergétiques, biosphère & société'', Genève, Hygiène et médecine, 1995, p. 149-151.(En ligne : https://web.archive.org/web/20120119134813/http://www.unige.ch/sebes/textes/1995/95JGRoegen.html) * Grinevald, Jacques, 2006, « Nicholas Georgescu-Roegen, dissident de l’Occident et visionnaire de la décroissance », dans ''La Revue Durable'' no 20, avril-mai-juin 2006, p. 8-13. * Maneschi, Andrea, ''Nicholas Georgescu-Roegen and the Filiation of Economic Ideas''. Working Paper No. 00-W18, June 2000. Department of Economics, Vanderbilt University, Nashville, TN 37235. * {{en}} Mayumi, K. 1995. Nicholas Georgescu-Roegen (1906-1994): an admirable epistemologist. ''Structural Change and Economic Dynamics'' 6: 115-120. * {{en}} Mayumi, K. and Gowdy, J. M. (eds.) 1999. ''Bioeconomics and Sustainability: Essays in Honor of Nicholas Georgescu-Roegen''. Cheltenham: Edward Elgar. * {{en}} Mayumi, K. 2001. ''The Origins of Ecological Economcs: The Bioeconomics of Georgescu-Roegen''. London: Routledge. * Missemer, Antoine. 2013. ''Nicholas Georgescu-Roegen, pour une révolution bioéconomique'', Lyon, ENS Éditions. [https://web.archive.org/web/20150630195209/http://catalogue-editions.ens-lyon.fr/fr/livre/?GCOI=29021100235990 lien éditeur] === Filmografia === * {{fr}}[http://vimeo.com/14288450 « Hommage à Nicholas Georgescu-Roegen »] amb Jacques Grinevald, un filme documentari de [[Vincent Liegey]], realizat par Debora Blake, París, junh de 2008. === Articles connèxes === * [[Descreissença (economia)]] * [[Ecologia politica]] * [[Posdesvolopament]] * [[Frederick Soddy]] === Ligams extèrnes {{fr}}=== * [https://web.archive.org/web/20100427152816/http://www.decroissance.ch/index.php/Nicholas_Georgescu-Roegen Nicholas Georgescu-Roegen raconté par la vidéo] (récit de Jacques Grinevald, 2008) * [http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Nicholas_Georgescu-Roegen Biographie de l'encyclopédie de l]☃☃'[http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Nicholas_Georgescu-Roegen agora] * [https://web.archive.org/web/20060615214741/http://cepa.newschool.edu/het/profiles/georgescu.htm Biographie de History of economic Thought] * [http://intersiderale.collectifs.net/IMG/pdf/la_decroissance.pdf ''La décroissance'' (1979)] * [http://www.jutier.net/contenu/decroig1.htm Georgescu-Roegen : Bioéconomie et biosphère] * [https://web.archive.org/web/20080917090224/http://classiques.uqac.ca/contemporains/georgescu_roegen_nicolas/decroissance/decroissance.html La décroissance. Entropie - Écologie - Économie (1979) de Georgescu-Roegen (lecture en ligne)] 1ng7vimyfhkl6n2q44hrmlo0m0tj9ww 0 157077 2500906 2160083 2026-05-17T10:46:18Z Poiuytrell 61256 2500906 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:1997_Red_River_Flood_Grand_Forks.jpg|thumb|Sus la fotos se vei las digas bastidas dins lo lièch màger, e lo lièch minor marcat pels alinhaments d'arbres de la broa (''Red River'', inondacion de la prima de 1997, [[Grand Forks]], Nórd Dakota e East Grand Forks, Minnesota, EUA). Aqueles renstencaments desplaçan e agravan l'inondacion mai que la tractan.]] [[Fichièr:Linth_Reichenburg.jpg|thumb|Exemple de riu ([[Linth]], Suisse) restancat de diga, amb una zona d'espandiment d'aigada en èrba]] [[Fichièr:Katwijk.jpg|thumb|Restanca neerlandesa de proteccion contra la mar]] [[Fichièr:Afsluitdijk 1031.jpg|thumb|L'[[Afsluitdijk]], diga circulanta entre l'[[IJsselmeer]] e la [[mar del Nòrd]]]] [[Fichièr:Wesselburenerkoog_aufm_deich.jpg|thumb|Entreten per pastura extensiva de fedas]] Una '''restanca''' (o '''levada; caussada; paissièra; diga''') es una reblariá longitudinala, naturala o artificiala, mai sovent  compausada de tèrra. La foncion màger d'aquel obratge es d’empachar que se negue de tèrras bassas se trobant lo long de la restancaa per las aigas d'un lac, d'un riu o de la mar. Las restancas mai celèbras son aquelas dels [[Païses Basses]], l'Afsluitdijk (o diga de tancadura) n'es l'exemple mai impressionant. Las restancas mai nautas aquelas de las restancas idroelectricas, amb per exemple gaireben <span class="nowrap" contenteditable="false">300&nbsp;m</span> de naut per la diga de tèrra de la restanca de Norek ([[Tatgiquistan]]), que será passada per aquela de la restanca de Vakhch (<span class="nowrap" contenteditable="false">335&nbsp;mètres</span>) quand s'acabará. Alara que las restancas s'espandiguèron e multipliquèron pel mond, fins al començament dels ans 2000 <span class="citation" contenteditable="false">« curiosament pauc d'atencion foguèt donada a las consequéncias ecologicas de la defensa costièra »</span><ref name="perspective05">L. Airoldi, M. Abbiati, M.W. Beck, S.J. Hawkins, P.R. Jonsson, D. Martin, P.S. Moschella, A. Sundelöf, R.C. Thompson et P. Åberg ; ''Low Crested Structures and the Environment ; An ecological perspective on the deployment and design of low-crested and other hard coastal defence structures'' ; Coastal Engineering ; Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, pages 1073-1087 ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.007 ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDP74D-1&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_alid=1670491880&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=search&_origin=search&_zone=rslt_list_item&_cdi=5966&_docanchor=&view=c&_ct=37&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=c2c9c081148148bdcd8b16289e0b3f92&searchtype=a Résumé]) </ref>, çò que justifiquèt un programa de recerca finançat per l'Eura suls mejans de produire de digas a mendre impacte ecologic<ref name="perspective05">L. Airoldi, M. Abbiati, M.W. Beck, S.J. Hawkins, P.R. Jonsson, D. Martin, P.S. Moschella, A. Sundelöf, R.C. Thompson et P. Åberg ; ''Low Crested Structures and the Environment ; An ecological perspective on the deployment and design of low-crested and other hard coastal defence structures'' ; Coastal Engineering ; Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, pages 1073-1087 ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.007 ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDP74D-1&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_alid=1670491880&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=search&_origin=search&_zone=rslt_list_item&_cdi=5966&_docanchor=&view=c&_ct=37&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=c2c9c081148148bdcd8b16289e0b3f92&searchtype=a Résumé]) </ref>. == Grands tipes de digas == Se pòdon destriar<span></span>: * '''las restancas de proteccion contra las aigadas fluvialas'''. Son situadas dins lo [[Plan d'inondacion|lièch màger]] d'un cors d'aiga o lo long del litoral, en parallèl a la broa e destinadas a contenir las aigas d'aquel a l'exterior de las digas. Se nomena sovent '''levada'''; coma per exemple long del [[Mississipí (riu)|Mississippí]]<ref>[http://www.washingtonpost.com/national/flooding-threat-along-mississippi-is-a-test-of-man-vs-nature/2011/05/20/AFz1yh8G_story.html Flooding threat along Mississippi River is a test of man vs. nature], ''[[Washington Post]]'', 22 de mai de 2011</ref>. * '''las restancas de canals''' (d'asagatge, idroelectricas…), los canals son mai sovent alimentats artificialament, las digas de canals sèrvan l'aiga a l'interior del canal. <br> * '''las restancas portuàrias''', mai o mens longas aparan de la èrsas se nomenan tanben '''mòles'''. Avent per foncion la proteccion contra las èrsas e los corrents de marèa, an pas per vocacion d'èsser estancas; Atal de '''peiradas''' bassas e constituidas de blòcs de pèire o de beton qu'atenuan las èrsas sens empachar l'aiga d'i passar<ref>Garcia, N., Lara, J.L., Losada, I.J., 2004. 2-D Numerical Analysis of near-field flow at low-crested permeable breakwaters. </ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>Vidal, C., Lomonaco, P., Migoya L., Archetti R., Turchetti M., Sorci Μ., Sassi G., 2002. </ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>Environmental Design of Low Crested Costal Defence Structures, DELOS Final Report (contrat européen EVK3-CT-2000-00041), juin 2004, [http://www.delos.unibo.it/Docs/Deliverables/FinalReport.pdf Accès au Rapport en PDF, 200 pages]</ref>. * los '''obratges de proteccion contra la mar''' son totjorn mai nombroses; constituisson per exemple una partida del litoral dels [[Païses Basses]], isolant e aparant los [[Poldèr|poldèrs]] de la mar; las [[Duna|dunas]] littoralas son de digas naturalas e se devon respectat atal. Dempuèi los ans 1990, apareguèron<span></span>: * de '''restancas dichas ''de tèrmes remodelables'''''; son de digas marinas concebudas per que l'ondada pòsca las tornar modelar, de biais a aténher un prerfi en S mai estable<ref>Yves STASSEN, Isabelle LESPRIT ; Conception d'une digue à berme reprofilable pour le projet d'extension du port de Roscoff-Bloscon (pp. 761-770) DOI:10.5150/jngcgc.2010.085-S</ref>; * de restancas '''dichas ''« digas ecologicas »'''''; an per tòca de limitar<ref>[http://www.industrie.com/it/actualites/une-digue-qui-limite-l-impact-ecologique.2455 article] intitulé ''Une digue qui limite l’impact écologique'' (6 février 2004, Industrie et Technologies)</ref> o en partida compensar lor impacte ecologic; son de defensas costièras (ou fluvialas), que s'integrèt una vocacion d'escuèlh artificial, de supòrt de fauna e algas marinas o de filtracion o melhoracion de la qualitat de l'aiga o un interés ecoristic. Pòdon alara èsser integradas dins un dispositiu compensator de pèrda o fragmentacion d'abitats litorals o sedimentaris. <br>Lo projècte ''DELOS'' <ref name="DELOS05">P.S. Moschella, M. Abbiati, P. Åberg, L. Airoldi, J.M. Anderson, F. Bacchiocchi, F. Bulleri, G.E. Dinesen, M. Frost, f, E. Gacia, L. Granhag, P.R. Jonsson, M.P. Satta, A. Sundelöf, R.C. Thompson et S.J. Hawkins ; ''Coastal Engineering'' Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, Pages 1053-1071 Low Crested Structures and the Environment ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.014 ; Low-crested coastal defence structures as artificial habitats for marine life: Using ecological criteria in design ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDG9GJ-2&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=gateway&_origin=gateway&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1670165572&_rerunOrigin=scholar.google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=9f9da3c42ffc4938d88563720a4a7349&searchtype=a Résumé, en anglais])</ref>, en Euròpa, evaluèt lo potencial de colonizacion de divèrs tipes de digas per l'epibentos marin. Vòl tanben estudiar las similituds entre digas e abitats rocasuts naturals. Las digas classicas sont de marrit substituts a las còstas rocasudas, mas de comunautats epibiontas qualitativament pro similaras a aquela de las còstas rocasudas naturalas pòdon colonizar de mitans artificials mas amb de qualitats mendras<ref name="DELOS05">P.S. Moschella, M. Abbiati, P. Åberg, L. Airoldi, J.M. Anderson, F. Bacchiocchi, F. Bulleri, G.E. Dinesen, M. Frost, f, E. Gacia, L. Granhag, P.R. Jonsson, M.P. Satta, A. Sundelöf, R.C. Thompson et S.J. Hawkins ; ''Coastal Engineering'' Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, Pages 1053-1071 Low Crested Structures and the Environment ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.014 ; Low-crested coastal defence structures as artificial habitats for marine life: Using ecological criteria in design ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDG9GJ-2&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=gateway&_origin=gateway&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1670165572&_rerunOrigin=scholar.google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=9f9da3c42ffc4938d88563720a4a7349&searchtype=a Résumé, en anglais])</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>S. Perkol-Finkel, N. Shashar et Y. Benayahu, ''Can artificial reefs mimic natural reef communities? ''</ref>.<br>Lo programa DELOS proposèt de critèris d'integrar dins la realizacion dels sistèmas de digas per minimizar l'impacte ecologics e permetre la [[biodiversitat]]<ref name="DELOS05">P.S. Moschella, M. Abbiati, P. Åberg, L. Airoldi, J.M. Anderson, F. Bacchiocchi, F. Bulleri, G.E. Dinesen, M. Frost, f, E. Gacia, L. Granhag, P.R. Jonsson, M.P. Satta, A. Sundelöf, R.C. Thompson et S.J. Hawkins ; ''Coastal Engineering'' Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, Pages 1053-1071 Low Crested Structures and the Environment ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.014 ; Low-crested coastal defence structures as artificial habitats for marine life: Using ecological criteria in design ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDG9GJ-2&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=gateway&_origin=gateway&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1670165572&_rerunOrigin=scholar.google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=9f9da3c42ffc4938d88563720a4a7349&searchtype=a Résumé, en anglais])</ref>. Lo principi de l'esquèu artificial e l'utilizacion de la fauna per la fixacion de sediments o l'epuracion (muscles, [[Ustra|ustras]]<ref name="genieEcologique2011">Bas W. Borsj, Bregje K. van Wesenbeeck, Frank Dekker, Peter Paalvast, Tjeerd J. Bouma, Marieke M. van Katwijk, et nd Mindert B. de Vries, ; ''How ecologicalnext term engineering can serve in coastal protection'' ; Ecological Engineering Volume 37, Issue 2, février 2011, pages 113-122 ; doi:10.1016/j.ecoleng.2010.11.027 ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VFB-51RN3CJ-1&_user=10&_coverDate=02%2F28%2F2011&_alid=1670491880&_rdoc=7&_fmt=high&_orig=search&_origin=search&_zone=rslt_list_item&_cdi=6006&_docanchor=&view=c&_ct=37&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=5b4185586ef7b5f848224875659a3ad6&searchtype=a Résumé])</ref>.) e la fixacion dels terrens (gorbets e salzes<ref name="genieEcologique2011">Bas W. Borsj, Bregje K. van Wesenbeeck, Frank Dekker, Peter Paalvast, Tjeerd J. Bouma, Marieke M. van Katwijk, et nd Mindert B. de Vries, ; ''How ecologicalnext term engineering can serve in coastal protection'' ; Ecological Engineering Volume 37, Issue 2, février 2011, pages 113-122 ; doi:10.1016/j.ecoleng.2010.11.027 ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VFB-51RN3CJ-1&_user=10&_coverDate=02%2F28%2F2011&_alid=1670491880&_rdoc=7&_fmt=high&_orig=search&_origin=search&_zone=rslt_list_item&_cdi=6006&_docanchor=&view=c&_ct=37&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=5b4185586ef7b5f848224875659a3ad6&searchtype=a Résumé])</ref>). <br>La partida emergida de digas de sable se pòt entretenir per una pastura extensiva. A vegada, lo longs dels litorals de sable (de la mar Baltica per exemple) == Materials == Las restancas se pòdon bastir en dur, sus d'importantas fondacions (es lo cas per las digas de mar), o èsser constituidas de simples levadas de tèrra, veire de sable e vegetalizadas. Als Païses Basses la vegetacion de las restancas pus fragilas son entretengudas per de fedas de tal biais a que sián pas damatjadas per d'engenh pesucs. == Pujadas dels oceans == L'[[Escalfament global|escalfament climatica]] semble aver ja desencadenat una pujada de la mar. Los fenomèns d'erosion de la broa e de degradacion de las restancas aumentan (mai o mens 70 % del litoral europèu es tocat). De païses començan a auçar lors digas (Païses Basses, una partida d'Angletèrra...) e/o a abandonar a la mar de poldèrs (Païses Basses). == Mecanismes de rompedura d'una restanca == L’objectiu de las digas es de conténer las ondas per evitar una inondacion del o dels vals. Mas sens una bona concepcion, un seguit e un entreten regular de la diga, de bèrcas pòdon apareisser e provocar d'inondacions. Quatre tipes de rompaduras de digas existisson. === Erosion de superfícia per escampament === [[Fichièr:Rupture-levee-Loire-1.svg|thumb|Erosion regressiva deguda a un escampament une per una restanca de Léger (levada)]] Un escampament per l'aigavèrs, provòca mai sovent rapidament una traucada. Unas minutas après lo desbòrdament, lo parament comença a s’erodar. Los materials son arracats per la fòrça del corrent al pé de la restanca. L'escavacion que se realiza en pé de restanca contribuís a impregnar lo còs d'aquela. Saturat d’aiga, lo parament limpa alara par pans entièrs. Los materials son preses pel corrent, çò qu'aviadament arroïna tota levada<ref name="Diag55">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux, Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], ''Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations'', p. 55-57</ref>. Los estudis de las aigadas màger permetèron pas determinar la nautor e la durada de las ondadas que provoquèron la rompadura per escampament. Al mens se pòt presisar que lo caractèr sablós de la reblariá e l’eterogeneïtat son de factors agravants. En mai un perfil en long irregular pòt induire d'efièis d'escapament als punts bases de la levada<ref name="Diag55">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux, Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], ''Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations'', p. 55-57</ref>. === Erosion extèrna per escavament === [[Fichièr:Rupture-levee-Loire-2.svg|thumb|Erosion extèrne per escavament.]] Del costat de flum, las levadas pòdon subir los efièts dels corrents idraulics que pòdon provocar d'erosions a lor basa. S'aflaquisson las caracteristicas mecanicas del còs de la reblariá e un enregdesiment del penjal. Aquò pòt provocar d'aflaquiment de materils qu'a lor torn fa de perturbacions idraulicas jos forma de remolins e d'erosions. Per rompadura successiva, una traucada se pòt se formar e menar a rompadura complèta de la levada<ref name="Diag58">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux,Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations, p. 58-61</ref>. Los factors que pòdon contribuir a l’apareisson d'aquel fenomèn son tres<ref name="Diag58">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux,Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations, p. 58-61</ref> : * La velocitat mejana de l’aiga. Las digas just a proximitat del lièch menor e aquelas dans un estrechament del lièch màger son mai vulnerablas. * las perturbacions idraulicas localas, * la natura e la proteccion de la levada costat del flum. Un caladat resista atal a una velocitat de <span class="nowrap" contenteditable="false">4&nbsp;m/s</span> alara qu’una levada en èrba es vulnerable a partir d'<span class="nowrap" contenteditable="false">1,5&nbsp;m/s</span>. === Erosion intèrna per efièt de rainal idraulic === [[Fichièr:Rupture-levee-Loire-3.svg|thumb|rompadura de levada per efèit de rainalnard.]] Las eterogeneïtats dins la permeabilitat dins lo còs de la levada pòdon èsser a l’origina de circulacion d’aiga. Segon la natura dels materials e la carga idraulica, pòt aténher lo gradient idraulic critic que provòca localament l’erosion intèrna. D'un costat a l'autre, aquela erosion pòt se propagar fins formar una vrertadièra galariá que provòca una traucada dins la levada per esfondrament dels materials<ref name="Diag58">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux,Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations, p. 58-61</ref>. Los factors agravants son<ref name="Diag58">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux,Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations, p. 58-61</ref> : * la preséncia de galariás, coma aquelas fachas per d'animals coma los miopotames o los [[Vibre|castors]] ; * una marrida estanqueïtat entre las jaças de la levada, * una eterogeneïtat dels materials. * Las raïças d'arbres tombats que, poirissent, daissan penetrar l'aiga jos las digas. === Rompadura d’ensemble === [[Fichièr:Rupture-levee-Loire-4.svg|thumb|rompadura d’ensemble d’una levada de fòrtas de pressions e a una fragilitat de l’obratge. Una consolidacion es necessària del costat del val.]] Una rompadura de massa de la levada pòt intervenir en cas d’instabilitat generala del còs<ref name="Diag64">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux, Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], ''Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations'', p. 64-67</ref>. Se pensa qu’una rompadura de massa pòt intervenir quand los tres factors seguents son reunits<span></span>: * perfil de diga estret amb penjals fòrts; * piezometria nauta dins la diga en abséncia d'assecament; * Caracteristicas mecanicas flacas dels materials. == Notas == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count: 2;"> <references></references> </div> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === [https://la-biaca.org/items/show/648 Enregistrament amb dos locutors lemosins sus la gestion de l'aiga: regada dels prats, levadas, dreches de l'aiga, pesca, molins, gran per mòlre, estanhs, torbièras, recerca de fonts, bugada...] === Bibliografia === * <span class="ouvrage" id="DIAG" contenteditable="false">Michel Lino, Patrice Mériaux, Paul Royet, <cite class="italique">[http://books.google.fr/books?id=C5tJfZDgNcgC&dq=M%C3%A9thodologie+de+diagnostic+des+digues&printsec=frontcover&source=bl&ots=vlqvuQGF6J&sig=QoMHe7w-r5dRffTTgP7WqQlLbBs&hl=fr&ei=uGn-SuK7JsuA4QaFneSGDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CBAQ6AEwAg#v=onepage&q=&f=true Méthodologie de diagnostic des digues appliquée aux levées de la Loire moyenne]</cite>, Antony (92), Cemagref Éditions,&#x200E; <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-85362-524-9</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="DIAG" contenteditable="false"></span> * <span class="ouvrage" id="GUIDE" contenteditable="false">Patrice Mériaux, Paul Royet et Cyril Folton, <cite class="italique">[http://books.google.fr/books?id=ZFuu1zRKoJwC&dq=Surveillance,+entretien+et+diagnostic+des+digues+de+protection+contre+les+inondations&printsec=frontcover&source=bl&ots=TCF2TFeY2J&sig=1nX8F4pQnrlxhBSLRLBWgvrP9zs&hl=fr&ei=A3_-SuLUOoyI4ga86bCADA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CAoQ6AEwAQ#v=onepage&q=&f=false Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations] – Guide pratique à l’usage des propriétaires et des gestionnaires</cite>, Antony (92), Cemagref Éditions,&#x200E; <time>2004</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-85362-636-9</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="GUIDE" contenteditable="false"></span> * <span class="ouvrage" contenteditable="false">collectif, <cite class="italique">[http://www.ciria.org/ILH The International Levee Handbook]</cite>, London (UK), CIRIA,&#x200E; <time>2013</time>, 1350&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span><span class="ouvrage" contenteditable="false"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-0-86017-734-0</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span> 5bm2il32qn674ng497i88arb1xlq1j2 2500907 2500906 2026-05-17T10:49:47Z Poiuytrell 61256 /* */ 2500907 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:1997_Red_River_Flood_Grand_Forks.jpg|thumb|Sus la fotos se vei las digas bastidas dins lo lièch màger, e lo lièch menor marcat pels alinhaments d'arbres de la broa (''Red River'', inondacion de la prima de 1997, [[Grand Forks]], Nórd Dakota e East Grand Forks, Minnesota, EUA). Aqueles renstencaments desplaçan e agravan l'inondacion mai que la tractan.]] [[Fichièr:Linth_Reichenburg.jpg|thumb|Exemple de riu ([[Linth]], Suisse) restancat de diga, amb una zona d'espandiment d'aigada en èrba]] [[Fichièr:Katwijk.jpg|thumb|Restanca neerlandesa de proteccion contra la mar]] [[Fichièr:Afsluitdijk 1031.jpg|thumb|L'[[Afsluitdijk]], diga circulanta entre l'[[IJsselmeer]] e la [[mar del Nòrd]]]] [[Fichièr:Wesselburenerkoog_aufm_deich.jpg|thumb|Entreten per pastura extensiva de fedas]] Una '''restanca''' (o '''levada'''; '''caussada'''; '''paissièra'''; '''diga''') es una reblariá longitudinala, naturala o artificiala, mai sovent compausada de tèrra. La foncion màger d'aquel obratge es d’empachar que se neguen de tèrras bassas situadas lo long de la restanca, a causa de las aigas d'un estanh, d'un riu o de la mar. Las restancas mai celèbras son aquelas dels [[Païses Basses]], l'Afsluitdijk (o diga de tancadura) n'es l'exemple mai impressionant. Las restancas mai nautas son las idroelectricas, amb per exemple gaireben <span class="nowrap" contenteditable="false">300&nbsp;m</span> de naut per la diga de tèrra de la restanca de Norek ([[Tatgiquistan]]), que serà passada per aquela de la restanca de Vakhch (<span class="nowrap" contenteditable="false">335&nbsp;mètres</span>) quand s'acabaràn las òbras. Alara que las restancas s'espandiguèron e multipliquèron pel mond, fins al començament dels ans 2000 <span class="citation" contenteditable="false">« curiosament pauc d'atencion foguèt donada a las consequéncias ecologicas de la defensa costièra »</span><ref name="perspective05">L. Airoldi, M. Abbiati, M.W. Beck, S.J. Hawkins, P.R. Jonsson, D. Martin, P.S. Moschella, A. Sundelöf, R.C. Thompson et P. Åberg ; ''Low Crested Structures and the Environment ; An ecological perspective on the deployment and design of low-crested and other hard coastal defence structures'' ; Coastal Engineering ; Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, pages 1073-1087 ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.007 ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDP74D-1&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_alid=1670491880&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=search&_origin=search&_zone=rslt_list_item&_cdi=5966&_docanchor=&view=c&_ct=37&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=c2c9c081148148bdcd8b16289e0b3f92&searchtype=a Résumé]) </ref>, çò que justifiquèt un programa de recerca finançat per Euròpa suls mejans de produire de digas a mendre repercussion ecologica<ref name="perspective05">L. Airoldi, M. Abbiati, M.W. Beck, S.J. Hawkins, P.R. Jonsson, D. Martin, P.S. Moschella, A. Sundelöf, R.C. Thompson et P. Åberg ; ''Low Crested Structures and the Environment ; An ecological perspective on the deployment and design of low-crested and other hard coastal defence structures'' ; Coastal Engineering ; Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, pages 1073-1087 ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.007 ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDP74D-1&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_alid=1670491880&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=search&_origin=search&_zone=rslt_list_item&_cdi=5966&_docanchor=&view=c&_ct=37&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=c2c9c081148148bdcd8b16289e0b3f92&searchtype=a Résumé]) </ref>. == Grands tipes de digas == Se pòdon destriar<span></span>: * '''las restancas de proteccion contra las aigadas fluvialas'''. Son situadas dins lo [[Plan d'inondacion|lièch màger]] d'un cors d'aiga o lo long del litoral, en parallèl a la broa e destinadas a contenir las aigas d'aquel a l'exterior de las digas. Se nomena sovent '''levada'''; coma per exemple long del [[Mississipí (riu)|Mississippí]]<ref>[http://www.washingtonpost.com/national/flooding-threat-along-mississippi-is-a-test-of-man-vs-nature/2011/05/20/AFz1yh8G_story.html Flooding threat along Mississippi River is a test of man vs. nature], ''[[Washington Post]]'', 22 de mai de 2011</ref>. * '''las restancas de canals''' (d'asagatge, idroelectricas…), los canals son mai sovent alimentats artificialament, las digas de canals sèrvan l'aiga a l'interior del canal. <br> * '''las restancas portuàrias''', mai o mens longas aparan de la èrsas se nomenan tanben '''mòles'''. Avent per foncion la proteccion contra las èrsas e los corrents de marèa, an pas per vocacion d'èsser estancas; Atal de '''peiradas''' bassas e constituidas de blòcs de pèire o de beton qu'atenuan las èrsas sens empachar l'aiga d'i passar<ref>Garcia, N., Lara, J.L., Losada, I.J., 2004. 2-D Numerical Analysis of near-field flow at low-crested permeable breakwaters. </ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>Vidal, C., Lomonaco, P., Migoya L., Archetti R., Turchetti M., Sorci Μ., Sassi G., 2002. </ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>Environmental Design of Low Crested Costal Defence Structures, DELOS Final Report (contrat européen EVK3-CT-2000-00041), juin 2004, [http://www.delos.unibo.it/Docs/Deliverables/FinalReport.pdf Accès au Rapport en PDF, 200 pages]</ref>. * los '''obratges de proteccion contra la mar''' son totjorn mai nombroses; constituisson per exemple una partida del litoral dels [[Païses Basses]], isolant e aparant los [[Poldèr|poldèrs]] de la mar; las [[Duna|dunas]] littoralas son de digas naturalas e se devon respectat atal. Dempuèi los ans 1990, apareguèron<span></span>: * de '''restancas dichas ''de tèrmes remodelables'''''; son de digas marinas concebudas per que l'ondada pòsca las tornar modelar, de biais a aténher un prerfi en S mai estable<ref>Yves STASSEN, Isabelle LESPRIT ; Conception d'une digue à berme reprofilable pour le projet d'extension du port de Roscoff-Bloscon (pp. 761-770) DOI:10.5150/jngcgc.2010.085-S</ref>; * de restancas '''dichas ''« digas ecologicas »'''''; an per tòca de limitar<ref>[http://www.industrie.com/it/actualites/une-digue-qui-limite-l-impact-ecologique.2455 article] intitulé ''Une digue qui limite l’impact écologique'' (6 février 2004, Industrie et Technologies)</ref> o en partida compensar lor impacte ecologic; son de defensas costièras (ou fluvialas), que s'integrèt una vocacion d'escuèlh artificial, de supòrt de fauna e algas marinas o de filtracion o melhoracion de la qualitat de l'aiga o un interés ecoristic. Pòdon alara èsser integradas dins un dispositiu compensator de pèrda o fragmentacion d'abitats litorals o sedimentaris. <br>Lo projècte ''DELOS'' <ref name="DELOS05">P.S. Moschella, M. Abbiati, P. Åberg, L. Airoldi, J.M. Anderson, F. Bacchiocchi, F. Bulleri, G.E. Dinesen, M. Frost, f, E. Gacia, L. Granhag, P.R. Jonsson, M.P. Satta, A. Sundelöf, R.C. Thompson et S.J. Hawkins ; ''Coastal Engineering'' Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, Pages 1053-1071 Low Crested Structures and the Environment ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.014 ; Low-crested coastal defence structures as artificial habitats for marine life: Using ecological criteria in design ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDG9GJ-2&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=gateway&_origin=gateway&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1670165572&_rerunOrigin=scholar.google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=9f9da3c42ffc4938d88563720a4a7349&searchtype=a Résumé, en anglais])</ref>, en Euròpa, evaluèt lo potencial de colonizacion de divèrs tipes de digas per l'epibentos marin. Vòl tanben estudiar las similituds entre digas e abitats rocasuts naturals. Las digas classicas sont de marrit substituts a las còstas rocasudas, mas de comunautats epibiontas qualitativament pro similaras a aquela de las còstas rocasudas naturalas pòdon colonizar de mitans artificials mas amb de qualitats mendras<ref name="DELOS05">P.S. Moschella, M. Abbiati, P. Åberg, L. Airoldi, J.M. Anderson, F. Bacchiocchi, F. Bulleri, G.E. Dinesen, M. Frost, f, E. Gacia, L. Granhag, P.R. Jonsson, M.P. Satta, A. Sundelöf, R.C. Thompson et S.J. Hawkins ; ''Coastal Engineering'' Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, Pages 1053-1071 Low Crested Structures and the Environment ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.014 ; Low-crested coastal defence structures as artificial habitats for marine life: Using ecological criteria in design ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDG9GJ-2&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=gateway&_origin=gateway&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1670165572&_rerunOrigin=scholar.google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=9f9da3c42ffc4938d88563720a4a7349&searchtype=a Résumé, en anglais])</ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>S. Perkol-Finkel, N. Shashar et Y. Benayahu, ''Can artificial reefs mimic natural reef communities? ''</ref>.<br>Lo programa DELOS proposèt de critèris d'integrar dins la realizacion dels sistèmas de digas per minimizar l'impacte ecologics e permetre la [[biodiversitat]]<ref name="DELOS05">P.S. Moschella, M. Abbiati, P. Åberg, L. Airoldi, J.M. Anderson, F. Bacchiocchi, F. Bulleri, G.E. Dinesen, M. Frost, f, E. Gacia, L. Granhag, P.R. Jonsson, M.P. Satta, A. Sundelöf, R.C. Thompson et S.J. Hawkins ; ''Coastal Engineering'' Volume 52, Issues 10-11, novembre 2005, Pages 1053-1071 Low Crested Structures and the Environment ; doi:10.1016/j.coastaleng.2005.09.014 ; Low-crested coastal defence structures as artificial habitats for marine life: Using ecological criteria in design ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VCX-4HDG9GJ-2&_user=10&_coverDate=11%2F30%2F2005&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=gateway&_origin=gateway&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1670165572&_rerunOrigin=scholar.google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=9f9da3c42ffc4938d88563720a4a7349&searchtype=a Résumé, en anglais])</ref>. Lo principi de l'esquèu artificial e l'utilizacion de la fauna per la fixacion de sediments o l'epuracion (muscles, [[Ustra|ustras]]<ref name="genieEcologique2011">Bas W. Borsj, Bregje K. van Wesenbeeck, Frank Dekker, Peter Paalvast, Tjeerd J. Bouma, Marieke M. van Katwijk, et nd Mindert B. de Vries, ; ''How ecologicalnext term engineering can serve in coastal protection'' ; Ecological Engineering Volume 37, Issue 2, février 2011, pages 113-122 ; doi:10.1016/j.ecoleng.2010.11.027 ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VFB-51RN3CJ-1&_user=10&_coverDate=02%2F28%2F2011&_alid=1670491880&_rdoc=7&_fmt=high&_orig=search&_origin=search&_zone=rslt_list_item&_cdi=6006&_docanchor=&view=c&_ct=37&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=5b4185586ef7b5f848224875659a3ad6&searchtype=a Résumé])</ref>.) e la fixacion dels terrens (gorbets e salzes<ref name="genieEcologique2011">Bas W. Borsj, Bregje K. van Wesenbeeck, Frank Dekker, Peter Paalvast, Tjeerd J. Bouma, Marieke M. van Katwijk, et nd Mindert B. de Vries, ; ''How ecologicalnext term engineering can serve in coastal protection'' ; Ecological Engineering Volume 37, Issue 2, février 2011, pages 113-122 ; doi:10.1016/j.ecoleng.2010.11.027 ([http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VFB-51RN3CJ-1&_user=10&_coverDate=02%2F28%2F2011&_alid=1670491880&_rdoc=7&_fmt=high&_orig=search&_origin=search&_zone=rslt_list_item&_cdi=6006&_docanchor=&view=c&_ct=37&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=5b4185586ef7b5f848224875659a3ad6&searchtype=a Résumé])</ref>). <br>La partida emergida de digas de sable se pòt entretenir per una pastura extensiva. A vegada, lo longs dels litorals de sable (de la mar Baltica per exemple) == Materials == Las restancas se pòdon bastir en dur, sus d'importantas fondacions (es lo cas per las digas de mar), o èsser constituidas de simples levadas de tèrra, veire de sable e vegetalizadas. Als Païses Basses la vegetacion de las restancas pus fragilas son entretengudas per de fedas de tal biais a que sián pas damatjadas per d'engenh pesucs. == Pujadas dels oceans == L'[[Escalfament global|escalfament climatica]] semble aver ja desencadenat una pujada de la mar. Los fenomèns d'erosion de la broa e de degradacion de las restancas aumentan (mai o mens 70 % del litoral europèu es tocat). De païses començan a auçar lors digas (Païses Basses, una partida d'Angletèrra...) e/o a abandonar a la mar de poldèrs (Païses Basses). == Mecanismes de rompedura d'una restanca == L’objectiu de las digas es de conténer las ondas per evitar una inondacion del o dels vals. Mas sens una bona concepcion, un seguit e un entreten regular de la diga, de bèrcas pòdon apareisser e provocar d'inondacions. Quatre tipes de rompaduras de digas existisson. === Erosion de superfícia per escampament === [[Fichièr:Rupture-levee-Loire-1.svg|thumb|Erosion regressiva deguda a un escampament une per una restanca de Léger (levada)]] Un escampament per l'aigavèrs, provòca mai sovent rapidament una traucada. Unas minutas après lo desbòrdament, lo parament comença a s’erodar. Los materials son arracats per la fòrça del corrent al pé de la restanca. L'escavacion que se realiza en pé de restanca contribuís a impregnar lo còs d'aquela. Saturat d’aiga, lo parament limpa alara par pans entièrs. Los materials son preses pel corrent, çò qu'aviadament arroïna tota levada<ref name="Diag55">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux, Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], ''Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations'', p. 55-57</ref>. Los estudis de las aigadas màger permetèron pas determinar la nautor e la durada de las ondadas que provoquèron la rompadura per escampament. Al mens se pòt presisar que lo caractèr sablós de la reblariá e l’eterogeneïtat son de factors agravants. En mai un perfil en long irregular pòt induire d'efièis d'escapament als punts bases de la levada<ref name="Diag55">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux, Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], ''Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations'', p. 55-57</ref>. === Erosion extèrna per escavament === [[Fichièr:Rupture-levee-Loire-2.svg|thumb|Erosion extèrne per escavament.]] Del costat de flum, las levadas pòdon subir los efièts dels corrents idraulics que pòdon provocar d'erosions a lor basa. S'aflaquisson las caracteristicas mecanicas del còs de la reblariá e un enregdesiment del penjal. Aquò pòt provocar d'aflaquiment de materils qu'a lor torn fa de perturbacions idraulicas jos forma de remolins e d'erosions. Per rompadura successiva, una traucada se pòt se formar e menar a rompadura complèta de la levada<ref name="Diag58">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux,Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations, p. 58-61</ref>. Los factors que pòdon contribuir a l’apareisson d'aquel fenomèn son tres<ref name="Diag58">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux,Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations, p. 58-61</ref> : * La velocitat mejana de l’aiga. Las digas just a proximitat del lièch menor e aquelas dans un estrechament del lièch màger son mai vulnerablas. * las perturbacions idraulicas localas, * la natura e la proteccion de la levada costat del flum. Un caladat resista atal a una velocitat de <span class="nowrap" contenteditable="false">4&nbsp;m/s</span> alara qu’una levada en èrba es vulnerable a partir d'<span class="nowrap" contenteditable="false">1,5&nbsp;m/s</span>. === Erosion intèrna per efièt de rainal idraulic === [[Fichièr:Rupture-levee-Loire-3.svg|thumb|rompadura de levada per efèit de rainalnard.]] Las eterogeneïtats dins la permeabilitat dins lo còs de la levada pòdon èsser a l’origina de circulacion d’aiga. Segon la natura dels materials e la carga idraulica, pòt aténher lo gradient idraulic critic que provòca localament l’erosion intèrna. D'un costat a l'autre, aquela erosion pòt se propagar fins formar una vrertadièra galariá que provòca una traucada dins la levada per esfondrament dels materials<ref name="Diag58">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux,Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations, p. 58-61</ref>. Los factors agravants son<ref name="Diag58">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux,Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations, p. 58-61</ref> : * la preséncia de galariás, coma aquelas fachas per d'animals coma los miopotames o los [[Vibre|castors]] ; * una marrida estanqueïtat entre las jaças de la levada, * una eterogeneïtat dels materials. * Las raïças d'arbres tombats que, poirissent, daissan penetrar l'aiga jos las digas. === Rompadura d’ensemble === [[Fichièr:Rupture-levee-Loire-4.svg|thumb|rompadura d’ensemble d’una levada de fòrtas de pressions e a una fragilitat de l’obratge. Una consolidacion es necessària del costat del val.]] Una rompadura de massa de la levada pòt intervenir en cas d’instabilitat generala del còs<ref name="Diag64">[[Digue#GUIDE|Patrice Mériaux, Paul Royet et Cyril Folton (2004)]], ''Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations'', p. 64-67</ref>. Se pensa qu’una rompadura de massa pòt intervenir quand los tres factors seguents son reunits<span></span>: * perfil de diga estret amb penjals fòrts; * piezometria nauta dins la diga en abséncia d'assecament; * Caracteristicas mecanicas flacas dels materials. == Notas == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count: 2;"> <references></references> </div> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === [https://la-biaca.org/items/show/648 Enregistrament amb dos locutors lemosins sus la gestion de l'aiga: regada dels prats, levadas, dreches de l'aiga, pesca, molins, gran per mòlre, estanhs, torbièras, recerca de fonts, bugada...] === Bibliografia === * <span class="ouvrage" id="DIAG" contenteditable="false">Michel Lino, Patrice Mériaux, Paul Royet, <cite class="italique">[http://books.google.fr/books?id=C5tJfZDgNcgC&dq=M%C3%A9thodologie+de+diagnostic+des+digues&printsec=frontcover&source=bl&ots=vlqvuQGF6J&sig=QoMHe7w-r5dRffTTgP7WqQlLbBs&hl=fr&ei=uGn-SuK7JsuA4QaFneSGDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CBAQ6AEwAg#v=onepage&q=&f=true Méthodologie de diagnostic des digues appliquée aux levées de la Loire moyenne]</cite>, Antony (92), Cemagref Éditions,&#x200E; <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-85362-524-9</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="DIAG" contenteditable="false"></span> * <span class="ouvrage" id="GUIDE" contenteditable="false">Patrice Mériaux, Paul Royet et Cyril Folton, <cite class="italique">[http://books.google.fr/books?id=ZFuu1zRKoJwC&dq=Surveillance,+entretien+et+diagnostic+des+digues+de+protection+contre+les+inondations&printsec=frontcover&source=bl&ots=TCF2TFeY2J&sig=1nX8F4pQnrlxhBSLRLBWgvrP9zs&hl=fr&ei=A3_-SuLUOoyI4ga86bCADA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CAoQ6AEwAQ#v=onepage&q=&f=false Surveillance, entretien et diagnostic des digues de protection contre les inondations] – Guide pratique à l’usage des propriétaires et des gestionnaires</cite>, Antony (92), Cemagref Éditions,&#x200E; <time>2004</time> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-85362-636-9</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="GUIDE" contenteditable="false"></span> * <span class="ouvrage" contenteditable="false">collectif, <cite class="italique">[http://www.ciria.org/ILH The International Levee Handbook]</cite>, London (UK), CIRIA,&#x200E; <time>2013</time>, 1350&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span><span class="ouvrage" contenteditable="false"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-0-86017-734-0</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span> ili9ffgctwlkv5466s1dfe8szid2wua 0 158658 2500832 2281477 2026-05-16T17:48:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500832 wikitext text/x-wiki [[File:Tombstone Xanthippos BM Sc628.jpg|thumb]] [[File:Shoemakers.jpg|thumb|200px|Sabatièrs al Bangladèsh]] Un '''sabatièr''' o un''' cordonièr''' es una persona que fabrica o remenda las [[Calçadura|calçaduras]]. Recep lo sobrenom de ''pegòt'' o quand n'es un aprendís o gafet, de ''pegalinhòl'' (perque emplegan de [[pega]] e de [[linhòl]]s). Aquel mestièr de fabricacion es en desapareisson, a l'ora d'ara, los [[Solièr|solièrs]], [[Bòta|bòtas]], se fan en usina e pas mai a la man<ref>[https://web.archive.org/web/20160304044815/http://www.dimitribottier.com/5.aspx Estapas per la fabricacion sus mesura d'un solièr.]</ref>. Dins los païses mai paures, i a de sabatièrs mai dins los païses rics demora pas mai que de sabatièrs remendaires. == Espleits e material == Lo sabatièt utiliza los espleits corrents per copar e del trabalh del cuer e tanben d'espleits classics mas adaptats al seus besonhs<ref>Espleches en partida prepauzats pel catalòg ''Manufrance'', [[1957]]</ref><span></span>: * [[Besaguda]]s; * [[Cavilha]]s, pel [[ressolatge]]; * [[Pega]]s especialas; * [[Gripa]]s, pel [[ferratge]] dels [[esclòp]]s; * [[Cuer]], [[cauchó]], [[patin]]s; * [[Forma]]s. * [[empòrtapèça]] ; * [[Enclutge (esplech)|enclutge]]; * [[Fial]] de [[cambe]], fial de [[lin]]; * [[correjon]]; * [[Martèl]]s de batre: pel trabalh de la [[sòla]]; * Martèls de clavelar * [[Ulhet]]s metallics; * [[Pinça]] [[empòrtapèça]], realiza los traucs destinats als correjons; * [[Protectors]]: pèças d'acièr destinadas a reduire l'usadura dels tèrmes de la sòla; * [[Semença]] o [[punta]]; * [[Talon]]s (fusta o cauchóc); * [[Vernís]], [[ceratge]]s, [[grassa]]s ; <gallery> File:rabatbott.png|Espleits per l'alisada File:outildivbott.png|Espleits diverses File:moletbott.png|Espleit per incrustar lo bòrd de la sòla File:7alenebott.png|Alzenas File:6gougbott.png|Cada górbia dona un perfil diferent a la sòla File:Marteaux de bottier.png|Martèls de talhas diferentas File:bussetto.png|Cada fèrre es destinat a una espessor e un perfil diferent de la sòla File:Tranchetbott.png|Jòc de trenchets </gallery> == Las reparacions mai correntas == * Reparacions dels talons * Ressolatge<ref>[https://web.archive.org/web/20160303173735/http://www.la-botte.com/club/ent_cordo.shtml La Botte, faire réparer ses chaussures]</ref>: de parelhs de calçaduras pòdon gaireben èsser ressoladas cap a l'infinit. * Mesa sus fòrma de calçaduras: aquela tecnica d'alargament de las calçaduras es pro simple, aquò supausa l'utilizacion d'una maquiana especiala sus la calçadura al luòc precís que se vòl alaragar; e aquò sens damatjar las corduras, ni la forma globala de la calçadura<ref>{{Modèl:Obratge||langue = fr|prénom1 = Placide|nom1 = Maissen|titre = La Chaussure|année = 1960}}</ref>. == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-width:30em;-webkit-column-width:30em;column-width:30em;"> <references></references> </div> [[Categoria:Mestièr]] 21mrflm18ijmnlq8abtzi6zkivs57pg 0 158952 2500860 2491294 2026-05-16T20:56:30Z Boja02 45458 /* */ 2500860 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician |carta=USA | nom = Donald Trump | imatge = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | legenda = | foncion1 = 45{{E}} e 47{{E}} [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president dels Estats Units d'America]] | a partir del foncion1 = En foncion dempuèi lo [[20 de genièr]] de [[2025]] |fins al foncion1 = |vicepresident 1=[[James David Vance]] | predecessor 1 = [[Joe Biden ]] | successor 1 = | a partir del foncion2 = | fins al foncion2 = | predecessor 2 = | a partir del foncion3 = | fins a foncion3 = | eleccion3 = | predecessor 3 = | nom naissença = | naissença = [[14 de junh]] de [[1946]] | luòc de naissença = [[Queens]], [[Nòva York]] | nacionalitat = | partit = | universitat = }} '''Donald John Trump, Sr.''' (Barri de [[Queens]], [[Nòva York]], [[14 de junh]] de [[1946]]) es un milionari entrepreneire, personalitat mediatica e politician [[Estats Units|american]]. Es lo 45{{E}} e 47{{E}} president dels Estats Units d'America en foncion respectivament del [[20 de genièr]] de [[2017]] al [[20 de genièr]] de [[2021]] e a partir del [[20 de genièr]] de [[2025]]. Personatge controversat, venguèt famós per mantas realizacions mai o mens capitadas coma lo casino [[Trump Taj Mahal]] o l'[[Universitat Trump]]. Lo [[8 de novembre]] de [[2016]], ganhèt l'eleccion presidenciala fàcia a la candidata democrata [[Hillary Clinton]]. Sa filha, [[Ivanka Trump]] es demest los conselhièrs de la presidéncia. Son temps coma president es estat enfosquit per divèrsas polemicas e afars judiciaris que lo mai important es l'escandal sonat [[Kremlingate]]. == Biografia == Nascut al [[Queens]], filh d'un entrepreneire immobiliari de [[Nòva York]],<ref>{{Ligam web|url= http://www.biography.com/people/donald-trump-9511238|títol=Donald(John) Trump biography| consulta=|llengua=| editor=|data=}}</ref> es lo fondator de l'entrepresa [[Trump Entertainment Resorts]].<ref name="hoovers">{{Ligam web|url= http://www.hoovers.com/the-trump-organization/--ID__40473--/freeuk-co-factsheet.xhtml|títol=The Trump Organization information and related industry information from Hoover's United Kingdom (UK)| consulta=25 de juliol de 2015| editor=Hoovers.com|data=2 de gener de 2008|autor=Hoover's coverage by Diane Ramirez}}</ref> Mentre qu'estudiava a l'[[Escòla de Negòcis Wharton]] de l'[[Universitat de Pennsilvània]], trabalhèt a son entrepresa Elizabeth Trump & Son. En 1968 ne faguèt oficialament la [[The Trump Organization|Trump Organization]].<ref>{{ligam web|cognom=Blair|nom=Gwenda|títol=Donald Trump: Master Apprentice|url= http://books.google.com/books?id=AiFeQZhakXQC&pg=PA23#v=onepage&q&f=false|lenga=en|data=2005-01-01| editorial=Simon and Schuster|isbn=9780743275101}}</ref> Durant sa carrièra, Trump a bastit, renovat e gerit nombrosas torres de burèus, otèls, casinòs e camps de golf. Possediguèt los desfilats [[Miss USA]] e [[Miss Univèrs]] de 1996 a 2015, e a prestat l'ús de son nom a la marca de diverses produches. De 2004 a 2015 participèt a [[The Apprentice]], un [[Telerealitat|reality show]] de television sus [[NBC]]. En 2016, [[Forbes]] lo nomenèt la 324a persona pus rica del mond (113ena als Estats Units), amb una valor neta de $ 4.500 milions de dolars.<ref>{{Ligam web|títol=Donald Trump|publicació=Forbes|llengua=en|url= http://www.forbes.com/profile/donald-trump}}</ref> En junh de 2015 anoncièt [[Campanha presidenciala de Donald Trump de 2016|sa candidatura]] per las [[Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2016|eleccions presidencialas de 2016]] pel [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]],<ref>{{Ligam web|cognom=YORK|nom=EL PERIÓDICO / NOVA|títol=El milionari Donald Trump llança la seva candidatura a la Casa Blanca|publicació=El Periódico|llengua=ca|url= http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/internacional/milionari-donald-trump-llanca-seva-candidatura-casa-blanca-4279788|data=2015-06-16}}</ref> e venguèt lèu lèu lo candidat preferit dels republicans.<ref>{{Ligam web|títol=Donald Trump es queda sense rivals i ja es veu candidat a la Casa Blanca|publicació=Ara.cat|llengua=ca|url= http://www.ara.cat/internacional/Donald-Trump-republica-Casa-Blanca_0_1570642995.html}}</ref> Un an après foguèt nominat formalament a la [[Convencion Nacionala Republicana|Convencion Republicana]], amb [[Mike Pence]] coma companh de formula.<ref>{{Ligam web|url= http://www.naciodigital.cat/noticia/112788/discurs/apocaliptic/trump/conclou/convencio/republicana/histerica|títol=El discurs apocalíptic de Trump conclou la convenció republicana més histèrica| consulta=20 gener 2017|llengua=| editor= [[Nació Digital]] |data=22/07/2016}}</ref> Sa campanha recebèt una cobèrtura mediatica sense precedents e una fòrta atencion internacionala. Fòrça de sas declaracions en entrevistas, ret socialas e mitings de campanha èran polemicas o falsas.<ref>{{Ligam web|url= http://www.latimes.com/politics/la-na-pol-trump-false-statements-20160925-snap-story.html|títol=Scope of Trump's falsehoods unprecedented for a modern presidential candidate| consulta=2017-01-20|nom=Michael|cognom=Finnegan}}</ref><ref>{{Ligam web|url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/07/01/donald-trump-has-been-wrong-way-more-often-than-all-the-other-2016-candidates-combined/|títol=A fact checker looked into 158 things Donald Trump said. 78 percent were false.| consulta=20 de gener de 2017}}</ref> Trump ganhèt las [[Eleccions presidencialas dels Estats Units de 2016|eleccions del 8 de novembre de 2016]] contra la rival [[Partit Democrata (Estats Units)|democrata]] [[Hillary Clinton]].<ref>{{Ligam web|cognom=Francia|nom=Ricardo Mir de|títol=Trump conquista la Casa Blanca|publicació=El Periódico|url= http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/internacional/trump-conquista-casa-blanca-5617547|data=2016-11-09}}</ref> La dintrada en foncion se faguèt lo 20 de genièr de 2017, e amb 70 ans, venguèt la persona pus atjada e pus rica a assumir la presidéncia, la primièra sense servici militar ni carrièra politica exercit anteriorament, e la cinquena d'aver perdut l'eleccion per vot popular.<ref>{{Ligam web|títol=Donald Trump, presidente de los Estados Unidos|publicació=La Vanguardia|url= http://www.lavanguardia.com/internacional/20170120/413528153468/toma-posesion-donald-trump-en-directo.html}}</ref> La plataforma de Trump aumenta la renegociacion de las relacions entre los Estats Units e [[China]] e los acòrds de liure comèrci coma lo [[Aira de Liure Comèrci d'America del Nòrd|TLCAN]] e l'[[Aliança Transpacifica]], l'aplicacion de las leis d'[[immigracion]] e la construccion d'un nòu mur al larg de la [[Frontièra EUA-Mèxic|frontièra entre Estats Units e Mèxic]].<ref>{{Ligam web|títol=Trump insisteix que Mèxic pagarà el mur a la frontera amb els EUA|publicació=Ara.cat|llengua=ca|url= http://www.ara.cat/internacional/Trump-insisteix-Mexic-frontera-EUA_0_1642635800.html}}</ref><ref>{{Ligam web|títol=Propuestas de Clinton y Trump sobre inmigración ilegal {{!}} Mundo Hispanico|publicació=Mundo Hispanico|llengua=en-US|url= http://mundohispanico.com/noticias/propuestas-de-clinton-y-trump-sobre-inmigracion-ilegal|data=2016-11-03}}</ref><ref>{{Ligam web|títol=Trump demana ara prohibir l'entrada als EUA a tots els musulmans|publicació=Ara.cat|llengua=ca|url= http://www.ara.cat/internacional/Trump-prohibir-lentrada-EUA-musulmans_0_1481252058.html}}</ref><ref>{{Ligam web|títol=De la sorpresa de Trump a l'ascens de la ultradreta|publicació=El Periódico|llengua=ca|url= http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/mes-periodico/trivial-internacional-5707533|data=2016-12-24}}</ref> Sas autras posicions incluson obtenir l'independéncia energetica mentre que s'opausa a las regulacions del [[cambiament climatic]] coma lo Pla d'Energia Neta e l'[[Acòrd de París]], la reforma dels afars dels veterans e la substitucion de la [[Patient Protection and Affordable Care Act|Lei de Proteccion del Pacient e dels suènhs accessibles]] al meteis temps que son reduits los [[impòst]]s en general e que son impausadas de tarifas a las importacions a las entrepresas que deslocalizan son trabalh. Plaideja per la [[Principi de non-intervencion|non intervencion]] dins la [[politica exteriora]], alara qu'aumenta las despensas militaras, las "investigacions extrèmas" subre los immigrants musulmans per evitar lo terrorisme islamista e una accion militara agressiva contra l'[[Estat Islamic|EI]]. Sas posicions son estat descritas coma [[Populisme|populistas]], [[Proteccionisme|proteccionistas]] e [[Nacionalisme|nacionalistas]].<ref>{{Ligam web|url= http://www.ccma.cat/324/trump-un-outsider-amb-un-discurs-populista-que-sha-sabut-fer-un-lloc-als-eua/noticia/2756862/|títol=Trump, un "outsider" amb un discurs populista que s'ha sabut fer un lloc als EUA| consulta=20 gener 2017|llengua=| editor= [[Corporació Catalana de Mitjans Audiovisuals]] |data=11/11/2016}}</ref><ref>{{Ligam web|cognom=País|nom=Ediciones El|títol=El FMI alerta contra el proteccionismo que agita Donald Trump|publicació=EL PAÍS|llengua= castellà|url= http://economia.elpais.com/economia/2016/06/22/actualidad/1466599834_120990.html|data=2016-06-22}}</ref> {{Debuta dinastia|carta=usa}} {{Inserir dinastia|carta=usa |abans= [[Barack Obama]] | aprèp = [[Joe Biden]] | nom=[[Fichièr:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|50px]]<br />[[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|President dels Estats Units]]<br />2017-2021}} {{Fin dinastia}} == Referéncias == <references />{{President dels Estats Units d'America}} {{Leaders del G8}} {{ORDENA:Trump,Donald}} [[Categoria:Naissença en 1946]] [[Categoria:Politician american]] [[Categoria:Naissença a Nòva York]] foj2u9hmk535ac6c6cr56cgtg7koht1 0 159891 2500819 2499857 2026-05-16T15:06:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500819 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Stanislavski_as_Othello_1896.jpg|vinheta|L'actor Rus Konstantin Stanislavsky coma Othello en 1896]] '''''Othello''''' (originalament en [[anglés]]: '''''The Tragedy of Othello, the Moor of Venice''')'' es lo nom anglés de la pèça '''Othello (La Tragèdia d'Othello, lo Moro of Venècia)'''. Es una [[tragèdia]] de [[William Shakespeare]], benlèu escricha en 1603. Se basa sus ''Un Capitano Moro'' ("Un capitani Moro") de Cinthio, un discípol de [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]], publicada en 1565. Aquela òbra concisa gravita a l'entorn de quatre personatges: Othello, un general [[Moros|More]] dins l'armada de [[Republica de Venècia|Venècia]]; son esposa benamada, Desdemona; son luòctenenent, Cassio; e son ensenha de confiança mas fin finala traïdor, Iago. Donant de tèmas variats e continuoses coma lo racisme, l'amor, la gelosiá, la traïson, la vanjança e la penedença, ''Othello'' contunha a èsser jogada, e font de fòrça adaptacion en opèra, film, e literària. == Personatges == {{col-begin}} {{col-2}} * [[Othello (personatge)|Othello]] – General de l'armada de Venècia * [[Desdemona]] – Esposa d'Othello; Filha Brabantio * [[Iago]] – Òme de fisança d'Othello, mas jelós e traïdor de l'ensenha * [[Michael Cassio]] – Leial d'Othello mai amat del captani * [[Bianca (Othello)|Bianca]] – Amorosa de Cassio * [[Emilia (Othello)|Emilia]] – Esposa de Iago e serviciala de Desdemona * [[Brabantio]] – Senator de Venècia e paire de Desdemona (tanben nomenat Brabanzio) * [[Roderigo]] – Gorrin de Venècia, en amor per Desdemona {{col-2}} * [[Dòge de Venècia]] * Gratiano – Faire de Brabantio * Lodovico – De la familha de Brabantio e cosin de Desdemona * Montano – Predecessor venecian d'Othello al govèrn de Chipre * Bofon – servicial * Senators * Marin * Oficèrs, Gentilòme, Messatgièr, Eraud, Attendants, Encargats, eca. {{col-end}} == Intriga == [[Fichièr:Otelo_e_Desdémona_-_Antonio_Muñoz_Degraín.jpg|vinheta|250x250px|Desdemona e Othello, per Antonio Muñoz Degrain]] [[Fichièr:Othello_costume.jpg|vinheta|Costume d'Othello - illustracion de Percy Anderson, 1906]] === Acte I === Roderigo, un gentilòme ric e gorrin, se planh que son amic Iago, un ensenha, li parlèt pas del maridatge secret entre Desdemona, la filha del Senator Brabantio, e Othello, un general [[Moros|Moro]] de l'armada de Venècia. Roderigo se'n sap mal qu'ama Desdemona e l'aviá demansdat a son fraire en maridatge. Iago asira Othello per aver promòugut lo jove Michael Cassio mai naut qu'el, que Iago lo considerava mens capable soldat, e parla a Roderigo que planifica d'utilizar Othello a sieu avantatge. Iago convenç Roderigo d'avertir Brabantio al subjècte del maridatge secret de la filha d'aquel. Mentretant, Iago s'esquiva per trapar Othello e l'avertit que Brabantio ven per el. Brabantio, provocat per Roderigo, enrabiat jura qu'aurá pas de repaus fins a qu'escapitèsse Othello, mas tròba l'ostal d'Othello plen de gardas del dòge de Venècia, per parar la violéncia. Èran arribadas de novèlas a Venècia que de [[Empèri Otoman|turcs]] anavan atacar [[Chipre]]; alara Othello es convocar per conselhar los senators. Brabantio se deu d'accompanhar Othello a l'ostal del dòge, ont acusa Othello d'aver seduch Desdemona per [[Brueissariá|mascariá]]. Othello d'esperel se defends davant lo [[Dòge]], Lodovico e Gratiano (parents de Brabantio), e de senators. Othello explica que Desdemona s'enamorèt d'el a causa de las istòrias tristas e admirablas de sa vida abans Venècia, e non pas per quina mascariá que siá. Lo Senat es satisfach, mai que Desdemona confirma qu'ama Othello, mas Brabantio contunha dire que Desdemona decebrà Othello: "Look to her, Moor, if thou hast eyes to see:/She has deceived her father, and may thee."<ref group="Trad.">Moro, Gaita la, se d'ièis ten/Decebèt lo paire d'ela, etu tanben</ref> Per ordre del Dòge, Othello quita Venècia per comandar las armadas de Venècia contra l'invasion turca a [[Chipre]], accompanhat de son esposa, son luòctenent novèl Cassio, son ensenha Iago, e l'esprosa de Iago tanben serviciala de Desdemona Emilia. === Acte II === L'equipa arriba a Chipre trobant  que la tempèsta destruguèt la flòta. Othello ordona una fèsta generala e part per pene de temps en privat amb Desdemona. Dins son abséncia, Iago banda Cassio, e persuada Roderigo de menar Cassio a la batèsta. Othello blaima Cassio pel treble e lo degrada. Cassio es destimborlat. Iago perusadís Cassio de secutar Desdemona que convença son marit de reinstallar Cassio. === Acte III === Iago ara persuadís Othello que suspècte Cassio e Desdemona. Quand Desdemona tomba son mocador (donat en present per Othello), Emilia lo trapa, e lo dona a son espós Iago, a sa demanda, revela çò que prevei de far amb el. === Acte IV === Iago plaça lo mocador a çò de Cassio, alara parla a Othello que gaite la reaccions de Cassio alara que Iago lo questiona. Iago agulhona Cassio que parle de son afar amb Bianca, una cortesana del luòc, mas marmolha son nom tan suau qu'Othello crei que los dos òmes parlan de Desdemona. Mai tard, Bianca accusa Cassio de li donar un present de segonda man que recebèt d'un autre amor. Othello o vei, e Iago lo convenç que Cassio recebèt lo mocador de Desdemona. Enrabiat e pertocat , Othello se resòlv de tuar son esposa e demanda a Iago de tuar Cassio. Othello s'engenha a far miserabla la vida de Desdemona, la tustant en fàcia dels nòbles venicians en visita. Mentretant, Roderigo se planh que recebèt pas los  resultats de Iago en escambi de l'argent e esfòrces per aver ganhat Desdemona, mas Iago lo convinç de tuar Cassio. === Acte V === [[Fichièr:Othello's_Lamentation.jpg|esquèrra|vinheta|Pintura de William Salter d'Othello plorant sul còs de Desdemona. òli sus tela, v. 1857.]] Roderigo ataca Cassio per la carrièra après que Cassio se n'anèt de çò de Bianca. Cassio ferrís Roderigo. Pendent la batèsta, Iago passa reire Cassio e copa seriosament sa camba. A l'ecur, Iago engana per amagar son identitat, e quand Lodovico e Gratiano ausisson Cassio cridar alerta, Iago se los jonh. Quand Cassio identifica Roderigo coma un dels sieus atacant, Iago en secret escotèla Roderigo per l'empacha de revelar son intriga. Iago alara accusa Bianca d'aver fracaçat la conspiracion per tuar Cassio. Othello confronta Desdemona, e l'escana a mòrt dins son lièch. Quand arriba Emilia, Othello accusa Desdemona d'adultèri. Emilia demanda ajuda. L'ancian governaire Montano arriba, amb Gratian e Iago. Quand Othello menciona lo mocador coma pròva, Emilia s'avisa çò que compliguèt son espós Iago, e lo revèla, alara la tua. Othello, plan tard compren l'inocéncia, escotèla Iago mas lo tua pas, disent que volgava melhor que Iago demore lo rèsta de sa vida dins la dolor. Iago refusa d'explicar los motius, prometent de gardar lo silenci a partir d'alara. Lodovico arrèsta Iago e Othello ambedos pels murtres de Roderigo e Emilia, mas Othello se suicidís. Lodovico nomena Gratiano successor d'Othello e exòrta Cassio que castigue Iago justament. == La font de Cinthio == ''Othello'' es una adaptacion del raconte Italian "Un Capitano Moro" ("Un capitani Moro") de ''Gli Hecatommithi'' (1565), una colleccion d<nowiki>'</nowiki>un centenat de novèlas dins l'estil del [[Decameron]] de [[Giovanni Boccaccio]]. ''I aviá pas de traduccion en anglés de Cinthio a l'epòca de Shakespeare, e los resons d<nowiki>'</nowiki>"Othello" pròche de la version italiana venon de la traduccion francesa de Gabriel Chappuy (1584).'' La version de de Cinthio poiriá se basar sus un incident contemporanèu arribat a Venècia vèrs 1508.<ref name="4trag">Shakespeare, William. </ref> Tanben sembla a un incident descrich mai d'ora dins lo conte de "Las tres pomas", una de las istòrias contadas dins ''[[Las mila e una nuèits]]'' .<ref>{{Modèl:Cite journal|last=Young|first=John G., M.D.|title=Essay: What Is Creativity?|journal=Adventures in Creativity: Multimedia Magazine|volume=1|issue=2|url=http://www.adventuresincreativity.net/2mag1.html|accessdate=17 October 2008}}</ref> Desdemona es lo sol personatge nomenat dins lo conte de Cinthio, amb unes autres personatges identificats coma lo "[[Moros|Moro]]", lo "Cap Esquadron", l' "Ensenha", e l' "Esposa de l'ensenha" (correspondent dins la pèça a Othello, Cassio, Iago e Emilia). Cinthio descriu la morala (que plaça dins la boca de Desdemona) qu'es imprudent per una femna europèa de se marridar amb un òme ideós d'autras nacions.<ref>{{Modèl:Ligam web|url=http://www.virgil.org/dswo/courses/shakespeare-survey/cinthio.pdf|títol=Virgil.org|format=PDF|accessdate=18 August 2013}}</ref> Lo "moro" de Cinthio es lo modèl de modèl per l'Othello de Shakespeare, mas de recercas mòstran que lo pèta tanben prenguèt per inspiracion de los moros de [[Marròc]] de l'Anglatèrra elisabetana v. 1600.<ref name="Matar">Professor Nabil Matar (April 2004), ''Shakespeare and the Elizabethan Stage Moor'', Sam Wanamaker Fellowship Lecture, Shakespeare's Globe Theatre (cf. </ref> Alara que Shakespeare seguís de près l'istòria de Cinthio per compausar ''Othello'', se n'alunha per unes detalhs. Brabantio, Roderigo, e de personatges segondaris son pas de Cinthio, per example, e l'Emilia de Shakespeare es activa dins l'engana de mocador que n'i a pas d'equivalent dins Cinthio. Al contrari d'"Othello", dins Cinthio, l' "Ensenha" (lo Iago de la pèça) cobeja Desdemona e buta al revenge quand lo rebuta. L'obertura dins la scèna de Shakespeare son pas que dins aquela tragèdia una scèna afectuosa entre Emilia e Desdemona alara que la dama se prepara per anar al lièch. La diferéncia mai notabla entre Shakespeare e Cinthio es lo biais que morisson las eroïnas. Dins Shakespeare, Othello escana Desdemona, mas dins Cinthio, lo "Moro" manda l'"Ensenha" per maçugar sa femna a mòrt amb un debàs emplit de sable. Cinthio descriu cada còp macabre, e, quand la dama es mòrta, l' "Ensenha" e lo "Moro" plaça lo còs sens vida sul lièch, li espotís lo crani, e causa l'esfondrament del plafon sul lièch per s'aclapar sus ela, donant l'impression que la casuda es la causa de la mòrt. Dins Cinthio, los dos murtres escapan a la deteccion. Lo "Moro" alara manca fròça Desdemona, e ne ven a odiar fins a la vista de l'"Ensenha". Lo degrada, e refusa de lo prene dins sa companhiá. L'"Ensign" alara cerca la revenge revelant la participacion del "Cap d'Esquadron" e del "Moro" dins la mòrt de Desdemona. Los dos partisson per Chipre de Venècia, e denóncia lo "Moro" als Senhors de Venècia; es arrestat, menat a Venècia, e torturat. Refusa d'admetre sa culpabilitat e condemnat a l'exili. Los parents de Desdemona's fin finala lo trapan e lo tuan. L'"Ensign", pasmens, contunha d'escapar a la descobèrta de sa participacion a la mròt de Desdemona, mas realiza d'autres crimes a Venècia. Es arrestat e morrís après tortura. L'"Esposa de l'ensenha" dins Cinthio (Emilia de la pèça), subreviu al marrit per contar l'istòria.<ref>Bevington, David and Bevington, Kate (translators). </ref> L'istòria de Cinthio foguèt descricha coma "un avertiment en partida rassista" suls dangièrs del [[mestissatge]].<ref>[[William Shakespeare|Shakespeare, William]]. </ref> Pasmens se balha la font a l'intriga, lo fach que se passa a Venècia e Chipre dona pas de sens. Çò que fa pensar que Shakespeare utilizèt la traduccion de de Gasparo Contarini ''The Commonwealth and Government of Venice'', in Lewes Lewkenor (1599).<ref>{{Modèl:Cite journal|last=McPherson|first=David|date=Autumn 1988|title=Lewkenor's Venice and Its Sources|journal=[[Renaissance Quarterly]]|publisher=University of Chicago Press|volume=41|issue=3|pages=459–466|doi=10.2307/2861757}}</ref><ref>{{Modèl:Cite book|last=Bate|first=Jonathan|authorlink=Jonathan Bate|editor=Clayton, Tom|title=Shakespeare and the Mediterranean|year=2004|publisher=University of Delaware Press|isbn=0-87413-816-7|page=291|chapter=Shakespeare's Islands|display-editors=etal}}</ref> == Data e contèxte == [[Fichièr:Othello_title_page.jpg|drecha|vinheta|Pagina títol del primièr in quarto (1622)]] La primièra mencion de la pèça ven data de 1604 al compte del ''Revels Office'', que l'enregistrar coma "Hallamas Day, being the first of Nouembar ... the Kings Maiesties plaiers" performed "A Play in the Banketinghouse at Whit Hall Called The Moor of Venis." l'òbra es atribuida a "Shaxberd."<ref group="Trad.">Hallamas Day, essent lo primièr de Novembre ... lo ''Kings Maiesties plaiers'' joguèron "Una Plaça a l'ostal Banketing a Whit Hall nomenat Lo Moro de Venècia."</ref> E foguèt publicat per Peter Cunningham in 1842.<ref>Sanders, Norman (ed.</ref> Se basant sus l'estili, la pèça es datada abitualament de is 1603 o 1604, mas los arguments donan per data 1601 o 1602.<ref name="4trag">Shakespeare, William. </ref><ref>E. A. J. Honigmann (ed), ''Othello'' (1997), Arden Shakespeare, Appendix 1, pp 344–350.</ref> La pèça intrèt dins lo registre de la ''Stationers Company'' lo 6 d'octobre 1621, per Thomas Walkley, e la primièra publicacion in quarto de 1622: : ''"Tragœdy of Othello, The Moore of Venice''. As it hath beene diuerse times acted at the Globe, and at the Black-Friers, by his Maiesties Seruants. Written by William Shakespeare. London. Printed by N. O. [Nicholas Okes] for Thomas Walkley, and are to be sold at his shop, at the Eagle and Child, in Brittans Bursse, 1622." [[Fichièr:Title_Page_of_Othello_from_the_First_Folio,_printed_in_1623.jpg|esquèrra|vinheta|Primièra pagina d'Othello del Primièr Folio, estampat en 1623]] Un an mai tard, la pèça foguèt en mai introducha dins lo Primièr Folio de Shakespeare reculhissent las pèças. Pasmens, la version dins l' ''in Folio'' es gaireben diferenta en longor, e dins la forma: coma los editors de l'edicion Folger explican: "La pèça del Folio a gaireben 160 linhas qu'apareisson pas sins l' ''in quarto''. Unes d'aqueles gropaments ensems dins de gaireben longs passatges. Dins l'in Folio tanben manca escampilhat una dosena de linhas qu'i a dins l'<nowiki/>''in quarto''. Aquelas doas versions son tanben diferentas legissent fòrça passatges.<ref name="Barbara Mowat 1993">Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> Las explicacions saventas fan de diferéncias, e i a pas de censens.<ref name="Barbara Mowat 1993">Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> Kerrigan suggerís que la version de 1623 in folio d'Othello e fròça autras pèças aviá estat gaireben netejadas dins l'''in quarto'' per se conformar a l'Acte de 1606 Act sus la moderacion dels abuses.<ref name="John Kerrigan 2016">John Kerrigan, ''Shakespeare's Binding Language'', Oxford University Press (Oxford & New York: 2016)</ref> Çò qu'es pas incompatible amb l'afirmacion que l' ''in quarto'' se basèt sus una version mai recenta de la pèça, alara que l'in folio representa la versio revisada de Shakespeare.<ref name="Barbara Mowat 1993">Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> Es tanbe possible que la vesion in quarto siá estat copada per l'ostal d'edicion per far correspondre al nombre de paginas que cal.<ref name="4trag">Shakespeare, William. </ref> Fròça edicions modèrnas se basan sus la version in folio version mai longa, mas a vegada i incorporant de lecturas de l'in quarto quand lo tèxte de l'in folio aparéis èsser una error.<ref>Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> D'in quartos foguèron tanben publicats en 1630, 1655, 1681, 1695, 1699 e 1705. == Analisi e critica == === Raça === [[Fichièr:MoorishAmbassador_to_Elizabeth_I.jpg|vinheta|Retrachd'Abd el-Ouahed ben Messaoud ben Mohammed Anoun, [[Moros|Moro]] ambaissador de la [[Elisabèt I d'Anglatèrra|Reina Elisabèt]] en 1600, avegada avançat coma l'inspiracion per Othello.<ref>{{Modèl:Cite book|last1=Bate|first1=Jonathan|authorlink1=Jonathan Bate|last2=Rasmussen|first2=Eric|title=Othello|year=2009|publisher=Macmillan|location=Basingstoke, England|isbn=978-0-230-57621-6|page=3}}</ref>]] I a pas de consens sus l'origina etnica d'Othello. E. A. J. Honigmann, l'editor de l'edicion Arden Shakespeare, conclutz que la raça d'Othello es ambigüa. "La representacion a la Renaissança del Moro èra vaga, variada, inconsistenta, e contradictòria. Segon de criticas, lo tèrme 'Moro' se referís a las personas de pel negra en general, utilizat de biais egals per 'African', 'Somalian', 'Etiopian', 'Nègre', 'Arab', 'Berbèr', e tanben 'Indian' per designar una fàcia d'Africa (o al delà)."<ref>''Making More of the Moor: Aaron, Othello, and Renaissance Refashionings of Race''. </ref><ref>"Moor, n2", ''The Oxford English Dictionary'', 2nd edtn.</ref> L'utilizacion frequenta del mot 'black' (negre) (per example, "Haply for I am black"<ref group="Trad.">Urosament que soi negre</ref>) es pas sufisent per provar quina que siá classificacion raciala, Honigmann argüís, que 'black' podava simplament voler dire usclat pels Elisabetans. Iago utiliza los mots 'Barbary' o 'Barbarian' per nomenar a Othello, podent se referir a la còsta dels Barbarèscs abitada pels [[Berbèrs]]. Roderigo nomena Othello 'the thicklips' (lebras espeças), semblant se referir a la fisionomia de l'Africa Subsahariana, mas Honigmann considèra, qu'aqueles comentaris son implegats per insultar lo personatge, e se devon pas entendre literalament.<ref>E. A. J. Honigmann, ed. </ref> Michael Neill, editor de ''The Oxford Shakespeare'', nota que las primièras criticas se referissent a la color d'Othello lo veson coma essent subsaharienc, alara que las seguentas coma nordafrican.<ref>Michael Neill, ed. </ref> Honigmann avança que Abd el-Ouahed ben Messaoud ben Mohammed Anoun, More ambaissador del rie Arab de Barbaria près de la [[Elisabèt I d'Anglatèrra|Reina Elisabèt I]] en 1600, foguèt una inspiracion per Othello. Demorèt amb sa seguida a Londres pendent unes meses e faguèt fòrça discussions. Lo fach  que Shakespeare escriguèt la pèça sonque unes a ans après, fa dire a Honigmann que lo quita Messaoud l'influencièt.<ref>Honigmann p. 2–3.</ref> [[Fichièr:William_Mulready_-_Othello_-_Walters_372629.jpg|esquèrra|vinheta|William Mulready fasent le retrach de l'actor d'origina africana Ira Aldridge maquilhat en Othello.<ref>{{Modèl:Ligam web|publisher=[[Walters Art Museum]]|url=http://art.thewalters.org/detail/9022|títol=Othello}}</ref> The Walters Art Museum.]] Se referís a Othello coma "Barbary horse" (1.1.113)<ref group="Trad.">Cabal de Barbaria</ref> e un "lascivious Moor" (1.1.127)<ref group="Trad.">Moro gorin</ref>. In III.III donóncia la pretenduda deca de Desdemonacoma essent "black as mine own face."<ref group="Trad.">Negre coma ma fàcia</ref> La blancor fisica de Desdemona es oposada a l'escur de la pel d'Othello: V.II "that whiter skin of hers than snow."<ref group="Trad.">Mai blanca la sieuna pel que la nèu </ref> Iago dich a Brabantio que "an old black ram / is tupping your white ewe" (1.1.88)<ref group="Trad.">un vielh maran negre / cardina ta blanca feda"</ref>. Dins lo discors elisabetan, lo mòt "black" (negre) pòt suggerrir de conceptes que van al delà de la color fisica, inclusissent tanben un ventalh larg de connotacions negativas.<ref>Doris Adler, "The Rhetoric of Black and White in Othello" Shakespeare Quarterly, 25 (1974)</ref><ref>''Oxford English Dictionary'', 'Black', 1c.</ref> Othello èra sovent jogat per un moro arab pendent lo sègle XIX. Foguèt jogat pel primièr còp per un òme negre sus un empont de Londres en 1833, per Ira Aldridge. Dins lo pasat, Othello èra jogat per un actor blanc maquilhat o amb masqueta: los actors mai recents ennegrits son per exemple Ralph Richardson (1937); John Gielgud (1961); [[Laurence Olivier]] (1964); [[Anthony Hopkins]] (1981) and [[Orson Welles]].<ref name="Cartmell">Cartmell, Deborah (2000) ''Interpreting Shakespeare on screen'' Palgrave MacMillan pp72-77 [[:en:Special:BookSources/9780312233938|ISBN 978-0-312-23393-8]]</ref>. La seleccion d'actor a un sostèxte politic. Per exemple, [[Patrick Stewart]] joguèt lo ròtle dins una topa tota negra al ''Shakespeare Theatre Company'' en 1997<ref name="Curtainup">{{Modèl:Ligam web|url=http://www.curtainup.com/dcnov2.html#Othello=|títol=The Issue of Race and Othello|publisher=Curtain up, DC|accessdate=2 May 2010}}</ref><ref name="RSC">{{Modèl:Ligam web|url=http://www.shakespearetheatre.org/plays/articles.aspx?&id=131=44&|títol=Othello by William Shakespeare directed by Jude Kelly|publisher=The Shakespeare Theatre Company|accessdate=20 September 2008}}</ref>. La raça del ròtle títle title es sovent vist coma lo mejan per Shakespeare d'isolar lo personatge, culturalament e tanben visualament, dels nòbles Venecians e oficièrs, e l'isolament isolation pòt semblar mai real quand un actor negre pren lo ròtle.<ref>Roy Proctor, "’OTHELLO’ is Honest on Bare Stage," ''Richmond News Leader," '' February 10, 1979</ref> == Tèmas == === Iago contra Othello === Pasmens se lo títol suggerís que la tragèdia dona lo primièr ròtle a Othello, Iago jòga un ròtle important dins l'intriga. Rebat l'archetipal scelerat, e pren la part màger del dialòg. Dins ''Othello'', es Iago que manipula totes los autres personatges segon sa desirança, contrarotlant lors movements e los tendent dins una intricacion de ret de mensorgas. Capita a aprochar totes los personatges e jòga sus lors flaquesa se refereissent al el coma lo Iago "onèst", fovorizent atal son contrartòle dels personatges. [[A.C. Bradley|A. C. Bradley]], e mai recentament Harold Bloom, son lo defensor màger d'aquela interpretacion.<ref>{{Modèl:Cite book|last=Shakespeare|first=William|author2=Ruffiel, Burton|others=Bloom, Harold|title=Othello (Yale Shakespeare)|publisher=Yale University Press|year=2005|origyear=3 October|isbn=0-300-10807-9}}</ref> D'autras criticas, subretot a la fin del sègle XX (après F. R. Leavis), se centran sus Othello. === Alteritat === Coma la reforma protestanta d'anglatèrra proclamava l'importança d'èsser piós, lo contraròtle dels comportaments en societat, èra al vam per un anglés contemporanèu de desplaçar las qualitats de barbaria "indesirablas" de la societat, traitesa, gelosia e lubricitat cap a aqueles que son considerats coma los "autres".<ref>{{Modèl:Cite book|last=Jones|first=Eldred|title=Othello's Countrymen|location=Charlottesville|publisher=Univ of Virginia Press|year=1971|isbn=}}</ref> Las caracteristicas assumidas d'òme negre o "l'autre", foguèron ambedos iniciats e popularizats pels dramas de la Renaissança del temps; per example, la traitresa dels òmes negres inrerent dins ''The Battle of Alcazar de George Peele<nowiki>'</nowiki>s''  (1588).<ref>Pas solament lo personatge d'Aaron lo moro de la pèça de Shakespeare ''Titus Andronicus''</ref> === Religosas e filosofica === Fròça criticas notèron de referéncias a la possession demoniaca per la pèça, subretot a las confulsion d'Othello, un fenomèn sovent associat amb la possession dins la consciéncia populara del moment.<ref>{{Modèl:Cite journal|last=Brownlow|first=F. W.|year=1979|title=Samuel Harsnett and the Meaning of Othello's 'Suffocating Streams'|journal=[[Philological Quarterly]]|volume=58|pages=107–115}}</ref> D'autres estudis suggerisson que la crisi [[EpiIepsia|epiIeptica]] conta un [[problèma còs‑esperit]] e l'existéncia de l'alma.<ref>{{Modèl:Cite journal|last=Vozar|first=Thomas M.|year=2012|title=Body-Mind Aporia in the Seizure of Othello|journal=[[Philosophy and Literature]]|volume=36|issue=1|pages=183–186|doi=10.1353/phl.2012.0014}}</ref> === L'eròi === Aguèt deferentas visions sul personatge  d'Othello over dins lo temps. A.C. Bradley nomena Othello lo "mai romantic de totes los eròis Shakespearencs" (per "eròi" Bradley vòl dire protagonista) e "lo problèma mai grand d'aqueles totes". D'un autre costat, F .R. Leavis descriu Othello coma "egotista". I a tanben aqueles que prenenon una apròcha critica moderada del personatge d'Othello coma William Hazlitt, que ditz: "la natura del Moro es nòble ... mas sa sang es de la mena mai inflammabla". == Galariá == <gallery> File:FirstFolioOthello.jpg|Primièr Folio (1623) pagina títol facsimile File:John Graham A bedchamber Desdemona in Bed asleep - Othello Act V scene 2.jpg|Othello amb Desdemona a lièch domissent per Christian Köhler (1859) File:Christian Köhler Othello.jpg|Othello e Desdemona a Venècia per Théodore Chassériau (1819–1856) File:Othello and Desdemona in Venice by Théodore Chassériau.jpg|Othello e Desdemona per Alexandre-Marie Colin, 1829 File:Othello and Desdemona by Alexandre-Marie Colin.jpg|la mròt de Desdemona per Eugène Delacroix File:Death of Desdemona.jpg|Edwin Booth coma Iago, v. 1870 File:Edwin Booth as Iago.jpg|L'Actor italian Tommaso Salvini jogant Othello, 1875 File:Salvini as Othello Vanity Fair.jpg|L'actor American John McCullough jogant Othello, 1878 File:John McCullough as Othello.jpg|Othello contant sas aventuras a Desdemona e Brabantio segon una gravadura sus acièr steel d'una pintura de Charles West Cope, 1873 File:Othello-cwcope-1853.jpg|Lo can de la mòrt de Desdemona per Dante Gabriel Rossetti, v. 1878–1881 File:Dante Gabriel Rossetti - Desdemona's Death Song.JPG|Desdemona per Frederic Leighton, v. 1888 File:Desdemona (Othello) by Frederic Leighton.jpg|Petre Otskheli maquilhat en Othello, staged per Kote Marjanishvili, 1933 </gallery> == Notas e referéncias == === Referéncias === {{colomnas|nombre=2| <references/> }} ===Traduccions=== <references group="Trad."/> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20160515075851/http://www.shakespeare-navigators.com/othello/ ''Othello'' Navigator]—Includes the annotated text, a search engine, and scene summaries. * [http://www.shakespeare-navigators.com/othello/Osource.html Cinthio's Tale]—A 19th-century English translation of Shakespeare's primary source. * [http://www.shakespeare-online.com/plays/othelloscenes.html ''Othello'']—analysis, explanatory notes, and lectures. * [https://web.archive.org/web/20160313075650/http://read.libripass.com/william_shakespeare-othello.htm ''Othello'']— Read Online at LibriPass.com * [https://web.archive.org/web/20160409183743/http://www.maximumedge.com/shakespeare/othello.htm ''Othello'']—Scene-indexed and searchable version of the text. * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://web.archive.org/web/20160304093417/https://librivox.org/search?title=Othello&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''Othello'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * ''[http://ibdb.com/show.php?id=6823 Othello]''<span> at the </span>Internet Broadway Database - lists numerous productions. * [https://web.archive.org/web/20160505093608/http://www.shmoop.com/othello/ ''Othello''] study guide, themes, quotes, multimedia, and teacher resources * [https://web.archive.org/web/20191128161921/https://www.risenotes.com/othello/Othello.php ''Othello''] Act and scene wise summary & quotes, analysis, characters, topic discussions. {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Tragèdia de Shakespeare]] fh1fztylfdfugylaha6yvmjt3jie8od 0 160136 2500848 2499352 2026-05-16T19:41:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500848 wikitext text/x-wiki '''''The Merchant of Venice''''' es lo nom anglés de la pèça de [[William Shakespeare]] '''Lo mercadièr de Venècia''' ont un mercadièr de la Venècia del sègle XVI ven en manca per un grand prèst donat per un pretor sus gatges [[Jusieus|josieu]]. Seriá estat escricha entre 1596 e 1598. Foguèt classificada dins la partida comèdia del Primièr Folio e avent d'aspèctes de las autras [[Comèdia romantica|comèdias romanticas]] de Shakespeare. La pèça es coneguda per sas scènas dramaticas, que la mai celèbra es aquela ont Shylock fa son discors "Hath not a Jew eyes?"<ref group="Trad.">A pas d'uèis un josieu?</ref> e tanben per aquel de Portia sus "the quality of mercy"<ref group="Trad.">la qualitat de la compassion</ref>. == Personatges == {{colomnas|nombre=2| * [[Antonio (Mercadièr de Venècia)|Antonio]] – un mercadièr de Venècia d'umor melancolica * Bassanio – amic d'Antonio; pretendent de Portia; mai tard espós de Portia * Gratiano – amic d'Antonio e de Bassanio; enamorat de Nerissa; mai tard espós de Nerissa * Solanio e Salerio – amics d'Antonio e Bassanio * Lorenzo – amic d'Antonio e Bassanio; enamorat de Jessica; mai tard espós de Jessica * [[Portia (Mercadièr de Venècia)|Portia]] – un ric eritièr; mai tard esposa de Bassanio * Nerissa – seriviciala de Portia – enamorat de Gratiano; mai tard esposa de Gratiano * Balthazar – serivicial de Portia en qui se travestís Portia * Stephano – clèrgue de Balthazar en qui se travestís Nerissa. * [[Shylock]] – un josieu ric, pretor sus gatges, paire de Jessica * Jessica – filha de Shylock, mai tard esposa de Lorenzo * Tubal – un josieu; amic de Shylock * Launcelot Gobbo – servicial de Shylock; mai tard servicial de Bassanio; filh d'Old Gobbo * Old Gobbo – fraire cèc de Launcelot * Leonardo – esclau de Bassanio * Dòge de Venècia – autoritat que presidís lo procés de l'obligacion de Shylock * Prince de Marròc – pretendent de Portia * Prince d'Arragon – pretendent de Portia * Potents de Venècia, oficièrs de la Cort of Justícia, jaulièr, servicials de Portia, e autres servicials }} == Sinòpsi == [[Fichièr:Gilbert-Shylock.jpg|vinheta|Una illustracion del mercand de Venècia]] Bassanio, un jove [[Republica de Venècia|Venecian]] de reng nòble, vòl cortejar la bèla e rica eritièra Portia de Belmont. Après aver prodigat son eritatge, a besonh de 3000 ducats per subvencionar sas depensas coma demandaire. Bassanio apròcha son amic Antonio, un ric mercadièr de Venècia que ja e mai d'un còp l'aviá provesit. Antonio accepta, mas al moment li maca de liquiditat – sas naus e merças se tenon al mar – promet de cobrir l'obligacion se Bassanio li pòt trobar un pretor, alara Bassanio se torna cap al josieu pretor sus gatges Shylock e dona Antonio coma garant. Ja Antonio es butat a causa de son [[antisemitisme]] franc contra Shylock, e a causa de l'abituda d'Antonio a far de prèsts amb pauc d'interèst es obligat Shylock a prene de tauses mai bases. Shylock d'en primièr es reticent per garantir lo prèst, se remembrant l'abús que li faguèt Antonio. Accepta fin finala de provesir Bassanio sens interèst a una condicion: se Bassanio es pas pas capable de tornar l'argent a la data, Shylock poirà prene una liura de la carn d'Antonio. Bassanio vòl pas qu'Antonio accèpta una condicion tan riscada; Antonio es surpres de veire la generositat de pretor sus gatges (sens "usance" – interèst – demandat), e signa lo contracte. L'argent en pòcha, Bassanio se'n va cap a Belmont amb son amic Gratiano, que li demandèt de l'acompanhar. Gratiano es un jove amable, mas sovent desinvòl, tròp parlaire e maladreit. Bassanio avertís son companh que garda lo sangfreg, e ambedos se'n van cap a Belmont e Portia. Mentretant, a Belmont, Portia es assalida pels promeses. Son paire daissèt un testament disent que cadun dels pretendents deu causir plan un dels tres cofrets – respectivament d'aur, d'argent e de plomb. Se causís lo cofret que cal, pren Portia. Lo primièr pretendent, lo Prince de Marròc, causís lo cofret d'aur, interpretant son eslogan, "Who chooseth me shall gain what many men desire,"<ref group="Trad.">Aquel que me causís ganha çò que los òmes desiran</ref> pensant que se prometava Portia. Lo segond pretendent, l'ufan Prince d'Aragon, causís aquel d'argent, que proclama, "Who chooseth me shall get as much as he deserves"<ref group="Trad.">Aquel que me causís aurá tan que merita</ref>, pensant d'esperel aver las valors melhoras. Ambedos demorant las mans vuèjas, avent rebutat aquel de plomb a causa del pauc de pretz del material e la natura pauc atractiva de l'eslogan, "Who chooseth me must give and hazard all he hath."<ref group="Trad.">Aquel que me causís deu donar e riscar tot çò que ten</ref> Lo darrièr pretendent es Bassanio, que Portia volgava lo succés, l'avent ja encontrat. Coma Bassanio pesa sa causida, de membres de l'ostal de Portia cantan una cançon que dich que l'enveja (e non pas l'amor verai) es creada pels uèis que l'agach noirís,<ref>[http://www.shakespeare-navigators.com/merchant/MerchantText32.html#67 ''Merchant of Venice'': Act 3, Scene 2, Lines 67–68]</ref> Bassanio causís lo cofret de plomb e emporta la man de Portia. [[Fichièr:Shakespeare's_Heroines_-_Jessica.jpg|esquèrra|vinheta|Descripcion de Jessica, de ''The Graphic Gallery of Shakespeare's Heroines'']] A Venècia, las naus d'Antonio son donadas coma perdudas al mar alara lo mercadièr pòt pas tornar l'obligacion. Shylock venguèt fòrça determinat de se venjar plan dels crestians perque sa filha Jessica fugiguèt amb lo crestian Lorenzo e se convertiguèt. Amb ela prenguèt una granda partida de la fortuna de Shylock, e tanben un anèl de turquesa qu'aviá estat donada a Shylock per sa darrièra esposa, Leah. Shylock mena Antonio al tribunal. A Belmont, Bassanio recep una letra li contant qu'Antonio podava pas tornar lo deute a Shylock. Portia e Bassanio maridats, tot coma Gratiano e Nerissa seviciala de Portia. Bassanio e Gratiano se'n van cap a [[Venècia]], amb l'argent de Portia, per salvar la vida d'Antonio donant la moneda a Shylock. Desconegut de Bassanio e Gratiano, Portia envia son servicial, Balthazar, de demandar conselh al cosin de Portia , Bellario, jusista a [[Pàdoa]]. L'apogèu de la pèça se debana a la cort del [[Dòge de Venècia]]. Shylock refusa l'ofèrta dels 6000 ducats de Bassanio, dos còps del montant del deute. Demanda sa liura de carn fresca d'Antonio. Lo Dòge, vòl salvar Antonio mas es incapable d'anullar lo contracte, somet l'afar a son visitor. S'identifica coma essent Balthazar, un jove jurista "doctor of the law"<ref group="Trad.">doctor de la lei</ref>, portaire d'una letra de recomandacion al Dòge del jurista mèstre Bellario. Lo doctor es Portia mascada, e lo clèrgue que l'acompanha es Nerissa, tanben travestida d'òme. Coma Balthazar, Portia mai d'un còp demanda a Shylock de far pròva de misericòrdia dins un celèbre discors, l'avertissent de l'aventatge de la pietat "is twice blest: It blesseth him that gives and him that takes"<ref group="Trad.">es dos còps benesit: es benesit aquel que dona e aquel que recep</ref> (IV, i, 185). Mas, Shylock formalament refusa tota compensacion e insistís per aver sa luira de carn. Coma la cort agrada l'obligacion de Shylock e qu'Antonio es preparat pel cotèl de Shylock, Portia utiliza abilament l'argument de Shylock per aquela execucion particulara. Ditz que lo contracte sonque permet a Shylock de lavar de ''carn'', e non pas de sang, d'Antonio. Alara, se Shylock leva una sola gota del sang d'Antonio, sos tèrras e bens serán abandonats a la lei de Venècia. Li ditz que deu copar precisament una liura de carn, pas mai ni mens; l'avertís senon del meteis castig "if the scale do turn, But in the estimation of a hair, Thou diest and all thy goods are confiscate."<ref group="Trad.">Se viran los platèus, çò estimat a sonque a un cabel, Moriràs e totes tus bens confiscatats</ref> Vencut, Shylock concedís a acceptat l'ofèrta en argent de Bassanio per pagar lo deute, ofrís d'en primièr que se paga tres còps l'obligacion, çò que refusa Portia, li disent que prenga son deute, e alara sonque lo principal, que tanben Portia rebuta li remembrant que d'esprel ja lo meteis a refusat en fàcia de la quita cort. Cita la lei jos que Shylock, essent josieu es a dire forastièr, avent ensejat de tocar la vida d'un ciutadan, abandonèt sa propriertat, per mitat al [[Republica de Venècia|govèrn]] e per l'autra a Antonio, daissant sa vida a la mercé del Dòge. Lo Dòge estaliva la vida de Shylock. Antonio demanda sa part en usufruch fins a la mòrt de Shylock, quand lo principal vendrà a Lorenzo e Jessica. A la demanda d'Antonio, lo Dòge fa la remesa graciosa de la mitat devent caser a l'estat, mas a la condicion que Shylock se convertiriá crestian e legariá tota sa fortuna a Lorenzo e Jessica (IV,i). Bassanio reconéis pas sa femna travestida, mas ofrís de li far una dona al pretendut jurista. Refusa d'en primièr, mas après l'insisténcia, Portia demanda son anèl e los gants d'Antonio. Antonio se desfa dels gants amb una rèire pensada, mas Bassanio dona l'anèl sonque après que capitèt a lo persuadir Antonio, d'ora dins la pèça aviá promés a sa femna de jamai lo pèrdre, vendre o donar. Nerissa, coma clèrga, capita tanben a recobrar l'anèl de Gratiano, que vei pas qu'es travestida. A Belmont, Portia e la tanta de Nerissa pretendon acusar lors esposes abans que revelen qu'en realitat lo jurista e lo clèrgue son travestits (V). Après las excusas de totes los personatges, Antonio apren de Portia que tres de sas naus son pas perdudas e tornèron. == Fonts == [[Fichièr:Il_Pecorone.jpg|esquèrra|vinheta|228x228px|Pagina títol de 1565 de ''Il Pecorone'' ]] [[Fichièr:Second_Folio_Title_Page_of_the_Merchant_of_Venice.jpg|vinheta|Primièra pagina e ''The Merchant of Venice'', Segond In Folio de 1632]] La pèrda d'una deuta mortala d'un mercadièr per s'èsser portat caucion d'un prèst per un amic èra istòria comuna dins l'Anglatèrra del sègle XVI.<ref name="Muir2005">{{Modèl:Cite book|last=Muir|first=Kenneth|authorlink=Kenneth Muir (scholar)|title=Shakespeare's Sources: Comedies and Tragedies|year=2005|publisher=Routledge|location=New York|isbn=0-415-35269-X|page=49|chapter=The Merchant of Venice}}</ref> Mai, lo tèst dels pretendents a Belmont, lo salvament del mercadièr de la penalitat d'una "liura de carn" per la nòva esposa de son amic travestida en jurista, e la demanda de son anèl d'acordalha en pagament son d'elements presents dins lo conte del sègle XIV ''[[:it:Il Pecorone|Il Pecorone]]'' de Giovanni Fiorentino, que foguèt publicat a Milan en 1558.<ref>Bloom (2007: 112–113)</ref> D'elements la scèna del procés son tanben dins ''The Orator'' d'Alexandre Sylvane, publicat dins una tranduccion de 1596.<ref name="Muir2005">{{Modèl:Cite book|last=Muir|first=Kenneth|authorlink=Kenneth Muir (scholar)|title=Shakespeare's Sources: Comedies and Tragedies|year=2005|publisher=Routledge|location=New York|isbn=0-415-35269-X|page=49|chapter=The Merchant of Venice}}</ref> l'istòria del tres coflèts son dins "Gesta Romanorum", una colleccion de contes benlèu recampilhats a la fin del sègle XIII. == Data e tèxte == La data de la composicion fde ''The Merchant of Venice'' se suitua entre 1596 e 1598. La pèça es mencionada per Francis Meres en 1598, tal que foguèt ja jogada a aquela data. La pagina títol de la primièra edicion de 1600 establís que foguèt jogada "mai d'un còp" a la data. La referéncia de Salerino a la nau''Andrew'' (I,i,27) seriá una allusion de la nau espanhòla ''St. Andrew,'' presa per l'anglés a [[Cadis]] en 1596. La data de 1596–97 correspond a l'estil de la pèça. La pèça foguèt listada al registre de la ''Stationers Company'', un biais a l'epòca d'obtenir un [[drech d'autor]] per una pèça novèla, per James Roberts on 22 July 1598 jol títol de ''The Merchant of Venice'', senon nomenada ''The Jew of Venice''<ref group="Trad.">Lo Josieu de Venècia</ref>. Lo 28 d'octobre de 1600 Roberts passèt sos drechs al librari Thomas Heyes; Heyes publiquèt lo primièr in quarto abans la fin d'aquel an. Un publicacion pirata de William Jaggard sortiguèt en 1619, nomenada False Folio. (Après que, lo filh de Thomas Heyes Laurence Heyes obtenguèt confirmacion de sos drechs sus la pèça lo 8 de julhet de 1619.) L'edicion de 1600 es mai sovent considerada coma essent mai presisa e fisabla. Es la basa del tèxte publicat en 1623 dins lo Primièr Folio, qu'apond de didascalias, sovent d'incisas musicalas.<ref>Stanley Wells and Michael Dobson, eds., ''The Oxford Companion to Shakespeare'' Oxford University Press, 2001, p. 288.</ref> == Tèmas == === Shylock e lo debat l'antisemitisme === La pèça es sovent jogada uèi, mas pòt trebolar lo public modèrne a causa de sos tèmas centrals, que pòdon paréisser [[Antisemitisme|antisemitas]]. Las criticas d'ara contunhan discutir sus la posicion de la pèça al subjècte de l'antisemitisme. [[Fichièr:Maurycy Gottlieb - Shylock e jessica.jpg|esquèrra|vinheta|''Shylock e Jessica'' (1876) per Maurycy Gottlieb.]] ==== Shylock, un sacamand ==== La societat elisabetana foguèt descricha coma "judeofobica".<ref>Philipe Burrin, ''Nazi Anti-Semitism: From Prejudice to Holocaust''. </ref> Los josieus angleses foguèron explusats jos [[Edoard Ièr d'Anglatèrra|Edoard I]] en 1290 sens permission de retorn fins a 1656 amb la lei d'[[Oliver Cromwell]]. A Venècia e en d'autres luòcs, lo josieus èra obligats de portat una còfa roja en public que sián plan identificats, e demorar dins de judariás vigiladas per de gardas crestians.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Venice.html The Virtual Jewish History Tour – Venice]</ref> Sus la scèna elisabetana, los josieus son sovent presentats coma de caricatiras Orientalistas, de nas arput e emperrucat de roja, e son descrichs mai sovent coma d'usurièrs avars; coma per exemple ''The Jew of Malta'' de [[Christopher Marlowe]], que presenta de biais comic un josieu sacamand nomenat Barabas. Mai sovent caracterizant lo mal, l'engana e la cobesiá. La pèça de Shakespeare pòt èsser dins la dralha d'aquela tradicion.<ref>Hales, John W. [https://archive.org/stream/englishhistorica09londuoft#page/652/mode/2up "Shakespeare and the Jews,"] ''The English Review'', Vol. </ref> La pagina títol de l<nowiki>'</nowiki>''In Quarto'' indica que la pèça es coneguda coma ''The Jew of Venice'' a l'epòca, que suggerís qu'èra vista coma la pèça ''The Jew of Malta'' de Marlowe. Una interpretacion de l'estructura de la pèça es que Shakespeare vòl far lo contraste entre la compason dels personatges principals cresstians e lo josieu venjatiu, que li manca la gràcia de comprene lo perdon. Mas tanben, es possible que Shakespeare vòl mostrar que la conversion foçada de Shylock coma crestian es una fin aürosa pel personatge, que pel public crestian son alma pòt intrar al paradis.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;"></sup> Sens far cas de las intencions de Shakespeare, la pèça foguèt utilizada pels antisemitas. Cal notar que amb la pagina títol de l'edicion de 1619 "With the Extreme Cruelty of Shylock the Jew..." deu descriure plan cossí èra vist Shylock pel public anglés. Los [[Nazisme|Nazis]] utilizèron l'usurièr Shylock per lor propaganda. Just après la [[nuèch de cristal]] en 1938, ''The Merchant of Venice'' foguèt difusat per tòca propagandista per las ondas alemandas. Se realizèron de produccions de la pèça a [[Lübeck]] (1938), [[Berlin]] (1940), e endacòm mai sul Territòri Nazi.<ref>Lecture by James Shapiro: "Shakespeare and the Jews".</ref> Dins una seria d'articles nomenada ''Observer'', (1785), l'autor britanic Richard Cumberland creèt un personatge sonat Abraham Abrahams que dich, "Cresi verament que lo personatge odiós de Shylock nos balhèt un pauc mens de persecucion, a nosaltres paure filhs escampilhats d'Abram, que la quita inquisicion"<ref group="Trad.">"I verily believe the odious character of Shylock has brought little less persecution upon us, poor scattered sons of [[Abraam|Abraham]], than the [[Inquisicion|Inquisition]] itself."</ref> <ref>{{Modèl:Cite book|last=Newman|first=Louis I.|title=Richard Cumberland: Critic and Friend of the Jews (Classic Reprint)|year=2012|publisher=Forgotten Books}}</ref> Cumberland mai tard escriguèt una pèça a succés, ''The Jew'' (1794), que son personatge títol, Sheva, es descrich coma compatissent, e que tanben a bon còr e es generós. Es lo primièr ensag conegut d'un capvirament dramatic del topic negatiu que Shylock personifica.<ref>{{Modèl:Cite book|last=Armin|first=Robert|title=Sheva, the Benevolent|year=2012|publisher=Moreclacke Publishing}}</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="272"></span> ==== Shylock, un personatge compatissent ==== [[Fichièr:Portia_and_Shylock.jpg|esquèrra|vinheta|''Shylock e Portia'' (1835) per Thomas Sully.]] Fòrça lectors modernes e especialistas de teatre legisson la pèça coma una crida a la toleréncia, notant que Shylock es un personatge compatissent. Donan per pròva que lo 'procés' de Shylock es una parodia de justícia, que Portia agís coma un jurista alara qu'a pas lo drech d'o far. Los personatges que semonçan Shylock per malonestetat utilizan l'engana per ganhar. Mai, Shakespeare dona a Shylock lo monològ màger: {| |- | ''To bait fish withal; If it will feed nothing else, it will feed my revenge.'' || N'escarissent de peis; se noiririá pas res pus, noirirà ma venjança |- | ''He hath disgraced me and hindered me half a million'' || Me desonorèt e me desempachèt d'un mièg milion |- | ''Laughed at my losses, mocked at my gains,'' || Riguèt de las mieunas pèrdas, garcèt dels mieus ganhs, |- | ''Scorned my nation, Thwarted my bargains,'' || Mespresèt la nacion mieuna, Contrarièt los mieus afars, |- | ''And what's his reason? I am a Jew!'' || E quina es la rason? Soi josieu! |- | ''Hath not a Jew eyes? Hath not a Jew hands, organs,'' || A pas d'uèis un josieu? a pas de mans, organs, |- | ''dimensions, senses, affections, passions; fed with'' || aspèctes, senses, afeccions, passions; noirit amb |- | ''the same food, hurt with the same weapons, subject'' || lo meteis manjar, ferrit per las meteissas armas, subjèctes |- |'' to the same diseases, healed by the same means,'' || a las meteissas malautiás, garit pels meteis mejans, |- |'' warmed and cooled by the same winter and summer'' || rescalfat e refrescat pel meteis ivèrn e estiu |- | ''as a Christian is? If you prick us, do we not bleed?'' || coma un crestian l'es? Se nos fissatz, nos sagnam pas? |- | ''If you tickle us, do we not laugh? If you poison us,'' || Se nos gratilhatz, risèm pas? se nos empoisonatz, |- | ''do we not die? And if you wrong us, shall we not revenge?'' || Morissèm pas? E se nos enganatz, nos venjaram pas? |- | ''If we are like you in the rest, we will resemble you in that.'' || Se sèm coma vosaltres pel reste, a vos semblaram per aquò. |- | ''If a Jew wrong a Christian, what is his humility?'' || Se un josieu ofensa un crestian, quin es son umilitat? |- | ''Revenge. If a Christian wrong a Jew, what should his'' || Venjança. Se un crestian ofensa un josieu, quin serà sa |- | ''sufferance be by Christian example? Why, revenge'' || sofrança per un èsser crestian? Perque, venjança |- | ''The villainy you teach me, I will execute,'' || La vilaniá que m'esenhèt, l'executi, |- | ''and it shall go hard I will better the instruction.'' || e irà a fons sonque que l'instruccion me melhori. |- | (Acte III, scèna I) || |} Es malaisit de saber se una lectura d'un Shylock compatissent se deu entierament al cambiament de las sensibilitats del lectors, o puslèu se Shakespeare, un autor que creèt de personatges complèxes, de multiplas facietas, provoquèt exprès aquela lectura. Una de las rasons d'aquela interpretacion es que l'estatut penós de Shylock dins la societat Veneciana es soslinhat. Segon de criticas, lo celèbre monològ de Shylock "Hath Not a Jew eyes?" lo rescata e ne fa un personatge tragic; dins lo dicors, Shylock argüís qu'es gaire diferent dels personatges Crestians.<ref>Scott (2002).</ref> Los detractors notan que la fin del monològ de Shylock a un reson vendicatiu: "if you wrong us, shall we not revenge?" Los tenent per un discors compatissent mòstran que çò que ditz Shylock l'aprenguèt del desir de se venjar dels quita personatges crestians: "If a Christian wrong a Jew, what should his sufferance be by Christian example? Why, revenge. The villainy you teach me, I will execute, and it shall go hard but I will better the instruction." Pasmens se Shakespeare escriguèt pas la pèça per amb l'intension d'èsser legida d'aquela mena, lo fact que contunha a aver aquela poténcia scenica per qu'encara percep de conflictes màger dins de tèrmes diferents es una illustracion de la subtilitat descriptiva de Shakespeare.<ref>Bloom (2007), p. 233.</ref> Dins lo procés Shylock representa çò que cresián los crestians elisabetan èsser lo desir josieu per la "justícia", en contraste amb la lor valor superiora de compassion crestiana. Los crestians dins la sala d'audiéncia exortan Shylock d'amar sos enemics, alara que d'espereles i capitan pas. <span class="cx-segment" data-segmentid="320"></span> [[Fichièr:Charles_Buchel_Sir_Herbert_Beerbohm_Tree_as_Shakespeare_s_Shylock.jpg|vinheta|Sir Herbert Beerbohm Tree coma Shylock, pintura de Charles Buchel (1895–1935).]] === Antonio, Bassanio === La depression inexplicada d'Antonio — "In sooth I know not why I am so sad"<ref group="Trad.">De vertat sabi pas perque soi tan triste</ref> — e la devocion totala per Bassanio levèt de criticas per teorizar que sofrís d'un [[Amor non partatjat|amor non partejat]] per Bassanio and e deprimís perque Bassanio atenguèt l'edat que cal prene femna. Dins sas pèças e poesias Shakespeare a vegada descriu de ligams mascles fòrts d'una omosociabilitiat, çò que menèt de criticas a deduire que Bassanio se rend al sentiment d'Antonio malgrat son obligacion de se maridar:<ref>{{Modèl:Cite book|last=Bloom|first=Harold|authorlink=Harold Bloom|title=Interpretations: William Shakespeare's The Merchant of Venice|year=2010|publisher=Infobase|location=New York|isbn=978-1-60413-885-6|page=27}}</ref> {| |- | ANTONIO: || |- | ''Commend me to your honourable wife:'' || Recomanda-me a la tieuna onorabla esposa: |- | ''Tell her the process of Antonio's end,'' || Diga-li lo procediment de la fin d'Antonio, |- | ''Say how I lov'd you, speak me fair in death;'' || Diga cossí t'amava, Parla-me fins a la mòrt; |- | ''And, when the tale is told, bid her be judge'' || E, quand l'istòria es contada, fa que siá la jutja |- | ''Whether Bassanio had not once a love.'' || Se Bassanio aguèt pas antan un amor. |- | BASSANIO: || |- | ''But life itself, my wife, and all the world'' || Mas la quita vida, l'esposa mieuna, e tot lo mond |- | ''Are not with me esteemed above thy life;'' || Son pas per ièu estimat mai que la tieuna vida; |- | ''I would lose all, ay, sacrifice them all'' || Perdriá tot, si, lo sacrifiriá tot |- | ''Here to this devil, to deliver you.'' || Aquí al diable, per te desluirar. |- | (IV,i) || |} Dins son ensag "Brothers and Others", publicat dins ''The Dyer's Hand,'' W. H. Auden descriu Antonio coma "un òme que la vida emocionala, pasmens se sa conducha es casta, es concentrada sus un membre del sieu sèxe." Los sentiments d'Antonio per Bassanio fan reson als sonets de Shakespeare: "But since she pricked thee out for women's pleasure,/ Mine be thy love, and my love's use their treasure."<ref group="Trad.">Mas dempuèi que te ponguèt ela del plaser femenin,/ La mina ten ton amor, e mon amor utiliza lor tresaur</ref> Antonio, ditz Auden, incarna los mots d'abnegacion sul cofret de plomb de Portia: "Who chooseth me, must give and hazard all he hath."<ref group="Trad.">Aquel que me causís deu donar e riscar tot çò que ten</ref> Antonio prenguèt aquela causida possiblament fatala perque es al desper, pas sonque per la pèrda de Bassanio dins lo maridatge, mas tanben perque Bassanio pòt pas tornar çò qu'Antonio sentís per el. La devocion vana d'Antonio es una mena idolatria: lo drech de viure es abandonat al benefici de l'èsser amat. I a un autre adorator dins la pèça: lo quita Shylock. "Shylock, quitament involontariament, de fach, risquèt per tòca de destruire l'enemic qu'òdia; e Antonio, quitament sens soscar signa lo prèst, risca tot per realizar la jòia de l'òme qu'ama". A l'encòp Antonio e Shylock, son d'acòrdi de perdre la vida d'Antonio en gatge, se tenent fòra dels tèrmes de la societat. Èra, segon Auden, una tradicionala "associacion de sodomia amb l'usura", que ven de tan luènh que [[Dante Alighieri|Dante]], de qui Shakespeare èra familiar.<span class="cx-segment" data-segmentid="365"></span> [[Fichièr:Drury_Lane_Playbill_of_the_Merchant_of_Venice.jpg|vinheta|Lo cartèl de 1741 pel Theatre Royal de Drury Lane.]] == Notas e referéncias== === Referéncias === <references/> === Traduccion === <references group="Trad."/> == Ligams extèrnes == * [http://www.shakespearestudyguide.com/MerchantText.html Complete Annotated Text on One Page] – No ads or images * [http://www.shakespeare-online.com/plays/merchantscenes.html ''The Merchant of Venice''] – Critical Analysis from Shakespeare Online * [https://web.archive.org/web/20120724011333/http://www.shakespeare-navigators.com/merchant/ ''The Merchant of Venice'' Navigator] – Includes annotated text, line numbers, search engine, and scene summaries. * [http://www.bartleby.com/70/index19.html ''Entire Script''- ''The Merchant of Venice''] fully copied, in easy to read format * [[gutenberg:2243|''The Merchant of Venice'']] at Project Gutenberg * [https://web.archive.org/web/20130529225306/http://shakespeare.mit.edu/merchant/full.html ''The Merchant of Venice''] – HTML version of this title. * [https://web.archive.org/web/20160830031520/http://www.maximumedge.com/shakespeare/merchant.htm ''The Merchant of Venice''] – Searchable version of the play, indexed by scene. * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://librivox.org/search?title=The+Merchant+of+Venice&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''The Merchant of Venice'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * [https://web.archive.org/web/20160330173012/http://www.paperstarter.com/merchantofvenice.htm Thesis statements & important quotes from ''The Merchant of Venice''] * [https://web.archive.org/web/20050404183405/http://www.cliffsnotes.com/WileyCDA/LitNote/id-76.html CliffsNotes] * [http://www.sparknotes.com/shakespeare/merchant/ SparkNotes: Study Guide] * [https://web.archive.org/web/20160416132609/http://www.webenglishteacher.com/merchant.html Lesson plans for ''The Merchant of Venice''] at Web English Teacher * [https://web.archive.org/web/20130424174336/http://www.shmoop.com/merchant-of-venice/ ''The Merchant of Venice''] study guide, themes, quotes, character analyses, teaching guide * [http://merchantofvenice.weebly.com/ ''A Contemporary English Version of The Merchant of Venice''] – includes extensive notes and commentary, with essays on "The Lottery" and "The Three Sals." * [https://web.archive.org/web/20121207211742/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/?content=20111201 ''Voices on Antisemitism'' Interview with Michael Kahn] from the U.S. Holocaust Memorial Museum; Discusses theme of antisemitism {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Pèça de teatre de Shakespeare]] dzmcva6hgiochnsww3c9902k58zw1og 0 165262 2500805 2303313 2026-05-16T12:49:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500805 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Mango - single.jpg|vinheta|Manga]] [[Fichièr:Mangos - single and halved.jpg|vinheta|Manga]] [[imatge:Mangga gedong gincu 071021-0845 tmo.jpg|vinheta|''Mangga gedong gincu'' del ''Mangifera indica'', Tomo, Java, Indonesia.]] La '''manga''' es lo [[fruch]] del [[manguièr]], grand [[arbre]] [[Tropic|tropical]] de la [[Familha (biologia)|familha]] de las ''Anacardiaceae'', originari de las [[Bòsc|sèlvas]] d'[[Índia]], de [[Paquistan]] e de [[Birmania]] ont encara buta a l'estat salvatge. Aquel arbre, lo ''Mangifera indica'', a un fulham persistent, dens e vert escur. La forma de son fruch es a la base del motifu ''cachemire''. Son nom ven del portugués ''manga'', revirat del malaialam മാങ്ങ, ''māṅga'', que ven del tamol மாங்காய், ''māṅgāy.'' Se nomena ''mangas salvatjas'' los fruchs d'autres arbres, du genre ''Irvingia'' (aqueles fruchs son verts amb de tacas negras e lor carn es d'una bèla color iranjat e d'un perfum delociós) <ref>[https://web.archive.org/web/20070622010950/http://www.cifor.cgiar.org/publications/pdf_files/factsheet/Mango_frc.pdf]</ref>, de la familha de las ''Irvingiaceae''. == Descripcion == [[Fichièr:Sliced-cubed_Mango_01.jpg|esquèrra|vinheta|200x200px|Carn de manga obèrta en cube]] La manga es un [[fruch]] de carn, son pes varia de 300&nbsp;g a 2&nbsp;kg. Es una drupa, sa carn aderís a un clòsc larg, plan e limpant. Pòt èsser ronda, ovala o reniforma, e presenta una rusca podent èsser de color jauna, verda o roja, que se cal levar, que conten de substéncias irritantas e es donc pas comestibla. Sa carn es jauna escura, onchosa, grassa e sucrada amb un gost pareissent al persèc e a la flor. Segon las varietats o quand lo fruch es tròp madur, la carn ven a vegada filosa. == Istòria == Segon los tèxtes, [[Boda]] recep en don de la cortesana [[Ambapali]] un vergièr de manguièrs per i meditar e, segon las interpretacions, per li servir de renda lui permetent atal de se consacrar a sa dralha. Lo manguièr se seriá espandut amb lo bodisme, atenguent al sègle V AbC. la Malaisia puèi l'Orient Extrèma. Lo viatjaire e pelegrin chinés [[Xuanzang]] l'auriá nenat en China de son viatge en Índia. Los [[Arabs]] l'introduguèron, eles, a l'[[Orient Mejan]] e en [[Africa]]. En [[1328]], Jodanus Cutulus, evesque de Columbum, [[Quilon]] al [[Kerala]] de fach la primièra mencion. Dins la primièra mitat del [[sègle XV]], lo vitjaire [[Nicolò de' Conti]] en fach la primièra descripcion jom nom d'''amba'', del [[sanscrit]] ''amram''. D'Africa, los [[Portugal|Portugueses]] lo menan al [[Brasil]] e s'espandís dins lo Mond Nòu. Las primièras culturas en [[Florida]], dugudas al Doctor Henry Perine, datan de [[1833]], lo fruch atenguèt la [[Califòrnia]] dins los ans 1880. Ara, la manga es cultivada dins totes los païses trpicals e subtropicals, e se conéis de centenats d'espècias diferentas, qu'unas solament son comercializadas. == Espècas == * ''Mangifera altissima'' * ''Mangifera caesia'' * ''Mangifera camptosperma'' * ''Mangifera casturi'' * ''Mangifera foetida'' * ''Mangifera indica'' * ''Mangifera kemanga'' * ''Mangifera longipes'' * ''Mangifera macrocarpa'' * ''Mangifera odorata'' * ''Mangifera pajang'' * ''Mangifera pentandra'' * ''Mangifera persiciformis'' * ''Mangifera siamensis'' == Varietats == [[Fichièr:Mangues_sechees.jpg|drecha|vinheta|Mangas secadas]] [[Fichièr:Mango_tree_Kerala_in_full_bloom.jpg|vinheta|352x352px|Un manguièr en plena florason [[Kerala]], [[Índia]]]] * Alphonso (Índia) * Amélie dicha "Gouverneur" (Burkina Faso) * Cogshall ([[Reünion|La Reünion]]) o manga americana, early gold o "manga desvissa" que copada en doas se "desvissa" en liberant lo clòsc. * Ataulfo ([[Mexic]]) * Auguste ([[Reünion|La Reünion]]) * Bassignac ([[Martinica]]) * Blanc ([[Cariba|Caraïba]]) * Bonbon (La Reünion e [[Guaiana]]). * Bowen mangas Australianas * Brooks dicha "Retard" (Burkina Faso)  * Cambodiana ([[Vietnam]]) * Carotte (La Reünion) * Corne (Caraïba, [[Haití (estat)|Haití]]) * Crassous (Antilhas francesas) * Dragée (La Reünion) * Francique (Caraïba, Haití) * Freycinet (Antilhas francesas) * Haden, al fòrt gost de mèl * Heidi (la Reünion) * Julie (Antilhas francesas) * José (La Reünion) * Kent ([[Brasil]], [[Peró]], [[Còsta d'Evòri]], [[Senegal]], [[Republica Dominicana|Republica dominicana]], [[Eqüator (país)|Eqüator]]), sens fibras * Léonard (la Reünion) * Mancurat (Índe), la variatat mai cara en Índia, de forma redonda, força gostosa, culhida en mai. * Mangofil (Antilhas francesas) * Marie-Louise (La Reünion), esferica, sens fibres * Maya ([[Còsta Rica]]), fòrça gostosa<br> * Nam Dok Mai ([[Tailàndia]]), gost variant de l'iranja al persec segon lo gra de maturitat * Pakistani Honey ([[Paquistan]]), carn jauna leugièr gost de mèl * Persinet (Guaiana) * Reine-Amélie (Antilhas francesas) * Sabre ([[Seichèlas]]) * Saobot (Guaiana) * Tommy Atkins, gros fruch amb gostós perfum exotic, amb fibras * Adam ([[Argeria]]) == Produccion e exportacion == Lo '''punt jaune''' es una marca qu'aparéis sus la pèl d'unas varietats de manga e qu'indica que lo fruch es madur. Mas, per l'exportacion, los fruchs son culhits verts, çò que merma las qualitats gustativas<ref name="cirad_#01">[https://web.archive.org/web/20160303204818/http://reunion-mayotte.cirad.fr/actualites/conservation_des_mangues "Des mangues qui se conservent plus longtemps"] CIRAD, 4 février 2009</ref>. == Importança economica == {| class="wikitable droite" style="margin-bottom: 10px;" |'''Pays''' |'''Production 2008 (t.)''' |- |[[Índia]] | align="right" |13 649 400 |- {{ligne grise}} |[[Republica Populara de China|China]] | align="right" |3 976 716 |- {{ligne grise}} |[[Indonesia]] | align="right" |2 013 123 |- {{ligne grise}} |[[Mexic]] | align="right" |1 855 359 |- {{ligne grise}} |[[Tailàndia]] | align="right" |1 800 000 |- {{ligne grise}} |[[Paquistan]] | align="right" |1 753 686 |- {{ligne grise}} |[[Brasil]] | align="right" |1 272 180 |- {{ligne grise}} |[[Filipinas]] | align="right" |884 011 |- {{ligne grise}} |[[Bangladèsh]] | align="right" | 802 750 |- {{ligne grise}} |[[Nigèria]] | align="right" |734 000 |} La produccion mondiala èra de 26,3&nbsp;milions de tonas en [[2004]]. La manga es tanben lo sièisen fruch mai produch al mond (après la [[banana]], lo [[rasim]], l'[[irange]], la [[poma]] e la [[banana de còire]]). Quatre e vint païses dins lo mond sont productors de manga. Dempuèi unas annadas, la produccion mondiala de manga aumentèt fòrça. Subretot a causa de l’apareisson de fòrça païses productors novèls coma la [[Republica Populara de China|China]], que venguèt a la segonda plaça mondiala. Quitament los païses coma l’Índia ont la manga buta dempuèi de milièrs d’annadas aumentèron mas la produccion indiana es subretot consomida al luòc. === Fitosanitari === La manga patís de fòrça [[Mycota|mycotas]] coma que l'antracnòsi o de parasits coma la mosca de la manga o la cuca del clòsc de la manga. Las perturbacions climaticas son la causa màger de gaireben totas las malautiás, subretot la mosca de manga<ref>{{Ligam web}}</ref>. == Utilizacion == La manga es utilizada dins de plats d'origina tropicala o encara en chuc. [[Fichièr:Mango_and_Beancurd_Dessert_(313854353).jpg|drecha|vinheta|267x267px|Bevenda a basa de manga]] === Per l'alimentacion === La manga se consomís dins lo mond entièr mas es mai gostosa al culhir. La manga es madura quand se marca a la pression leugièra dels dets e que exala un perfum capitós, o, de biais segur, quand de marcas de sucre son visibles a la base del pecol. Una manga verta est sovent pas madur, mas i a d'excepcions. Lo gost de la manga depend de la variatat e de la maduritat; se pòt sentir de gots de persec, de flors, de citron, d'albricot, de banana, de menta... o quitament d'esséncia de terebentina. Se pòt la manjar natura o dins d'ensaladas de fruchs, cerealas e sorbets. Se'n pòt far de chuc o e de [[confitura]]. Es tanben utilizada, seca e moguda, dins fòrça plats de legums de la cosina del nòrd de l'[[Índia]] per donar un pauc d'agre ont se nomena ''amchur'' (''amchoor''), ''am'' essent lo mot [[Indi (lenga)|indi]] per "manga". Es deliciosa amb la polalha, l'anet e lo pòrc. Dins las [[Mascarenhas]], la manga verta se pòt utilizar per un [[rogalh]] especiat qu'accompanha los plats de vianda. Los [[Chutney|chutneys]] de manga verta son de condiments doces compausats de manga e d'espicias variadas. Acompanhan los plats al curri, la vianda freja o los formatges. La matèra grassa presa del clòsc de la manga es incorporada a d'aliments coma lo chocolat <ref>[https://web.archive.org/web/20140305183923/http://www.jle.com/e-docs/00/03/FE/09/article.md?fichier=images.htm Mangue et chocolat]</ref>. === Nutricion === {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! colspan="2" |Valor nutricionala per 100g<br> |- !Energia |250 kJ (60 kcal) |- |'''Glucids''' | 15&nbsp;g |- !Sucres |13,7&nbsp;g |- !Fibras alimentàrias |- |'''Grassas''' | 0,38&nbsp;g |- |'''Proteïnas''' | 0,82&nbsp;g |- ! colspan="2" |Vitaminas |- |Vitamina A equiv. beta-Carotèn Luteïna/Zeaxantina | (7 %) 54 μg (6 %) 640 μg 23 μg |- |Vitamina B1 | (2 %) 0,028&nbsp;mg |- |Vitamina B2 | (3 %) 0,038&nbsp;mg |- |Vitamina B3 | (4 %) 0,669&nbsp;mg |- | Vitamine B5 | (4 %) 0,197&nbsp;mg |- |Vitamina B6 | (9 %) 0,119&nbsp;mg |- |Vitamina B9 | (11 %) 43 μg |- |Colina | (2 %) 7,6&nbsp;mg |- |Vitamina C | (44 %) 36,4&nbsp;mg |- |Vitamina E | (6 %) 0,9&nbsp;mg |- |Vitamina K | (4 %) 4.2 μg |- ! colspan="2" |Minerals |- |Calci | (1 %) 11&nbsp;mg |- |Fèrre | (1 %) 0,16&nbsp;mg |- |Magnèsi | (3 %) 10&nbsp;mg |- |Manganès | (3 %) 0,063&nbsp;mg |- |Fosfòr | (2 %) 14&nbsp;mg |- |Potassi | (4 %) 168&nbsp;mg |- |Sòdi | (0 %) 1&nbsp;mg |- |Zinc | (1 %) 0,09&nbsp;mg |} == Referéncias == {{Reflist}} [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] [[Categoria:Fruch alimentari]] ci95rd9ecia3iokrqaurgd9u0l4d73n 0 166572 2500888 2067840 2026-05-17T08:15:10Z Jiròni 239 2500888 wikitext text/x-wiki Una '''èra''' geologica es una subdivision del [[Escala dels tempses geologics|temps geologic]], que dividís los [[Eon|eons.]] L'eon [[Fanerozoïc]] es subdevesit en tres èras: lo [[Paleozoïc]], lo [[Mesozoïc]] e lo [[Cenozoïc]], que representa las principalas estapas dins lo registre fossil macroscopic. Aquestas èras son separadas per d'[[Extinccion de massa|extinccions de massa]]; l'[[Extinction Permian-Trias]] limita lo Paleozoïc-Mesozoïc e l'Extinccion Cretacèu-Terciària entre lo Mesozoïc e lo Cenozoïc. I a de pròvas qu'impactes meteòrics catastrofics qu'aguèron un ròtle important per marcar las diferéncias entre las èras. Istoricament, los eons [[Adean]], [[Arquean]] e [[Proterozoïc]] èran gropats dins l'[[èra Precambriana]]. Aquela èra cobrissiá los quatre mil milions d'ans d'istòria de la Tèrra precedent l'aparicion dels animals de clòsc dur. Recentament, aqueles eons son estats subdividits en èras. {| class="" cellspacing="0" cellpadding="10" border="1" ! style="background: rgb(239, 239, 239) none repeat scroll 0% 0%;" | Èra ! style="background: rgb(239, 239, 239) none repeat scroll 0% 0%;" | Periòde |- | [[Cenozoïc]] | Fa 66 milions d'ans - fins ara<br> |- | [[Mesozoïc]] | Fa 252 milions d'ans – fa 66 milions d'ans |- | [[Paleozoïc]] | Fa 542 milions d'ans – fa 252 milions d'ans |- | [[Neoproterozoïc]] | Fa 1.000 milions d'ans – fa 542 milions d'ans |- | [[Mesoproterozoïc]] | Fa 1.600 milions d'ans – fa 1.000 milions d'ans |- | [[Paleoproterozoïc]] | Fa 2.500 milions d'ans – fa 1.600 milions d'ans |- | [[Neoarquean]] | Fa 2.800 milions d'ans – fa 2.500 milions d'ans |- | [[Mesoarquean]] | Fa 3.200 milions d'ans – fa 2.800 milions d'ans |- | [[Paleoarquean]] | Fa 3.600 milions d'ans – fa 3.200 milions d'ans |- | [[Eoarquean]] | Fa 3.800 milions d'ans (non oficial) – fa 3.600 milions d'ans |- | [[Adean]]<br/>''Oficialament pas dividit en èras'' | Dempuèi la formacion de la Tèrra - fa 3.800 milions d'ans |} == Vejatz tanben == * [[Eon]] * [[Escala dels tempses geologics]] {{Commonscat}} oexsdruzisu9i7xxn44o3ycvb2csh1l 0 166581 2500809 2473023 2026-05-16T14:12:01Z Jiròni 239 /* Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn */ 2500809 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap a estat descobèrt a las darrièras quatre o cinc decenniás. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatilit|estromatilits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, qu'atal son amagas las originas, mentretant que las autras o alara son estats destruidas per la erosion o demòran plan enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Se crei que la Tèrra se formèt a comptar de l'acumulacion de material en orbita solara fa unes 4.500 milions d'ans e poiriá aver fach impacte amb un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard se jonheriá en formant la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrestra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas la s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se la nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «Proterozoïc», «Arquean» e «Adean» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand sorgiguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins unas ròcas de 3.800 milions d'ans d'antiquitat a l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de bacterias de mai de 3.460 milions d'ans plan preservats en Austràlia Occidental. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondiant. Daissant de costat unas instàncias non verificadas de formas fòrça mai ancianas al [[Tèxas]] en [[Índia]], las primièras formas multicellularas complèxas sembla aver aparegut fa unes 600 milions d'ans. Se coneis una colleccion fòrça divèrsa de formas de còrsses a partir d'unes jaces pertot pel mond. Recebon lo nom de «organismes ediacarians». Las creaturas de clòscs durs apareguèron cap a la fin d'aqueste periòde. Fa unes 544 milions d'ans apareguèt una colleccion de formas amb fòrça diversitat, començant al Precambrian mai tard amb una «pichona fauna amb clòsc» e s'acabant al [[Cambrian|Cambrian inferior]] amb una «[[fauna de Burgess]]» fòrça diversificada e fòrça modèrna. Aqueste espandiment es conegut coma «[[explosion cambriana]]». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] 2s7e5ihnxf70x5ku2o9yqpl20fn5mek 2500810 2500809 2026-05-16T14:21:09Z Jiròni 239 /* Vista generala */ 2500810 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap a estat descobèrt a las darrièras quatre o cinc decenniás. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, qu'atal son amagas las originas, mentretant que las autras o alara son estats destruidas per la erosion o demòran plan enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Se crei que la Tèrra se formèt a comptar de l'acumulacion de material en orbita solara fa unes 4.500 milions d'ans e poiriá aver fach impacte amb un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard se jonheriá en formant la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrestra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas la s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se la nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «Proterozoïc», «Arquean» e «Adean» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand sorgiguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins unas ròcas de 3.800 milions d'ans d'antiquitat a l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de bacterias de mai de 3.460 milions d'ans plan preservats en Austràlia Occidental. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondiant. Daissant de costat unas instàncias non verificadas de formas fòrça mai ancianas al [[Tèxas]] en [[Índia]], las primièras formas multicellularas complèxas sembla aver aparegut fa unes 600 milions d'ans. Se coneis una colleccion fòrça divèrsa de formas de còrsses a partir d'unes jaces pertot pel mond. Recebon lo nom de «organismes ediacarians». Las creaturas de clòscs durs apareguèron cap a la fin d'aqueste periòde. Fa unes 544 milions d'ans apareguèt una colleccion de formas amb fòrça diversitat, començant al Precambrian mai tard amb una «pichona fauna amb clòsc» e s'acabant al [[Cambrian|Cambrian inferior]] amb una «[[fauna de Burgess]]» fòrça diversificada e fòrça modèrna. Aqueste espandiment es conegut coma «[[explosion cambriana]]». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] qsdyo0in3qgg8ktqmifvxdc0lsl89a3 2500812 2500810 2026-05-16T14:30:13Z Jiròni 239 /* Vista generala */ 2500812 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, qu'atal son amagas las originas, mentretant que las autras o alara son estats destruidas per la erosion o demòran plan enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Se crei que la Tèrra se formèt a comptar de l'acumulacion de material en orbita solara fa unes 4.500 milions d'ans e poiriá aver fach impacte amb un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard se jonheriá en formant la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrestra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas la s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se la nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «Proterozoïc», «Arquean» e «Adean» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand sorgiguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins unas ròcas de 3.800 milions d'ans d'antiquitat a l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de bacterias de mai de 3.460 milions d'ans plan preservats en Austràlia Occidental. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondiant. Daissant de costat unas instàncias non verificadas de formas fòrça mai ancianas al [[Tèxas]] en [[Índia]], las primièras formas multicellularas complèxas sembla aver aparegut fa unes 600 milions d'ans. Se coneis una colleccion fòrça divèrsa de formas de còrsses a partir d'unes jaces pertot pel mond. Recebon lo nom de «organismes ediacarians». Las creaturas de clòscs durs apareguèron cap a la fin d'aqueste periòde. Fa unes 544 milions d'ans apareguèt una colleccion de formas amb fòrça diversitat, començant al Precambrian mai tard amb una «pichona fauna amb clòsc» e s'acabant al [[Cambrian|Cambrian inferior]] amb una «[[fauna de Burgess]]» fòrça diversificada e fòrça modèrna. Aqueste espandiment es conegut coma «[[explosion cambriana]]». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] 02rjcyq61u3aqrywu72utfmgdmno8b7 2500813 2500812 2026-05-16T14:34:41Z Jiròni 239 /* Vista generala */ 2500813 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, que n'amaga las originas, mentre que las autras foguèron destruidas per l'erosion o demòran enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Òm pensa que la Tèrra se formèt a comptar de l'acumulacion de material en orbita solara fa unes 4.500 milions d'ans e poiriá aver fach impacte amb un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard se jonheriá en formant la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrestra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas la s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se la nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «Proterozoïc», «Arquean» e «Adean» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand sorgiguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins unas ròcas de 3.800 milions d'ans d'antiquitat a l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de bacterias de mai de 3.460 milions d'ans plan preservats en Austràlia Occidental. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondiant. Daissant de costat unas instàncias non verificadas de formas fòrça mai ancianas al [[Tèxas]] en [[Índia]], las primièras formas multicellularas complèxas sembla aver aparegut fa unes 600 milions d'ans. Se coneis una colleccion fòrça divèrsa de formas de còrsses a partir d'unes jaces pertot pel mond. Recebon lo nom de «organismes ediacarians». Las creaturas de clòscs durs apareguèron cap a la fin d'aqueste periòde. Fa unes 544 milions d'ans apareguèt una colleccion de formas amb fòrça diversitat, començant al Precambrian mai tard amb una «pichona fauna amb clòsc» e s'acabant al [[Cambrian|Cambrian inferior]] amb una «[[fauna de Burgess]]» fòrça diversificada e fòrça modèrna. Aqueste espandiment es conegut coma «[[explosion cambriana]]». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] bft59p5pnwo9ag8wnwi8s3exsqjbtbu 2500815 2500813 2026-05-16T14:41:50Z Jiròni 239 /* Vista generala */ 2500815 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, que n'amaga las originas, mentre que las autras foguèron destruidas per l'erosion o demòran enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Òm pensa que la Tèrra se formèt a partir de l'acumulacion de material en orbita solara fa 4.500 milions d'annadas e poiriá èsser impactada per un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard ananas se reünir per formar la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrèstra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas la s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se la nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «Proterozoïc», «Arquean» e «Adean» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand sorgiguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins unas ròcas de 3.800 milions d'ans d'antiquitat a l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de bacterias de mai de 3.460 milions d'ans plan preservats en Austràlia Occidental. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondiant. Daissant de costat unas instàncias non verificadas de formas fòrça mai ancianas al [[Tèxas]] en [[Índia]], las primièras formas multicellularas complèxas sembla aver aparegut fa unes 600 milions d'ans. Se coneis una colleccion fòrça divèrsa de formas de còrsses a partir d'unes jaces pertot pel mond. Recebon lo nom de «organismes ediacarians». Las creaturas de clòscs durs apareguèron cap a la fin d'aqueste periòde. Fa unes 544 milions d'ans apareguèt una colleccion de formas amb fòrça diversitat, començant al Precambrian mai tard amb una «pichona fauna amb clòsc» e s'acabant al [[Cambrian|Cambrian inferior]] amb una «[[fauna de Burgess]]» fòrça diversificada e fòrça modèrna. Aqueste espandiment es conegut coma «[[explosion cambriana]]». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] ngys8mohsezp7thl468ir1k4e4w6m56 2500816 2500815 2026-05-16T14:42:36Z Jiròni 239 /* Vista generala */ 2500816 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, que n'amaga las originas, mentre que las autras foguèron destruidas per l'erosion o demòran enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Òm pensa que la Tèrra se formèt a partir de l'acumulacion de material en orbita solara fa 4.500 milions d'annadas e poiriá èsser impactada per un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard s'anava reünir per formar la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrèstra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas la s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se la nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «Proterozoïc», «Arquean» e «Adean» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand sorgiguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins unas ròcas de 3.800 milions d'ans d'antiquitat a l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de bacterias de mai de 3.460 milions d'ans plan preservats en Austràlia Occidental. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondiant. Daissant de costat unas instàncias non verificadas de formas fòrça mai ancianas al [[Tèxas]] en [[Índia]], las primièras formas multicellularas complèxas sembla aver aparegut fa unes 600 milions d'ans. Se coneis una colleccion fòrça divèrsa de formas de còrsses a partir d'unes jaces pertot pel mond. Recebon lo nom de «organismes ediacarians». Las creaturas de clòscs durs apareguèron cap a la fin d'aqueste periòde. Fa unes 544 milions d'ans apareguèt una colleccion de formas amb fòrça diversitat, començant al Precambrian mai tard amb una «pichona fauna amb clòsc» e s'acabant al [[Cambrian|Cambrian inferior]] amb una «[[fauna de Burgess]]» fòrça diversificada e fòrça modèrna. Aqueste espandiment es conegut coma «[[explosion cambriana]]». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] 9sok37mpsdapdbb9v3tn2ggolaknbk3 2500817 2500816 2026-05-16T14:44:10Z Jiròni 239 /* Vista generala */ 2500817 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, que n'amaga las originas, mentre que las autras foguèron destruidas per l'erosion o demòran enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Òm pensa que la Tèrra se formèt a partir de l'acumulacion de material en orbita solara fa 4.500 milions d'annadas e poiriá èsser impactada per un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard s'anava reünir per formar la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrèstra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, ja que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas la s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se la nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «Proterozoïc», «Arquean» e «Adean» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand sorgiguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins unas ròcas de 3.800 milions d'ans d'antiquitat a l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de bacterias de mai de 3.460 milions d'ans plan preservats en Austràlia Occidental. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondiant. Daissant de costat unas instàncias non verificadas de formas fòrça mai ancianas al [[Tèxas]] en [[Índia]], las primièras formas multicellularas complèxas sembla aver aparegut fa unes 600 milions d'ans. Se coneis una colleccion fòrça divèrsa de formas de còrsses a partir d'unes jaces pertot pel mond. Recebon lo nom de «organismes ediacarians». Las creaturas de clòscs durs apareguèron cap a la fin d'aqueste periòde. Fa unes 544 milions d'ans apareguèt una colleccion de formas amb fòrça diversitat, començant al Precambrian mai tard amb una «pichona fauna amb clòsc» e s'acabant al [[Cambrian|Cambrian inferior]] amb una «[[fauna de Burgess]]» fòrça diversificada e fòrça modèrna. Aqueste espandiment es conegut coma «[[explosion cambriana]]». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] 5ikoiyhgakfgpkb1nvt5g65d1u1mjla 2500825 2500817 2026-05-16T16:34:14Z Jiròni 239 /* Vista generala */ 2500825 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, que n'amaga las originas, mentre que las autras foguèron destruidas per l'erosion o demòran enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Òm pensa que la Tèrra se formèt a partir de l'acumulacion de material en orbita solara fa 4.500 milions d'annadas e poiriá èsser impactada per un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard s'anava reünir per formar la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrèstra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, ja que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «[[Proterozoïc]]», «[[Arquean]]» e «[[Adean]]» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand sorgiguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins unas ròcas de 3.800 milions d'ans d'antiquitat a l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de bacterias de mai de 3.460 milions d'ans plan preservats en Austràlia Occidental. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondiant. Daissant de costat unas instàncias non verificadas de formas fòrça mai ancianas al [[Tèxas]] en [[Índia]], las primièras formas multicellularas complèxas sembla aver aparegut fa unes 600 milions d'ans. Se coneis una colleccion fòrça divèrsa de formas de còrsses a partir d'unes jaces pertot pel mond. Recebon lo nom de «organismes ediacarians». Las creaturas de clòscs durs apareguèron cap a la fin d'aqueste periòde. Fa unes 544 milions d'ans apareguèt una colleccion de formas amb fòrça diversitat, començant al Precambrian mai tard amb una «pichona fauna amb clòsc» e s'acabant al [[Cambrian|Cambrian inferior]] amb una «[[fauna de Burgess]]» fòrça diversificada e fòrça modèrna. Aqueste espandiment es conegut coma «[[explosion cambriana]]». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] j8bpz5li9zabjj5yu3eb3s2rncada0h 2500826 2500825 2026-05-16T16:36:56Z Jiròni 239 /* Organismes precambrians */ 2500826 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, que n'amaga las originas, mentre que las autras foguèron destruidas per l'erosion o demòran enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Òm pensa que la Tèrra se formèt a partir de l'acumulacion de material en orbita solara fa 4.500 milions d'annadas e poiriá èsser impactada per un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard s'anava reünir per formar la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrèstra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, ja que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «[[Proterozoïc]]», «[[Arquean]]» e «[[Adean]]» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand apareguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins d'unas ròcas de 3.800 milions d'annadas de l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de [[bacteria]]s de mai de 3.460 milions d'annadas plan preservadas en Austràlia Occidentala. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondós. Daissant de costat unas instàncias non verificadas de formas fòrça mai ancianas al [[Tèxas]] en [[Índia]], las primièras formas multicellularas complèxas sembla aver aparegut fa unes 600 milions d'ans. Se coneis una colleccion fòrça divèrsa de formas de còrsses a partir d'unes jaces pertot pel mond. Recebon lo nom de «organismes ediacarians». Las creaturas de clòscs durs apareguèron cap a la fin d'aqueste periòde. Fa unes 544 milions d'ans apareguèt una colleccion de formas amb fòrça diversitat, començant al Precambrian mai tard amb una «pichona fauna amb clòsc» e s'acabant al [[Cambrian|Cambrian inferior]] amb una «[[fauna de Burgess]]» fòrça diversificada e fòrça modèrna. Aqueste espandiment es conegut coma «[[explosion cambriana]]». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] n4wni7ycwkptuqw6cx1oz0e31ouhzni 2500828 2500826 2026-05-16T17:02:09Z Jiròni 239 /* Organismes precambrians */ 2500828 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, que n'amaga las originas, mentre que las autras foguèron destruidas per l'erosion o demòran enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Òm pensa que la Tèrra se formèt a partir de l'acumulacion de material en orbita solara fa 4.500 milions d'annadas e poiriá èsser impactada per un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard s'anava reünir per formar la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrèstra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, ja que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «[[Proterozoïc]]», «[[Arquean]]» e «[[Adean]]» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand apareguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins d'unas ròcas de 3.800 milions d'annadas de l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de [[bacteria]]s de mai de 3.460 milions d'annadas plan preservadas en Austràlia Occidentala. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondós. Levat qualques exemples non verificats de formas fòrça mai ancianas en [[Tèxas]] e en [[Índia]], las premièras formas multicellularas complèxas semblan èsser aparegudas i a aperaquí 600 milions d'annadas. Una colleccion pron diversificada de formas de còrs mòl es coneguda sus qualques sites a travèrs lo mond. Òm los apela los « organismes de l'Ediacarian ». Las creaturas de clòsca dura son aparuegudas vèrs la fin d'aqueste periòde. Una colleccion fòrça diversificada de formas es apareguda i a aperaquí 544 milions d'annadas, que debuta a la fin del Precambrian amb una « fauna de clòsca pichona » e que se termina al començament del [[Cambrian]] amb la « fauna de Burgess » fòrça diversificada e relativament modèrna. Aquesta radiacion evolutiva rapida es coneguda coma « explosion cambriana ». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confús. Se crei generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un unic supercontinent fa unes 1.000 milions d'ans. Lo supercontinent, conegut coma «Rodinia», se fragmentèt fa unes 600 milions d'ans. I aguèt unes periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], fa unes 2.200 milions d'ans. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], comencèt a se produsire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a que las superfícias oxidablas s'agotèron. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] g5c0syo66eow3f4bt0tf91on39cfh32 2500833 2500828 2026-05-16T17:51:14Z Jiròni 239 /* Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn */ 2500833 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, que n'amaga las originas, mentre que las autras foguèron destruidas per l'erosion o demòran enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Òm pensa que la Tèrra se formèt a partir de l'acumulacion de material en orbita solara fa 4.500 milions d'annadas e poiriá èsser impactada per un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard s'anava reünir per formar la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrèstra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, ja que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «[[Proterozoïc]]», «[[Arquean]]» e «[[Adean]]» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand apareguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins d'unas ròcas de 3.800 milions d'annadas de l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de [[bacteria]]s de mai de 3.460 milions d'annadas plan preservadas en Austràlia Occidentala. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondós. Levat qualques exemples non verificats de formas fòrça mai ancianas en [[Tèxas]] e en [[Índia]], las premièras formas multicellularas complèxas semblan èsser aparegudas i a aperaquí 600 milions d'annadas. Una colleccion pron diversificada de formas de còrs mòl es coneguda sus qualques sites a travèrs lo mond. Òm los apela los « organismes de l'Ediacarian ». Las creaturas de clòsca dura son aparuegudas vèrs la fin d'aqueste periòde. Una colleccion fòrça diversificada de formas es apareguda i a aperaquí 544 milions d'annadas, que debuta a la fin del Precambrian amb una « fauna de clòsca pichona » e que se termina al començament del [[Cambrian]] amb la « fauna de Burgess » fòrça diversificada e relativament modèrna. Aquesta radiacion evolutiva rapida es coneguda coma « explosion cambriana ». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confusa. S Òm pensa generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un supercontinent unic i a 1.000 milions d'annadas. Lo supercontinent, conegut coma «[[Rodinia]]», se fragmentèt fa aperaquí 600 milions d'ans. I aguèt de periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], i a 2.200 milions d'annadas. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], se comencèt a produire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a çò que las superfícias oxidablas s'agotan. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] ettfpcwy0i4kvq75cp57mj87rvlhkpt 2500834 2500833 2026-05-16T17:51:39Z Jiròni 239 /* Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn */ 2500834 wikitext text/x-wiki Lo '''Precambrian''' es lo [[Eon|supereon]] non oficial que precedís l'eon [[Fanerozoïc]].<ref name="Gradstein_et-al_2012">{{cite book | títol=The Geologic Timescale 2012 | volum=1 | editor=Elsevier | autor=Gradstein, F.M. | autor2=Ogg, J.G. | autor3=Schmitz, M.D. | autor4=Ogg, G.M. | an=2012 | paginas=301 | isbn=978-0-44-459390-0}}</ref> Compren lo temps dempuèi la formacion de la [[Tèrra]] fa 4.500 milions d'ans fins a l'evolucion dels fossils macroscòpics de clòsc dur en abondància, que marca lo començament del [[Cambrian]], lo primièr [[Escala dels tempses geologics|periòde geologic]] de la primièra [[Èra geologica|èra]] del Fanerozoïc, fa unes 542 milions d'ans. == Vista generala == Se coneis plan pauc sul Precambrian, malgrat que representa la set ochena partida de l'istòria de la Tèrra, e practicament tot çò que se'n sap es estat descobèrt durant las darrièras quatre o cinc decennias. Lo registre fossil del Precambrian es paure, e los rares [[Fossil|fossils]] que s'i tròban (coma los [[Estromatolit|estromatolits]]) an una utilitat limitada per la [[Biostratigrafia|biostratigrafia.]] Fòrça ròcas precambrianas an sofèrt d'una metamorfòsi, que n'amaga las originas, mentre que las autras foguèron destruidas per l'erosion o demòran enterradas sota les estratas del [[Fanerozoic|Fanerozoïc]]. Òm pensa que la Tèrra se formèt a partir de l'acumulacion de material en orbita solara fa 4.500 milions d'annadas e poiriá èsser impactada per un [[planetesimal]] de la talha de la [[Mart (planeta)|planeta Mart]] pauc après sa formacion, expulsant de matèria que mai tard s'anava reünir per formar la [[Luna]] (vejatz [[teoria de l'impacte gigant]]). Sembla que la rusca terrèstra èra ja establa fa 4.400 milions d'ans, ja que los cristals de [[zircòni]] trobats a l'oèst d'Austràlia son estats datats de fa 4.404 milions d'ans. Lo tèrme «Precambrian» es un pauc obsolet, mas s'utiliza encara abitualament dins los domenis de la [[geologia]] e la [[Paleontologia|paleontologia.]] Pendent un cort temps, se nomenèt tanben «Criptozoïc». Pauc a pauc precambrian foguèt substituit pels tèrmes «[[Proterozoïc]]», «[[Arquean]]» e «[[Adean]]» e venguèt un tèrme obsolet (vejatz ''[[escala dels tempses geologics]]''). == Organismes precambrians == Se sap pas amb certitud quand apareguèt la vida, mas lo carbòni trobat dins d'unas ròcas de 3.800 milions d'annadas de l'oèst de [[Groenlàndia]] poiriá èsser d'origina organica. Se son trobats de [[bacteria]]s de mai de 3.460 milions d'annadas plan preservadas en Austràlia Occidentala. A partir d'aquesta data, lo registre fossil del Precambrian venguèt fòrça abondós. Levat qualques exemples non verificats de formas fòrça mai ancianas en [[Tèxas]] e en [[Índia]], las premièras formas multicellularas complèxas semblan èsser aparegudas i a aperaquí 600 milions d'annadas. Una colleccion pron diversificada de formas de còrs mòl es coneguda sus qualques sites a travèrs lo mond. Òm los apela los « organismes de l'Ediacarian ». Las creaturas de clòsca dura son aparuegudas vèrs la fin d'aqueste periòde. Una colleccion fòrça diversificada de formas es apareguda i a aperaquí 544 milions d'annadas, que debuta a la fin del Precambrian amb una « fauna de clòsca pichona » e que se termina al començament del [[Cambrian]] amb la « fauna de Burgess » fòrça diversificada e relativament modèrna. Aquesta radiacion evolutiva rapida es coneguda coma « explosion cambriana ». == Lo mitan ambient e la catastròfa de l'oxigèn == La coneissença qu'avèm del [[Placa tectonica|movements tectonics]] del Precambrian es fòrça confusa. Òm pensa generalament que la majoritat de las massas continentalas de la [[Tèrra]] fusionèron en un supercontinent unic i a 1.000 milions d'annadas. Lo supercontinent, conegut coma «[[Rodinia]]», se fragmentèt fa aperaquí 600 milions d'ans. I aguèt de periòdes glacials que comencèron tanlèu amb l'[[Uronian]], i a 2.200 milions d'annadas. Lo mai estudiat es la glaciacion esturtiana-varangiana, que poiriá aver portat los glacièrs quitament fins a l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], en creant una «[[Tèrra bòla de nèu]]». L'[[atmosfèra]] de la Tèrra primitiva es pas plan estudiada, mas se crei qu'èra plena de gases reductors, amb fòrça pauc d'[[oxigèn]] liure. La jove planeta aviá una coloracion rogenca, e se crei que sas mars èran de color verd oliva. Sembla que los oceans aguèron fòrça matèria amb d'òxids insolubles pendent de centenats de milions d'ans après la formacion de la Tèrra. Quand las formas de vida desvolopèron la [[fotosintèsi]], se comencèt a produire d'oxigèn en grandas quantitats, causant una crisi ecologica nomenada la [[catastròfa de l'oxigèn]]. L'oxigèn demorèt imediatament atrapat en reaccions quimicas, subretot amb de [[fèrre]], fins a çò que las superfícias oxidablas s'agotan. Après, se desvolopèt l'atmosfèra modèrna rica en oxigèn. Las ròcas mai ancianas contenon de [[Formacion de fèrre en benda|formacions de fèrre en benda]] qu'an degut se pausar quand lo fèrre e l'oxigèn se combinèron pel primièr còp. == Referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} [[Categoria:Escala dels tempses geologics]] [[Categoria:Periòde geologic]] 7kwpbka9scpbw8s61dxo4sbhjybob6f 0 167661 2500821 2361442 2026-05-16T15:25:45Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500821 wikitext text/x-wiki [[File:Paula-Mae Weekes 2019.jpg|thumb|Paula-Mae Weekes (2018)]] '''Paula-Mae Weekes''' (n. 1959) es una jurista e femna politica de [[Trinitat e Tobago]]. Lo [[19 de març]] de [[2018]] ven la 6ena presidenta de la Republica d’aquel estat.<ref>"[https://web.archive.org/web/20180728101302/https://www.telesurtv.net/english/news/Trinidad-and-Tobago-First-Woman-President-Swears-in-20180319-0010.html Paula Mae Weekes Sworn in as Trinidad and Tobago's 1st Woman President]", ''Telesur TV'', 19 de març de 2018.</ref> ==Referéncias== <references/> {{O|Weekes,P}} {{nais|1959}} [[Categoria:Trinitat e Tobago]] kwp7ki4ztfxf8v7urzgihg1decbz4un 0 179663 2500827 2222808 2026-05-16T16:53:48Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500827 wikitext text/x-wiki '''R''' es una lenga de programacion e un logicial liure per las [[Estatistica|estadisticas]] e las sciéncias de las donadas sostengut per la R Foundation for Statistical Computing. Fa part de la lista de paquets GNU<ref>https://web.archive.org/web/20160522044936/https://www.gnu.org/software/</ref> e es escrich en [[C (lengatge)|C]], [[Fortran]] e R GNU R es un logicial liure distribuit segon los tèrmes de la licéncia GNU GSP e es disponible en [[Linux|GNU/Linux]]<ref>https://cran.r-project.org/bin/linux/</ref>, FreeBSD<ref>https://svnweb.freebsd.org/ports/head/math/R/</ref>, NetBSD<ref>https://cdn.netbsd.org/pub/pkgsrc/current/pkgsrc/math/R/README.html</ref>, OpenBSD<ref>http://ports.su/math/R</ref>, MacOS X<ref>https://cran.r-project.org/bin/macosx/</ref> e [[Windows|Microsoft Windows]]<ref>https://cran.r-project.org/bin/windows/base/</ref>. Lo lengatge R es plan utilizat demest los estatisticians e los scientifics de las donadas per lo desvolopament de logicials de calcul estadistic. == Exemples == === Sintaxi === L'assignacion se fa amb <code><-</code> o <code>=</code> mai lo primièr es preferible<ref>https://cran.r-project.org/doc/manuals/R-exts.html#Tidying-R-code</ref>.<syntaxhighlight lang="r"> > x <- c(1, 2, 3, 4, 5, 6) # Un vecteur ordonné > print(x) # Affiche le vecteur [1] 1 2 3 4 5 6 > x[1] # le premier élément [1] 1 > x[0] numeric(0)# Les indices commencent à 1 > x[1:3] # Les 3 premiers éléments [1] 1 2 3 > (y <- x^2) # Les valeurs de x au carré. Les deux parenthèses permettent d'afficher le résultat [1] 1 4 9 16 25 36 </syntaxhighlight> == Referéncias == [[Categoria:Lengatge de programacion]] [[Categoria:Logicial liure]] [[Categoria:Matematica]] [[Categoria:GNU]] ffko3oxi8jx0q14kd1vrou4vxjdso67 0 179935 2500814 2225257 2026-05-16T14:39:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500814 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Nyelâyu |País=[[Nòva Caledònia]] |Regions=[[Oceania]] |personas= 600 (2009) |n= |tipologia= | familha = [[lengas austronesianas]]<br />&nbsp;[[lengas malaiopolinesianas|malaiopolinesian]]<br />&nbsp;&nbsp;[[lengas malaiopolinesianas centreorientalas|mal. centreoriental]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[lengas malaiopolinesianas orientalas|malaiopol. oriental]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[lengas oceanianas]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[lengas oceanianas centralas orientalas|central oriental]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[lengas oceanianas del sud|oceanian del sud]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;efate-mel. del sud<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;melanesian del sud<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[lengas caledonianas|caledonian]]<br/ >&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;cal. del nòrd<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;nyelâyu |status= |academia= |iso-1= |iso-2= |iso-3=yly |iso-6= |iso-6P= |sil= |grop= }} Lo '''nyelâyu''' (o nyâlayu) es una [[lengas oceanianas|lenga oceaniana]] parlada a [[Nòva Caledònia]]. == Localizacion == Lo nyelâyu es parlat dins lo nòrd-èst de la Grande Terre, a Balade, dins la comuna de [[Pouébo]]. Un dialècte de la lenga es parlat dins las [[Islas Belep|Illas Belep]]<ref name="MC28">McCracken 2013, p. 28.</ref>. Segon McCracken (2013), lo belep e lo nyelâyu de Balade son pas mutualament intelligibles<ref name="MC30-1">McCracken 2013, p. 30-31.</ref> == Classificacion == Lo nyelâyu es una [[lengas caledonianas|lenga caledoniana]], un grop de las [[lengas oceanianas del sud]] restacat a las [[lengas oceanianas]]. Aquestas fan partida de la branca [[lengas malaiopolinesianas|malaiopolinesiana]] de la familha [[lengas austronesianas|austronesiana]]<ref name="S112-8">Lynch, Ross e Crowley 2002, p. 112, p. 886.</ref>. == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Chelsea McCracken, 2013, ''[https://web.archive.org/web/20191127204443/https://scholarship.rice.edu/bitstream/handle/1911/71287/MCCRACKEN-THESIS.pdf?sequence=1&isAllowed=y A grammar of Belep]'', tèsi, Rice University. * {{en}} John Lynch, Malcolm Ross, Terry Crowley, 2002, ''The Oceanic Languages'', Curzon Language Family Series, Richmond, Curzon Press. {{Portal Lengas}} {{DEFAULTSORT:nyelayu}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga caledoniana]] [[Categoria:Lenga de Nòva Caledònia]] 0qyj8dxr9nxsky72vm3btc8t5bl1h8s 3 185442 2500871 2463306 2026-05-16T23:19:25Z Eurohunter 8305 /* Occitan */ seccion nòva 2500871 wikitext text/x-wiki == Qualificatius de defugir dins los títols d'articles == Adieussiatz Trencavel, La vòstra tissa de botar la foncion d'un artista entre parentèsis dins lo títol es tras qu'estranha. Se pòt admetre en cas d'omonimia, senon val pas la pena que subrecargue la presentacion. Coneissètz una autra Clara Luciani que la cantaira? E perqué aquela autra a pas d'article? Coneissètz un autra entitat que se diga Partenaire particulier? E perqué alara a pas son article? Mercé de corregir tot aquò. Coralament. — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 16 julhet de 2022 a 12.47 (UTC) :Adieussiatz. Es pas estranh : e tras que necessaria vist que Clara Luciani demòra en Occitània. Aital, dins la tièra dels artistas cantaires e grops d'Occitània sus aqueste wikipedia Occitan https://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Grops_e_cantaires_d%27Occit%C3%A0nia, òm pòt pensar artistas d'Occiània = artistas que cantan en occitan. Es vertat per Nadau, Massilia, ou lo quite Marcèu Amont. Pr'aquò, per rason evidenta de diglossia, n'i a coma Clara Luciani que canta pas en occitan, mès en francés !!! es per'mor d'aquò que per son cas, val milhor precisar (cantaire francesa), "francesa" = que canta en francés. N'i quitament cantan pas qu'en anglés ! exemple : Marina Dalmas. Per ela, me sembla necessaria la precision "pop anglesa". Vaquí : *'''los artistas Occitans occitanofòns d'Occitània > nada precision''' ; * '''los artistas Occitans que cantan en francés SONQUE per'mor de la diglossia > (cantaira/e francés/a)''' ; * e '''los Occitans que cantan en anglés SONQUE > (pop anglesa)'''. De mon vejaire, compte tengut del cas particulièr de diglossia, '''aquesta "subrecargue", derogacion a la règla generala qu'es de botar entre parentesis unicament los doblons, es tras que necessària per lo cas particulièr del wikipèdia occitan''', vist qu'aqueste wiki es pas la perlongacion d'institucions estatalas e d'un usatge generalizat "natural" de la lenga. Vaquí, desolat de subrecargar la presentacion : es per'mor de la diglossia, coma abitanta d'Occitània, '''sens nada precision, òm pòt creire que la Clara Luciani canta... en occitan !!! NON, es pas lo cas'''. Vaquí perque aquesta necessària precision. [[Utilizaire:Raymond Trencavel|Raymond Trencavel]] ([[Discussion Utilizaire:Raymond Trencavel|d]]) 16 julhet de 2022 a 16.52 (UTC) :Solide, aquesta precision (cantaira francesa) '''es necessaria UNICAMENT pels artistas que demòran en Occitània''' (Clara Luciani, Partenaire Particulier etc). Es evident qu'un artista de Paris canta en francés, Michel Sardou, Johnny Hallyday, Indochine... per eles, de segur, es pas necessaria de subrecargar la presentacion. Es pr'amor de la diglossia francés / occitan qu'es, de mon vejaire, tras que necessaria de precisar los artistas d'Occitània que cantan pas brica en occitan, se non, pòt i aver una marrida interpretacion "cantaires d'Occitània = cantaires occitans"... eh non, malastrosament ! es pas lo cas, i a fòrça cantaires d'Occitània que son pas de cantaires occitans (Clara Luciani, Partenaire Particulier, Georges Brassens, Charles Trenet...) [[Utilizaire:Raymond Trencavel|Raymond Trencavel]] ([[Discussion Utilizaire:Raymond Trencavel|d]]) 16 julhet de 2022 a 17.01 (UTC) :[[:Categoria:Grops e cantaires d'Occitània|Categoria:Grops e cantaires d'Occitània]] [[Utilizaire:Raymond Trencavel|Raymond Trencavel]] ([[Discussion Utilizaire:Raymond Trencavel|d]]) 16 julhet de 2022 a 17.03 (UTC) == ERASURE == Bonjour, J'ai vu que vous avez ajouté l'article "Erasure" en occitan. ..Peut-être appréciez-vous ce formidable duo britannique injustement méconnu en France (et en Occitanie) ??... Si tel est bien le cas, vous êtes cordialement invité à rejoindre notre communauté Facebook, "'''ERASURE - Les Fans Francophones'''" : https://www.facebook.com/groups/262807307863 Cordialement, [[Utilizaire:AIRAZUR|AIRAZUR]] ([[Discussion Utilizaire:AIRAZUR|d]]) 6 novembre de 2023 a 22.19 (UTC) == Disc jockey == Vos fau la capelada, Raymond Trencavel, per vòstra participacion activa e granada a la wikipèdia occitana. Pasmens, es una critica que motiva mon messatge. Ai remarcat que son nombroses aicí los contributors qu’utilizan,coma vos, lo neologisme « discjòquei » que me sembla contrari al foncionament de la lenga occitana. L’ortografia ''jòquei'' posiciona, obligatòriament, l’accent tonic sus /ò/, mas aital lo mot s’acaba per un diftong atòn. Los diftongs finals en lenga nòstra son mai que mai tonics : estiu, soslèu, romieu, Nicolau… Correspondon plan sovent a una vocalizacion : drapèl > drapèu, panèl > panèu. Fan excepcion las terminasons femeninas en /ia/ coma dins : glòria, bòria, paciéncia, necessària… (Pr’aquò, qual sap se son totas de diftongs, « glòria » pòt venir « glòri » e « istòria » se dire « istòri ».) Dins una practica correnta e viva de la lenga, ne seriam arribats a « DISCJOQUEI » amb lo /o/ de « flor » en posicion atòna e lo /ei/ tonic de « rei ». « Disc » pausa pas cap de problèma estent qu’es un mot occitan. lo mot ''joquei'' (cavalièr de corsa) es ja dins qualques diccionaris occitans. Pensi pas que calga alunhar, a de bon, en occitan, per la grafia, lo cavalièr e lo musician. Los Angleses o fan pas, escrivon « jockey » e « disc jockey ». Coneissi, çaquelà, que tot çò que veni d’escriure aquí se pòt rambar d’un closquet. D’efièch, l’escampilhament dialectal permet de justificar fòrças causidas linguisticas. Soi pas mai qu’un usatgièr falhible de la lenga occitana, mas ai l’aurelha d’un natiu. plan coralament. [[Utilizaire:Picride|Picride]] ([[Discussion Utilizaire:Picride|d]]) 7 junh de 2024 a 14.49 (UTC) :Adiu. Es una critica positiva, sustot que justament, sabi pas coma revirar "Disc jockey" en occitan, cal díser qu'es un mèstier qu'es arribat dins las annadas 90 sonque, e a l'epòca, me rapeli pas aver entendut los locutors natius emplegar un mot precis per parlar d'un tipe que passava disques per far l'animacion. Donc, e l'avètz remarcat, me soi contentat de reprener lo biais d'escriure dels autres contributors de wikipedia : es pas ieu qu'ai decidit de l'escriure « discjòquei », aquesta fòrma èra la emplegada abans ieu per los autres contributors de wikipèdia, e qu'an quitament fach un article batiat « discjòquei » ! donc, cal imperativament TOT corregir s'es incorrèct. Ai d'autres mots que sabi pas coma revirar : "single", per exemple ! coma cal díser ? "simple" ? es lo CD "simple" (dos-títols, per oposicion al CD "album") qu'a remplaçats lo 45 torns en 1993, e aquí tanben, a l'epòca, ai pas jamai entendut un locutor natiu emplegar un mot precis per lo definir. O encara "tube" ! es pas exactament la meteissa causa que "succès" o "capitada", lo mot "tube" en francés es mai nuançat, un "tube" es una cançon qu'a l'encòp un succès commercial, mas qu'a tanben un impact social ! per l'ora, me contenti de revirar "tube" (en francés) per "tube" (en occitan), mas benlèu qu'existís un mot precis en lenga nòstra ? s'es lo cas, lo coneissi pas... Mercés donc de m'indicar coma escriure en occitan non solament "disc jockey", mas tanben "tube", e "single". [[Utilizaire:Raymond Trencavel|Raymond Trencavel]] ([[Discussion Utilizaire:Raymond Trencavel|d]]) 7 junh de 2024 a 15.27 (UTC) == Musicas folk e folclorica == Bonjorn, Mercés per las vostras contribucions sobre la musica! Una remarca: La Wikipèdia francesa diferencia las paginas [[:fr:Musique folk]] (d'origina americana, britanica e irlandesa) e [[:fr:Musique folklorique]] (musica d'un país/un pòble, ligat a la musica tradicionala). Se volètz diferenciar las categorias sobre lo wiki occitan (coma a [[Azalaís (grop de musica)]]), devèm divisir la pagina "[[musica folclorica]]" en creant la pagina "[[musica folk]]". Coralament, [[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 3 febrièr de 2025 a 06.57 (UTC) :Adiu. Òc, Ai vist que dins lo nòstre wikipèdia occitan, i a confusion entre los dos, l'article "musica folklorica" parla de la musica fòlk (Bob Dylan, Joan Baez...)... Cal clarificar tot aquò, Benlèu fusionar tot çò qu'es folk e folcloric, las categorias, los artistas etc, e alavetz "folc" "folcloric" seriá emplegat per exemple per las produccions americanas, irlandesas o simplament recentas (exemple : Bob Dylan o Nadau), per oposicion a "trad", "tradicional" (exemple : Rosina de Pèira). Per contra, quid dels grops de folk metal, que fan de represas de musicas tradicionalas ? folk (fòlc) o trad ? [[Utilizaire:Raymond Trencavel|Raymond Trencavel]] ([[Discussion Utilizaire:Raymond Trencavel|d]]) 3 febrièr de 2025 a 16.39 (UTC) ::Ma lenga mairala es l'anglés, se sètz un locutor natiu e avètz una idèa melhora, vos vau deferir. ::De remarcas, recercas, etc. : ::- ::Lo [http://toscanoreinat.chez-alice.fr/diconi.pdf diccionari niçard de Reinat Toscano] definís '''fòlc''' coma '''folksong''', e la darrièra coma: ::::"Cant inspirat dei cançons tradicionali, ma interpretat mé la sensibilitat e mé de tecnicas d’encuèi". ::Definís tanben '''folcloric''', coma: ::::"'''1.''' Relatiu au '''folclòre''': ''Dança folclorica''. '''2.''' Pintoresc, ma desprovedit de seriós: ''Un personatge folcloric''." ::E '''folclòre''', coma: ::::"'''1.''' Ensèms dei produccions culturali non materiali (credenças, rites, còntes, legendas, fèstas, cultes, etc.), espec. dei societats sensa escriptura. '''2.''' Manifestacion d’un pintoresc superficial. ◇ Aquò es de folclòre: ''Non s’amerita d’èstre pilhat au seriós''." ::- ::L'unic autre diccionari de definir '''folk, folksong,''' e '''fòlc''' es [https://dicodoc.eu/oc/diccionaris?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=folk&q2=&submit=Cercar Per Noste], que lo descriu coma: ::::"cançon populara tradicionau. ◊ un chanteur de ~ : cantaire fòlc." ::- ::A las autras Wikipèdias: ::1. Lo wiki francés sembla descriure lor "musique folklorique" coma la musica populara tradicionala après de codificacions e d'edulcoracions entre los sègles XIX e XX. ::2. Lo wiki francés descriu, per extension, la musica ''folk'' coma lo "folk revival", movement d'origina britanoamericana. Mas i a tanben una pagina "[[:fr:Folk contemporain]]" qu'es un autre nom del meteis concèpte. ::3. Lo wiki catalan a de paginas "[[:ca:Folk]]", "[[:ca:Música tradicional]]", e "[[:ca:Folk català]]". La pagina "[[:ca:Música folklòrica]]" es solament una redireccion cap a "[[:ca:Folk]]". L'introduccion de l'article "Folk català" es interessent: "El Folk català és un estil de música que parteix de la barreja entre el folk, la música popular i tradicional per arranjar-la". ["popular" es-a-dire la musica populara de la ''mass media'', mas pas lo sosgenre ''pop music''.] ::4. Al wiki italian, "[[:it:Musica folclorica]]" redirigís cap a "[[:it:Musica tradizionale]]", definida coma "musica tradizionale, popolare o folclorica" [aici "popolare" es-a-dire "tradicional", pas la musica populara de la ''mass media'' o lo ''pop'']. De mai, la pagina "[[:it:Folk]]" es ligat a la pagina anglesa "[[:en:Contemporary folk music]]". ::- ::Coneissença del tèrme anglés: ::En anglés (ma lenga mairala), lo tèrme "folk music" pòt significar la musica tradicionala ''o'' sas reinterpretacions modèrnas, lo "folk revival" tanben dich "contemporary folk" (s. XX fins a uèi). ::- ::Segon aquelas definicions, es possible de dire: ::1. Lo '''fòlc, folk,''' o '''folksong''' dins son usatge occitan es essencialament un sosgenre o una derivativa de la musica tradicionala, reinterpretat ambe de tecnicas e de sensibilitats actualas. ("folk revival"/"contemporary folk", mas tanben benlèu la "musique folklorique" del wiki francés). ::2. I a una possibilitat que l'usatge occitan de "musica folclorica" es mesclat/confusat entre las definicions de sas lengas environentas: idèm al "folk" catalan (e donc "folk revival"/"contemporary folk" anglés), idèm a la "musique folklorique" francés (musica tradicionala codificada e edulcorada), o idèm a la "musica folclorica" italiana (es-a-dire "folk" dins lo sens de "musica tradicionala"). ::- ::Pensi que i a tròp de tèrmes e tròp de confusions e malentenduts entre lengas. Prepausi, pel moment, aquela classificacion: '''[[Musica tradicionala]]''' per las musicas culturalas ancianas, musica '''[[folk]]''' o '''[[fòlc]]''' per lo folk revival/contemporary folk, e '''[[musica folclorica]]''' per las musicas tradicionalas codificadas als sègles XIX-XX. ::[[Utilizaire:Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[Discussion Utilizaire:Briantin de Montrei|d]]) 4 febrièr de 2025 a 10.40 (UTC) :::"Pensi que i a tròp de tèrmes e tròp de confusions e malentenduts entre lengas." Ok, soi d'accòrdi. :::"Prepausi, pel moment, aquela classificacion: '''Musica tradicionala''' per las musicas culturalas ancianas, musica '''folk''' o '''[[fòlc]]''' per lo folk revival/contemporary folk, e '''musica folclorica''' per las musicas tradicionalas codificadas als sègles XIX-XX." Òc, va plan. o podètz far las modificacions necessaris. [[Utilizaire:Raymond Trencavel|Raymond Trencavel]] ([[Discussion Utilizaire:Raymond Trencavel|d]]) 4 febrièr de 2025 a 21.46 (UTC) == Occitan == Hello. I'm looking for Occitan translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Utilizaire:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Discussion Utilizaire:Eurohunter|d]]) 16 mai de 2026 a 23.19 (UTC) hx9ipkggfq0zvmybsbzc738d04e5nkn 0 190345 2500846 2488185 2026-05-16T19:28:29Z Raymond Trencavel 26125 /* Cançons mai conegudas en Occitània */ 2500846 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Iron Maiden in the Palais Omnisports of Paris-Bercy (France).jpg|right|250px|thumb|'''Iron Maiden''' sus l'empont. En decòr, lor mascòta ''Eddie'' amb dins sas mans la [[Grand Bretanha|bandièra britanica]]]] '''Iron Maiden''' (La verge de fèrre) es un grop de [[Heavy metal|heavy metal]] [[Grand Bretanha|britanic]], originari de [[Londres]] ([[Anglatèrra]]). Lo grop es estat format en decembre de 1975 pel bassista '''Steve Harris''', rejonch lèu-lèu pel guitarrista '''Dave Murray'''. Pionièrs de la [[New wave of british heavy metal|new wave of British heavy metal]] (NWOBHM, la novèla èrsa del [[Heavy metal|heavy metal]] britanic de las annadas 80), '''Iron Maiden''' es un dels gops mai coneguts d'aqueste estil e a vendut mai de cent milions d'albums. [[Imatge:Steve Harris 30nov2006.jpg|right|250px|thumb|Lo bassista ''Steve Harris'', fondator de '''Iron Maiden''']] [[Imatge:Dave Murray 30nov2006.jpg|right|250px|thumb|''Dave Murray'', guitarrista de '''Iron Maiden''']] [[Imatge:Brucedickinson.jpg|right|250px|thumb|''Bruce Dickinson'', lo mai conegut dels cantaires de '''Iron Maiden''']] Lo nom del grop, ''la verge de fèrre'', fa referéncia a un instrument de tortura de l'[[Edat Mejana]]. ''Eddie'', la mascòta de '''Iron Maiden''', es una mena d'esqueleta zòmbi imaginat pel dessenhaire ''Derek Riggs''. A causa d'aquesta imatjariá macabra, tant del nom coma de la mascòta e pr'amor d'unes dels tèxtes ambe referéncias a la [[Bíblia]], '''Iron Maiden''' es sovent estat acusat de satanisme, çò que los sòcis del grop an totjorn recusat. '''Iron Maiden''' a sovent cambiat de cantaire, sustot au començament. Dempuèi 1978 i aguèt pas mens de tres cantaires diferents, ''Paul Di'Anno'' entre 1978 e 1981, ''Blaze Bailey'' entre 1994 e 1999, e plan solide '''Bruce Dickinson''', qu'es considerat coma lo cantaire emblematic de '''Iron Maiden''', dintrat dins lo grop en 1981. A la batariá, aprèp fòrça cambiaments au començament del grop, la formacion s'es estabilizada ambe '''Nicko McBrain''' a partir de 1982. '''Michael Kenney''', el, es vengut lo jogaire de clavièrs de '''Iron Maiden''' en 1988. Ja populars dins lo mitan del [[Heavy metal|hard ròck]] au [[Reialme Unit]] tre lo començament de las annadas 80, lor tresen album que sortís en 1982, ''The Number of the Beast'', e lo primièr enregistrat amb '''Bruce Dickinson''' coma cantaire, va cambiar lor carrièra, vist que non solament es n°1 de las vendas de disques en [[Anglatèrra]], mas en mai d'aquò e se vend fòrça plan a l'internacional ([[Estats Units d'America|Estats Units]], [[França]]...). Los títols ''The Number of the Beast'', ''Run to the Hills'' e sustot ''Hallowed Be Thy Name'' son aital venguts de classics del repertòri de '''Iron Maiden''', jogats dins cada concèrt. Dètz ans aprèp ''The Number of the Beast'', '''Iron Maiden''' sortís en 1992 un autre album qu'a marcat lo [[Musica Rock|ròck]], lo famós ''Fear of the Dark'', que s'es vendut a un mai d'un milion d'exemplaris capvath lo monde entièr tre la setmana de sa sortida, el tanben n°1 de las ventas de disques en [[Anglatèrra]]. Conten los singles ''Be Quick or Be Dead'', ''From Here to Eternity'' e ''Wasting love'', e sustot doas cançons vengudas emblematicas de la discografia de '''Iron Maiden''' : ''Afraid to Shoot Strangers'' e ''Fear of the Dark''. Pr'aquò, en 1994, '''Bruce Dickinson''' se tira per se lançar en solitari. Es remplaçat au cant per ''Blaze Bayley'' dincas en 1999, vist que fin finala, '''Bruce Dickinson''' torna coma cantaire de '''Iron Maiden''' aprèp aquesta parentèsi de cinq ans. En 2003, '''Iron Maiden''' enregistra l'album ''Dance of Death'' que conten ''[[Montsegur (Arièja)|Montségur]]'', un tròç a prepaus de la [[Crosada dels albigeses|Crosada dels albigeses]]. Lor cançon ''Hallowed Be Thy Name'' es estada represa en 1998 pel grop [[Grand Bretanha|britanic]] de [[black metal]] [[Cradle of Filth]]. ==Discografia== * 1980: ''Iron Maiden'' * 1981: ''Killers'' * 1982: ''The Number of the Beast'' * 1983: ''Piece of Mind '' * 1984: ''Powerslave '' * 1986: ''Somewhere in Time'' * 1988: ''Seventh Son of a Seventh Son'' * 1990: ''No Prayer for the Dying'' * 1992: ''Fear of the Dark'' * 1995: ''The X Factor'' * 1998: ''Virtual XI'' * 2000: ''Brave New World''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Brave-New-World-a100032055.html</ref> * 2003: ''Dance of Death''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Dance-Of-Death-a105130009.html</ref> * 2006: ''A Matter of Life and Death''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/A-Matter-Of-Life-And-Death-a101567882.html</ref> * 2010: ''The Final Frontier'' * 2015: ''The Book of Souls'' * 2021: ''Senjutsu'' ==Cançons mai conegudas en Occitània== * ''Wrathchild'' (1981) * ''Run to the Hills'' (1982)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Run-To-The-Hills-s4333.html</ref> * ''Hallowed Be Thy Name'' (1982) * ''The Number of the Beast'' (1982)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/The-Number-Of-The-Beast-s5468.html</ref> * ''The Trooper'' (1983) * ''Flight of Icarus'' (1983) * ''2 Minutes to Midnight'' (1984) * ''Can I Play with Madness'' (1988) * ''Bring Your Daughter... to the Slaughter'' (1990) * ''Be Quick or Be Dead'' (1992) * ''From Here to Eternity'' (1992) * ''Wasting Love'' (1992) * ''Afraid to Shoot Strangers'' (1992) * ''Fear of the Dark'' (1993) * ''Man On The Edge'' (1995)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Man-On-The-Edge-s2156.html</ref> * ''The Wicker Man'' (2000)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/The-Wicker-Man-s3597.html</ref> * ''Wildest Dreams'' (2003)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Wildest-Dreams-s4956.html</ref> * ''Montségur'' (2003) == Referéncias == [[Categoria:Grop de rock britanic]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica britanic]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Heavy metal]] [[Categoria:Grop de metal]] [[Categoria:Grop de hard rock]] [[categoria:grop de heavy metal]] o2vtlds4bwpznvcp1fwhwfxnf8y0ibu 2500847 2500846 2026-05-16T19:35:14Z Raymond Trencavel 26125 /* Cançons mai conegudas en Occitània */ 2500847 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Iron Maiden in the Palais Omnisports of Paris-Bercy (France).jpg|right|250px|thumb|'''Iron Maiden''' sus l'empont. En decòr, lor mascòta ''Eddie'' amb dins sas mans la [[Grand Bretanha|bandièra britanica]]]] '''Iron Maiden''' (La verge de fèrre) es un grop de [[Heavy metal|heavy metal]] [[Grand Bretanha|britanic]], originari de [[Londres]] ([[Anglatèrra]]). Lo grop es estat format en decembre de 1975 pel bassista '''Steve Harris''', rejonch lèu-lèu pel guitarrista '''Dave Murray'''. Pionièrs de la [[New wave of british heavy metal|new wave of British heavy metal]] (NWOBHM, la novèla èrsa del [[Heavy metal|heavy metal]] britanic de las annadas 80), '''Iron Maiden''' es un dels gops mai coneguts d'aqueste estil e a vendut mai de cent milions d'albums. [[Imatge:Steve Harris 30nov2006.jpg|right|250px|thumb|Lo bassista ''Steve Harris'', fondator de '''Iron Maiden''']] [[Imatge:Dave Murray 30nov2006.jpg|right|250px|thumb|''Dave Murray'', guitarrista de '''Iron Maiden''']] [[Imatge:Brucedickinson.jpg|right|250px|thumb|''Bruce Dickinson'', lo mai conegut dels cantaires de '''Iron Maiden''']] Lo nom del grop, ''la verge de fèrre'', fa referéncia a un instrument de tortura de l'[[Edat Mejana]]. ''Eddie'', la mascòta de '''Iron Maiden''', es una mena d'esqueleta zòmbi imaginat pel dessenhaire ''Derek Riggs''. A causa d'aquesta imatjariá macabra, tant del nom coma de la mascòta e pr'amor d'unes dels tèxtes ambe referéncias a la [[Bíblia]], '''Iron Maiden''' es sovent estat acusat de satanisme, çò que los sòcis del grop an totjorn recusat. '''Iron Maiden''' a sovent cambiat de cantaire, sustot au començament. Dempuèi 1978 i aguèt pas mens de tres cantaires diferents, ''Paul Di'Anno'' entre 1978 e 1981, ''Blaze Bailey'' entre 1994 e 1999, e plan solide '''Bruce Dickinson''', qu'es considerat coma lo cantaire emblematic de '''Iron Maiden''', dintrat dins lo grop en 1981. A la batariá, aprèp fòrça cambiaments au començament del grop, la formacion s'es estabilizada ambe '''Nicko McBrain''' a partir de 1982. '''Michael Kenney''', el, es vengut lo jogaire de clavièrs de '''Iron Maiden''' en 1988. Ja populars dins lo mitan del [[Heavy metal|hard ròck]] au [[Reialme Unit]] tre lo començament de las annadas 80, lor tresen album que sortís en 1982, ''The Number of the Beast'', e lo primièr enregistrat amb '''Bruce Dickinson''' coma cantaire, va cambiar lor carrièra, vist que non solament es n°1 de las vendas de disques en [[Anglatèrra]], mas en mai d'aquò e se vend fòrça plan a l'internacional ([[Estats Units d'America|Estats Units]], [[França]]...). Los títols ''The Number of the Beast'', ''Run to the Hills'' e sustot ''Hallowed Be Thy Name'' son aital venguts de classics del repertòri de '''Iron Maiden''', jogats dins cada concèrt. Dètz ans aprèp ''The Number of the Beast'', '''Iron Maiden''' sortís en 1992 un autre album qu'a marcat lo [[Musica Rock|ròck]], lo famós ''Fear of the Dark'', que s'es vendut a un mai d'un milion d'exemplaris capvath lo monde entièr tre la setmana de sa sortida, el tanben n°1 de las ventas de disques en [[Anglatèrra]]. Conten los singles ''Be Quick or Be Dead'', ''From Here to Eternity'' e ''Wasting love'', e sustot doas cançons vengudas emblematicas de la discografia de '''Iron Maiden''' : ''Afraid to Shoot Strangers'' e ''Fear of the Dark''. Pr'aquò, en 1994, '''Bruce Dickinson''' se tira per se lançar en solitari. Es remplaçat au cant per ''Blaze Bayley'' dincas en 1999, vist que fin finala, '''Bruce Dickinson''' torna coma cantaire de '''Iron Maiden''' aprèp aquesta parentèsi de cinq ans. En 2003, '''Iron Maiden''' enregistra l'album ''Dance of Death'' que conten ''[[Montsegur (Arièja)|Montségur]]'', un tròç a prepaus de la [[Crosada dels albigeses|Crosada dels albigeses]]. Lor cançon ''Hallowed Be Thy Name'' es estada represa en 1998 pel grop [[Grand Bretanha|britanic]] de [[black metal]] [[Cradle of Filth]]. ==Discografia== * 1980: ''Iron Maiden'' * 1981: ''Killers'' * 1982: ''The Number of the Beast'' * 1983: ''Piece of Mind '' * 1984: ''Powerslave '' * 1986: ''Somewhere in Time'' * 1988: ''Seventh Son of a Seventh Son'' * 1990: ''No Prayer for the Dying'' * 1992: ''Fear of the Dark'' * 1995: ''The X Factor'' * 1998: ''Virtual XI'' * 2000: ''Brave New World''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Brave-New-World-a100032055.html</ref> * 2003: ''Dance of Death''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Dance-Of-Death-a105130009.html</ref> * 2006: ''A Matter of Life and Death''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/A-Matter-Of-Life-And-Death-a101567882.html</ref> * 2010: ''The Final Frontier'' * 2015: ''The Book of Souls'' * 2021: ''Senjutsu'' ==Cançons mai conegudas en Occitània== * ''Wrathchild'' (1981) * ''Run to the Hills'' (1982)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Run-To-The-Hills-s4333.html</ref> * ''Hallowed Be Thy Name'' (1982) * ''The Number of the Beast'' (1982)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/The-Number-Of-The-Beast-s5468.html</ref> * ''The Trooper'' (1983) * ''Flight of Icarus'' (1983) * ''2 Minutes to Midnight'' (1984) * ''Wasted Years'' (1986) * ''Can I Play with Madness'' (1988) * ''Bring Your Daughter... to the Slaughter'' (1990) * ''Be Quick or Be Dead'' (1992) * ''From Here to Eternity'' (1992) * ''Wasting Love'' (1992) * ''Afraid to Shoot Strangers'' (1992) * ''Fear of the Dark'' (1993) * ''Man On The Edge'' (1995)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Man-On-The-Edge-s2156.html</ref> * ''The Wicker Man'' (2000)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/The-Wicker-Man-s3597.html</ref> * ''Wildest Dreams'' (2003)<ref>http://www.chartsinfrance.net/Iron-Maiden/Wildest-Dreams-s4956.html</ref> * ''Montségur'' (2003) == Referéncias == [[Categoria:Grop de rock britanic]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica britanic]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Heavy metal]] [[Categoria:Grop de metal]] [[Categoria:Grop de hard rock]] [[categoria:grop de heavy metal]] j052ldix31fb5t8wrj5h1dj6bc8nmlt 0 194477 2500824 2433558 2026-05-16T15:53:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2500824 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Nathalie-Vincent Avignon-TourDeLaProvence-2019.jpg|200px|thumb|right|L'animatritz de television francesa [[Nathalie Vincent]], aquí en 2019 en [[Occitània]], en [[Avinhon]], foguèt a un moment dat (a partir de 1993) cantaira per '''Pleasure Game''']] '''Pleasure Game''' èra un grop [[francés]] e [[Belgica|bèlga]] de [[house music]], mai precisament del sosgenre [[new beat]], originalament fondat a la fin de las annadas 1980 pr'aquò mai conegut coma precursor de la [[tècno|tècno dance]] a la debuta de las annadas 1990. ''Michel « De San Antonio » Nachtergaele'' e ''Bruno Vangarsse'', los compositors bèlgas de '''Pleasure Game''', avián tanben trabalhat a la fin de las annadas 1980 ambe los compositors de musica [[new beat]] ''Stephan Novak'' e ''Olivier Caplin'' jos lo nom d'[[Amnesia]], mentre que dins la segonda mitat de las annadas 1990, lo [[francés]] ''Philippe Dhondt'' es estat la votz del projècte ''dance'' [[Boris]] (sustot conegut pel tube ''Soirée Disco'' en 1996). '''Pleasure Game''' a contribuït a lançar lo sosgenre [[tècno|tècno dance]] dins los païses [[Francofonia|francofòns]] ambe dos tubes emblematics, ''Le Dormeur'' pendent l'estiu de 1991 e ''Le seigneur des ténèbres'' al mes de decembre de 1991. ''Le Dormeur'' utiliza un escapolon sonòr del filme [[Dune (Roman)|Dune]] (''Le dormeur doit se réveiller''). Lo títol ''Le seigneur des ténèbres'' utiliza d'escapolons sonòrs del filme [https://ca.wikipedia.org/wiki/Legend Legend] (''Je suis le seigneur des ténèbres'') e del filme [[Indiana Jones |Indiana Jones e lo temple maudit]] (''Kali ma, shakti deh''). '''Pleasure Game''' èra compausat dels productors [[Belgica|bèlgas]] ''Bruno Van Garsse'' e ''Michel Nachtergaele'', dels compositors [[Belgica|bèlgas]] ''Benoît Marrissal'', ''Jacky Meurisse'' e ''Patrick Cools'', del cantaire [[francés]] ''Philippe Dhondt'' (dich [[Boris]], nascut a [[Roubaix]], [[França]]), de la cantaira [[francés|francesa]] ''Laurence Stein'' fins en 1993, remplaçada en seguida per la cantaira (francesa tanben) [[Nathalie Vincent]]. [[Nathalie Vincent]] es tanben coneguda en [[França]] coma animatritz de television, e es estada abans '''Pleasure Game''' e [[Boris]] corista e dançaira pel projècte [[tècno |tècno dance]] [[Itàlia|italian]] [[Pin-Occhio]].<ref>https://www.voici.fr/bios-people/nathalie-vincent</ref> ==Cançons mai conegudas== * ''Le Dormeur'' (1991) * ''Le seigneur des ténèbres'' (1991) * ''Activez les plaisirs… (love is calling)'' (1992) * ''Le petit chien qui fume'' (1993) * ''Capitaine Flam'' (1993, represa de l'indicatiu [[francés]] del dessenh animat ''Capitaine Flam'') * ''Mustapha, chérie je t'aime'' (1994, represa de [[Bob Azzam]])<ref>https://web.archive.org/web/20231209090307/https://www.tunisie-direct.com/cherie-je-taime-cherie-je-tadore-60-ans-et-toutes-ses-dents/</ref> ==Referéncias== [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:musica electronica]] [[categoria:house]] 70zonjmnkl7w4mzei003v1xt3xpfnat 0 201195 2500835 2026-05-16T18:03:47Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. » 2500835 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. ela59vtx0thr58zjlsw3id0vwrrjagk 2500840 2500835 2026-05-16T18:49:06Z Jiròni 239 2500840 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mltat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra (geologia)|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. cideufd2xbzyfkh2mfapp5mdo4usk81 2500844 2500840 2026-05-16T18:57:16Z Jiròni 239 2500844 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mltat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra (geologia)|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. jj7as5t8gzlyuxclxcyr3nb0pi8m2l8 2500854 2500844 2026-05-16T20:47:17Z Jiròni 239 2500854 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mltat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra (geologia)|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de {{Unitat|2500 à 541|milions d’annadas}}<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accélère. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. s1p0cvgwxmq9nxb0dncy3uiz0eg89vc 2500855 2500854 2026-05-16T20:50:43Z Jiròni 239 2500855 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mltat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra (geologia)|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de {{Unitat|2500 à 541|milions d’annadas}}<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. bsvlzhyrdibjvdlgwvrk6r8orrr0ohr 2500856 2500855 2026-05-16T20:51:15Z Jiròni 239 2500856 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra (geologia)|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de {{Unitat|2500 à 541|milions d’annadas}}<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. iy9dncivxuvtrrfeqaw2m69vtfkjjut 2500883 2500856 2026-05-17T08:07:43Z Jiròni 239 2500883 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra (geologia)|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de {{Unitat|2500 à 541|milions d’annadas}}<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. [[Categoria:Eon]] 4xma8hvvke9mo3mly6ivedpzo8ltjl7 2500885 2500883 2026-05-17T08:10:34Z Jiròni 239 2500885 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra (geologia)|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. [[Categoria:Eon]] lmdesl46vrvwtw5tnopx4kjdmuj7vdq 2500886 2500885 2026-05-17T08:11:11Z Jiròni 239 2500886 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra (geologia)|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Eon]] 7x1tpgcm35wbt5vyr02uxf9d8levjtt 2500887 2500886 2026-05-17T08:12:14Z Jiròni 239 2500887 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra geologica)|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Eon]] kposdzvbyr1ytuper8htfhn6112lpue 2500889 2500887 2026-05-17T08:15:49Z Jiròni 239 2500889 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra geologica|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Eon]] 3gqzz1hixl732zmxvmystvci837m22e 2500904 2500889 2026-05-17T10:36:13Z Jiròni 239 2500904 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra geologica|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. == Subdivisions == Tres èras constituisson lo Proterozoïc<ref>{{Obratge | langue=en | prénom1=F.M. | nom1=Gradstein | prénom2=J.G | nom2=Ogg | prénom3=M. | nom3=Schmitz | prénom4=G. | nom4=Ogg | títol=The Geologic Time Scale 2012 | éditeur=[[Elsevier (éditeur)|Elsevier]] | année=2012 | pages totales=1176 | isbn=978-0-444-59448-8 | lire en ligne=https://books.google.com/books?id=usoqlA8AVDUC&printsec=frontcover}}.</ref> : {| | '''[[Neoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Ediacarian]] || (635-541 Ma) |- |&nbsp; [[Criogenian]] || (850-635 Ma) |- |&nbsp; [[Tonian]] || ({{unitat|1000-850|Ma}}) |- | '''[[Mesoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Stenian]] || ({{unité|1200-1000|Ma}}) |- |&nbsp; [[Ectasian]] || ({{unité|1400-1200|Ma}}) |- |&nbsp; [[Calimmian]] || ({{unité|1600-1400|Ma}}) |- | '''[[Paleoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Staterian]] || ({{unité|1800-1600|Ma}}) |- |&nbsp; [[Orosirian]] || ({{unité|2050-1800|Ma}}) |- |&nbsp; [[Riacian]] || ({{unité|2300-2050|Ma}}) |- |&nbsp; [[Siderian]] || ({{unité|2500-2300|Ma}}) |} ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Eon]] 0fjcm7ltmwecdm0tpfb33s6jw5recdt 14 201196 2500884 2026-05-17T08:09:09Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « {{Article principal|Eon}} [[Categoria:Subdivision de l'escala dels tempses geologics]] » 2500884 wikitext text/x-wiki {{Article principal|Eon}} [[Categoria:Subdivision de l'escala dels tempses geologics]] bcucfp3pacxodfrzh3int2p7lbeyqjs 0 201197 2500892 2026-05-17T09:13:45Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Eloè de la Glacèira]] cap a [[Sent Aliei la Glacèira]] 2500892 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Aliei la Glacèira]] 7x01tr3hfh6nvodsvj1xjycospmsgrf 0 201198 2500896 2026-05-17T09:23:45Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Al]] cap a [[Sent Ale las Minas]] 2500896 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Ale las Minas]] jw09gil5sptqme38nvlj11ay2rt2b4o