Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 230 2500991 2487389 2026-05-17T23:57:48Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ [[Leonid Brejnev]] ➯ [[Leonid Brezhnev]] 2500991 wikitext text/x-wiki {{novembre}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1483]] - [[Martin Luther]], teològ alemand (m. [[1546]]) * [[1759]] - [[Friedrich Schiller]], poèta alemand (m. [[1805]]) * [[1836]] - [[Andrés Avelino Cáceres]], president de Peró (m. [[1923]]) * [[1838]] - [[Marius Girard]], poèta e pintor occitan (m. [[1906]]) * [[1845]] - [[John Sparrow David Thompson]], primièr ministre de Canadà (m. [[1894]]) * [[1888]] - [[Juan Antonio Ríos Morales]], avocat e politician chilen (m. [[1946]]) * [[1918]] - [[Ernst Otto Fischer]], quimista alemand, Prèmi Nobel (m. [[2007]]) * [[1919]] - [[Mikhaïl Kalàshnikov]], engenhaire e luòctenent-general rus (m. [[2013]]) * [[1924]] - [[Russell Johnson]], actor american (m. [[2014]]) * [[1928]] - [[Ennio Morricone]], compositor e cap d'orquèstra italian * [[1942]] - [[Robert F. Engle]], economista american, Prèmi Nobel * [[1947]] - [[Bashir Gemayel]], president de Liban * [[1951]] - [[Danilo Medina Sánchez]], president de la Republica Dominicana * [[1953]] - [[Gustavo Aguerre]], artista, escultor e fotograf argentin * [[1966]] - [[Vanessa Angel]], actritz e modèl britanica * [[1988]] - [[Maria Bótina]], agenta d'influéncia russa == Decèsses == * [[1891]] - [[Arthur Rimbaud]], escrivan francés (n. [[1854]]) * [[1938]] - [[Mustafa Kemal Atatürk]], president de [[Turquia]] (n. [[1881]]) * [[1944]] - [[Ferdinand Gottschalk]], actor e comedian american (n. [[1858]]) * [[1982]] - [[Leonid Brezhnev]], cap de l'[[Union Sovietica]] (n. [[1906]]) * [[1987]] - [[Seyni Kountche]], president de [[Nigèr (país)|Nigèr]] (n. [[1931]]) * [[1994]] - [[Carmen McRae]], cantaira de jazz americana (n. [[1920]]) * [[2000]] - [[Jacques Chaban-Delmas]], primièr ministre de França (n. [[1915]]) * 2000 - [[Adamantios Andrutsopulos]], primièr ministre de Grècia (n. [[1919]]) * [[2003]] - [[Canaan Banana]], president de [[Zimbabwe]] (n. [[1936]]) * [[2006]] - [[Jack Palance]], actor american (n. [[1919]]) * [[2007]] - [[Norman Mailer]], escrivan american (n. [[1923]]) * [[2011]] - [[Peter J. Biondi]], politician american (n. [[1942]]) * [[2015]] - [[Helmut Schmidt]], cancelièr d'Alemanha (n. [[1918]]) * 2015 - [[André Glucksmann]], filosòf e ensagista francés (n. [[1937]]) ---- Veire tanben : * [[9 de novembre]] | [[11 de novembre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] offa7u1odcs22o4u1g7xgdmpi474689 0 3349 2500992 2488505 2026-05-17T23:58:06Z Dostojewskij 20932 /* De 1945 a l'independéncia */ [[Leonid Brejnev]] ➯ [[Leonid Brezhnev]] 2500992 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |carta=cap |nom_local=Україна (uk) |lenga= |nom_occitan=Ucraïna |de= |imatge_bandièra= Flag_of_Ukraine.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason=Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Europe-Ukraine (1991-2014).svg |devisa= |lengas= |capitala=[[Kyiv]] |coordenadas_capitala={{coord|50|27|02|N|30|31|25|E}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Kyiv]] |tipe_govèrn=[[democracia|Democracia parlamentària]] | títols_dirigents= [[Lista dels presidents d'Ucraïna|President]]<br />[[Lista dels primièrs ministres d'Ucraïna|Primièr Ministre]] | noms_dirigents=[[Volodímir Zelenski]]<br />[[Iolia Sviridenco]] |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum:603549}} |percentatge_aiga={{unitat|7}} |populacion_reng=31 |populacion_totala={{formatnum:45426200}} |populacion_annada=2014 |densitat=75 |tipe_independéncia= |país_independéncia= (de l'[[Union Sovietica]]) |data_independéncia=[[24 d'agost]] de [[1991]] |païses frontalièrs= |gentilici= |PIB_annada=2016 |PIB=93.2 miliard [[USD]] |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada=2016 |IDH= {{diminucion}} 0,743 |IDH_categoria= |IDH_reng=84 |còde_país=UA | moneda = | còde_moneda=UAH |fus_orari=+ 2 : ([[Eastern European Time|EET]]) ; ora d'estiu : [[Temps universal coordonat|UTC]] + 3 : ([[EEST]]) |imne_nacional=Ще не вмерла Україна <br />[[Transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan|transcrit:]] ''[[Imne d'Ucraïna|Sxe ne vmerla Ukraïna]]'' <br />(''La glòria d'Ucraïna es pas mòrta'') |domeni_internet=[[.ua]] |indicatiu_telefonic=380 | organizacions_internacionalas= |descr_mapa= |blason=Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |bandièra=Flag_of_Ukraine.svg |lengas_oficialas=[[ucraïnian]] |lengas regionalas=[[tatar de Crimea]] |transliteracion=''Ocraïna''|imne audio=National_anthem_of_Ukraine,_instrumental.oga}} '''Ucraïna''' ({{AFI-oc|ykɾaˈinɑ, ykɾaˈina}}; en [[ucraïnian]]: Украї́на, ''Ukraïna'', {{AFI|[ʊkrɐˈjinɐ]|3=pron}}) es un país d'[[Euròpa Orientala]], segond estat d'Euròpa en tèrme de superficia e lo primièr entièrament europèu. Frontalièr de [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]], [[Romania]], [[Ongria]], [[Eslovaquia]] e [[Polonha]] a l'oèst, [[Bielorussia]] au nòrd e [[Russia]] a l'èst. Es limitada per la [[mar Negra]] e la [[mar d'Azov]] au sud. La capitala n'es [[Kyiiv]] ({{AFI|[kɪjiw]||leng|lenga=uk}}). Lo gentilici es '''ucraïnian -a''' (o '''ucraïnés -esa'''). Las originas de la cultura ucrainiana remontan a l'estat medieval de la [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Après la casuda d'aqueste après las invasions mongòlas del sègle XIII, lo territòri faguèt l’objècte de particions e se vejèt revendicat per mai d'una poissenças estrangièras coma la Republica de las Doas Nacions e l'[[Empèri Otoman]]. L'Etmanat cosac independant existiguèt entre los sègles XVII e XVIII, abans d’integrar l'Empèri rus. Pendent la [[Revolucion Russa]], la Republica Populara Ucrainiana coneguèt brèvament l'independéncia amb reconneissença internacionala, mas acabèt per venir la republica socialista sovietica d'Ucraïna de l'[[URSS|Union Sovietica]], dins las annadas 1920 a la seguida de la guèrra civila russa. Ucraïna venguèt tornarmai independenta en 1991, après la casuda de l'[[URSS]]. A la seguida de la revolucion de 2014, Crimèa foguèt annexada per Russia e una guèrra civila espetèt dins l'èst del país, amb los separatistas prorusses. Lo 24 de febrièr de 2022, Ucraïna foguèt envasida per las fòrças armadas russas sus òrdre de [[Vladímir Pótin]]. == Geografia == === Geografia fisica === [[Fichièr:Ukraine topo en.jpg|thumb|Mapa del relèu d'Ucraïna.]] [[Fichièr:HistRegUkr.jpg|thumb|Regions istoricas de l'Ucraïna actuala.]] Ucraïna es un país de l'[[Euròpa de l'Èst]]. Parteja sas frontièras terrèstras amb set païses limitròfs : a l'oèst [[Polonha]], [[Eslovaquia]] e [[Ongria]] ; al sud-oèst [[Romania]] e [[Moldàvia]] ; a l'èst e al nòrd-èst [[Russia]] ; al nòrd [[Bielorussia]]. Lo país mesura {{unitat|1316|km}} d'èst en oèst e {{unitat|893|km}} del nòrd al sud, per una superfícia totala de {{unitat|603550|km|2}}, o {{unitat|576450|km|2}} sens comptar la superfícia de [[Crimèa]]. Levat lo vast [[plan de Podolia]] (altitud {{unitat|472|m}}) qu'ocupa l'oèst del país, es un país relativament plan, amb las tèrras fertilas del bacin de Dniepr en son centre, çò que que li permet d'aver una agricultura productiva. Las montanhas ucraïnianas son mai que mai constituïdas des contrafòrts dels relèus d'Euròpa centrala e mediterranèa : * los [[Carpats]], a l'oèst-sud-oèst, amb lo [[Hoverla|mont Hoverla]] que culmina a {{unitat|2061|m}} {{coord|48|10|12|N|24|34|12|E|type:mountain}}, çò que ne fa lo suc pus naut de la division dels « [[Carpats#Topografia|Carpats occidentals exteriors]] » ; * le massís de Crimèa, culminant al mont [[Roman-Koch]] a {{unitat|1545|m}}<ref>https://web.archive.org/web/20151223140229/http://voyage.idealo.fr/pays/Ukraine-UA/.</ref>, al ras de la [[mar Negra]]. Ucraïna beneficia tanben d'una ret fluviala estenduda, compausada principalament per [[Dnièpre]] (''Dnipro''), [[Dnièstre]] (''Dnister''), lo [[Bog (riu)|Bog occidental]], lo [[Bog meridional]] e [[Donets]] a l'èst. [[Danubi]] (Dounay) marca la frontièra a l'extrèm sud-oèst entre Ucraïna e Romania. Al sud, Ucraïna se dobrís sus la [[mar Negra]], bordada de nombroses « [[liman]]s », e ont s'avança la peninsula de Crimèa. Lo clima de la màger part d'Ucraïna es continental amb d'ivèrns freds e d'estius cauds ; lo clima es pas mediterranèu que per la còsta sud de Crimèa. Las temperaturas mejanas a [[Kharkiv]] en Ucraïna orientala son d'aperaquí {{unitat|-7|°C}} en genièr e {{unitat|20|°C}} en julhet. Las precipitacions van d'aperaquí {{unitat|750|mm}} l'an dins lo nòrd a aperaquí {{unitat|250|mm}} dins lo sud. === Geografia politica === [[Fichièr:UkraineNumbered.png|thumb|Ucraïna descopada en 24 [[oblast]]s (1-3, 5-25) e una republica autonoma (4).]] [[Fichièr:Poshtova Square 2006, Kyiv.jpg|thumb|[[Kyiv|Kyiiv]], capitala e vila mai granda vila d'Ucraïna.]] Ucraïna es devesida en 24 regions administrativas o ''oblasti'' (singular : ''[[óblast]]'') e una municipalitat (''misto'') amb un estatut juridic particular, [[Kyiv|Kyiiv]] . En mai, Ucraïna revendica l'integralitat de [[Crimèa]], es a dire la vila d'estatut particular de [[Sebastòple]] e la [[Republica autonòma de Crimèa]], que son estadas annexats en 2014 per Russia e constituisson per ara lo [[Districte federal de Crimèa]] de la [[Russia|Federacion de Russia]]. Cada óblast es devesit en mantun [[raiòn]]s e cada raion en mantuna ''[[hromada]]s''. === Clima === [[File:Ucraïna - Clima.png|thumb|Clima d'Ucraïna segon la classificacion de Köppen]] Lo clima ucraïnian es mai que mai [[clima continentau|continentau]] amb d'ivèrns fregs, d'estius cauds e de [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] regularas. La temperatura mejana es pus febla au nòrd e aumenta vèrs lo sud. Lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] seguisson una evolucion opausada (750 mm anuaus dins lo nòrd, 250 mm dins lo sud). Lo clima dei ribas de la [[Mar Negra]] es influenciat per la [[mar]] e es classat coma subtropicau umid. Sei caracteristicas son similaras au [[clima mediterranèu]] mai de precipitacions son enregistradas tota l'annada. Dins lei [[Carpats]], lo clima es dictat per l'[[altitud]]. == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat === Lo premier pòble conegut vivent dins la region foguèron lei [[Pelasges]], pòble largament desconegut qu'ocupava la màger part dei [[Balcans]] a la fin de la [[Preïstòria]]. Dins lo corrent dau milleni III av. JC, arribèron de populacions [[indoeuropèu|indoeuropèas]] de [[lenga]] [[iran]]iana septentrionala ([[Cimmeris]], [[Escites]] e [[Sarmatas]]). Intrèron en contacte amb lei [[Grècia antica|Grècs]] en [[Crimèa]] e s'ellenizèron lòng dau [[litorau]] de la [[Mar Negra]]. En particular, au sègle III av. JC, se formèt un estat escite ellenizat dich [[Reiaume dau Bòsfor]] amb [[Kertch]] coma [[capitala]]. Dos sègles pus tard, intrèt dins l'esfèra d'influéncia de l'[[Empèri Roman]] e ne'n venguèt un protegit. A partir dau sègle III ap. JC, de [[Gòts]] e d'autrei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics migrèron en Ucraïna (e pus largament en [[Euròpa]] Orientala). Seis apòrts culturaus e tecnologics (rites funeraris, artesanat... etc.) foguèron a l'origina de la [[cultura de Chernyakhov]] que dominèt la region fins au sègle V. Entre aquelei pòbles, leis [[Antes]] presentan un interès particular car semblan presentar una cultura proto-eslava. Ansin, son benlèu a l'origina dei populacions eslavas que s'installèron pauc a pauc sus lo territòri de l'Ucraïna actuala a partir dau sègle VI. Dins aquò, la region demorèt un luòc de passatge ò de còps d'installacion per lei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] que venguèron en [[Euròpa]] fins au sègle XIII ([[Huns]], [[Avars]], [[Khazars]], [[Ongria|Magiars]], [[Petchenegues]], [[Tatars]], [[Empèri Mongòl|Mongòls]]... etc.). === Dau Rus' de Kyiiv a la conquista russa === ==== Lo Rus' de Kyiiv ==== [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kyiiv durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Rus' de Kyiv}} A partir dau sègle VIII, lo comèrci vareg (de [[Viking]]s orientaus principalament originaris de [[Suècia]]) entre la [[Mar Baltica]] e la [[Mar Negra]] favorizèt l'emergéncia d'[[estat]]s locaus au sen dei populacions eslavas. Au sègle IX, lo cap vareg [[Oleg lo Savi]] conquistèt [[Kyiv|Kyiiv]] e fondèt un estat dich [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]]. Gropant leis Eslaus orientaus (rèires comuns dei [[Russia|Rus]], dei [[Bielorussia|Bielorús]] e deis Ucraïnians), agantèt son apogèu sota lei rèines de [[Vladimir Ièr|Vladimir]] ([[980]]-[[1015]]) e d'[[Iaroslav lo Savi]] ([[1019]]-[[1054]]) que favorizèron la difusion dau [[cristianisme]] [[Ortodoxia|ortodox]] au sen de son pòble. Au sègle XI, lo [[Rus' de Kyiv|Rus' de Kyiiv]] èra lo reiaume pus estendut d'[[Euròpa]] e aviá d'importantei relacions comercialas amb l'[[Empèri Bizantin]] via [[Dnièpre]]. Pasmens, de conflictes intèrnes e d'invasions novèlas de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics fragmentèron pauc a pauc lo Rus' de Kyiiv. De [[1054]] a [[1224]], aperaquí 64 principats se formèron sus son territòri. En [[1203]], lei [[Cumans]] prenguèron e pilhèron [[Kyiv|Kyiiv]]. Un an pus tard, aqueu declin foguèt agravat per lo sac de [[Constantinòple]] per la [[Quatrena Crosada]] ([[1204]]) que privèt lo reiaume de son partenari economic principau. Ansin, dins lo corrent dei sègles XII e XIII, l'unitat e la poissança dau reiaume dispareguèron pauc a pauc e lo títol de senhor de Kyiiv venguèt subretot simbolic avans de disparéisser d'un biais definitiu amb la presa de la [[vila]] per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] en [[1240]]. ==== Leis invasions mongòlas e lituanianas ==== A partir dau sègle XIII, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] e lei [[Lituània|Lituanians]] impausèron son autoritat sus la region entraïnant l'acomençament de la diferenciacion entre, d'un caire, lei [[Bielorussia|Bielorús]] e leis Ucraïnians e, d'autre caire, lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] someteguèron lei principats eslaus septentrionaus ([[1239]]), pilhèron [[Kiev]] ([[1240]]) e ravatjèron [[Polonha]] e [[Ongria]] ([[1241]]) sensa s'i mantenir. Puei, fondèron lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] qu'obliguèt lei principats rus eissits dau Rus' de Kiev de li pagar un [[tribut]]. Au sègle XIV, lei [[Lituània|Lituanians]] s'interessèron a son torn a la region. Capitèron de prendre lo contraròtle de plusors principats occidentaus e de conquistar Kiev en [[1363]]. Puei, au començament dau sègle XV, agantèron la [[Mar Negra]]. En parallèl, lei [[Polonha|Polonés]] ocupèron lo [[principat de Halicz]] que venguèt per la seguida [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]]. Ansin, a la conclusion de l'Union entre [[Polonha]] e [[Lituània]], Ucraïna èra devesida entre una mitat polono-lituaniana, au centre e a l'[[oèst]], e una mitat tatara (populacions turcas que succediguèt ai Mongòls) au [[sud]] e a l'[[èst]]. En [[1438]], lei Tatars s'afranquiguèron de la tutèla [[Empèri Mongòl|mongòla]] e fondèron lo [[Khanat de Crimèa]]. Pasmens, lo sud de [[Crimèa]] demorèt lòngtemps sota influéncia [[Empèri Bizantin|bizantina]] avans de passar sota la contraròtle dei marchands [[Itàlia]], especialament aquelei de [[Republica de Gènoa|Gènoa]]. Aquel equilibri durèt fins a la fin dau sègle XV. Foguèt romput au [[sud]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] e au [[nòrd]] per lei [[Russia|Rus]]. D'efèct, en [[1475]], lei premiers capitèron de conquistar lei possessions [[Republica de Gènoa|genoesas]] e de [[vassal]]izar lo [[Khanat de Crimèa]]. Puei, menèron un lòng combat per establir còntra [[Polonha]]-[[Lituània]] per lo contraròtle dau [[litorau]] nòrd-oèst de la [[Mar Negra]]. S'acabèt victoriosament en [[1526]] amb la presa de [[Bessaràbia]] e de [[Jedisan]]. De son caire, lei Rus acomencèron una lenta migracion en direccion dau [[sud]]. Son objectiu iniciau èra de protegir [[Moscòu]] còntra lei Tatars qu'avián pilhat la vila en [[1571]]-[[1572]]. Per aquò, bastiguèron de rets de [[fortificacion]]s dins la region de [[Kharkiv]] e i favorizèron l'implantacion de colons cargats de lei defendre militarament. Aquelei [[marcha (juridiccion)|marchas militaras]] dichas « Ucraïna » en [[rus]] donèron son nom au país. ==== L'influéncia polonesa ==== De [[1550]] a [[1650]], lei transformacions politicas e [[religion|religiosas]] de [[Polonha]]-[[Lituània]] aguèron d'efèctes importants en [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] e en [[Rutènia]]. D'efèct, a l'eissida dau renfòrçament de l'Union entre lei doas coronas en [[1569]], la noblesa de [[Rutènia]] quitèt la [[movença]] [[Lituània|lituaniana]] per intrar dins aquela de [[Polonha]]. Aquò foguèt a l'origina de la diferenciacion entre [[Bielorussia|Bielorús]] e Ucraïnians. Un autre efècte important regardèt la [[religion]] quand una assemblada dau [[clergat]] [[Ortodoxia|ortodox]] proclamèt son union amb la [[Glèisa Catolica]] entraïnant la formacion d'una [[Glèisas catolicas orientalas|Glèisa « uniata »]] de rite [[Empèri Bizantin|bizantin]]. Pasmens, aquela decision suscitèt d'oposicions vivas. En [[1620]], un novèu [[metropolita]] [[Ortodoxia|ortodòxe]] de [[Kiev]] foguèt consacrat per lo [[Patriarcat de Constantinòple|patriarca de Constantinòple]]. Lo rèi de [[Polonha]] foguèt obligat de reconóisser aquela ierarquia [[Ortodoxia|ortodòxa]] novèla en [[1632]] entraïnant una coabitacion entre lei Glèisas Ortodòxa e « uniata ». Enfin, lo darrier efècte major de la senhoriá [[Polonha|polonesa]] foguèt la difusion de sa cultura e de son modèl sociau. Ansin, l'[[aristocracia]] de [[Rutènia]] se polonizèt pauc a pauc e, segon lo modèl de la noblesa polonesa, se formèron de proprietaris agricòlas immensas tengudas per de [[magnat]]s. ==== Lei Cosacs Zaporoges ==== Lei [[cosacs]] èran un ensems de pòbles nomadas, generalament eslaus, installats dins lei regions [[frontièra|frontalieras]] entre [[Polonha]]-[[Lituània]], [[Russia]], [[Khanat de Crimèa]] e khanats mongòls. Lei Zaporoges, [[Ortodoxia|ortodoxs]], de lenga ucraïniana e nominalament vassaus de la corona polonesa, n'èran lei representants pus occidentaus. Installats dins la bloca de [[Dnièpre]] a la periferia de [[Polonha]]-[[Lituània]] e de [[Russia]], èran cortejats per lei doas poissanças que li donavan d'armas e de viures en cambi d'un sostèn militar. Aquò permetèt ai Zaporoges de desvolopar pauc a pauc d'institucions que venguèron relativament solidas dins lo corrent dau sègle XVI. Òr, aqueu periòde veguèt de transformacions importantas dau territòri zaporoge en causa de l'installacion de païsans polonés (dempuei l'oèst) e rus (dempuei lo nòrd). D'efèct, de magnats acomencèron rapidament de revendicar de [[drech]]s sus lei regions cultivadas, çò qu'entraïnèt de revòutas. Una premiera temptativa mau capitèt en [[1637]] e permetèt ai [[Polonha|Polonés]] de renfòrçar sa preséncia dins la bloca de [[Dniepr]]. Pasmens, de combats acomencèron tornarmai a partir de [[1648]] amb una revòuta novèla dirigida per [[Bogdan Khmelnitski]] que s'alièt amb lei [[Khanat de Crimèa|Tatars de Crimèa]] en [[1648]] e amb lei [[Russia|Rus]] en [[1654]]. En [[1654]], [[Bogdan Khmelnitski|Khmelnitski]] reconoguèt la senhoriá russa en cambi dau mantenement deis institucions dei Zaporoges. Pasmens, aquel acòrd contentèt degun car lei [[Russia|Rus]] avián ges d'intencion de lo respectar e lei combats contunièron car lei [[Polonha|Polonés]] desarmèron pas fins au [[tractat d'Androussovo]] en [[1667]]. Aquela patz marcava una desfacha polonesa còntra [[Russia]] mai en Ucraïna permetèt a l'Union de [[Polonha]]-[[Lituània]] de gardar la riba drecha de [[Dnièpre]]. Lei Zaporoges de l'èst passèron alora sota la senhoriá — efectiva — dei Rus e aquelei de l'oèst demorèron sota la senhoriá — nominala — dei Polonés. De [[1672]] a [[1699]], passèron — totjorn nominalament — sota senhoriá [[Empèri Otoman|otomana]] — en causa de la pèrda provisòria de [[Podòlia]] per [[Varsòvia]]. A l'èst de [[Dnièpre]], la dominacion russa foguèt mau acceptada e una revòuta dirigida per l'[[hetman]] [[Mazeppa]] aguèt luòc quand l'armada [[Suècia|suedesa]] de [[Carles XII de Suècia|Carles XII]] arribèt dins la region. Pasmens, foguèt anientada a la [[batalha de Poltava]] en [[1709]]. === L'Ucraïna Russa === ==== La conquista russa ==== Dins lo corrent dau sègle XVIII, lei [[Russia|Rus]] capitèron d'ocupar la màger part de l'Ucraïna actuala au detriment de l'[[Empèri Otoman]] e de [[Polonha]]-[[Lituània]]. D'efèct, una premiera guèrra de [[1768]] a [[1774]] permetèt ais armadas [[Russia|russas]] d'ocupar [[Taurida]], [[Crimèa]], [[Moldàvia]], [[Valaquia]] e una partida de [[Bulgaria]]. Ansin, au [[tractat de Küçük Kaynarca]] ([[1774]]), lei [[Empèri Otoman|Turcs]] perdiguèron la riba senèstra de [[Dniepr]] e deguèron laissar son [[independéncia]] au [[Khanat de Crimèa]]. Inquietas d'aquela avançada russa, [[Àustria]] e [[Prússia]] s'entendiguèron amb [[Russia]] per se partejar lo territòri [[Polonha|polonés]] amb lo [[Premier Partiment de Polonha]] ([[1772]]). La [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Polonesa venguèt ansin [[Àustria|austriana]]. Puei, totjorn per s'aparar còntra l'expansionisme rus, [[Viena (Àustria)|Viena]] faguèt pression sus l'[[Empèri Otoman]] per obtenir [[Bucovina]], autra region poblada d'Ucraïnians, en [[1775]]. Pasmens, l'iniciativa demorèt russa. De guèrras novèlas permetèron a [[Catarina II de Russia|Catarina II]] ([[1762]]-[[1796]]) d'annexar lo [[Khanat de Crimèa]] ([[1783]]), [[Jedisan]] ([[1792]]) e de desplaçar sa [[frontiera]] lòng de [[Dniestr]]. Aperavans, l'autonòmia intèrna dei Cosacs Zaporoges èra estada definitivament suprimida amb l'abdicacion fòrçada dau darrier [[hetman]] en [[1764]] — la carga èra subretot simbolica dempuei la [[mòrt]] de [[Mazeppa]] — e la destruccion de sa [[capitala]], [[Sitch]], en [[1775]]. Aquò entraïnèt tornarmai de demandas de compensacions de [[Berlin]] e de [[Viena (Àustria)|Viena]] que s'acabèron per lei partiments de [[Polonha]] de [[1792]] e de [[1795]]. Enfin, en [[1812]], una guèrra novèla entre [[Russia|Rus]] e [[Empèri Otoman|Otomans]] entraïnèron la cession per [[Constantinòble]] de [[Bessaràbia]]. Ansin, franc dei regions annexadas per [[Àustria]], la totalitat de l'Ucraïna actuala èra venguda russa. ==== La Russia Novèla ==== En parallèl de la conquista de la region, lei [[Russia|rus]] n'organizèron la [[colonizacion]]. A l'iniciativa de [[Grigori Potemkine]], de colons ucraïnians e rus dei regions de [[Kiev]] e de [[Karkòv|Karkiv]] foguèron implantadas dins lei zònas abandonadas per lei populacions [[islam|musulmanas]] que s'èran enfugidas dins l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, lei besonhs umans èran fòrça importants e d'autrei pòbles participèron au poblament de l'Ucraïna russa: de [[cristianisme|crestians]] emigrats de l'[[Empèri Otoman]] ([[Grècia|grècs]] e [[Armenia|armènis]] principalament), de [[judaïsme|judieus]] [[Polonha|polonés]], ostils au conservatisme dau [[clergat]] israelita polonés, que fondèron una comunautat importanta a [[Odessa]], d'[[Alemanha|Alemands]] que venguèron la basa dau futur pòble deis [[Alemands de la Mar Negra]], de [[Bulgaria|bulgars]], de [[gagaús]]... etc. Una autra particularitat de la politica de colonizacion russa foguèt sa concentracion sus lei regions orientalas e centralas d'Ucraïna. Lei regions pus orientalas de la Russia Novèla foguèron largament neglegidas. Lo desvolopament i foguèt donc feble e l'evolucion principala foguèt la reïntegracion per fòrça dei glèisas « uniatas » au sen de la [[Ortodoxia|Glèisa Ortodoxa]] en [[1839]]. Lo desvolopament economic de la region passèt premier per l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1870, la descubèrta de minas de [[carbon]] fòrça importantas dins la region de [[Donetsk|Donètsk]] e de jaciments de [[fèrre]] dins aquela de [[Krivoï Rog]] favorizèt l'aparicion de l'industria pesuca. De mai, en parallèl dau desvolopament [[agricultura|agricòla]] e [[Industria|industriau]] de la region, [[Russia]] s'interessèt tanben ai desbocats militars e economics. Una basa navala foguèt ansin implantada dins lo [[pòrt]] de [[Sebastòple]] e un [[pòrt]] de comèrci foguèt fondat a [[Odessa]] en [[1796]]. ==== La Galícia Austriana ==== En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]] Austriana, [[Viena (Àustria)|Viena]] instaurèt un regime relativament liberau. Principalament poblada de [[Rutènia|Rutèns]], la region aviá un ròtle economic segondari e unicament agricòla. Pasmens, gardèron son identitat e sostenguèron lo [[govèrn]] [[Àustria|austrian]] durant lei trebols de [[1848]]. De mai, consequéncia de sa Glèisa « uniata », la region desvolopèt donc un particularisme a respèct dei [[Polonha|Polonés]] [[Catolicisme|catolics]] de rite roman e dau rèsta deis Ucraïnians [[Ortodoxia|ortodòxes]]. Ansin, pauc a pauc, la Galícia Austriana venguèt lo luòc de naissença dau [[nacionalisme]] ucraïnian. === La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias === ==== L'independéncia e l'ocupacion alemanda ==== La [[Premiera Guèrra Mondiala]] transformèt la region ucraïniana en prat batalhier de [[1914]] a [[1920]]. Pasmens, en fòra dei pèrdas umanas e dei destruccions, aguèt per consequéncia d'entraïnar l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] e d'[[Àustria-Ongria]]. Un movement [[nacionalisme|nacionalista]] se formèt e revendiquèt la formacion d'una Ucraïna [[Independéncia|independenta]]. Finalament vençut, aqueu movement entraïnèt pasmens la formacion d'una republica sovietica d'Ucraïna qu'es la basa de l'Ucraïna actuala. D'efèct, tre l'afondrament de l'[[Russia|Empèri Rus]] en març de [[1917]], una assemblada dicha ''Rada'' (« Assemblada » en [[occitan]]) se reüniguèt a [[Kiev]]. La Societat deis Ucraïnians progressistas, fondada en [[1908]] per obtenir d'un biais legau la reconóissença dei drechs deis Ucraïnians e una autonomia intèrna, i aviá la majoritat. En novembre de [[1917]], proclamèt la creacion d'una Republica d'Ucraïna e creèt un [[govèrn]]. Puei, proclamèt l'[[independéncia]] en genier de [[1918]]. Dins aquò, deguèt faciar una ofensiva dei [[Bolchevisme|Bolchevics]] qu'avián fondat una republica sovietica d'Ucraïna en decembre de [[1917]] a [[Kharkiv|Kharkòv]]. Respectivament en febrier e març, lei dos govèrns ucraïnians signèron un tractat amb [[Alemanha]] e [[Àustria-Ongria]] assegurant la reconóissença de la Republica per leis Empèris Centraus. Aquò empachèt pas l'ocupacion dau país per leis [[Alemanha|Alemands]] interessats per la recòlta de [[cereala]]s. La ''Rada'' foguèt dissòuta e [[Pavel Skropadski]], protegit deis Alemands, foguèt proclamat [[hetman]]. ==== Lo caòs de 1919 ==== L'òrdre [[Alemanha|alemand]] subrevisquèt pas a la victòria deis Aliats. En novembre de [[1918]], lei soudats alemands se retirèron entraïnant un conflicte generau entre lei diferentei faccions politicas ucraïnianas. Aquela situacion durèt plusors mes fins a l'integracion dei divèrsei camps ai Bolchevics ò ais armadas blancas. En [[Galícia (Euròpa Orientala)|Galícia]], lei [[Rutènia|Rutèns]] volián faire partida de l'Ucraïna [[independéncia|independenta]]. Pasmens, la region èra tanben revendicada per la [[Polonha]] en cors de restauracion, çò qu'entraïnèt de combats de novembre de [[1918]] a mai de [[1919]] que s'acabèron per un succès polonés. [[Simon Petlioura]], èx-ministre deis afaires militars dau govèrn de la Societat deis Ucraïnians progressistas, assaièt de formar un govèrn novèu a [[Kiev]] en decembre de [[1918]]. Pasmens, perdiguèt lo contraròtle de la [[capitala]] e se raprochèt alora dei [[Polonha|Polonés]]. Lei Bolchevics formèron un govèrn provisòri basat a [[Kursk]] en novembre de [[1918]]. Establits a [[Karkòv]] en genier de [[1919]], prenguèron [[Kiev]] en febrier. Dins lo bloca de [[Dniepr]], [[Nikifor Grigoriev]] assaièt de restaurar l'estat zaporoge e organizèt d'incursions còntra lei regions vesinas. A l'[[èst]], lo cap [[anarquisme|anarquista]] [[Nestor Makhno]] organizèt tre abriu de [[1917]] una [[guerilha]] còntra leis Alemands. Contraròtlèt rapidament un important territòri en Ucraïna Orientala e intrèt en conflicte còntra leis armadas blancas de [[Anton Denikine|Denikine]]. Lòng dau [[litorau]], d'armadas aliadas ([[França]] a [[Odessa]] e en [[Crimèa]], [[Grècia]] a [[Kherson]] e a [[Mykolaiiv]]) desbarquèron per sostenir lei Blancs. Pasmens, en fàcia de la situacion caotica, se retirèron pauc a pauc dins lo corrent de l'annada. ==== Blancs còntra Roges ==== A partir de la prima de [[1919]], lo conflicte interior ucraïnian venguèt pus clar e la guèrra venguèt un conflicte periferic de la [[Guèrra Civila Russa]]. En julhet de [[1919]], lei Bolchevics eliminèron [[Nikifor Grigoriev|Grigoriev]] e lo generau blanc [[Anton Denikine]] organizèt una ofensiva d'amplor que li permetèt de conquistar [[Crimèa]], [[Odessa]] e [[Kyiv|Kyiiv]]. Pasmens, après aquelei victòrias, foguèt arrestat a [[Tula]] e la repòsta bolchevica, sostenguda per [[Nestor Makhno|Makhno]] reconquistèt rapidament la totalitat dei territòris perduts franc de [[Crimèa]] defenduda per lo generau [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]]. Lei Blancs foguèron sauvats per l'intervencion dei tropas [[Polonha|polonesas]], sostengudas per [[Simon Petlioura|Petlioura]], a partir d'abriu de [[1920]]. Ocupèron [[Kiev]] en mai permetent a [[Piotr Nikolaïevitch Wrangel|Wrangel]] de progressar dins lo sud (presa de [[Mariupòl]]). Pasmens, en julhet, la còntra-ofensiva de l'Armada Roja rebutèt lei Polonés fins a [[Lviv]] avans la signatura d'un tractat de patz entre Bolchevics e Polonés en octòbre de [[1920]]. Aquò permetèt ai Roges de liquidar la pòcha blanca de [[Crimèa]] dins lo corrent de novembre. Enfin, la darriera etapa de la guèrra foguèt l'eliminacion dei bandas de [[Nestor Makhno|Makhno]]. Lo conflicte s'acabèt en [[1921]] per la victòria dei Bolchevics e la fugida de [[Nestor Makhno|Makhno]] en [[Romania]]. === L'Ucraïna Sovietica === ==== De l'ucrainizacion a l'Holodomòr ==== [[File:Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png|thumb|Intensitat de la famina de 1932-1933 en Union Sovietica.]] En [[1921]], lo país èra totalament destruch er tres [[annada]]s de [[guèrra civila]], de chaples e de pilhatges. La Republica Sovietica d'Ucraïna venguèt oficialament una [[republica]] constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]] lo 30 de decembre de [[1922]]. De [[1923]] a [[1934]], [[Khàrkiv]] ne'n foguèt la [[capitala]] avans d'èsser remplaçada per [[Kyiv|Kyiiv]]. Leis [[annada]]s 1920 foguèron marcadas per la politica « d'ucraïnizacion » principalament axada sus la promocion de la [[lenga]] e de la [[cultura]] ucraïnianas. Pasmens, a partir de [[1929]], la region foguèt regardada per la politica de collectivizacion d'[[Estalin]] e per la liquidacion dei kulaks (de païsans aisats). Aquò se turtèt a una oposicion viva dau mond rurau e lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]] respondèt violentament. De milièrs de païsans foguèron desportats au [[Gulag]] e de requisicions massisas de [[cereala]]s e de viures aguèron luòc per avitalhar lei [[vila]]s. En [[1932]]-[[1933]], aquò entraïnèt una [[famina]] catastrofica en Ucraïna Orientala ([[Holodomòr]]) que causèt la [[mòrt]] d'au mens cinc milions d'abitants. Puei, de [[1934]] a [[1938]], leis elèits ucraïnianas foguèron decimadas per lei purgas ordonadas per [[Estalin]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== [[File:Kiev Kreschatik after liberation November 1943.jpg|thumb|right|Soudats [[URSS|sovietics]] dins lei roïnas de [[Kiev]] après la [[Batalha de Kiev (1943)|liberacion de la vila]] en novembre de [[1943]].]] Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Ucraïna conoguèt tornarmai un periòde fòrça malaisat. En fòra dau conflicte principau en [[1939]] e en [[1940]], l'[[URSS]] aprofichèt inicialament la mobilizacion de [[França]], dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e d'[[Alemanha]] en Euròpa Occidentala per annexar una partida de [[Polonha]] ([[1939]]) e de [[Romania]] ([[1940]]). L'Ucraïna Sovietica foguèt ansin aumentada de [[Galícia (Euròpa Orienta)|Galícia]], de [[Bucovina]] e de la [[Bassaràbia]] dau Sud. Pasmens, en [[1941]]-[[1942]], foguèt rapidament conquistada per lei fòrças [[Alemanha|alemanda]] e [[Romania|romanesa]]. [[Romania]] i recuperèt [[Bucovina]] e [[Bessaràbia]] e apondiguèt a aquelei conquistas la region de [[Transnitria]], compres lo [[pòrt]] d'[[Odessa]]. Lo rèsta foguèt integrat au sen d'un territòri militar [[Alemanha|alemand]] que sa direccion èra installada a [[Rovno]]. En [[1942]], leis ''[[Einsatzgruppen]]'' [[Alemanha|alemands]] liquidèron lei populacions [[judaïsme|judievas]]. Quant ai populacions eslavas, subiguèron lei requisicions de man d'òbra transferida dins de camps de trabalh, e de còps dins de camps de concentracion, alemands. Certaneis Ucraïnians s'engatjèron tanben dins la guèrra dins lo camp dau [[Tresen Reich|Reich]]. Se destrièron en particular dins la traca dei [[judaïsme|judieus]] e coma gardians dei [[Olocaust|camps d'exterminacion]]. Enfin, en[[Volínia]], se formèt un movement independentista ostil ais Alemands e ai Sovietics. Dirigit per [[Stepan Bandera]], foguèt durament reprimit mai capitèt de combatre fins ais annadas 1950. Ucraïna foguèt liberada per l'Armada Sovietica après una tiera de batalhas [[sang|saunosas]] ([[Batalha de Dniepr|batalha de Dnièpre]], [[ofensiva Dnièpre-Carpats]]... etc.) entre aost de [[1943]] a julhet de [[1944]]. Dins lo corrent de sa retirada, l'armada [[Alemanha|alemand]] destruguèt metodicament lei vilas principalas e leis infrastructuras. Consequéncia deis actes de collaboracion reaus ò supausats amb leis Alemands, plusors pòbles locaus coma leis [[Alemands de la Mar Negra]] (tre [[1941]]) ò lei [[Tatars de Crimèa]] foguèron desportats en [[Asia Centrala]] ò en [[Sibèria]]. L'estatut d'autonòmia de [[Crimèa]] au sen de la Russia Sovietica foguèt tanben suprimit. ==== De 1945 a l'independéncia ==== A l'eissida de la guèrra, leis annexions territòrialas [[URSS|sovieticas]] e lei transferiments de populacions entre [[Polonha]] e [[URSS]] permetèron per lo premier còp de reünir totei leis Ucraïnians au sen d'un meteis [[estat]]. D'efèct, en fòra dei territòris ja sovietics avans [[1941]], [[Moscòu]] annexèt lei territòris [[Romania|romanés]] e [[Checoslovaquia|checoslovacs]] poblats d'Ucraïnians. Puei, un milion d'Ucraïnians installats dins la region polonesa de [[Chelm]] foguèron transferits en cambi d'un transferiment invèrs de Polonés installats en Ucraïna Occidentala. Aquò permetèt la question dei minoritats etnicas entre lei dos país. Ucraïna faguèt tanben oficialament partida dei país fondators de l'[[ONU]]. Pasmens, dins lo país, lei condicions de vida demorèron malaisadas e una famina novèla se debanèt en [[1947]]. S'agravèron egalament amb la repression decidida per [[Estalin]] còntra lei « collaborators », es a dire lo [[clergat]] e lei [[nacionalisme|nacionalistas]]. La situacion se melhorèt amb la [[mòrt]] d'[[Estalin]] e son remplaçament per [[Nikita Khrushchov]] qu'èra ucraïnian. Fònt de problemas ulteriors grèus, decidèt de restacar [[Crimèa]] a la Republica Sovietica d'Ucraïna en [[1954]]. Pasmens, la liberalizacion relativa de la societat sovietica sota Khrushchov permetèt de liberar un nombre important de presoniers politics e autorizèt l'adopcion de certanei politicas nacionalas per leis autoritats de [[Kiev]]. Aquela politica foguèt limitada per [[Leonid Brezhnev]] qu'ordonèt en [[1972]] la destitucion dau premier secretari [[Petro Chelest]] sospichat de defendre un [[nacionalisme]] ucraïnian tròp engatjat. Lo remplacèt per lo conservador [[Vladimir Chtcherbitski]] que demorèt en plaça fins a [[1989]]. A partir de [[1988]], la politica de ''perestroika'' de [[Mikhaïl Gorbachov]] favorizèt la renaissença de movements intellectuaus independentistas, especialament dins lei regions occidentalas e centralas. En genier de [[1990]], de manifestacions fòrça importantas celebrèron la remembrança de l'independéncia de [[1918]] amb una cadena umana de 500 quilomètres. Pus grèu, lo poderós sindicat de l'industria miniera de [[Donbass]] acomencèt una grèva basada sus de revendicacions [[democracia|democraticas]] e [[independéncia|independentistas]] a partir de julhet de [[1989]]. Un movement politic dich ''Rokh'' (Movement popular ucraïnian de restructuracion), fondat en [[1988]], federèt lei manifestacions. En julhet de [[1990]], un mes après [[Russia]], Ucraïna proclamèt sa [[sobeiranetat]] e un èx-cap dau Partit Comunista, [[Leonid Kravchouk]] foguèt elegit president dau Soviet suprèm. Pasmens, en març de [[1991]], una majoritat d'Ucraïnians aprovèt lo projècte d'union renovada prepausat per [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] mai la temptativa de còp d'estat menat per lei conservadors dau PCUS dins lo corrent d'aost de [[1991]] precipitèt la situacion. Lo 24 d'aost, Ucraïna proclamèt son [[independéncia]] confirmada per un [[referendum]] (aperaquí 90% de vòtes favorables) organizat lo 1{{èr}} de decembre seguent. [[Leonid Kravchouk|Kravchouk]] foguèt elegit president de la Republica, còntra lo candidat dau ''Roukh'', e participèt amb seis omològs rus e bielorús a la dissolucion de l'[[URSS]]. === L'Ucraïna independenta === ==== Lei dificultats de l'independéncia ==== [[File:Ucraïna - Resultats eleccions presidencialas 2010.png|thumb|Exemple de la polarizacion de la vida politica ucraïniana entre l'èst e l'oèst (eleccions presidencialas de 2010).]] En despiech de son industria pesuca e de sei ressorsas naturalas importantas, Ucraïna conoguèt de dificultats grèvas tre son [[independéncia]]. En particular, son economia s'afondrèt rapidament amb una regression de l'industria e una [[inflacion]] galaupanta. Per limitar la catastròfa, lo govèrn ucraïnian decidèt donc de limitar la liberalizacion de l'economia e lei privatizacions. Pasmens, aquò empachèt pas una grèva importanta dei minaires en [[1993]]. Autre problema important, lei relacions amb [[Russia]] venguèron rapidament malaisadas a prepaus dei questions de la flòta militara sovietica de la [[Mar Negra]] e de l'estatut de [[Crimèa]]. Afeblida, Ucraïna poguèt pas impausar son ponch de vista. Lei Rus obtenguèron la màger part de la flòta e lo drech d'utilizar la basa de [[Sebastòple]]. En mai d'aquò, sota la pression deis [[USA|Estats Units]] e de [[Russia]], [[Kyiv|Kyiiv]] deguèt tanben renonciar a son arsenau [[arma nucleara|nuclear]] (eiretat de l'URSS) que foguèt transferit en [[URSS]]. En cambi, obtenguèt una ajuda financiera estatsunidenc e una assegurança regardant lo mantenement de sei [[frontiera]]s. Enfin, lo país aguèt de dificultats per afirmar son unitat nacionala. En particular, de diferéncias politicas importantas apareguèron entre l'[[oèst]] e lo centre desirós de s'integrar au sen de l'[[Union Europèa]] e l'[[èst]] e lo [[sud]] pus favorables au mantement de relacions privilegiadas amb [[Russia]]. Aquela separacion, basada sus de rasons etnicas (mai de Rus dins l'èst dau país), economicas (l'industria orientala èra integrada au sen dau complèx industria sovietic largament demorat en Russia) e politicas (leis elèits orientalas son sovent eissits de l'ancian poder sovietic), estructurèt rapidament la vida politica nacionala. Ansin, en març-abriu [[1994]], lo ''Roulh'' ganhèt leis eleccions legislativas a l'oèst mai lei candidats de l'ancian regime s'impausèron dins l'èst e obtenguèron una pichona majoritat au Parlament. La meteissa situacion se debanèt en junh per l'eleccion presidenciala que veguèt la victòria de [[Leonid Koutchma]] (52%) que trionfèt dins l'èst. ==== La presidéncia Koutchma ==== La presidéncia de [[Leonid Koutchma]] ([[1994]]-[[2004]]) foguèt marcada per una liberalizacion limitada, un desvolopament de l'economia tardiu, divèrseis escandòls e un autoritarisme mai e mai important. D'efèct, durant son premier, adoptèt una politica liberala d'austeritat conjugada amb de privatizacions mai deguèt tenir còmpte deis interès de l'industria miniera (grèva de [[1996]]). Pasmens, lo declin economic acomencèt d'èsser limitat per lo desvolopament de l'economia informala. Puei, en [[1996]], lo president obtenguèt lo vòte d'una [[lei|lèi]] renfòrçant lo [[poder executiu]]. Elegit tornarmai en [[1999]] (56%), son segond mandat foguèt tocat per d'escandòls de corrupcion e de disparicions de jornalistas e per l'acomençament d'una represa economica a partir de [[2000]]. Aquò l'afebliguèt e la fin de sa presidéncia prenguèt un aspèct autoritari. ==== La Revolucion Arange e sei decepcions ==== Enebit d'un tresen mandat per la [[constitucion]], [[Leonid Kotchma]] poguèt pas se presentar a l'eleccion presidenciala de [[2004]]. L'escrutinh opausèt [[Víktor Ianokòvych]], un oligarca de l'èst, a [[Víktor Ioshchenko]], un economista sostengut per l'oèst. En causa de fraudas, lei resultats dau segond torn foguèron fòrça contestats per lei partisans d'Iochtchenko qu'adoptèron la [[color]] arange coma simbòl. Après una lònga crisi, obtenguèron contentament e un tresen torn donèt la victòria a son candidat (56%). Pasmens, lei venceires de la [[Revolucion Arange]] se devesiguèron rapidament entre elei e mau capitèron de dispausar d'una majoritat parlamentària. En [[2006]], perdiguèron leis eleccions legislativas e [[Víktor Ianokòvych]] foguèt ansin nommat cap dau govèrn. Iochtchenko assaièt sensa succès de dissòuvre lo Parlament e [[Víktor Ianokòvych| Ianokòvych]] ganhèt l'eleccion presidenciala de [[2010]]. Aqueu periòde veguèt la perseguida de la represa economica, sostenguda per la demanda [[Republica Populara de China|chinesa]], mai veguèt egalament l'agravament dei tensions interioras èst-oèst e de retards dins la modernizacion de l'economia e de l'administracion, fòrça corrompudas, dau país. ==== La crisi de 2014 e la guèrra civila dins l'èst ==== Dins lo corrent deis annadas 2010, [[Víktor Ianokòvych]] assaièt de mantenir un equilibri precari entre [[Russia]] e [[Union Europèa]]. Pasmens, en [[2013]], la conclusion pròcha d'un acòrd d'associacion amb l'UE entraïnèt de pressions importantas sus [[Kyiv|Kyiiv]] de part de [[Moscòu]]. En novembre de [[2013]], lo govèrn ucraïnian chausiguèt finalament d'abandonar son projècte d'acòrd amb [[Brussèlas]] au profiech d'un raprochament amb [[Russia]]. Populara a l'èst, aquela decision entraïnèt de manifestacions majoras a [[Kyiv|Kyiiv]] e dins l'oèst (veire [[EuroMaidan]]). Après quatre mes de crisi, lo Parlament votèt finalament la destitucion dau president lo 22 de febrier que s'enfugiguèt a l'èst. Puei, lo 27 de junh de [[2014]], lo novèu president [[Petrò Poroshenko]] signèt un acòrd comerciau amb l'UE. {{veire|Crisi de Crimèa}} Pasmens, aquò entraïnèt doas crisis grèvas en [[Crimèa]] e dins lei regions pus orientalas dau país. Premier, en [[Crimèa]], [[Russia]] refusèt de perdre lo contraròtle d'una region estrategica e poblada en majoritat de populacions russas. Dau 26 de febrier au 28 de març, de soudats rus ocupèron aisidament la region e un referendum organizada per leis autoritats prorussas proclamèt l'[[independéncia]] de [[Crimèa]] que demandèt e obtenguèt son intrada au sen de la [[Federacion de Russia]]. Aquela annexion es pas reconeguda per la comunautat internacionala e Ucraïna revendica totjorn oficialament la peninsula. {{veire|Guèrra de Donbass}} L'autra crisi acomencèt d'un biais simultanèu a la fin de febrier de [[2014]] amb plusors manifestacions de sostèn au president [[Víktor Ianokòvych]] dins lei principalei [[vila]]s dau [[sud]] e de l'[[èst]] ([[Donetsk]], [[Kramatorsk]], [[Luhansk]], [[Mariupol]], [[Khàrkiv]], [[Odessa]]... etc.). A partir d'abriu, prenguèron una forma insureccionala dins la region de [[Donbass]] e se formèt una armada separatista. Lei 7 e 11 d'abriu, lei regions de Donetsk e de Lougansk proclamèron son [[independéncia]]. L'armada ucraïniana intervenguèt dins aquelei regions a partir dau 2 de mai. Avancèt fins au mes de julhet e a l'arribada de « volontaris » rus mandats per [[Moscòu]] per sostenir leis insurgents. A partir d'aost, leis Ucraïnians deguèron a son torn recular fins a la signatura d'una alta-au-fuòc en setembre. Foguèt rapidament rompuda e de combats novèus s'acabèron per una tiera de desfachas ucraïnianas avans la signatura d'una segonda [[alta-au-fuòc]], fòrça precària, lo 12 de febrier de [[2015]]. En abriu de 2015, aquela guèrra aviá causat la mòrt d'aperaquí {{formatnum:6100}} personas e lo desplaçament de {{formatnum:500000}} refugiats. Plusors vilas de l'èst, especialament [[Donetsk]], an subit de destruccions importantas e l'economia ucraïniana s'es afondrada. En mai d'aquò, Kiev dèu menar de reformas economicas importantas en cambi de prèsts de l'UE e dau [[FMI]]. == Cultura == == Liames intèrnes == * [[Partenariat Oriental]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Ukraine|Ucraïna}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Ucraïna|*]] 9yapkc4wxaer20wnzrgp3haq8mbvm5j 0 8327 2500993 2459756 2026-05-17T23:58:27Z Dostojewskij 20932 /* Lo Tatgiquistan Sovietic */ [[Leonid Brejnev]] ➯ [[Leonid Brezhnev]] 2500993 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=país |carta=Asia |nom2=Ҷумҳурии Тоҷикистон<br />جمهوری تاجیکستان<br />''Jumhūrī-yi Tojīkiston'' }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<font size="+1">Ҷумҳурии Тоҷикистон<br />جمهوری تاجیکستان<br />''Jumhūrī-yi Tojīkiston''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Flag_of_Tajikistan.svg|140px]] | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Coat of arms of Tajikistan.svg|100px]] |- |} |- | align="center" colspan=2 | <font size="-1">''[[Devisa nacionala]]:'' (cap)</font> |- | [[Lenga oficiala]] | [[persan]] ([[tatgic]]) |- | [[capitala]]<br /><small>populacion (an)</small> | [[Doshambe]]<br /><small>554 355 abitants ([[2002]])</small> |- | align=center colspan=2 | [[Fichièr:LocationTajikistan.png|290px]] |- | [[Lista dels presidents de Tatgiquistan|President]] | [[Emomali Rahmonov]] |- | [[Lista dels primièrs ministres de Tatgiquistan|Primièr ministre]] | [[Oqil Oqilov]] |- | [[Aira|Superfícia]] | 143 100 km<sup>2 |- | [[Populacion]] |7 011 556 <small>([[2003]])</small> |- | Independéncia<br /> - Jorn | (de l'[[Union Sovietica]])<br /> [[9 de setembre]] de [[1991]] |- | [[Moneda]] | Somoni |- | [[Ora]] | [[UTC]]+5 |- | [[Imne nacional]] | ''Surudi milli'' |- | ISO-3166 (Internet) | .tj |- | Còdi telefonic | +992 |} '''[[Tatgiquistan]]''', oficialament la '''Republica de Tatgiquistan''', es un [[estat sobeiran]] d'[[Asia]] sens accès a la mar. Confronta [[Afganistan]], [[China]], [[Quirguizstan]] e [[Ozbequistan]]. La capitala n'es [[Doshambe]], la lenga oficiala es lo [[persan]] e la moneda es lo somoni. Lo gentilici es '''tatgic -a'''. == Geografia == === Clima === [[File:Tatgiquistan - Clima.png|thumb|Clima de Tatgiquistan segon la classificacion de Köppen]] Lo clima de Tatgiquistan es dominada per d'influéncia continentala e montanhosa. Lo clima varia donc fòrça en foncion de l'[[altitud]] e es sovent dictat per la preséncia de cadenas de montanhas que blòcan lo passatge dei massas d'èr umidas en provenància de l'[[Ocean Indian]]. Ansin, una partida dau territòri tatgic, au sud-oèst, es [[clima desertic|desertic]] ò [[clima semiarid|semidesertic]] caud ò freg amb de precipitacions que pòdon èsser inferioras a 100 mm. Pasmens, dins lei zònas pus autas, lo clima es pus umide e la quantitat de [[plueja]]s pòt agantar 600 mm. Dins aquelei regions, lo [[clima]] vèn [[clima continentau|continentau]] amb de sasons ben marcadas mai un efiech moderator de l'[[altitud]] sus lei [[temperatura|temperaturas]]. Enfin, dins lei montanhas, lo clima es de tipe montanhòl amb, en certaneis endrechs, de [[glacièr|glaciers]]. == Istòria == === Periòde precoloniau === [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Coma per leis autrei país d'[[Asia Centrala]], leis originas ancianas dau poblament uman dau Tatgiquistan actuau son mau conegudas. Durant l'[[Antiquitat]], la region èra poblada per de populacions [[iran]]ianas a l'origina d'una [[civilizacion]] [[vila|urbana]] centrada sus d'[[oasís]]. Lo tèrme « tatgic » èra d'aqueu temps un [[mòt]] [[Empèri Sassanida|sassanida]] que designava leis Arabis d'[[Ièmen]]. Puei, foguèt utilizat per aperar leis envaïsseires arabis. Enfin, au sègle VIII, designèt lei populacions [[islam|musulmanas]] sedentàrias de [[Pèrsia]]. A partir dau sègle V, lei populacions [[persan]]as de Tatgiquistan intrèron en contacte ambé de [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] [[eurasia]]tics. Au sègle VIII, de pòbles [[turc]]s s'installèron dins la region e aguèron una influéncia importanta. Pasmens, la [[cultura]] persana se mantenguèt e lo [[persan]] demorèt la [[lenga]] dau poder, dei marchands e dei populacions sedentàrias ([[vila|urbanas]] e [[montanha]]rdas). Lo tèrme « tatgic » venguèt alora lo nom dei populacions non turcas. Dins lo corrent dei sègles diferents, la region passèt sota lo contraròtle deis estats principaus d'[[Asia Centrala]] coma lei Samanides e lei Timuridas. Au sègle XVIII, foguèt atacada e ocupada per leis [[Ozbequistan|Ozbècs]] e per leis [[Afganistan|Afgans]]. Dins aquò, leis Afgans mau capitèron de gardar possession de la region. En [[1793]], lo [[Khanat de Bukhara]], reiaume persofòn creat dins lo corrent dau sègle XVI, prenguèt [[Balkh]] (Bactres) e instaurèt sa dominacion sus la region. === Lei periòdes coloniau e sovietic === ==== Lo partiment anglorus de Tatgiquistan ==== Dins lo corrent dau sègle XIX, lei [[Russia|Rus]] e lei [[Reialme Unit|Britanics]] acomencèron de s'interessar a l'[[Asia Centrala]]. En [[1868]], lo [[Khanat de Bukhara]] venguèt un [[protectorat]] [[Russia|rus]] e l'Empèri Rus annexèt lei país tatgics en [[1877]]-[[1878]] e [[Pamir]] en [[1891]]. De son caire, [[Afganistan]] ocupèt la màger part de la riba senèstra d'[[Amodarià]]. En [[1895]], dins l'enquatre dau « [[Grand Jòc]] », lei [[Russia|Rus]] e lei [[Reialme Unit|Britanics]] definiguèron lei frontieras respectivas dei possessions russas d'[[Asia Centrala]], d'[[Afganistan]] e deis [[Índia]]s Britanicas. [[Amodarià]] venguèt alora una [[frontiera]] que devesiguèt lei zònas de poblament tatgic entre doas regions d'ara endavant separadas. Lei populacions installadas au [[sud]] integrèron [[Afganistan]] e lo Tatgiquistan actuau es eissit dei populacions septentrionalas. Gràcias a son isolament, lei regions tatgicas interèsson gaire lo poder centrau [[Russia|rus]]. Durant lo periòde coloniau, demorèron ansin d'accès fòrça malaisat e foguèron donc laissadas au khan de Bukharà. Lo tèrme « tatgic » designèt alora lei populacions [[montanha]]rdas. Lei sedentaris urbans e ruruas foguèron dichs « Sartes ». ==== Lo Tatgiquistan Sovietic ==== [[File:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]] Après l'afondrament de l'[[Empèri Rus]] en [[1917]], lei pòbles d'[[Asia Centrala]] se revoutèron e refusèron de se sometre au [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]. En causa dei dificultats logisticas, la pacificacion de Tatgiquistan foguèt lònga e durèt fins a [[1925]]. Après la guèrra, Tatgiquistan conoguèt divèrsei decopatges frontaliers e estatuts d'autonòmia. A l'iniciativa d'[[Estalin]], comissari ai nacionalitats, lo tèrme « Sarte » foguèt abandonat e lei diferents pòbles foguèron desenant nomats en foncion de critèris [[lingüistica|lingüistics]]. Lo mòt « tatgic » prenguèt son sens actuau dins lo corrent d'aqueu periòde e designa uei lei locutors dau [[tatgic]]. Inicialament, lei Bolchevics volián crear una republica mesclant Tatgics e [[Ozbequistan|Ozbècs]]. Pasmens, l'aplicacion estricta dau principi dei [[nacionalitat]]s defendut per [[Estalin]] entraïnèt la formacion de republicas separadas. Per aquò, lo traçat de frontieras relativament complèxas foguèt necessari en causa de l'imbricacion dei pòbles [[Ozbequistan|ozbèc]], [[Quirguizstan|quirguiz]] e tatgic. Pasmens, aquò empachèt pas la formacion d'importantei minoritats tatgicas dins lei republicas vesinas. En [[1929]], foguèt creada una Republica Socialista Sovietica de Tatgiquistan qu'aviá l'estatut de [[republica]] constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]]. La [[capitala]] foguèt installada a [[Doshambe]] que portèt lo nom de Stalinabad de [[1929]] a [[1961]]. Lo periòde [[URSS|sovietic]] foguèt marcat per d'importants trabalhs idraulics permetent d'aumentar la superficia [[agricultura|agricòla]] [[aigatge|aigada]]. Coma [[Ozbequistan]] e [[Quirguizistan]], Tatgiquistan venguèt una « republica cotonièra ». Pasmens, en causa de sa posicion descentrada, son desvolopament economic foguèt pus febla que lo rèsta de l'[[Asia Centrala]] Sovietica. A partir de [[1985]], la politica de [[Mikhaïl Gorbachov]] entraïnèt una democratizacion de la vida politica, una liberalizacion parciala de l'economia, una valorisacion de l'[[islam]] e dei tensions [[nacionalisme|nacionalistas]] ambé leis autrei pòbles de la region. Tatgiquistan proclamèt son [[independéncia]] lo 9 de setembre de [[1991]] a l'iniciativa de [[Rahmon Nabiyev]]. Èx-partisan de [[Leonid Brezhnev]] escartat en [[1985]] per [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]], rompèt rapidament ambé [[Moscòu]]. Puei, organizèt son eleccion a la presidéncia de la Republica. === Lo Tatgiquistan independent === ==== La guèrra civila ==== L'eleccion de [[Rahmon Nabiyev]] a la direccion dau país mau contentèt l'oposicion [[democracia|democratica]]. A la [[prima]] de [[1992]], de negociacions se debanèron per assaiar de conclure un acòrd mai la situacion degenerèt en aost. De combats acomencèron alora dins lo sud e lo país se devesiguèt entre procomunistas e anticomunistas. Poderós dins la [[capitala]], lei segonds i prenguèron lo poder en setembre mai lei fòrças russas presentas sus lo territòri tatgic sostenguèron lo camp presidenciau. En novembre e en decembre, lei tropas procomunistas reconquistèron [[Doshambe]]. En [[1994]], [[Emomalii Rahmon]] foguèt elegit president. La guèrra cambièt de forma après la reconquista dei vilas importantas. Lei tropas [[govèrn|governamentalas]] se turtèron d'ara endavant a una [[guerilha]] islamista sostenguda per de pòbles montanhards desirós de gardar son autonòmia. De negociacions permetèron d'arrestar lei combats en [[1997]]. Pasmens, lo país èra alora totalament devastat après un conflicte qu'aviá entraïnat la mòrt de {{formatnum:50000}} a {{formatnum:100000}} personas e lo desplaçament de 1,2 milion de refugiats. ==== Tatgiquistan dempuei 1997 ==== Dempuei la fin de la guèrra civila, Tatgiquistan es totjorn dirigit per [[Emomalii Rahmon]]. Autoritari e autocratic, lo regime mantèn una façada [[democracia|democratica]]. Ansin, [[Emomalii Rahmon|Rahmon]] foguèt regularament tornat elegir a la presidéncia ambé mai de 80% dei votz (e 97% en [[2000]]). Mantèn de liames importants ambé [[Russia]] que garda una [[garnison]] dins la [[capitala]] e assaia de desvolopar sei relacions amb [[Iran]] e [[Republica Populara de China|China]]. Tatgiquistan sostenguèt tanben la coalicion [[USA|estatsunidenca]] en [[Afganistan]]. == Economia == {{veire|Economia de Tatgiquistan}} == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{païses d'Asia}} {{Commons|Tajikistan|Tatgiquistan}} [[Categoria:Tatgiquistan|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] sm4jeia29xczihp6kp7dlad8txqc7v9 0 9343 2500994 2484808 2026-05-17T23:58:53Z Dostojewskij 20932 [[Leonid Brejnev|Brejnev]] ➯ [[Leonid Brezhnev|Brezhnev]] 2500994 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |carta=cap |nom_local= {{bes | Кыргыз Республикасы ([[quirguiz]]) | Кыргызская республика ([[rus]]) }} |lenga= |nom_occitan=Republica quirguiza |de= |imatge_bandièra=Flag of Kyrgyzstan (2023).svg |ligam_bandièra= |imatge_blason=Emblem of Kyrgyzstan.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Kyrgyzstan (orthographic projection).svg |devisa= |lengas= [[quirguiz]], [[rus]] |capitala=[[Bishquec]] |coordenadas_capitala={{coord|42|52|N|74|36|E|type:city}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Bishquec]] |tipe_govèrn=[[Republica]] | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Quirguizstan|President]] | noms_dirigents=[[:ky:Садыр Жапаров|Sadyr Japarov]] (Садыр Жапаров) |superfícia_reng=85 |superfícia_totala={{formatnum:199951}} |percentatge_aiga={{unitat|,|%}} |populacion_reng=110 |populacion_totala={{formatnum:6586600}} |populacion_annada=2020 |densitat=27,4 |tipe_independéncia= |país_independéncia= |data_independéncia=1991 |païses frontalièrs= |gentilici=quirguiz, quirguiza |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país=KG | moneda = sòm | còde_moneda=KGS |fus_orari=UTC+6 |imne_nacional=Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни |domeni_internet=[[.kg]] |indicatiu_telefonic=996 | organizacions_internacionalas= }} '''Quirguizstan''',<ref group="nt.">'''Quirguízia''' es una varianta acceptabla que foguèt utilizada dins la premsa fins als ans 1970.</ref><ref group="nt.">en [[quirguiz]]: Кыргызстан, ''Kyrgyzstan''; en [[rus]]: Кыргызстан, ''Kyrgyzstan''</ref> oficialament la '''Republica Quirguiza''',<ref group="nt.">en quirguiz: Кыргыз Республикасы, ''Kyrgyz Respublikasy''; en rus: Кыргызская Республика, ''Kyrgyzskaya Respublika''.</ref> es un [[estat sobeiran]] en [[Asia]] Centrala sens accès a la mar. Confronta [[Cazacstan]] al nòrd, [[Ozbequistan]] a l'oèst, [[Tatgiquistan]] al sud, e [[China]] a l'èst. Anciana Republica de l'[[URSS]], obtenguèt son independéncia a l'esfondrament d'aquesta en [[1991]]. Lo país es fòrça montanhós e poblat a l'origina de populacions nomadas. La capitala e pus granda vila n'es [[Bishquec]]. Lo gentilici es '''quirguiz -a''' (plural sensible '''quirguizes''' '''-as'''). == Geografia == == Istòria == === Deis originas a la conquista russa === [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei Quirguizs son lo premier pòble turc que son existéncia foguèt mencionada dins un document [[escritura|escrich]]. Originaris de la [[Mongolia]] actuala, destruguèron l'Empèri Oigor en [[840]] e dominèron l'[[estèpa]] fins a [[924]]. Vencuts per lei Khitans, una partida dei tribüs quirguizas migrèt vèrs lei [[Monts Tian]] dins de circonstàncias mau conegudas. Au sègle XVII, lei Quirguizs demorats en [[Mongolia]] lei jonhèron en causa de l'avançada [[Russia|russa]] en [[Asia Centrala]]. Sota la pression militara dei Jungars, lei Quirguizs s'alièron ai [[Cazacstan|Cazacs]] e acomencèron sa lònga conversion a l'[[islam]] — s'acabèt pas avans lo sègle XX. Pasmens, dins lo corrent deis [[annada]]s 1750, aquò empachèt pas lei [[Republica Populara de China|Chinés]] d'establir sa senhoriá sus lo pòble quirguiz. Pasmens, dins lei fachs, demorèron [[independéncia|independents]] fins au començament deis annadas 1830 e sa somission au [[Khanat de Kokand]]. La dominacion dei khans [[Ozbequistan|ozbècs]] de Kokand durèt gaire car [[Russia]] èra a conquistar ò a sometre leis [[estat]]s d'[[Asia Centrala]]. En [[1876]], lo [[Khanat de Kokand]] foguèt annexat per lei Rus e Quirguizstan foguèt ansin integrat a l'Empèri Rus. Pasmens, la dominacion russa foguèt pas aisament acceptada e plusors revòutas se debanèron. Aquò entraïnèt la fugida de miliers d'abitants en [[Republica Populara de China|China]] ont existís totjorn una minoritat quirguiza lòng de la [[frontiera]] amb Quirguizstan. === Lo Quirguizstan Sovietic === [[File:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]] Durant la [[Guèrra Civila Russa]], lei Britanics assaièron sensa succès de tornar crear lo [[Khanat de Kokand]]. Pasmens, lo projècte mau capitèt e lei Bolchevics installèron son autoritat sus lo territòri quirguiz sensa dificultat vertadiera. Coma leis autreis [[estat]]s d'[[Asia Centrala]], Quirguizstan conoguèt plusors estatuts e traçats [[frontiera|frontaliers]] dins lo corrent deis annadas 1920 e 1930. En [[1924]], foguèt creada una region autonòma quirguiza que venguèt una Republica Socialista Sovietica Autonòma en [[1926]] avans d'obtenir l'estatut de republica constituva de l'[[URSS|Union Sovietica]] en [[1936]]. Relativament complèxa en causa de l'imbricacion dei diferents pòbles d'[[Asia Centrala]], sa frontiera es sovent traçada au pè dei [[montanha]]s pobladas per lei Quirquizs. Montanhós e pauc desvolopat, Quirguizstan venguèt una republica fòrça fidèla a l'[[URSS|Union Sovietica]]. A partir de [[1928]], lo poder assaièt de sedentarizar la populacion e introduguèt la collectivizacion de l'economia. Durant lo periòde [[Leonid Brezhnev|Brezhnev]], la direccion de la RSS Quirguiza foguèt fisada a l'elèit locala. Aquò permetèt de desvolopar l'educacion, l'economia e la demografia. De mai, maugrat l'eliminacion dei « nacionalistas » per [[Estalin]], la promoccion dau [[quirguiz]], lenga oficiala de la RSS, per leis autoritats favorizèt lo mantenement de la cultura dau país. Dins lo corrent deis annadas 1980, de tensions etnicas apareguèron amb la minoritat ozbèca au sud dau país. En junh de [[1990]], de chaples entraïnèron la mòrt de 171 personas. En parallèl, lei Quirguizs votèron en favor dau mantenement de l'[[URSS]] (88,7%) en març de [[1991]]. Pasmens, après la temptativa de còp d'estat de l'estiu de [[1991]], leis autoritats localas proclamèron son independéncia lo 31 d'aost. === Lo Quirguizstan independent === ==== Lo periòde Akaiev ==== En octòbre de [[1991]], [[Askar Akaiev]] foguèt elegit a la [[President de la Republica|presidéncia de la Republica]]. En mai de [[1993]], una [[constitucion]] novèla foguèt adoptada. [[Askar Akaiev|Akaiev]] adoptèt una politica [[liberalisme|liberala]] per atraire d'investiments estrangiers (privatizacion dei companhiás dau país... etc.). Pasmens, deguèt faciar divèrsei problemas coma l'emigracion de la comunautat russa (basa importanta de l'elèit intellectuala dau país), la radicalizacion dei religiós (desvolopament de l'islamisme e arribada de glèisas protestantas aggressivas). Per limitar la partença dei Rus, lo govèrn donèt un estatut de cooficialitat au [[rus]]. Gardèt tanben de relacions importantas amb [[Russia]]. Pasmens, assaièt tanben de crear de relacions amb [[Republica Populara de China|China]], amb leis autrei republicas d'Asia Centrala e amb la coalicion [[USA|estatsunidenca]] en [[Afganistan]]. En març de [[2005]], lo partit d'[[Askar Akaiev]] obtenguèt 92% dei sufragis exprimits ais eleccions legislativas. Aquò permetiá au president de modificar la [[constitucion]] per contuniar de se presentar a la presidéncia. Pasmens, l'oposicion denoncièt de fraudas importantas e organizèt de manifestacions. Lo 24 de març, reversèt [[Askar Akaiev]] que s'exilèt en [[Russia]]. ==== Lo periòde Bakiev ==== Cap principau dei manifestacions còntra lo regime [[Askar Akaiev|Akaiev]], [[Kurmanbek Bakiev]] foguèt elegit president en julhet de [[2005]]. Nomèt [[Felix Kulov]], autra figura de l'oposicion, a la tèsta dau [[govèrn]]. Pasmens, la situacion evolucionèt gaire.[[Kurmanbek Bakiev|Bakiev]] nomèt rapidament de parents ò d'amics a de pòstes importants e foguèt accusat a son torn de fraudas electoralas. Tre [[2006]], [[Felix Kulov]] demissionèt per protestar còntra lo desvolopament de la criminalitat e de la corupcion. Lo president assaièt d'aprofichar l'antagonisme entre [[Russia]] e [[USA|Estats Units]] per se mantenir au poder. Ansin, permetèt ai dos país de gardar e d'aumentar sei basas militaras dins lo país. Pasmens, foguèt finalament reversat lo 7 d'abriu de [[2010]] per de trèbols sociaus entraïnats per una aumentacion dau pretz de l'[[electricitat]]. ==== Quirguizstan dempuei 2010 ==== Après lo reversament de [[Kurmanbek Bakiev]], Quirguizstan conoguèt un periòde d'instabilitat car lei revendicacions socialas e politicas dei movements d'oposicion dau [[nòrd]] (relativament industrializat e russificat) e lo [[sud]] (rurau, conservador e en partida islamizat) èran diferentas. De mai, aquelei tensions entraïnèron una resurgéncia dei questions regardant lei doas minoritats nacionalas principalas dau país (russa au nòrd e ozbèca au sud). Ansin, en mai e junh de [[2010]], en despiech de l'instauracion de l'[[estat d'urgéncia]] dins plusors regions meridionalas, de pogròms antiozbècs entraïnèron la mòrt de miliers de personas e la fugida de {{formatnum:400000}} abitants en [[Ozbequistan]]. Pasmens, maugrat lei trèbols etnics grèus tocant lo país, de negociacions entre partits d'oposicion permetèron l'establiment d'un regime parlamentari lo 27 de junh. Lei poders dau president foguèron reduchs e la chausida dau Premier Ministre foguèt fisada a un parlament [[Monocamerisme|monocamerau]]. En octòbre, d'eleccions legislativas permetèron d'elegir lei deputats. Après quauquei dificultats, [[Almazbek Atambaiev]] (partit sociau-democrata, PSDK) foguèt nomat coma cap d'un govèrn de coalicion en decembre. En [[2011]], la populacion l'elegiguèt a la presidéncia mai l'oposicion l'accusèt de fraudas. Au Parlament, lo PSDK capitèt de gardar lo poder gràcias a seis aliats. En [[2012]], d'importanteis acòrds de cooperacion amb [[Russia]] foguèron signats permetent lo mantenement dei fòrças militaras russas presentas en Quirguizstan en cambi de l'annulacion dau deute quirguiz. == Economia == {{Veire|Economia de Quirguizstan}} == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas == <references group="nt." /> == Referéncias == <references/> {{Commons|Category:Kyrgyzstan| Quirguizstan}} {{païses d'Asia}} [[Categoria:Quirguizstan|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] 8refnb7lzpaczjp32ps7s9vqskifu8c 0 26015 2500922 2500921 2026-05-17T12:01:41Z Toku 7678 /* Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara */ 2500922 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 9e45j16uzmew4fzwbrkh7dv88ni3htj 2500930 2500922 2026-05-17T15:00:25Z Toku 7678 /* Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara */ 2500930 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] bb5inrrycmqlu41lqv3q81jvah6oeby 2500931 2500930 2026-05-17T15:00:45Z Toku 7678 /* Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara */ 2500931 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === === Lo cicle de Krebs === === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] nbfvmk92aeasynmzi6f2vd40w9qfd1q 2500934 2500931 2026-05-17T15:04:36Z Toku 7678 /* Lo catabolisme */ 2500934 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] b2fvpj8uxiuo9gd69zdb0tootdrix3g 0 38723 2500932 2247960 2026-05-17T15:01:11Z Toku 7678 2500932 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Image:Coenzym A beschriftet.svg|thumb|470px|Estructura del coenzim A<br />1: Adenosina 3'Fòsfat 2: DiFòsfat 3: Acide Pantoïca 4: Beta-Alanina 5: Tioetanolamina ( 3 + 4 = Acid Pantotenic )]] Lo '''Coenzim A''' (CoA) es un [[coenzim]] de transferiment de grops [[acil]] intervenant dins un fum de vias del [[metabolisme]] ([[cicle de Krebs]], beta-oxidacion). Deriva de la [[vitamina B5]]. Es un coenzim liure. Sa part reactiva es la foncion [[tiòl]] (-SH) de la [[tioetanolamine]] e es fòrça sovent simbolizat per HS-CoA (o CoA-SH). Ansin, la reaccion amb un acid carboxilic forma un ligam ric en energia aciltioester. Reaccion : CoA-SH + R-COOH => CoA-S-CO-R ( + H2O ) [[Categoria:Coenzim|A]] [[Categoria:Nucleotid]] 9svtq43r9npv1fx2f4ymhe72aixlg5m 0 71047 2500959 2500605 2026-05-17T16:20:25Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ enquista Sacasa 2500959 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Pegulhan |nom2 = <i>''Péguilhan''</i> |imatge = Péguilhan_kerk_1.jpg |legenda = Era glèisa dera Nativitat dera Senta Verge. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Gasconha}} {{Comenge}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = {{Occitània (Region)}} |nom de division5 = Departament |division5 = {{Hauta Garona}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] abans 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Pegulhan]] |còda = 31412 |ehess = |cp = 31350 |mapa = |imatge de mapa = | latitud = 43.3155555556 | longitud = 0.708055555556 |estatut = | altmin = 218 | altitud = | altmax = 345 |superfícia = 23.58 |populacion = {{popfr31|412}} |annada-pop = {{popfr31|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|412}}/23.58) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada e caplòc |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Pegulhan'''<ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponimia occitana]</ref> (''Peguihan'', ''Peguilha'' ([[lengadocian|l.]])<ref name=TdF>[[Frederic Mistral]], ''[https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Peguihan%22&pg=PA518#v=onepage&q=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Peguihan%22&f=false Lo Tresaur dau Felibritge]''.</ref>; ''Péguilhan'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Qu'ei despuish lo 1èr de genèr de 2017 ua comuna navèra après que fusionè damb [[Lunats]]. Senglas comunas que vengón delegadas<ref>https://www.legifrance.gouv.fr/jo_pdf.do?id=JORFTEXT000033478315.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31412.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Comunas limitrophes | comuna = Pegulhan <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte</ref> | nòrd = [[Nenigan]] | nòrd-èst = [[Sent Harriòu]] | èst = [[Montesquiu de Guitaud]] | sud-èst = [[Montbernard]] | sud = [[Mondilhan]] | sud-oèst = [[Bolonha de Gessa]] | oèst = [[La Lana Arquèr]]<br>([[Gers (departament)|Gers]]) | nòrd-oèst = [[Lunats]] }} == Toponimia == Era prononciacion que sembla pertot [pegi'ʎan], [pegi'jan], [pygi'ʎan] (localament). I a pas de *[pegy'ʎan] relevat, nimei dens era enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] : ''Pégueillan'' <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>{{,}}<ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f260.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Le nom es atestat ''Pegulano'' en 1202 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 2057, cercar sus Gallica</ref> (eths escribas penavan a representar era palatalizacion, mèi que mèi dens un contèxte latin). </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Pegulhan'' que poiré representar un producte de ''podium'' [> ''puèg'' en lengadocian, sovent prononciat ''Pe-'' en ligason damb un nom o un adjectiu] e deth nom ancian deth vilatge, ''Aculianum'', format deth nom latin d'òme ''Aculius'' e deth sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 523</ref>. Era dificultat qu'ei dobla : eth resultat de ''podium'' qu'ei ''poi'' localament, non pas ''puèg'', e eth nom d'[[Aimeric de Peguilhan]] qu'en deuré guardar era marca clara, ath començament deth sègle XIII, quina que sia era fòrma. </br> Poderén eventualament pensar a un derivat de ''pecus'', « tropèth, bestiar », com los ''Peguilhèir''s <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 223</ref>citats per Bénédicte e Jean-Jacques Fénié , qui tractan pas de ''Pegulhan''. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Pegulhan'' que ven deth nom « romanic » de persona ''Paculianus'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 11 205</ref>. [[Imatge:Péguilhan_-_Panorama_du_village.jpg|thumb|500px|center|Panorama deth vilatge]] ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Pegulhan qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de [[Gasconha]], de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'es Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Pegulhan qu'èra deu [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 35 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31412 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]]|Fin= ([[2032]]) |Identitat=Céline Laurenties-Barrère |Partit= Orizonts |Qualitat= conselhèra departamentala}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat=Michel Brocas |Partit= |Qualitat=retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin=2008 |Identitat=Alex Castex |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1972]] |Fin=1977 |Identitat=Jean Cestac |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin=1972 |Identitat=Marcel Carrère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin=1965 |Identitat=Aimé Adam |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin=1959 |Identitat=Marcel Teulé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de Bolonha de Gessa]]; qu'es ara deu [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Composicion dera comuna navèra== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion <small> (darrèra populacion legala)</small> !Densitat (<small>ab/km²</small>) |- |[[Lunats]] |31307 |align=right|5,10 |align=right|{{popfrs31|307}} ({{popfrs31|0}}) |align=right|{{formatnum:{{#expr:({{popfrs31|307}}/5.1) round 2}}}} |- |Pegulhan ([[caplòc]]) |31412 |align=right|18,48 |align=right|{{popfrs31|412}} ({{popfrs31|0}}) |align=right|{{formatnum:{{#expr:({{popfrs31|412}}/18.48) round 2}}}} |- |''total'' |31412 |align=right|23,58 |align=right|{{popfr31|412}} ({{popfr31|0}}) |align=right|{{formatnum:{{#expr:({{popfr31|412}}/23.58) round 2}}}} |- |} == Demografia == {{Demografia |insee=31412 |1793=672 |1800=650 |1806=647 |1821=669 |1831=805 |1836=763 |1841=785 |1846=800 |1851=810 |1856=780 |1861=675 |1866=655 |1872=688 |1876=669 |1881=644 |1886=631 |1891=600 |1896=551 |1901=532 |1906=527 |1911=512 |1921=409 |1926=439 |1931=441 |1936=427 |1946=403 |1954=364 |1962=355 |1968=334 |1975=259 |1982=250 |1990=232 |1999=221 |2004=222 |cassini=26431 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|412}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|412}}/23.58) round 2}}}} ab/km². * 2018 : 212 (shens [[Lunats]]); 276 (calculat damb Lunats). 2022 : 255. ==Lòcs e monuments== <gallery> Péguilhan_kerk_2.jpg|Interior dera glèisa. Péguilhan_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna Péguilhan_-_Monument_aux_morts.jpg Moulin_de_Péguilhan_3.jpg|Eth molin de Pegulhan Péguilhan_kasteel.jpg|Eth castèth de Vilanava Péguilhan_-_Chapelle_du_cimetière.jpg|Era capèra Senta Germana. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== * Lo trobador [[Aimeric de Peguilhan]]. ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha }} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 56ag0vnc6hy3o9dejbacmfmcqwi0rpw 10 75151 2500929 2500898 2026-05-17T14:50:24Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500929 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès (Artensa)]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> 0b301oe4ps3l90rp8c3421gk2pqo1lg 2500938 2500929 2026-05-17T15:09:55Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500938 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès de Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> bf7qq4oe99b7aug3410kumdwrtkqp5u 2500943 2500938 2026-05-17T15:17:48Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500943 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e La Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> 2ajh5e2isqbxybop4bhsmbhs95l2net 2500945 2500943 2026-05-17T15:25:54Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500945 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Armenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron|Sent Gervasi]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> la654z3b3460j96y5s1zhuygic2cyyz 2500956 2500945 2026-05-17T16:03:21Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500956 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhat]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> m4rl4v1viqp5p79fod6k0i9n6f27zlt 2500967 2500956 2026-05-17T17:00:37Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500967 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Jan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> 7bqwmbox9yq6j8xckuvon6os0lypag9 0 103482 2500961 2500579 2026-05-17T16:30:55Z Alaric 506 44932 enquista Sacasa 2500961 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Lunats |nom2 = <i>''Lunax''</i> |imatge = Lunax_1.JPG |legenda = Vista generala. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Gasconha}} {{Comenge}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = {{Occitània (Region)}} |nom de division5 = Departament |division5 = {{Nauta Garona}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] |nom de division7 = Canton |division7 = Canton de Sent Gaudenç ([[Canton de Bolonha de Gessa|Bolonha de Gessa]] avant 2015) |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |nom de division9 = Comuna |division9 = [[Pegulhan]] |còda = 31307 |ehess = |cp = 31350 |mapa = |imatge de mapa = | latitud = 43.3403 | longitud = 0.6878 |estatut = | altmin = 217 | altitud = 292 | altmax = 298 |superfícia = 5.01 |populacion = {{popfrs31|307}} |annada-pop = {{popfrs31|0}} |densitat = {{formatnum:{{#expr:({{popfrs31|307}}/5.01) round 2}}}} |sits-toristics = |divèrs = comuna delegada |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Lunats'''{{RepTopMP}} o '''Lunacs''' (''Lunax'' en [[francés]]) qu'ei ua anciana [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Qu'ei dempuèi eth 1èr de genèr de 2017 ua comuna delegada après que fusionè damb [[Pegulhan]]<ref>https://www.legifrance.gouv.fr/jo_pdf.do?id=JORFTEXT000033478315.</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31307.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | élision = | commune = Lunats | nord = [[Nenigan]] | nord-est = | est = [[Pegulhan]] | sud-est = | sud = [[Pegulhan]] | sud-ouest = [[La Lana Arquèr]]<br>([[Gers (departament)|Gers]]) | ouest = [[Sent Blancat]]<br>([[Gers (departament)|Gers]]) | nord-ouest = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [ly'naks] <ref>contributor Alaric, 11 de mai de 2026</ref>, degradacion probablament recenta per [lynats]. Pr'aquò, era enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] que horneish un curiós ''Lenas'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f218.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Lunats'' que ven deth nom gallic d'òme ''Lunus'' damb eth sufixe ''-ate'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 416, a ''Luë''</ref>. Aquera solucion qu'explica mau ua finala en ''-ats'', qui deuré meilèu estar ''-aç'' (o ''-at'' eventualament). Que i a pr'aquò ua auta solucion. Una fòrma d'origina que devèva estar ''*Lunac''. La fòrma actuala qu'es ath plurau, çò qui se pòt explicar, ar imatge de fenomèns coneishuts mèi ar oèst, on eths gentilicis se hasèn sovent shens sufixe <ref>Miquèu Audoièr, ''Ua solucion unica a un problèma doble : lo grop -ts, fonetica istorica e toponimia'', País Gascons n°269, pp. 8-9, Ortès, Noveme-Deceme de 2013</ref>. Eths ''*Lunacs'' qu'èran donc probablament er ensemble deths poblants de ''*Lunac'', puish aqueth collectiu que's seré con-honut damb eth nom deth vilatge e dera parròpia. Cf. [[Leujac]] ([[Tarn e Garona]]) e [[Leujats|Leujacs]] ([[Gironda (departament)|Gironda]]). Cau pas donar tròp d'importància aths gentilicis en francés, sovent artificials, mès aqueste, ''Lunacaise, Lunacais'', que sembla marcar un sentiment que ''Lunac'' es ua varianta de ''Lunacs''. Era grafia occitana que poiré donc estar logicament ''Lunacs''. Que demòra ua dificultat : dens ''Lunac'', ''-n-'' etimologica que s'amudeish en gascon.</br> [[Ernèst Negre|Negre]] que tempta ua solucion : ''Licinacius'', puish era atraccion deth latin ''lunatus'', « en mieja lua ». Era suposicion qu'ei arbitrària e règla pas eth problèma : ''lunatus'' > ''*luat''. Astor e eths Féniés que's calan. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Lunacs qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Senta Margalida. Tanlèu 1790, Lunacs qu'èra deth [[canton de Bolonha de Gessa]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 27 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31307 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= deceme de [[2016]] |Identitat= Marc Castex|Partit=[[UMP|LR]] |Qualitat= retirat d'agricultor; cònsol delegat 2017-2020 }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Bolonha de Gessa]]; qu'ei ara deth canton de [[Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31307 |1793=228 |1800=167 |1806=205 |1821=253 |1831=256 |1836=233 |1841=237 |1846=166 |1851=210 |1856=237 |1861=210 |1866=200 |1872=183 |1876=180 |1881=195 |1886=186 |1891=164 |1896=193 |1901=167 |1906=168 |1911=159 |1921=125 |1926=124 |1931=130 |1936=131 |1946=122 |1954=94 |1962=99 |1968=104 |1975=80 |1982=73 |1990=67 |1999=56 |cassini=20347 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfrs31|0}} la populacion èra de {{popfrs31|307}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfrs31|307}}/5.1) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Lunax kasteel.jpg|Eth castèth de Lunacs. Lac_de_la_Gimone_dam.jpg|Lac de Gimona. D41_(Haute-Garonne)_1.jpg|Entrada deth vilatge. L'église_de_Lunax.JPG|Era glèisa Senta Margalida. Lunax.JPG|Interior deth vilatge. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31307}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] tlndbcosww8kmszq4e8qxcdtd5qu2z5 0 114480 2500951 2500141 2026-05-17T15:46:14Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500951 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Babèl | nom2 = ''Saint-Babel'' | imatge = Saint-Babel, mairie.jpg | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Comtadés}} ({{Limanha}}) | insee = 63321 | cp = 63500 | cònsol = Guy Archimbaud | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =babelaire/-a | latitud = 45.5978 | longitud = 3.3006 | alt mej = | alt mini = 419 | alt maxi = 800 | km² = 19.31 |}} '''Sent Babèl''' (''Saint-Babel'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Babelaires'' e las ''Babelairas''. Se ditz d'ilhs-çai "S''ent Babèl, petita tèsta, grand chapèl''."<ref>Collectat d'una femna originària de [[Saledas]]. [sɛ̃ baˈbe ˈtʃitɔ ˈtɛtɔ grã tsaˈpe].</ref>. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Sanctus Babilus'' en 1118 e ''S. Babelli'' entre los sègles X e XII. Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], la comuna se ditz [sɛ̃ baˈbæ], vèrs [[Saledas]] se ditz [sɛ̃ baˈbe]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>, vèrs [[Bançac]] [sɛ̃ bɒˈbe]<ref>Albert Dauzat, ''Glossaire étymologique du Patois de Vinzelles'', Montpellier Société des langues romanes, 1915, p. 426</ref> e vèrs [[Soire]] [sã bɛˈbe]<ref>Albert Delanef, ''Sur le pont vieux'', Le Moniteur d'Issoire, 1905. Parlar de [[Soire]].</ref>. En [[nòrma bonaudiana]], s'escriu ''Sent Babê''<ref>Karl-Heinz Reichel, ''Dictionnaire général Auvergnat-Français'', Créer, [[Sabadell]], 2005, p. 753.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63321 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Guy Archimbaud|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63321 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna de Comtadés]] mucgw2hwe403n3nbo5vgs0smlbkp8m5 0 114499 2500924 2418516 2026-05-17T14:33:56Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500924 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Sent Ferriòu | nomcomuna2=''Saint-Ferréol-des-Côtes''| | imatge=Saint-Ferréol-des-Côtes Carte postale 1909.jpg | descripcion=Veguda dau vialatge en 1909. | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63341|cp=|maire=Guy Ducoing|mandat=[[2008]]-[[2014]]| | cònsol =Guy Ducoing| |intercom=[[Comunautat de comunas dau país d'Embèrt]] | gentilici = |alt mej= |longitud=3.70805555556|latitude=45.5294444444|alt mini= |alt maxi= |latitud=45.5294444444| km² =15.03|sans=544|date-sans=2007}} '''Sent Ferriòu'''<ref>[https://web.archive.org/web/20160304220453/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_1-009.pdf Revista ''Parlem!'' n°9 (corregida Ferriòu amb doas r)]</ref> (''Saint-Ferréol-des-Côtes'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Le nom es atestat ''Sanctus Ferreolus'' en 1096 e en 1156. Vèrs [[Chaumont le Borg]], la comuna se ditz [sɛ̃ fɛˈrjœy]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>, e vèrs [[Champestèiras]] [sɛ̃ feˈrjaw]<ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de ''l'Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada en aost 1953 vèrs [[Champestèiras]]. (document inedit).</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63341|cp=63600|maire=Guy Ducoing|mandat=[[2008]]-[[2014]]| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Guy Ducoing|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63341|cp=63600|maire=Guy Ducoing|mandat=[[2008]]-[[2014]]| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] c4ru0y3u64h8forahgy8o62mhvellch 0 114500 2500925 2413752 2026-05-17T14:44:24Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500925 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Floret | nom2 = ''Saint-Floret'' | imatge = Saint-Floret1.JPG | descripcion = Veguda generala de Sent Floret. | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Floret1 (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63342 | cp = 63320 | cònsol = Maguy Lagarde | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.5519 | longitud = 3.1078 | alt mej = | alt mini = 476 | alt maxi = 929 | km² = 12.16 |}} '''Sent Floret''' (''Saint-Floret'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Saint-Flour-le-Chastel'' (1293), ''Sanctus Florus'' (1373), ''Sancti Flori de Castro'' (XIV), ''Sancti Flore de Castro'' (1401) e ''Saint-Floret-le-Chastel'' (1762). Vèrs [[le Bòsc Belet]] e [[Corgolh]], la comuna se ditz [sɛ̃ flyr] e vèrs [[Sent Netère]] [sɛ̃ ˈflʏrə]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63342 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Maguy Lagarde|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63342 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 1zerpsixkvcqeklj212012di5cst3kl 0 114501 2500926 2413755 2026-05-17T14:49:15Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2500926 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Sant Flor l'Estanh | nom2=''Saint-Flour-l'Étang'' | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Saint-Flour (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63343 | cp =63520 | cònsol = Didier Romeuf | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici =santflorinaire/-a |longitud=3.505 |latitud=45.71 | alt mini =319 | alt mej = | alt maxi =561 | km² =9.45 }} '''Sant Flor l'Estanh''' (''Saint-Flour-l'Étang'' en [[francés]]; ''Saint-Flour'' jusca [[2020]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Santflorinaires'' e las ''Santflorinairas''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Sanctus Florus'' en [[1373]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France - Formations dialectales (suite) et françaises|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=3|annada=1990|pagina=1616}}</ref> e ''St. Flour'' au [[sègle XVIII]] sobre la [[mapa de Cassini|carta de Cassini]]<ref>{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. Le nom de ''Sant Flor'' ven de Florus, apòstre de l'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 598</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 390</ref>, promèir avesque de [[Lodeva]], mòrt martirizat vèrs 389. A la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], prenguèt le nom d'''Île-de-Dore'' en francés<ref>cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=31780</ref>. Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], la comuna se ditz [sã çλy]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63343 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta=[[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Didier Romeuf |Partit= |Qualitat= retirat de mecanician aeronautic}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2012]] |Fin= 2014 |Identitat= Joelle Mye|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= ? |Identitat=Yves Lombardi<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63343 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1054 |1846=1083 |1851=1014 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=876 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=588 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=252 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=216 |2005=219 |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=259 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 5nfqv4lfaxbcw1h2om986npqyyqvkeh 2500927 2500926 2026-05-17T14:49:28Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sant Flor (Puèi de Doma)]] cap a [[Sant Flor l'Estanh]] 2500926 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Sant Flor l'Estanh | nom2=''Saint-Flour-l'Étang'' | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Saint-Flour (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63343 | cp =63520 | cònsol = Didier Romeuf | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici =santflorinaire/-a |longitud=3.505 |latitud=45.71 | alt mini =319 | alt mej = | alt maxi =561 | km² =9.45 }} '''Sant Flor l'Estanh''' (''Saint-Flour-l'Étang'' en [[francés]]; ''Saint-Flour'' jusca [[2020]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Santflorinaires'' e las ''Santflorinairas''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Sanctus Florus'' en [[1373]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France - Formations dialectales (suite) et françaises|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=3|annada=1990|pagina=1616}}</ref> e ''St. Flour'' au [[sègle XVIII]] sobre la [[mapa de Cassini|carta de Cassini]]<ref>{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. Le nom de ''Sant Flor'' ven de Florus, apòstre de l'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]]<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 598</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 390</ref>, promèir avesque de [[Lodeva]], mòrt martirizat vèrs 389. A la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], prenguèt le nom d'''Île-de-Dore'' en francés<ref>cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=31780</ref>. Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], la comuna se ditz [sã çλy]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63343 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta=[[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Didier Romeuf |Partit= |Qualitat= retirat de mecanician aeronautic}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2012]] |Fin= 2014 |Identitat= Joelle Mye|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= ? |Identitat=Yves Lombardi<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63343 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1054 |1846=1083 |1851=1014 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=876 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=588 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=252 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=216 |2005=219 |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=259 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 5nfqv4lfaxbcw1h2om986npqyyqvkeh 0 114503 2500933 2442808 2026-05-17T15:04:03Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500933 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Ginès de Champanèlas | nom2 = ''Saint-Genès-Champanelle'' | imatge = Nadaillat village.jpg | descripcion = Veguda generala de Sent Ginès. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Genès-Champanelle_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63345 | cp = 63122 | cònsol = Roger Gardes | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.72028 | longitud = 3.0183333 | alt mej = | alt mini = 660 | alt maxi = 1252 | km² = 51.58 |}} '''Sent Ginès de Champanèlas''' (''Saint-Genès-Champanelle'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sent Ginès de Champanèlas | nord-ouest = [[Ceissac]] | nord = [[Orsinas]] | nord-est = [[Roiac]] | ouest = [[Nabosac]] | est = [[Seirac]],<br />[[Romanhac]] | sud-ouest = | sud = [[Aidac]] | sud-est = [[Chanonac]],<br />[[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]] }} == Toponimia == Per luòcs : * '''Breset''' o '''Berzet''' ("va Breze" o "va Barze"). * '''Sent Ginès''' : ''Sancti Genesii de Champanelhas'' au sègle XIV. Vèrs Orsinas e Ceissac, la comuna se ditz [sɛ̃ dʒəˈni]<ref>Collectatges IEO 63.</ref> e au sègle XIX se disiá [sɛ̃ dʒiˈnɛj]<ref>J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', [[Molins]], 1853, p.144. "Sain-Ginei".</ref>. * '''Las Chams''' [la tsã] (fr. ''Laschamps'') : ''Las Chamlz'' au sègle XIV. == Istòria == * Annexion de Las Chams entre 1790 e 1794 == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63345 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roger Gardes |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 19 |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63345 |1793=1950 |1800=1702 |1806=2169 |1821=2217 |1831=2126 |1836=2040 |1841=2019 |1846=2119 |1851=2119 |1856=2001 |1861=2029 |1866=1878 |1872=1902 |1876=1888 |1881=1909 |1886=1909 |1891=1902 |1896=1760 |1901=1771 |1906=1678 |1911=1629 |1921=1420 |1926=1549 |1931=1373 |1936=1302 |1946=1154 |1954=1173 |1962=1213 |1968=1406 |1975=1592 |1982=2008 |1990=2465 |1999=2688 |2004= |2005= |2006=3003 |2007=3044 |2008=3082 |2009= |cassini=31850 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 4krbv468g0ebinelg5v9bkwhykzyfrx 2500939 2500933 2026-05-17T15:12:02Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500939 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Ginès de Champanèlas | nom2 = ''Saint-Genès-Champanelle'' | imatge = Nadaillat village.jpg | descripcion = Veguda generala de Sent Ginès. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Genès-Champanelle_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63345 | cp = 63122 | cònsol = Roger Gardes | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.72028 | longitud = 3.0183333 | alt mej = | alt mini = 660 | alt maxi = 1252 | km² = 51.58 |}} '''Sent Ginès de Champanèlas''' (''Saint-Genès-Champanelle'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== === Perimètre dau territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sent Ginès de Champanèlas | nord-ouest = [[Ceissac]] | nord = [[Orsinas]] | nord-est = [[Roiac]] | ouest = [[Nabosac]] | est = [[Seirac]],<br />[[Romanhac]] | sud-ouest = | sud = [[Aidac]] | sud-est = [[Chanonac]],<br />[[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]] }} == Toponimia == Per luòcs : * '''Breset''' o '''Berzet''' ("va Breze" o "va Barze"). * '''Sent Ginès''' : ''Sancti Genesii de Campanelhas'' (XIV) e ''Champanalhas'' (1392). Vèrs [[Orsinas]] e [[Ceissac]], la comuna se ditz [sɛ̃ dʒəˈni]<ref>Collectatges IEO 63.</ref> e au sègle XIX se disiá [sɛ̃ dʒiˈnɛj]<ref>J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', [[Molins]], 1853, p.144. "Sain-Ginei".</ref>. * '''Las Chalms''' [la tsã] (fr. ''Laschamps'') : ''Las Chamlz'' au sègle XIV. == Istòria == * Annexion de Las Chams entre 1790 e 1794 == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63345 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roger Gardes |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 19 |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63345 |1793=1950 |1800=1702 |1806=2169 |1821=2217 |1831=2126 |1836=2040 |1841=2019 |1846=2119 |1851=2119 |1856=2001 |1861=2029 |1866=1878 |1872=1902 |1876=1888 |1881=1909 |1886=1909 |1891=1902 |1896=1760 |1901=1771 |1906=1678 |1911=1629 |1921=1420 |1926=1549 |1931=1373 |1936=1302 |1946=1154 |1954=1173 |1962=1213 |1968=1406 |1975=1592 |1982=2008 |1990=2465 |1999=2688 |2004= |2005= |2006=3003 |2007=3044 |2008=3082 |2009= |cassini=31850 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] od1va3kzlx35ut4glhxb1qwmgvlwbuh 0 114504 2500935 2413759 2026-05-17T15:09:06Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500935 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Ginès de Champèspa | nom2 = ''Saint-Genès-Champespe'' | imatge = Saint-Genès-Champespe_village.JPG | descripcion = Veguda generala de Sant Ginès. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Genès-Champespe_(Puy-de-Dôme).svg | escais =Las Pòchas | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63346 | cp = 63850 | cònsol = Daniel Gaydier | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.4197 | longitud = 2.7244 | alt mej = | alt mini = 858 | alt maxi = 1056 | km² = 32.33 |}} '''Sant Ginès de Champèspa''' (''Saint-Genès-Champespe'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Las Pòchas''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Sanctus Genesius de Champespa'' (1373) e ''Saint-Genès-Champeitre'' (1762). Vèrs [[Picharanda]], la comuna se ditz [sã dʒiˈnɛj]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63346 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Vessère<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63346 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] q3xd3e2j5enja4hbhxce4zar0k1uf4m 2500936 2500935 2026-05-17T15:09:21Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sant Ginès (Artensa)]] cap a [[Sant Ginès de Champèspa]] 2500935 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Ginès de Champèspa | nom2 = ''Saint-Genès-Champespe'' | imatge = Saint-Genès-Champespe_village.JPG | descripcion = Veguda generala de Sant Ginès. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Genès-Champespe_(Puy-de-Dôme).svg | escais =Las Pòchas | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63346 | cp = 63850 | cònsol = Daniel Gaydier | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.4197 | longitud = 2.7244 | alt mej = | alt mini = 858 | alt maxi = 1056 | km² = 32.33 |}} '''Sant Ginès de Champèspa''' (''Saint-Genès-Champespe'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Las Pòchas''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Sanctus Genesius de Champespa'' (1373) e ''Saint-Genès-Champeitre'' (1762). Vèrs [[Picharanda]], la comuna se ditz [sã dʒiˈnɛj]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63346 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Vessère<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63346 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] q3xd3e2j5enja4hbhxce4zar0k1uf4m 0 114505 2500940 2413761 2026-05-17T15:16:57Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500940 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Genès dau Retz | nom2 = ''Saint-Genès-du-Retz'' | imatge = Église (Saint-Genès-du-Retz) 2016-02-24.JPG | descripcion = La glèisa. | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Genès-du-Retz (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | canton = [[Canton de Guiparsa|Guiparsa]] | intercom = [[Comunautat de comunas Plana Limanha|CC Plana Limanha]] | insee = 63347 | cp = 63260 | cònsol = Gilles Mas | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.0622 | longitud = 3.2153 | alt mini = 338 | alt mej = | alt maxi = 454 | km² = 8.24 |}} '''Sent Genès dau Retz''' (''Saint-Genès-du-Retz'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63347.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Sanctus Genesius de Retz'' (1118), ''Sanctus Genesius'' (1373), ''Sancti Genesii de Roche'' (1392) e ''S. Genesii de Recte'' (XVI). Vèrs [[Bas e Lesat]], la comuna se ditz [sɛ̃ ʒne]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63347 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilles Mas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Mira|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63347 |senscomptesdobles= 1962}} * 2017 : 483 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] idgivpy54sv3xrca79eveysx5ecm5mu 2500941 2500940 2026-05-17T15:17:12Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Genès de Retz]] cap a [[Sent Genès dau Retz]] 2500940 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Genès dau Retz | nom2 = ''Saint-Genès-du-Retz'' | imatge = Église (Saint-Genès-du-Retz) 2016-02-24.JPG | descripcion = La glèisa. | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Genès-du-Retz (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | canton = [[Canton de Guiparsa|Guiparsa]] | intercom = [[Comunautat de comunas Plana Limanha|CC Plana Limanha]] | insee = 63347 | cp = 63260 | cònsol = Gilles Mas | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.0622 | longitud = 3.2153 | alt mini = 338 | alt mej = | alt maxi = 454 | km² = 8.24 |}} '''Sent Genès dau Retz''' (''Saint-Genès-du-Retz'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63347.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Sanctus Genesius de Retz'' (1118), ''Sanctus Genesius'' (1373), ''Sancti Genesii de Roche'' (1392) e ''S. Genesii de Recte'' (XVI). Vèrs [[Bas e Lesat]], la comuna se ditz [sɛ̃ ʒne]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63347 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Gilles Mas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Mira|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63347 |senscomptesdobles= 1962}} * 2017 : 483 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] idgivpy54sv3xrca79eveysx5ecm5mu 0 114506 2500944 2431746 2026-05-17T15:25:08Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + sobriquet. 2500944 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Ginès e la Torreta | nom2 = ''Saint-Genès-la-Tourette'' | imatge = Saint-Genès-la-Tourette_JPG1.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Genès-la-Tourette_(Puy-de-Dôme).svg | escais =Los Gormands | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63348 | cp = 63580 | cònsol = Pierre-Luc Fraisse<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 3.4725 | latitud = 45.5119444444 | alt mini = 639 | alt mej = | alt maxi = 1 046 | km² = 18.49 }} '''Sent Ginès''' '''e''' l'''a Torreta''' (''Saint-Genès-la-Tourette'' en francés) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Gormands''. ==Geografia== ==Toponimia== Atestat ''Sanctus Genesius'' en 1373. Vèrs [[Bançac]], la comuna se ditz [sɛ̃ dʒəˈnɛj]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du Patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 429.</ref> e vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] [la tuˈrətɒ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63348 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Pierre-Luc Fraisse<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63348 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 7modyhwtdz8htcgve12961xdcf7vijn 0 114507 2500947 2497108 2026-05-17T15:27:11Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500947 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Jòrge de Monts | nom2 = ''Saint-Georges-de-Mons'' | imatge = Mairie de Saint-Georges-de-Mons (2) 2018-03-19.JPG | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason Saint-Georges-de-Mons.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63349 | cp = 63780 | cònsol = Camille Chanséaume | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.9403 | longitud = 2.8394 | alt mej = | alt mini = 440 | alt maxi = 869 | km² = 34.15 |}} '''Sent Jòrge de Monts''' (''Saint-Georges-de-Mons'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== La comuna es situada dins la [[Combralha]], dins le nòrd-oèst dau departament dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]. {{Comunas limitròfas|comuna=Sent Jòrge de Monts|Nòrd=[[Cuelha]]|sud=[[Chapdes Biaufòrt]]|Nòrd-Èst=[[Vitrac]]|Èst=[[Manzat]]|Sud-Oèst=[[Las Encisas]]|Nòrd-Oèst=[[Sauret e Becèrva]]}} == Toponimia == Atestat ''Montibus'' en 1165 e 1286. Vèrs [[Chapdes Biaufòrt]], la comuna se ditz [sɛ̃ ˈdzɔrdzᵊ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63349 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Camille Chanséaume<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63349 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] rtf9gca111zd10ltdo90ud598dn5q9d 0 114508 2500949 2450765 2026-05-17T15:31:13Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500949 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Sent Jòrge d'Alèir | nomcomuna2= ''Saint-Georges-sur-Allier'' | imatge=111 Saint Georges sur Allier (63800).jpg | descripcion=Una charrèira dau vialatge. | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Comtadés}} ({{Limanha}}) | insee = 63350 | cp = 63800 | cònsol = Georges Boiry | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 3.2433 |latitud= 45.7108 | alt mini = 358 | alt maxi = 614 | km² = 9.42 }} '''Sent Jòrge d'Alèir''' (''Saint-Georges-sur-Allier'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions son ''Sanctus Georgius'' (1211) e ''Saint-Georges-l'Ollière'' (1400). Dins le parlar de la comuna, se ditz [sɛ̃ ˈdzɔrdzə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63350 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Georges Boiry|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63350 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Auvèrnhe | Portal Occitània}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Comtadés]] 75k291busuf37wqaqemqzx0o7uub40c 0 114509 2500950 2493732 2026-05-17T15:42:57Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2500950 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent German de Lembron | nom2 = ''Saint-Germain-Lembron'' | imatge = 037 St Germain Lembron ( 63340 ).JPG | escut = Blason ville fr Saint-Germain-Lembron (Puy-de-Dôme).svg | descripcion = | lògo = | escais = Los Tapa-a-l'Uèlh | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63352 | cp = 63340 | cònsol = Graziella Brunetti | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = sentgermantèl/-a | latitud = 45.4589 | longitud = 3.2406 | alt mej = | alt mini = 397 | alt maxi = 544 | km² = 15.7 |}} '''Sent German de Lembron''' (''Saint-Germain-Lembron'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sentgermantèls'' e las ''Sentgermantèlas''<ref>[sãdzarmuˈtɛ], [sãdzarmuˈtɛla].</ref>. Son sobrenommats ''Los Tapa-a-l'Uèlh''. ==Geografia== === Comunas vesinas === {{Comunas limitròfas|comuna=Sent German de Lembron|Nòrd=[[Le Bròc]]|sud=[[Vichelh]]|Sud-Oèst=[[Colanjas]]|Oèst=[[Chasluç de Lembron]]|Nòrd-Oèst=[[Ginhac de Lembron|Ginhac]]|Nòrd-Èst=[[Le Bruelh de Cosa]]|Èst=[[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc]] [[Charbonèir]]|Sud-Èst=[[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]}} == Toponimia == Las atestacions son ''Liciniacensis'' au sègle V, ''Sancto Germano'' en 954, ''Liziniacus'' en 962 e ''Sancti Germani de Embron'' en 1120. La comuna se disiá localament [sã dzarˈmu lãˈbrɔ̃]<ref>[[Jules Gilliéron]], ''Atlas linguistique de la France'', 1902-1910, carta ''Noms patois des localités''.</ref> au comencament dau sègle XX e [sã d͡zarˈmo] en 1953<ref>[[Albèrt_Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de l'''Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada en setembre 1953. (document inedit).</ref>. Aquí utilizèm ben ''sent'' e non pas ''sant'', per ce que le parlar de la comuna coneis pas le son [ɛ̃] (coma le parlar de [[Soire]]), mas ''sanctus'' evoluèt pertot en ''sent'' dins la region. Mens localament, la comuna se ditz [sɛ̃ dzɒʀˈmo]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 430.</ref>. En [[nòrma bonaudiana]], s'escriu ''Sent Jarmo''<ref>Karl-Heinz Reichel, ''Dictionnaire général Auvergnat-Français'', Créer, [[Sabadell]], 2005, p. 753.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63352 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Graziella Brunetti |Partit=Partit de Gaucha (PG) |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= René Roux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Anne-Marie Stebernjak |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63352 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 9xxc85cmxnkblxstxoj67kyokai4sbd 0 114510 2500952 2488711 2026-05-17T15:57:28Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2500952 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent German l'Èrm | nom2 = ''Saint-Germain-l'Herm'' | imatge = Saint-Germain l'Herm.JPG | descripcion = Veguda generala de Sent German. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Germain-l%27Herm_(Puy-de-Dôme).svg | escais =Los Caïts | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63353 | cp = 63630 | cònsol = Chantal Desgeorges | mandat = [[2017]]-[[2020]] | gentilici =sentgermalèir/-a | latitud = 45.4594444444 | longitud = 3.54222222222 | alt mej = | alt mini = 860 | alt maxi = 1135 | km² = 36.68 |}} '''Sent German l'Èrm''' (''Saint-Germain-l'Herm'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sentgermalèirs'' e las ''Sentgermalèiras''. Son sobrenommats ''Los Caïts''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Tuniac'' (1052) e ''Saint-Germain-Lerm'' (1244, 1283). Vèrs [[v-Olèiras]], la comuna se ditz [sɛ̃ d͡zarˈmo l͜ arm]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> e vèrs [[Bançac]] [sɛ̃ dzɒʀmɒˈle]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 430.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63353 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Noël Mahault|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63353 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 0weq2v72w6llha2qhf7obearffbse0d 0 114511 2500953 2432022 2026-05-17T15:58:34Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent German de l-Armenc]] cap a [[Sent German de l-Ermenc]] 2432022 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent German de l-Armenc | nom2 = ''Saint-Germain-près-Herment'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Germain-près-Herment_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63351 | cp = 63470 | cònsol = Adrien Jalicon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.7311 | longitud = 2.5442 | alt mej = | alt mini = | alt maxi = | km² = |}} '''Sent German de l-Armenc''' [sɛ̃.dzeʁˈmu]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Sant Jólian]].</ref>, [sɛ̃.dʒeʁˈmo]<ref>Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-de-D.)'', Clermont-Ferrand, 1934, p. 35.</ref> (''Saint-Germain-près-Herment'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Sent German de l-Armenc|Nòrd=[[l-Armenc]]|sud=[[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] [[Le Borg (Lastic)]]|Sud-Èst=[[Brifont]]|Nòrd-Oèst=[[Viarnuejol]]|Nòrd-Èst=[[Sauvanhat]]|Sud-Oèst=[[La Ròcha]] <small>([[departament de Corresa|Corresa]])</small>}} == Toponimia == Las atestacions son ''Sanctus Germanus'' (1288) e ''Saint-Germain-lès-Herment'' (1625). == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] pkf4bb1w3dlzhhlximz2u87dqih2h9a 2500955 2500953 2026-05-17T16:02:04Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500955 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent German de l-Ermenc | nom2 = ''Saint-Germain-près-Herment'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Germain-près-Herment_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63351 | cp = 63470 | cònsol = Adrien Jalicon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.7311 | longitud = 2.5442 | alt mej = | alt mini = | alt maxi = | km² = |}} '''Sent German de l-Ermenc''' (''Saint-Germain-près-Herment'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Sent German de l-Armenc|Nòrd=[[l-Ermenc]]|sud=[[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]], [[Le Borg Lastic]]|Sud-Èst=[[Brifònt]]|Nòrd-Oèst=[[Vernuejol]]|Nòrd-Èst=[[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]|Sud-Oèst=[[La Ròcha]] <small>([[departament de Corresa|Corresa]])</small>}} == Toponimia == Las atestacions son ''Sanctus Germanus'' (1288) e ''Saint-Germain-lès-Herment'' (1625). Vèrs [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa|Sant Jolan]], la comuna se ditz [sɛ̃ dzerˈmu]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> e vèrs [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] [sɛ̃ dʒerˈmo]<ref>Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-de-D.)'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 35.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] lcxf1vgau6auydh2n8v4cqc5zp9owe9 0 114512 2500957 2463785 2026-05-17T16:14:28Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500957 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Gervais d'Auvèrnha | nom2 = ''Saint-Gervais-d'Auvergne'' | imatge = Église Saint-Gervais et Saint-Protais en Saint-Gervais d'Auvergne (1).JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Gervais d'Auvergne (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63354 | cp = 63390 | cònsol = Michel Girard | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.03 | longitud = 2.8197 | alt mej = | alt mini = 390 | alt maxi = 742 | km² = 47.35 |}} '''Sent Gervais d'Auvèrnha''' (''Saint-Gervais-d'Auvergne'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Mongolt'' e ''Sanctus Gervasius'' (1287). Dins le parlar de la comuna, se ditz [sɛ̃ dzarˈve]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63354 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Girard |Partit=[[PCF]] |Qualitat= conselhièr general (1998-2015) }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Jean Borot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63354 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] af1w7einw5ariiyk4a0c6v77pvn5dqo 0 114513 2500958 2413995 2026-05-17T16:18:12Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500958 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Gervais de Maimont | nom2 = ''Saint-Gervais-sous-Meymont'' | imatge = View Saint-Gervais sous Meymont 63.jpg | descripcion = Veguda generala de Sent Gervais. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63355 | cp = 63880 | cònsol = Éric Dubourgnoux | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.6903 | longitud = 3.6081 | alt mej = | alt mini = 393 | alt maxi = 781 | km² = 10.17 |}} '''Sent Gervais de Maimont''' (''Saint-Gervais-sous-Meymont'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] [[Auvèrnhe-Ròse-Aups|d'Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Sanctus Gervasius'' (1255) e ''Sancti Gervasii'' (1392). Dins le parlar de la comuna, se ditz [sɛ̃ dzɛrˈvwe]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63355 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Éric Dubourgnoux<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63355 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] t99lie41w5uneq0bbm3b14pl8urdbwb 0 114514 2500960 2463818 2026-05-17T16:29:54Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500960 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Gervasi de Lembron | nom2 = ''Saint-Gervazy'' | imatge = Chateau st Gervazy2.JPG | descripcion = Le chastèl de Sent Gervasi. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63356 | cp = 63340 | cònsol = Serge Barthomeuf | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.4158 | longitud = 3.2169 | alt mej = | alt mini = 458 | alt maxi = 790 | km² = 14.23 |}} '''Sent Gervasi de Lembron''' (''Saint-Gervazy'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Sent Gervasi|Nòrd-Oèst=[[Madriac]]|Nòrd=[[Colanjas]]|Nòrd-Èst=[[Vichèi (Puèi de Doma)|Vichèi]]|Èst=[[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]|Sud-Èst=[[Chambeçon]] <small>(Leire Naut)<small/>|Sud-Oèst=[[Achiac]]|Oèst=[[Aunhac]]}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Sancti Gervasii'' (XIV) e ''Sanctus Gervasius'' (1373). Vèrs [[Bançac]], la comuna se ditz [sɛ̃ d͡zɒʀˈvaʒə]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 430.</ref> e vèrs [[la Chapèla e Marcoça]] [sã dzarˈvaʒə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == Mentre le periòde revolucionari de la Convencion Nacionala (1792-1795), la comuna portèt le nom de ''Ròcha'' o ''Rochèir''. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63356 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Serge Barthomeuf<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2008]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63356 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 4yjm7l7if3bt6l09su9leiupv05iclf 0 114515 2500962 2414552 2026-05-17T16:43:02Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500962 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Eren | nom2 = ''Saint-Hérent'' | imatge = Saint-Hérent.JPG | descripcion = Le borg | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | arrondiment = [[arrondiment de Soire|Soire]] | canton = Braçac (Auvèrnhe) ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015) | intercom = CA [[Agló País de Soire]] | insee = 63357 | cp = 63340 | cònsol = Robert Chazalon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.4592 | longitud = 3.1514 | alt mini = 480 | alt mej = | alt maxi = 945 | km² = 12.79 |}} '''Sent Eren''' (''Saint-Hérent'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 63357.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions son ''Saint-Hérem'' (1272), ''Sancti Herennii'' (XIV), ''Sanctus Herennus'' (1373), e ''Saint-Hérent'' (1361, 1790). Vèrs [[la Chapèla e Marcoça]], la comuna se ditz [sãt (ə)ˈrã]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63357 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Robert Chazalon<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63357 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|357}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] eq5t974rzy8bxouuuoeuc1utnpqi69k 0 114516 2500964 2414295 2026-05-17T16:56:32Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + sobriquet. 2500964 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lac Roi | nom2 = ''Saint-Hilaire-la-Croix'' | imatge = École,_mairie_et_église_de_Saint-Hilaire-la-Croix_2019-06-02.JPG | descripcion =Escòla, maison de comuna e glèisa de vèrs Lac Roi. | lògo = | escut = | escais =Los Sautariaus | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63358 | cp = 63440 | cònsol = Bernard Favodon | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 46.0475 | longitud = 3.0464 | alt mej = | alt mini = 414 | alt maxi = 661 | km² = 16.21 |}} '''Lac Roi''' (''Saint-Hilaire-la-Croix'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Sautariaus''. ==Toponimia== Le nom de la comuna èra ''Saint Hilaire Lacroy'' sobre la [[Mapa de Cassini|carta de Cassini]]. Le nom ven de ''Lacus Rubeus'', "Le Lac Roge". Le nom chamgèt en ''La Croix'' a causa de l'omofonia daus mots : [lakrwa]. Las atestacions ancianas son ''Lacus Rubeus'' (1274), ''Saint-Hilaire-sur-Morge'' (1326), ''Sanctus Ylarius'' (1373), ''Lacus Rubei'' (1373), ''Lac Rouge'' (1439), ''Le Lacroy'' (1510), ''La Ray'' (1569), ''Saint-Hilaire-lès-Lacroix'' (1695), ''La Rouay'' (1762), ''Saint-Allire-lès-Lacroy'' (1789), ''Saint-Hilaire-lès-Lacroy'' (1790), ''La Roye'' (1791), ''Saint-Hilaire-Lac-Rouay'' (1803). Dins le parlar de la comuna e vèrs [[Sent Bonet de Riòm]], se ditz [la rwe]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63358 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Favodon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63358 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 0e03kg9x9ymm5dxe39ulfbg54mcx7l5 0 114517 2500965 2414493 2026-05-17T16:58:34Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500965 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Alari daus Monges | nom2 = ''Saint-Hilaire-les-Monges'' | imatge = Mairie Saint Hilaire les Monges.jpg | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63359 | cp = 63380 | cònsol = Jean Bourdeix | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.8142 | longitud = 2.6633 | alt mej = | alt mini = 620 | alt maxi = 856 | km² = 10.7 |}} '''Sent Alari daus Monges'''<ref group=N>Nom supausat.</ref> (''Saint-Hilaire-les-Monges'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''le Montel-Saint-Hilaire'' (1284, 1687, 1721), ''Montel Sancti Alari'' (1373) e ''Saint-Hilaire-lès-Salles'' (1698). == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63359 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean Bourdeix|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63359 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] gd8d7tcvbmnl69jufidufdm78vldfh6 0 114518 2500963 2414435 2026-05-17T16:49:30Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500963 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Alari | nom2 = ''Saint-Hilaire'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63360 | cp = 63330 | cònsol = Viviane Ravet | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 2.6322 | latitud = 46.1064 | alt mej = | alt mini = 406 | alt maxi = 596 | km² = 17.63 |}} '''Sent Alari''' (''Saint-Hilaire'' en [[francés]]), z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == '''Sent Alari''', en latin ''Hilarius'', èra mai que mai un avesque de [[Peitieus]], [[Sant Alari de Peitieus]], au sègle IV, un papa, au sègle V, o un avesque d'[[Arle]], au sègle V<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 595</ref>{{,}}<ref>http://nominis.cef.fr/contenus/saint/421/Saint-Hilaire-de-Poitiers.html</ref>. Las atestacions son ''Sanctus Hilarius'' (1118), ''Sanctus Ylarius'' (1267, 1373) e ''Saint-Hylaire-près-Rochedagoux'' (1789). Vèrs [[Punçac]], la comuna se ditz [sɛ̃t͜ aˈlaj]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63360 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Viviane Ravet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63360 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] pw4odmn2y8hg52fnlnj9wecvzaztl94 0 114519 2500966 2489818 2026-05-17T17:00:11Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2500966 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Centinhac | nom2 = ''Saint-Ignat'' | imatge = Translation of St Martin church in St-Ignat (17).jpg | descripcion =La glèisa Sent Martin. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Ignat_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63362 | cp = 63720 | cònsol = Philippe Cartailler | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.9242 | longitud = 3.2753 | alt mej = | alt mini = 292 | alt maxi = 331 | km² = 15.37 |}} '''Centinhac''' (''Saint-Ignat'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son per luòcs : * '''Centinhac''' : ''Santiniaco'' en 1107, ''Sancto Ignatio'' en 1229, ''Centinhac/Centynhac'' en 1242 e ''Saint-Ignac'' en 1394 e en 1789. Le toponime a l'origina z-èra ben ''Sentiniacum/Santiniacum'', mas siguèt "sentifiat" per la Glèisa au fiau dau temps<ref>https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_2013_num_55_1_1779#onoma_0755-7752_2013_num_55_1_T8_0169_0000 p. 176.</ref>. Vèrs [[Sent Bonet de Riòm]], se ditz [sɛ̃tiˈɲa]<ref>Collectatge IEO 63. Parlar de [[Sant Bonet de Riam|Sent Bonet]].</ref>. * '''Champeirós''' (fr. ''Champeyroux'') : Champeyros (1362). == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63362 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Philippe Cartailler|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63362 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] jxiyuyzbcukardfbc335yioje4ouv5g 0 114520 2500968 2435262 2026-05-17T17:03:05Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2500968 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Jaque d'Emburs | nom2 = ''Saint-Jacques-d'Ambur'' | imatge = 004 St Jacques-d'Ambur ( 63230 ).JPG | descripcion = La comuna. | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Jacques-d'Ambur (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63363 | cp = 63230 | cònsol = Christian Vernadel | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sentjacaire/-a | latitud = 45.9036111111 | longitud = 2.77722222222 | alt mej = | alt mini = 500 | alt maxi = 793 | km² = 20.40 |}} '''Sent Jaque d'Emburs''' (''Saint-Jacques-d'Ambur'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sentjacaires'' e las ''Sentjacairas''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Embeurs'' (1375) e ''Ambeurs'' (1585). Vèrs [[Ceissac]], la comuna se ditz [sɛ̃ ˈdzakə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63363 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Christian Vernadel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63363 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] qjrbznn8b40gx8yh3yvetmi6ufio7z1 0 114571 2500969 2499571 2026-05-17T17:25:29Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2500969 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom= Sausselenjas | nom2=La Viala | imatge=Sauxillanges-63.JPG | descripcion=Veguda de Sausselenjas | lògo= | escut=Blason ville fr Sauxillanges (Puy-de-Dôme).svg | escais=Los Foitachins | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63415 | cp =63490 | cònsol =Vincent Challet | mandat = [[2020]]-[[2026]] |intercom=[[Aglo País de Soire]] | gentilici = sausselenjon/-a ; sausselenjaire/-a |longitud=3.37222222222|latitude=45.5519444444 |latitud=45.5519444444 | alt mini =418 | alt mej = | alt maxi =667 | km²=24.90 |nom3=''Sauxillanges''}} '''Sausselenjas''' (''Sauxillanges'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] de la region d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sausselenjons'' e las ''Sausselenjonas'' o los ''Sausselenjaires'' e las ''Sausselenjairas''. Son sobrenommats ''Los Foitachins''. ==Geografia== ===Vialatges e luòcs dits=== * '''Bòrd''' [bɔr] (fr. ''Bord''). * '''La Bòria''' [la ˈbœrjɒ] (fr. ''La Borie''). * '''Champataud''' [tsãpaˈto] (fr. ''Champataud/Champateaux''). * '''Los Champs Roges''' [ly tsã rudz] (fr. ''Les Champs Rouges''). * '''La Chassanha''' [la tsaˈsaɲɒ] (fr. ''La Chassagne''). * '''Las Chassanhas''' [la tsaˈsaɲa] (fr. ''Les Chassagnes''). * '''Chastèl Galhard''' [tsaˈte gaˈjar] (fr. ''Château Gaillard''). * '''Chastèl de la Marina''' [tsaˈte də la maˈrinɒ] (fr. ''Château de la Marine''). * '''Chouvet''' [tsuˈve] (fr. ''Chouvet''). * '''La Coirariá''' [la kwejraˈjo] (fr. ''La Coierie''). * '''Le Colombèir''' [lə kulɔ̃ˈbej] (fr. ''Le Colombier''). * '''Los Cròs''' [ly krʏ] (fr. ''Les Creux''). * '''La Crotz Sent Jaque''' [la kru sɛ̃ dzak] (fr. ''La Croix Saint-Jacques''). * '''La Fontenilha''' [la fɔ̃tˈnijɒ] (fr. ''Fontenille''). * '''La Garda''' [la ˈgardɒ] (fr. ''La Garde''). * '''La Gardesèia''' [la garˈdzijɒ] (fr. ''La Gardezy''). * '''Janlet''' [dzãˈle] (fr. ''Jeanlet''). * '''Laque''' [lak] (fr. ''Lacot''). * '''La Limàndia''' [la liˈmãdʒɒ] (fr. ''La Limandie''). * '''Le Martinet''' [lə martʃiˈne] (fr. ''Le Martinet''). * '''Mauvís''' [moˈvji] (fr. ''Mauvy/Mauvis''). * '''La Memòndia''' [la meˈmɔ̃dʒɒ] (fr. ''La Memondie''). * '''Montbeneit''' [mɔ̃bəˈnɪj] (fr. ''Montbenoît''). * '''Le Montelh''' [lə mɔ̃ˈtɪj] (fr. ''Le Montel''). * '''Motés''' [muˈte] (fr. ''Mouteix''). * '''Moton''' [muˈtu] (fr. ''Mouton''). * '''L'Olèira''' [yˈlɪjrɒ] (fr. Les Ollières). * '''Le Petit Bòsc''' [lə ptʃi by] (fr. ''Le Petit Bois''). * '''La Prada''' [la ˈpradɒ] (fr. ''La Prade''). * '''Los Puèis''' [ly pɪj] (fr. ''Lospeux'', ''Lospous/Louxpeux'' en 1656). * '''Randan''' [rãd] (fr. ''Randan''). * '''La Revelha''' [la rəˈvəʎɒ] (fr. ''La Réveille''). * '''Ribolet''' [ribuˈle] (fr. ''Riboulet''). * '''Las Rochetas''' [la ruˈtsəta] (fr. ''Les Rochettes''). * '''Los Ruchets''' [ly ryˈtse] (fr. ''Les Ruchers/Ruchets''). * '''Le Salh''' [lə saj] (fr. ''Le Say''). * '''Saque''' [sak] (fr. ''Sacot''). * '''Solelhant''' [sulˈjã] (fr. ''Soleilhant''). * '''Le Telh''' [lə tɪj] (fr. ''Le Theil''). * '''La Treulèira''' [la tryˈlɪjrɒ] (fr. ''La Tuilerie''). * '''Ventre''' [ˈvɛ̃trə] o [ˈvɛ̃tʀə]<ref name=":0" /> (fr. ''Ventre''). * '''Las Versanas''' [la varˈsəna] o [laː vɒʀˈsɒnaː]<ref name=":0">[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 445.</ref> (fr. ''Les Versannes''). ==Toponimia== Per luòcs : * '''Sausselenjas''' : las atestacions ancianas son ''Celsinanicas'' (927), ''Celsiniarum'' (1373, 1467) e ''Celciniarum'' (1392). Vendriá d'un nom latin d'òme, ''*Celsinus'', varianta de ''Celsinius'', embei le sufixe ''-anica''<ref>[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 646, a ''Saussenac.''</ref>. Sausselenjas èra donca probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá coma maistre ''Celsinus''. Popularament, le monde apèlan la comuna '''La Viala''', segurament per ce qu'èra le chapluòc de canton. En [[Nòrma bonaudiana|grafia bonaudiana]], trobèm las formas ''Seusilanje''<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/211/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=volaille</ref>, ''Seusilanja'', ''Seussulanja''<ref>[[Piare Bonaud]], ''Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat'', [[Sant Estève]], Edicions Créer, 1999, p. 645.</ref>, ''Seusilenja'' e ''Seussulenja''<ref>Karl-Heinz Reichel, ''Dictionnaire général Auvergnat-Français'', Créer, [[Sabadell]], 2005, p. 758.</ref>. Pasmens, quelas formas representan pas v-una de las formas oralas collectadas. Dins le parlar dau vialatge de las Versanas e vèrs [[v-Olèiras]], la comuna se ditz [sysˈlɛ̃dza], vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] [sœsˈlɛ̃dza] o [la ˈjalɒ], vèrs [[Le Vernet e Chamiana|le Vernet]] [sisyˈlɛ̃dza], vèrs [[Bòrsa]] [sœsˈlɛ̃dzᵊ], vèrs [[Faiet le Chastèl]] [sysˈlɛ̃dzɛ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>, vèrs [[Soire]] [sœsəˈʎãdzɛ]<ref>Delanef, A (Françounet). Sur le Pont Vieux. ''Le Moniteur d'Issoire''. "Seusseliandzès".</ref> e vèrs [[Bançac]] [syːsʉˈlɛ̃dzaː] o [lɒ ˈvjalɒ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 441.</ref><ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 446.</ref>. * '''La Coirariá''' : ''La Coiraria'' entre los sègles X e XII<ref>Henri Doniol, ''Cartulaire de Sauxillanges'', [[Clarmont-Ferrand]], F. Thibaud, 1864, p. 634.</ref>. * '''Le Salh''' : atestat ''illo Sallo'' ca 946, ''Lo Sal'' pauc davant 1060-1073 e ''Vetus Sal'' (sègle XI). Ven segurament d'un deverbau ''*saliu'' dau latin ''salire''. Quel toponime signifia la presença d'una fònt abondanta pròcha<ref>[[Joan Pèire Chambon]], ''Notes de toponymie auvergnate (II)'', Nouvelle revue d'onomastique, 2012, p. 82.</ref>. ==Istòria== Sausselenjas es situada dins una valada, au pè de la buta de v'[[Içon]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63415 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Vincent Challet |Partit= |Qualitat=Director de CCAS }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] o abans |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Sauvade<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit=divèrs esquèrra |Qualitat=President de comunautat de comunas }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra chapluòc de canton ; es avora dau canton de [[Braçac de las Minas|Braçac]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=63415 |1793=2066 |1800=1744 |1806=1953 |1821=1993 |1831=1948 |1836=2128 |1841=2049 |1846=2234 |1851=2173 |1856=2144 |1861=2037 |1866=2004 |1872=1964 |1876=2001 |1881=1936 |1886=1947 |1891=1911 |1896=1893 |1901=1848 |1906=1704 |1911=1607 |1921=1535 |1926=1543 |1931=1512 |1936=1410 |1946=1251 |1954=1175 |1962=1151 |1968=1165 |1975=1114 |1982=1135 |1990=1109 |1999=1082 |2004=1109 |2005= |2006=1109 |2007= |2008=1148 |2009=1162 |cassini=35625 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] q61ttix6buc05pb8mqrhgeuvdbhzqwf 0 128024 2500984 2413820 2026-05-17T23:56:21Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sant Flor l'Estanh]] 2500984 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sant Flor l'Estanh]] 9a5aqhgn555oe66vwsr2miaxqdql54w 0 151352 2500995 2450278 2026-05-17T23:59:20Z Dostojewskij 20932 /* Lo programa lunar sovietic en tela de fons */ [[Leonid Brejnev]] ➯ [[Leonid Brezhnev]] 2500995 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|Primièrs passes sus la Luna de [[Buzz Aldrin]] lo 21 de julhet de 1969 pendent la mission [[Apollo 11]] amb sa [[Combinason espaciala]] A7L. ]] [[Fichièr:Apollo 11 Launch2.jpg|thumb|Lançament de la fusada [[Saturn V]] de la mission [[Apollo 11]].]] [[Fichièr:KSC-69P-0856.jpg|thumb|Lo centre de contraròtle de tir almoment del lançament d'[[Apollo 12]].]] [[Fichièr:Apollo 11 first step.jpg|thumb|« Es un pichon pas per un òme, mas es un saut de gigant per l’Umanitat » : l'Òme camina pel primièr còp lo sòl d'un autre astre (Neil Armstrong - Apollo 11)]] {{Son|Neil Armstrong sur la Lune - Apollo 11|frase_de_Neil_Armstrong.ogg}} [[Fichièr:Apollo program.svg|thumb|Logó del programa Apollo.]] Lo '''programa Apollo''' es lo [[Programa espacial dels Estats Units d'America]] que la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] conduguèt pendent lo periòde [[1961]] – [[1975]] e que permetèt als [[Estats Units d'America]] d'enviar pel primièr còp d'òmes sus la [[Luna]]. Foguèt lançat per [[John Fitzgerald Kennedy|John F. Kennedy]] lo 25 de mai de 1961, subretot per redaurar lo prestigi [[Estats Units d'America|estatsunian]] blaimat pels succèsses de l'[[astronautica]] [[URSS|sovietica]], a una epòca que la [[Guèrra Freja]] entre ambedoas [[superpoténcia]]s èra a l'apogèu. Lo programa aviá per objectiu de pausar un òme sus la Luna abans la fin del [[decenni]] de 1960. Lo 21 de julhet de 1969, l'objectiu lo capitèron dos dels tres membres d'equipatge de la mission [[Apollo 11]], [[Neil Armstrong]] e [[Buzz Aldrin]]. Cinc autras missions se pausèron mai tard sus d'autres sites lunars e i demorèron fins a tres jorns. Aquelas expedicions permetèron de portar 382 quilogramas de [[ròca lunara]] e d'i plaçar de [[ALSEP|batariás d'instruments scientifics]]. Los astronautas efectuèron d'observacions ''in situ'' pendent d'excursions sul sòl lunar d'una durada podent capitar 8 oras, assistits dempuèi [[Apollo 15]] per un veïcul tot-terren, lo ''[[rover lunar]]''. Cap de [[vòl orbital]] estatsunian aviá estat realizat abans de mai de 1961. Per capitar l'objectiu fixat pel president, la NASA lancèt de programas destinats a preparar las futuras expedicions lunaras: lo [[programa Gemini]] per metre al punt las tecnicas de vòl espacial e de programas de reconeissença ([[Programa Surveyor]], [[Programa Ranger|Ranger]], etc.) per, entre autres, cartografiar las zònas d'alunissatge e de determinar la consisténcia del sòl lunar. Per aténher la Luna, los responsables acabèron per causir lo metòde audaciós del [[rendètz-vos en orbita lunara]], que demanda de dispausar de doas naus espacialas que lo [[Modul lunar Apollo|modul lunar]] destinat a l'alunissatge. La fusada giganta de {{unitat|3000|tonas}} [[Saturn V]], capabla de plaçar en orbita bassa {{unitat|118|tonas}}, foguèt realizada per lançar los veïculs de l'expedicion lunara. Lo programa gaudiguèt d'un budgèt considerable (135 miliards de [[Dolar american|dolars]] valor 2005) e mobilizèt fins a {{formatnum:400000}} personas. Dos accidents grèus foguèron a deplorar pendent lo projècte: l'incendi al sòl de la nau espaciala [[Apollo 1]] que l'equipatge moriguèt brutlat e que provoquèt un repòrt de gaireben dos ans del calendièr e l'explosion d'una sèrva d'oxigèn de la nau espaciala [[Apollo 13]] que l'equipatge subrevisquèt en utilizant lo modul lunar coma nau de secors. Las missions lunaras permetèron d'aver una coneissença melhora del nòstre [[Satellit natural]]. Lo programa Apollo favorizèt l'espandiment de novelum dins lo domeni de las [[sciéncia dels materials|sciéncias dels materials]] e contribuiguèt al vam de l'[[informatica]] e tanben de metòdes de [[gestion de projècte]] e de tèst. Las fotos de la Tèrra, mond multicolòr isolat dins un espaci ostil, e aquelas de la Luna, mond gris e mòrt, favorizèron una presa de consciéncia mondiala sul caractèr excepcional e fragil de nòstra planeta. Lo programa es a l'origina d'una scission dins la [[comunautat scientifica]] e d'entre los decideires entre partisans d'una exploracion robotica jutjada mai eficaça e aqueles per que l'exploracion umana a una fòrta valor simbolica, que justifica son suscòst. == Lo contèxte == === La Guèrra Freja === {{Article detalhat|Guèrra Freja}} Pendent los [[ans 1950]], la [[Guèrra Freja]] èra a l'apogèu entre los [[Estats Units d'America]] e l'[[URSS|Union sovietica]], ambedoas [[superpoténcia]]s de l'epòca. Se manifestèt per d'afrontaments militars indirèctes ([[Guèrra de Corèa]]), e una [[corsa als armaments]] que se desvolopèron los [[missil balistic|missils]] intercontinentals portaires de tèstas militaras nuclearas capablas d'aténher lo territòri nacional de l'adversari. Ambedós païses desvolopèron aquelas fusadas utilizant largament los trabalhs e l'expertisa de sabents e tecnicians alemands qu'avián realizat lo primièr veïcul d'aquel tipe pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la fusada [[V2 (missil)|V2]]. L'Union sovietica prenguèt l'avançada capitant en 1956 lo primièr tir d'un missil intercontinental, la [[R-7 Semiorka]], davancièr de la fusada [[Soiuz (lançaire)|Soiuz]]. Aquela fusada de {{unitat|280|tonas}} es fòrça poderosa perque deu portar una [[bomba A]] pesant {{unitat|5|tonas}}. Los missils estatsunians de longa portada desvelopats mai tard, concebut per portar de [[bomba H|bombas H]] tecnicament mai avançadas e mai leugièras ({{unitat|1.5|tona}}), son mens grandas e son encara en fasa d'estudi a la fin dels ans 1950<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4201/ch1-5.htm |títol=This New Ocean: A History of Project Mercury - Redstone and Atlas |data=1989 |autor=Loyd S. Swenson Jr.,James M. Grimwood,Charles C. Alexander (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. === La corsa cap a l'espaci === {{Article detalhat|Corsa cap a l'espaci}} En julhet de 1955, los Estats Units d'America e l'URSS anoncièron, cadun de lor costat, que lançaràn un [[satellit artificial]] dins l'encastre de trabalhs scientifics prevists per l'[[An geofisic internacional]] (julhet de 1957—decembre de 1958)<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4211/ch5-1.htm |títol=Beyond the Atmosphere: Early Years of Space Science - CHAPTER 5 THE ACADEMY OF SCIENCES STAKES A CLAIM |data=1980 |autor=Homer E. Newell (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. Al començament de 1956, lo conceptor de la Semiorka, [[Serguèi Korolov]], capitèt a convéncer los dirigents sovietics d'utilizar son missil coma lançaire espacial<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/sputnik/siddiqi.html |títol=Korolev, Sputnik, and The International Geophysical Year |autor=Asif A. Siddiqi (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. Jos la suspresa generala, lo 4 d'octobre de 1957, l'Union sovietica foguèt la primièra a plaçar en orbita lo satellit [[Spotnik 1]]. L'opinion internacionala foguèt enfachinada per l'eveniment qu'anonciava lo començament d'una nòva èra tecnica e scientifica. Foguèt un tust pels responsables e l'opinion publica als Estats Units, fins ara persuadits de lor superioritat tecnica. Los dirigents sovietics, d'en primièr suspreses par l'impacte d'aquel lançament, comprenguèron alara lo prestigi internacional que lo regim pòt tirar dels succèsses de sa politica espaciala; decidiguèron de se lançar dins un programa ambiciós<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/sputnik/sputorig.html |títol=Sputnik and the Origins of the Space Age |autor=Roger D. Launius (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. A la meteissa epòca, lo [[programa Vanguard]], parelh estatsunian del [[Programa espacial rus]] lançat mai tard e tròp ambiciós, es una seguida d'escacs. L'equipa de [[Wernher von Braun]] capitèt fin finala a lançar lo primièr satellit dels Estats Units d'America, [[Explorer 1]], lo 1{{èr}} de febrièr de 1958 mercé al lançaire [[Juno I]] improvisat amb un [[missil balistic]] [[PGM-11 Redstone|Redstone]]. Mas la pichona talha de la carga utila comparada a aquela de l'Spotnik semblèt confirmar l'avançada sovietica. Quitament s'èra reticent a investir massissament dins l'espacial civil, lo president dels Estats Units [[Dwight David Eisenhower|Dwight D. Eisenhower]] decidiguèt lo 29 de julhet de 1958 de crear una agéncias espaciala civila, la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]], que deguèt permetre d'unir los eforces estatsunians per contrar melhor las capitadas sovieticas: la [[corsa cap a l'espaci]] èra lançada<ref group="N">Mas D. Eisenhower regetèt lo projècte de desbarcament sus la Luna prepausat per la NASA a partir de 1960 (font J. Villain).</ref>. Lo meteis an comencèt lo [[programa Mercury]] que deguèt permetre la mesa en orbita de las primièras missions abitadas estatsunianas. Mas los Sovietics, que dispausavan d'una avançada granda e d'una fusada fisabla podent portar una gròssa carga utila, contunhèron pendent los ans seguents de multiplicar las primièras: primièr èsser vivent plaçat en orbita amb la cana [[Laika]] ([[Spotnik 2]]), primièr satellit a escapar l'atraccion terrèstra ([[Luna 1]]), primièr satellit a s'espotir sus la Luna ([[Luna 2]]), primièra fòto de la fàcia amagada de la Luna ([[Luna 3]]), primièr èsser vivent a tornar vivent aprèp que domorèt dins l'espaci (los cans [[Belka e Strelka]] de [[Spotnik 5]]), primièr susvolada de [[Vènus (planeta)|Vènus]] ([[Venera 1]]). === Lo lançament del programa Apollo === [[Fichièr:Kennedy Giving Historic Speech to Congress - GPN-2000-001658.jpg|thumb|left|Lo [[John Fitzgerald Kennedy|president Kennedy]] anóncia lo lançament del programa al [[Congrès dels Estats Unis d'America]], lo 25 de mai de 1961]] Quand arribèt al poder en genièr de 1961, lo president [[John Fitzgerald Kennedy|John F. Kennedy]], coma son predecessor, èra pauc aclin a donar de mejans importants al programa espacial civil<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|67}}]]</ref>. Mas lo lançament del primièr òme dins l'espaci pels Sovietics ([[Iurii Gagarin]], 12 d'abril de 1961) o convenquèt de la necessitat de dispausar d'un programa espacial ambiciós per recobrar lo prestigi internacional perdut. L'escac del [[desbarcament de la Baia dels Pòrcs]] (abril de 1961) destinat a capvirar lo regim de [[Fidel Castro]] installat a [[Cuba]], que damatgèt un pauc mai l'imatge dels Estats Units d'America davant las autras nacions, contribuiguèt tanben sens dobte a son cambi de posicion<ref>[[#XP|Xavier Pasco, ''op. cit.'', {{p.|83-84}}]]</ref>. John Kennedy demandèt a son vicepresident [[Lyndon B. Johnson]] de li designat un objectiu qui permetriá als Estats Units d'America de tornar prene l'egemonia a l'Union sovietica. D'entre las pistas evocadas èran la creacion d'un laboratòri espacial dins l'espaci e una simpla susvolada lunara. Lo vicepresident, qu'èra un viu suportaire del programa espacial, li respond que la recerca e l'industria estatsuniana an la capacitat d'enviar una mission abitada sus la Luna e lo recomandèt de retenir aquel objectiu<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|68-69}}]]</ref>. Lo 25 de mai de 1961, lo president anoncièt davant lo [[Congrès dels Estats Units d'America]] lo lançament d'un programa que deu menar d'astronautas del país sul sòl lunar « abans la fin de la decennia »<ref>{{Ligam web |lenga=en |url=http://www.archive.org/details/jfks19610525 |títol=Discors prononciat lo 25 de mai de 1961 pel president John Fitzgerald Kennedy ''(archiu audio)'' |site=Internet Archive}}</ref>{{,}}<ref group="N">Las equipas de la NASA avián indicat que lo desbarcament sus la Luna poiriá se far a partir de 1967 mas l'administrator de l'agéncia, [[James E. Webb]], preferèt apondre dos ans per prene en compte d'escasença (font Monographie NASA :'' Apollo: A Retrospective Analysis'').</ref>. Confirma sa decision dins un autre discors demorat celèbre, « ''[[we choose to go to the Moon]]'' », lo 12 de setembre de 1962. La proposicion del president recep un sosten entosiasta dels elegits de totes los orizonts politics e de l'opinion publica, traumatizats pels succèsses de l'astronautica sovietica<ref>[[#XP|Xavier Pasco, ''op. cit.'', p.75]]</ref>. Lo primièr budgèt del nòu programa nomenat Apollo — nom causit par [[Abe Silverstein]] alara director dels vòls espacials abitats<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4407vol7Chap2.pdf |títol=Exploring the Unknown Project Apollo: Americans to the Moon |pagina=389 |autor= John M. Logsdon (NASA) |consultat lo={{date|13|octobre|2009}} }}</ref>{{,}}<ref group="N">Abe Silverstein èra ja a l'origina del nom de bateg del programa Mercury (=Mercuri dieu roman coma Apollo=Apollon). Apollo es l'acronime (trobat ''a posteriori'') per ''America's Program for Orbital and Lunar Landing Operations''.</ref> — foguèt votat a l'unanimitat pel [[Senat dels Estats Unis d'America]]. Los fons balhats a la NASA passèron de 500 milions de dòlars en 1960 a 5,2 miliards de dòlars en 1965, an de son budgèt máger. La NASA, mercé a son administrator [[James E. Webb]], podèt obtenir cada an los fons que desirava fins al desbarcament sus la Luna, quitament quand lo sosten dels elegits s'aflaquissiá aprèp 1963. James Webb capitèt a obtenir lo supòrt solide del president [[Lyndon B. Johnson]] que succediguèt al presedent Kennedy assacinat en 1963<ref name="RDL">[[#RL|Roger D. Launius, ''op. cit.''Gearing Up for Project Apollo]]</ref>. {{clr}} == Lo desvolopament del projècte Apollo == === La causida del metòde: lo rendètz-vos orbital lunar === [[Fichièr:John C. Houbolt - GPN-2000-001274.jpg|thumb|[[John Houbolt]] explicant lo scenari del ''LOR'' que capitèt a promòure pas sens dificultats.]] Dempuèi [[1959]] d'estudis foguèron lançats dins l'agéncia espaciala dins una perspectiva de long tèrme, sul biais de pausar un veïcul abitat sus la Luna. Tres scenaris principals sortiguèron<ref name="RDL" /> : * lo mandadís dirècte d'una nau sus la Luna (''Direct Ascent''): una fusada de fòrta poténcia envia la nau completa; aquel alunís sus la Luna puèi ne s'enlaira abans de tornar sus Tèrra; * lo rendètz-vos orbital a l'entorn de la Tèrra (EOR per ''Earth-Orbit Rendez-vous''): per limiter los riscs e lo còst de desvelopament de la fusada Nova, los compausants de la nau son enviats en orbita terrèstra per doas o mai fusadas mens poderosas. Aqueles diferents elements son assemblats en orbita en utilizant possiblament una [[estacion espaciala]] coma basa arrèr. Lo debanament del vòl de la nau, enseguida, es lo mèsme qu'aquel del primièr scenari; * lo [[rendètz-vos en orbita lunara]] (LOR per ''Lunar Orbital Rendez-vous''): una sola fusada es utilizada mas la nau espaciala compòrta dos sosensembles que se separan un còp que l'orbita lunara es atencha. Un modul dich « lunar » se pausa sus la Luna amb dos dels tres astronautas e se n'enlaira per tornar menar los astronautas fins al modul dich « de comanda », demorat en orbita a l'entorn de la Luna, que pren en carga lo retorn dels astronautas cap a la Tèrra. Aquela solucion permet d'estalviar de pes al respècte dels autres scenaris (fòrça mens de combustible es necessari per far alunir puèi s'enlairar los òmes) e permet de concebre una nau destinada a sa mission pròpriament lunara. E mai, la fusada de desvelopar es mens poderosa qu'aquela demandada pel primièr scenari. [[Fichièr:S-IC engines and Von Braun.jpg|thumb|left|[[Wernher von Braun]], responsable del desvolopament de la Saturn V, fotografiat devant lo primièr estatge de la fusada.]] Quand lo president [[John Fitzgerald Kennedy|John Kennedy]] donèt a la NASA, en 1961, l'objectiu de far alunir d'òmes sus la Luna abans la fin del decenni, l'evaluacion d'aqueles tres metòdes èra ancara pauc avançada. L'agéncia espaciala mancava d'elements: aviá pas encara realizat un sol vertadièr vòl espacial abitat (lo primièr vòl orbital de la capsula [[Programa Mercury|Mercury]] se faguèt sonque en setembre de 1961). L'agéncia espaciala podava pas evaluar l'amplor de las dificultats soslevadas pels rendètz-vos entre veïculs espacials e mestrejava pas l'aptitud dels astronautas a suportar de longas demoranças dins l'espaci e a i trabalhar; e mai los lançaires patiguèron d'una seriá d'escacs que l'incita a la prudéncia dins las causidas de las tecnicas. Atal, pr'amor que la causida del metòde condiciona las caracteristicas d'aqueles veïculs espacials e dels lançaires de desvelopar e que tot retard pres dins aquela decision impacta lo tèrme, la NASA prenguèt mai d'un an, passat en estudis e en debats, abans que lo scenari del LOR siá fin finala causit. Al començament d'aquela fasa d'estudi, la tecnica del [[rendètz-vos en orbita lunara]] (LOR) es la solucion qu'aguèt mens de supòrts malgrat las demonstracions detalhada de [[John Houbolt|John C. Houbolt]] del [[Langley Research Center|Centre de Rececas de Langley]]. Al vejaire de fòrça especialistas e responsables de la NASA, lo rendètz-vos entre modul lunar e modul de comanda a l'entorn de la luna pareis instintivament tròp riscat: se los moduls capitan pas a se jónher en orbita lunara, los astronautas ocupant lo modul lunar an pas pas la possibilitat de frenar lor veïcul per se daissar davalar cap a la Tèrra al contrari dels autres scenaris; son alara condemnats a tornejar indefinidament a l'entorn de la Luna. Los avantatges del LOR, subretot lo ganh sus la massa a plaçar en orbita, son pas apreciats a lor justa mesura. Pasmens, a mesura que los autres scenaris son apregondits, lo LOR ganhava en credibilitat. Los partisans del vòl dirècte — [[Maxime Faget|Max Faget]] e los seus òmes del Centre dels Vòls Abitats prenguèron en compte de la dificultat de far alunir una nau completa sul sòl lunar accidentat e amb de caracteristicas incertanas<ref name="cf-1" />. Lo quite [[Wernher von Braun]], que menava l'equipa del [[Centre de vòl espacial Marshall]] que deguèt desvelopar lo lançaire es partisan d'un rendètz-vos orbital terrèstre, acabèt per èsser convençut que lo LOR es l'unic scenari capable dels respectar lo tèrme fixat pel president Kennedy. Al començament de l'estiu [[1962]], alara que los principals responsables de la NASA èra totes convertits al LOR, aquel scenari butava contra lo [[vetò]] de Jerome B. Wiesner, conselhièr scientific del president Kennedy. La causida del LOR foguèt fin finala acceptada lo 7 de novembre de 1962. A partir de julhet, 11 societats aerospacialas estatsunianas foguèron sollicitadas per la construccion d'un [[Modul lunar Apollo|modul lunar]] sus la basa d'un quasèrn de las cargas somàrias<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] NASA-Grumman Negotiations</ref>. {{clr}} === Un cambiament d'escala === [[Fichièr:S64-22331.jpg|thumb|Lo programa Apollo provòca un cambi d'escala: comparason dels lançaires e veïculs espacials de programas Mercury, Gemini e Apollo]] [[Fichièr:Apollo Saturn 500F and VAB.jpg|thumb|Lo bastiment d'assemblatge (VAB) de la fusada Saturn V; la fusada de {{unitat|110|mètres}} de naut en cors de desplaçament dona l'escala.]] [[Fichièr:Apmisc-MSFC-6870792.jpg|thumb|Lo primièr estatge de la fusada Saturn V en cors de construccion al centre de Michoud]] Lo 5 de mai de 1961, qualques jorns abans lo lançament del programa Apollo, l'astronauta [[Alan Shepard]] efectuèt lo primièr vòl espacial estatsunian (mission [[Programa Mercury|Mercury 3]]). De fach, es un simple [[vòl suborbital]] perque la fusada [[Mercury-Redstone]] utilizada (i a pas d'autre [[lançaire (astronautica)|lançaire]] disponible) aviá pas una poténcia sufisenta per plaçar en orbita la pichona capsula espaciala Mercury d'una massa un pauc superiora a una tona<ref group="N">La capsula Mercury es montada fins a una altitud de {{unitat|180|km}} abans de davalar descrivent una trajectòria balistica</ref>. Lo programa lunar demanda de poder plaçar en orbita bassa una carga utila de {{unitat|120|tonas}}. Lo cambi d'escala que ne resulta es plan important: la NASA passèt de la fusada de {{unitat|30|tonas}} que lancèt Alan Shepard a las {{unitat|3000|tonas}} de [[Saturn V]] qu'obliguèt a desvelopar de motors d'una poténcia fins alara jamai atencha e a utilizar de tecnologias novèlas coma l'utilizacion de l'[[idrogèn liquid]]. Los personals afectats al programa espacial civil cresquèron al respècte. Entre 1960 e 1963, lo nombre d'emplegats de la NASA passèt de {{formatnum:10000}} a {{formatnum:36000}}. Per aculhir los nòus efectius e dispausar d'installacions adaptadas al programa lunar, la NASA creèt tres nòus centres totes afectats al programa Apollo amb de perimètres precisament delimitats: Lo ''Manned Spacecraft Center'' (MSC)<ref group="N">Renomenat Lyndon B. Johnson Space Center a la mòrt del president en [[1973]]</ref>, edificat en 1962 prèp d'[[Houston]] al [[Tèxas]], foguèt destinat a la concepcion e la qualificacion de las naus espacialas (modul lunar e CSM), l'entraïnament dels astronautas e lo seguit de las missions depuèi lo començament. D'entre las installacions presentas sul site, i a lo centre de contraròtle de las missions, los simulators de vòl e dels equipaments destinats a simular las condicions espacialas e utilizats per testar las liurasons dels industrials. Lo centre èra dirigit per [[Robert Gilruth]], ancian engenhaire de la [[National Advisory Committee for Aeronautics|NACA]], que ten un ròtle de primièr plan per l'activitat dels vòls abitats dempuèi 1958. Al contrari dels dos autres establiments creats pel programa Apollo, lo MSC foguèt activat pel [[programa Gemini]]. Emplegava en 1964 {{formatnum:15000}} personas que {{formatnum:10000}} emplegats de societats aerospacialas<ref name=centres>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4208/ch1.htm |títol=SP-4208 LIVING AND WORKING IN SPACE : A HISTORY OF SKYLAB - From Concept through Decision, 1962-1969 |autor=W. David Compton et Charles D. Benson (NASA) |data=1983 |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.jsc.nasa.gov/history/jsc40/jsc40_pg1.htm |títol=JSC Celebrates 40 Years of Human Space Flight |editor=JSC (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. Lo [[Centre de vòl espacial Marshall]] (George C. Marshall Space Flight Center o MSFC) es una anciana installacion de l'[[Armada de tèrra dels Estats Units d'America|Armada de Tèrra]] (Redstone Arsenal) situada prèp de [[Huntsville (Alabama)|Huntsville]] dins l'[[Alabama]] transferida en 1960 a la NASA amb los especialistas en majoritat alemands de missils balistics dirigits par Wernher von Braun qu'i trabalhèron. Von Braun ne demorèt responsable fins a 1970. Lo centre èra especializat dins la concepcion e la qualificacion dels lançaires de la familha Saturn. S'i trapavan los bancs d'ensages, de burèus d'estudi e d'installacions d'assemblatge. Los primièrs exemplars de la fusada [[Saturn I]] i foguèron bastits abans que la rèsta de la produccion siá confiat a l'industria. Empleguèt fins a {{formatnum:20000}} personas<ref name=centres/>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://history.msfc.nasa.gov/history_fact_sheet.html |títol=Marshall Space Flight Center History Office - Historical Facts |editor=MSFC (NASA) |consultat lo= 11 d'octobre de 2009}} }}</ref>. Lo [[Centre espacial Kennedy]] (KSC), situat sus l'[[Merritt Island|illa Meritt]] en [[Florida]], es lo site ont son lançadas las fusadas gigantas del programa Apollo. La NASA qu'aviá besonh d'installacions a l'escala de la fusada [[Saturn V]] construguèt en 1963 aquela novèla [[basa de lançament]] que tòca aquela de [[Basa de lançament de Cap Canaveral|Cape Canaveral]] apartenent a l'[[United States Air Force|Armada de l'Aire dels Estats Units d'America]] e d'ont avián estat lançadas, fins ara, totas las missions abitadas e las sondas espacialas de l'agéncia<ref>{{ligam web |lenga=en |url=http://www.spaceline.org/capehistory/3a.html|titre=The history of Cap Canaveral : chapter 3 NASA arrives (1959-present) |editor=Spaceline.org |data=6 de julhet de 2009}}</ref>. Lo centre efectua la qualificacion de la fusada assemblada (« all up ») e contraròtle las operacions sul lançaire fins a son envòl. Emplegava en 1965 fins {{formatnum:20000}} personas. Al còr del centre espacial, lo [[complèxe de lançament 39]] compòrta 2 airals de lançament e un immens [[bastit d'assemblatge]], lo [[Vehicle Assembly Building|VAB]] (nautor {{unitat|140|mètres}}), que mai d'unas fusadas Saturn V podavan èsser preparadas en parallèl. De plataformas de lançament mobilas permetent de transportar la fusada Saturn assemblada fins al site de lançament. Lo primièr lançament dempuèi lo nòu terren foguèt aquel d'[[Apollo 4]] en 1967. Fins a 2011, lo complèxe èra utilizat per lançar la [[nau espaciala americana]]<ref name=centres/>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/story/ch4.html |títol=Kennedy Space Center Story - Chapter 4 |editor=KSC (NASA) |consultat lo=11 d'octobre de 2009 }}</ref>. D'autres establiments de la NASA, jogavan un ròtle mens dirècte que s'ocupavan sonque d'una partida de lor activitat pel programa Apollo. En 1961, lo [[John C. Stennis Space Center]] foguèt edificat dins l'Estat del [[Mississipí (Estat)|Mississipí]]. Lo nòu centre dispausava de bancs d'ensags utilizats per testar los [[motor-fusada|motors-fusadas]] desvelopats pel programa<ref>[http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Apollomon/Apollo.htmlMonographie NASA ''Project Apollo : A Retrospective Analysis ''Gearing Up for Project Apollo'''']</ref>. L'[[Ames Research Center]] es un centre de recerca ancian (1939) situat en [[Califòrnia]] que las bufariás èran utilizadas per realizar la forma de la capsula Apollo en vista de son entrada dins l'atmosfèra terrèstra. Lo [[Langley Research Center]] (1914), situat a [[Hampton (Virgínia)|Hampton]] ([[Virgínia]]) abrigava d'autras bufariás. Foguèt utilizat fins a 1963 coma sèti al MSC e contunhèt, en seguida, d'abrigar de simulators del programa. Lo [[Jet Propulsion Laboratory]] (1936), prèp de [[Los Angeles]] (Califòrnia), èra especializat pel desvelopament de las sondas espacialas. Dins aquel centre foguèron concebudas las familhas de sondas espacialas que permetèron de reconéisser lo mitan lunar ([[programme Surveyor]], etc.)<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|238-239}}]]</ref>. === Lo ròtle de l'industria astronautica === Las principalas entrepresas de l'astronautica foguèron fòrtament implicadas dins lo programa que se traduguèt per un aument considerable dels personals — aquel destinat als projèctes de la NASA passèt dins aquel periòde de {{formatnum:36500}} fins a {{formatnum:376500}} — e la construccion d'establiments de granda talha. La societat [[Califòrnia|californiana]] [[North American]], avionaire celèbre per aver bastit los [[North American B-25 Mitchell|B-25]] e lo caçaire [[North American P-51 Mustang|Mustang]] pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]], tenguèt un ròtle central dins lo programa. L'arrèst e l'escac de fòrça projèctes aeronautics conduguèt son president a misar sul desvelopament de l'[[astronautica]]. La societa èra ja coneguda dins lo domeni produsent l'[[avion fusada]] [[North American X-15|X-15]]. Pel programa Apollo, la societat provesiguèt gaireben totes los compausants sensibles levat lo [[Modul lunar Apollo|modul lunar]] qu'èra confiat a la societat [[Grumman]] situada a Bethpage, [[Long Island]] ([[Nòva York (estat)|Estat de Nòva York]]). La division ''motor'' [[Pratt & Whitney Rocketdyne|Rocketdyne]] de North American fabricava los dos principals motors-fusadas los [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] e [[F-1 (motor-fusada)|F-1]] dins l'usina de [[Canoga Park]], alara que sa division ''Espace'' bastissiá lo segond estatge de la [[Saturn V]] a [[Seal Beach]] e lo [[modul de comanda e de servici Apollo]] a [[Downey]]. L'encendi de la nau [[Apollo 1]] e fòrça problèmas encontrats dins lo desvolopament del programa provocant la fusion de North American amb la societat Rockwell Standard Corporation en 1967; lo nòu grop desvolopèt dins los ans 1970-1980 la [[nau espaciala americana]] abans d'èsser absorbada en 1996 per [[Boeing]]. La societat [[McDonnell Douglas]] bastissiá lo tresen estatge de la Saturn V a [[Huntington Beach]] en Califòrnia alara que lo primièr estatge foguèt bastit dins l'[[Centre d'assemblatge de Michoud|establiment de Michoud]] ([[Loïsiana]]) de la NASA per la societat [[Chrysler]]. D'entre los fornidors mágers lo laboratòri dels instruments del [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) que concebiá lo sistèma de pilotatge e de navigacion de las doas naus abitadas Apollo<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|240-241}}]]</ref>. === Un desfís tecnic e organizacional de primèra === Lo projècte Apollo èra un desfís de primièra sul plan de la tecnica e de l'organizacion: caliá ajustar un lançaire espacial que lo gigantisme donèt de problèmas jamai encontrats fins ara, dos nòus motors innovants per lor poténcia ([[F-1 (motor-fusada)|F-1]]) o lor tecnologia ([[J-2 (motor-fusada)|J-2]]), de naus espacialas d'una granda complexitat amb una exigéncia de fisabilitat nauta (probabilitat de pèrda de l'equipatge inferiora a 0,1 %) e un calendièr serrat (8 ans entre lo començament del programa Apollo e la data finala fixada pel president Kennedy pel primièr alunissatge d'una mission abitada). Lo programa coneguèt fòrça fracasses pendent la fasa de desvelopament que totes foguèron resolguts mercé a la mesa a disposicion de fons excepcionals amb punt culminant en 1966 (5,5 % del budgèt federal balhat a la NASA), mas tanben una mobilizacion d'actors dins totes los nivèls e la realizacion de metòdes organizacionals (planificacion, gestion de crisis, gestion de projècte) que difusèron dins lo mond de l'entrepresa. <center> {|class="wikitable" style="text-align:center; width:70%;" |+ Budgèt de la NASA entre 1959 e 1970 <small>(en miliards de dolars)</small><ref>Jornal ''[[Le Monde]]'' del 16 de julhet de 1969</ref>{{,}}<ref name="budgetnasa">{{Ligam web |url=http://www.richardb.us/nasa.html#graph |títol=Putting NASA's Budget in Perspective |autor=Richard Braastad |consultat lo=5 d'octobre de 2009 }}</ref> |- ! scope=row | An |1959||1960||1961||1962||1963||1964||1965||1966||1967||1968||1969||1970 |- ! scope=row | Budgèt del programa Apollo | || || || 0,535 || 1,285 || 2,27 || 2,51 || 2,97 || 2,91 || 2,556 || 2,025 || 1,75 |- ! scope=row | Budgèt total de la NASA | 0,145 || 0,401 ||0,744 ||1,257 || 2,552 || 4,171 || 5,093 || 5,933 || 5,426 || 4,724 || 4,253 || 3,755 |- ! scope=row | Budgèt NASA<br />( % del budgèt de l'Estat federal ) | 0,2 || 0,5 || 0,9 || 1,4 || 2,8 || 4,3 || 5,3 || 5,5 || 3,1 || 2,4 || 2,1 || 1,7 |} </center> La mesa al punt del [[F-1 (motor-fusada)|motor F-1]], d'arquitectura convencionala mas d'una poténcia excepcionala ({{unitat|2.5|tonas}} d'[[ergòl]]s brutlats per segonda) èra fòrça loga a causa de problèmas d'instabilitat al nivèl de la [[cambra de combustion]] que foguèron resolguts sonque combinant d'estudis empirics (coma l'utilizacion de pichonas cargas explosivas dins la cambra de combustion) e trabalhs de [[recerca fondamentala]]<ref>{{Ligam web |lang=en |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch4.htm |site=history.nasa.gov |títol=Stages to Saturn ''III. Fire, Smoke, and Thunder: The Engines - The injector and combustion stability'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo={{date|5|octobre|2009}} }}</ref>. Lo segon estatge de la fusada Saturn V, qu'èra ja un esplech tecnic a causa de la talha de la sèrva d'idrogèn, aguèron plan de mal a enfrentar la cura d'amagriment imposada per l'aument de la carga utila a mesura de son desvelopament<ref>{{Ligam web |lang=en |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch7.htm |site=history.nasa.gov |títol=Stages to Saturn ''7. The Lower Stages: S-IC and S-II : Crisis at Seal Beach'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo= 5 d'octobre de 2009}} }}</ref>. Mas las dificultats mai importantas toquèron los dos moduls abitats del programa: lo CSM e lo modul lunar Apollo. Lo lançament del desvelopament del modul lunar aviá pres un an de retard a causa de las esitacions sus lo scenari del desbarcament lunar. Èra un veïcul entièrament nòu que cap d'experiéncia precedenta se podava far referéncia, e mai èra fòrça complèxe a causa de son ròtle. Los problèmas multiples — massa plan superiora a las previsions, dificultat de concebre de logicials indispensables per la mission, qualitat deficienta, motorizacion — provoquèron de retards tan importants qu'un temps menacèron lo tèrme del programa tot entièr<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] Lunar Module Refinement</ref>{{,}}<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] Lunar Module</ref>{{,}}<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] The LM: Some Questions, Some Answers</ref>{{,}}<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] Worries and Watchdogs</ref>. Los tèsts avián una importáncia considerabla dins l'encastre del programa perque representèron prèp de 50 % de la carga de trabalh totala. L'avançada de l'informatica permetèt pel primièr còp dins un programa astronautica, de debanar automaticament la sequéncia dels tèsts e l'enregistrament de mesuras de centenats de paramètres (fins 1000 per un estatge de la fusada Saturn V) çò que permetèt als engenhaires de se concentrar sus l'interpretacion dels resultats e mermar la durada de la fasas de qualificacion. Cada estatge de la fusada Saturn V èra somés a quatre sequéncias de tèst: un tèst sul site del constructor, dos sul site del MSFC, amb e sens mesa al fuòc amb de sequéncias de tèst per sossistèma puèi repeticion del compte al revèrs e un [[tèst d'integracion]] fin finala al centre espacial Kennedy un còp la fusada assemblada<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch8.htm |títol=Stages to Saturn ''8. From Checkout to Launch: The Quintessential Computer'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo={{date|6|octobre|2009}} }}</ref>. === Los astronautas: recrutament, ròtle e entraïnament === [[Fichièr:Apollo 8 Crewmembers - GPN-2000-001125.jpg|thumb|left|L'equipatge d'Apollo 8 (d'esquèrra fins a drecha James A. Lovell Jr., William A. Anders e Frank Borman) dabans un dels simulators del Centre espacial Kennedy]] Lo primièr grop de 7 astronautas seleccionats pel [[programme Mercury]] avián estat recrutat d'entre los pilòts d'ensags militars avent un diplòma de nivèl minim de licéncia dins de domenis tocant a l'engenheriá, vièlh de mens de 40 ans e satisfasent un ensems de critèris fisics e psicologics. Las seriás de recrutament efectuadas en 1962 (9 astronautas del grop 2), 1963 (14 astronautas del grop 3) e 1966 (15 astronautas del grop 5) suportèron los mèmes critèris de causida en baissant l'edat a 35 puèi 34 ans, amb mendre d'oras de vòl necessàrias e espandissent la gama des diplòmas acceptats. En parallèl, dos grops d'astronautas scientifics amb un doctorat foguèron recrutat en 1965 (grop 4) e 1967 (grop 6) qu'un sol volará<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''APPENDIX 6 : Astronaut Classes Selected Through 1969'']]</ref>. Los astronautas passavan fòrça temps dins los simulators del CSM e del modul lunar mas tanben recebèron, entre autres, des cors d'[[astronomia]] per la [[navigacion astronomica]], de [[geologia]] per los preparar a l'identificacion de ròcas lunaras e de [[fotografia]]. Passèron d'oras de vòl sus avions d'entraïnament de reaccion [[Northrop T-38 Talon|T-38]] per mantenir lors competéncias de pilòt (3 astronautas del grop 3 se tuèront en s'entraïnant sus T-38). Èran implicats fòrça en amont dins lo processés de concepcion e realizacion de las naus abitadas<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''APPENDIX 7 : Crew training and simulation'']]</ref>. Fin finala, lor èran demandat de consacrar una partida de lor temps a d'afars de relacions publicas qu'èran de tornadas dins las entrepresas que participavan al projècte. [[Deke Slayton]] tenguèt ròtle oficiós mas efectiu de cap dels astronautas causissent los equipatges de cada mission e defendent lo vejaire dels astronautas pendent l'elaboracion del projècte e de las missions<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''SELECTING AND TRAINING THE CREWS :Organizing the Astronaut Corps'']]</ref>. Los veïculs espacials Apollo èran d'en primièr concebuts per donar una autonomia completa a l'equipatge en cas de talh de comunicacions amb lo centre de contraròtle sus Tèrra. Aquela autonomia balhada pels programas del sistèma de navigacion e de pilotatge foguèt dins los fachs plan mermada quand las proceduras seguidas per las missions Apollo se fixèron: èra lo contraròtle al sòl a [[Houston]] que donava los principals paramètres coma la posicion de la nau espaciala e lo vector de la pujada abans cada alucatge dels motors. Houston dispausava al moment dels primièrs vòls cap a la Luna de mejans de calcul mai poderoses e, mercé a la [[telemesura]], coneguèt perfièchament la posicion de las naus e lor trajectòria. Un còp una fasa de vòl engatjada, èra al torn a l'ordinator de bòrd d'aplicar las correccions necessàrias se basant sus de captors e sas capacitats de calcul. Encara, de l'ordinator que tengava un ròtle máger pel contraròtle dels motors (foncion autopilòt) e que gerissiá fòrça sossistèmas, per aquò era chafrat lo quatren òme de l'equipatge<ref>[[#CONA|Computers in Spaceflight The NASA Experience]] Chap. 2 Computers On Board The Apollo Spacecraft - The need for an on-board computer</ref>. Sens l'ordinator, los astronautas n'aurián pas pogut pausar lo modul lunar perque el sol podava optimizar sufisentament la consomacion de [[carburant]] per profeitar dels marges flacs disponibles<ref>[[#DIG|David A. Mindell, ''op. cit.'', {{p.|249}}]]</ref>. {{clr}} === La recerca de fisabilitat === [[Fichièr:Apollo 15 descends to splashdown.jpg|thumb|Lo retorn sus Tèrra d'[[Apollo 15]]. Un dels paracasudas s'entorchèt mas lor dimension aviá estat prevista per que dos sufison]] La NASA èra, dempuèi lo començament del projècte, fòrça sensibla als problèmas de fisabilitat. Lo mandadís d'astronautas sul sòl lunar èra una entrepresa fòrça mai riscada que los vòls espacials a l'entorn de la Tèrra. Per las missions en orbita terrèstra, en cas d'incident grèu, lo retorn se fasiá pro aisidament amb un buf de las [[retrofusada]]s. Al contrari, un còp que la nau daissava l'orbita terrèstre, un retorn dels astronautas sus Tèrra demandava que los principals sossistèmas conescan cap de defalhança. De biais pro empiric, la NASA aviá determinat que los compausants de la nau deurián permetre d'aténher una probabilitat de succès de mission de 99 % alara que la probabilitat de pèrda de l'equiptage deuriá èsser inferiora a 0,1 % sens prene en compte compte las micrometeorits e los rais cosmics que los efèctes èran mal coneguts a l'epòca<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4223/ch14.htm |títol=SP-4223 Before This Decade Is Out... - Interview Maxime Faget |editor=NASA |data=19 de septembre de 2001 |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>{{,}}<ref group="N">Un dels membres del burèl d'estudis faguèt remarcar que lo taus de pèrda fixat coma objectiu èra pas plan diferent de la probabilitat de mòrt dins un grop de 3 òmes de 40 ans pendent una durada de 2 setmanas.</ref>. L'arquitectura dels sossistèmas e la qualitat dels compausants elementaris dels veïculs e del lançaire deurián doncas respectar aqueles objectius. De causidas tecnicas garantissent une granda fisabilitat foguèron retengudas sul modul lunar coma sul modul de comanda e de servici. Los ergòls liquids utilizats pels motors son [[ipergolic]]s, es a dire que s'alucan espontanèament quand son meses en contacte que se pòt gaire empachar qu'un sistèma d'alucatge defalhe. Lor mesa jos pression es efectuada classicament mercé a d'[[èli]] supriment l'utilizacion a una fragila [[turbopompa]]. Per aténher lo taus de fisabilitat visada suls autres sossistèmas, la NASA envisatjèt d'en primièr de donar als astronautas la possibilitat de reparar los compausants defalhants. Mas aquela causida supausa de formar los astronautas a de sistèmas nombroses e complèxes, de portar d'aisinas e de pèças de cambi e de far accessibles los compausants de reparar, çò que fa que serián vulnerables a l'umiditat e a la contaminacion. La NASA renoncièt a aquela solucion en 1964<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]]</ref> e decidiguèt d'integrar dins la concepcion de la nau de solucions de contorn permetent de resòlvre tota anomalia damatjant un sossistèma critic. En cas de pana, de sistèmas de secors prenent lo relai dins un mòde mai o mens degradat. Atal, lo sistèma de navigacion del modul lunar (ordinator e [[centrala a inercia|sistèma inercial]]) èra doblat per un sistèma de secors desvolopat per un autre constructor per evitar qu'una meteissa familha de [[logicial]] meta en pana los dos sistèmas. Los quatre grops de motors de contraròtle d'atitud son gropat en parelhs independents, cadun podent cobrir lo besonh en mòde desgradat. Lo sistèma de regulacion termica èra doblat. Los circuits d'alimentacion electrica tanben èra doblats. L'antena de telecomunicacions en benda S podava èsser remplaçada per doas antenas mai pichonas en cas de defalhença. Pasmens aviá pas de parada a una pana de motor: sols de tèsts prigonds amb un maxim de realisme podavan permetre d'aténher lo taus de fisabilitat esperat. De solucions tecnicas conservatrises mas esprovadas foguèron dins qualques casses retenguts. Foguèt lo cas de l'energia electrica sul modul lunar (causida de las batarias), dels sistèmas [[Pirotecnica|pirotecnics]] (causida de sistèmas existissent estandardizats e esprovats) coma l'[[electronica]] al bòrd (los [[circuit integrat|circuits integrats]], pasmens qu'acceptats dins los ordinators, foguèron pas retengudas per la rèsta de l'electronica). Segon [[Neil Armstrong]], los responsables del projècte avián calculat que poiriá aver gaireben {{formatnum:1000}} anomalias per cada mission Apollo (fusada, CSM e LEM), chifra extrapolat del nombre de compausants e del taus de fisabilitat exigit dels constructors. seràn de fach en mejana 150<ref group="N">Las mai importantas son detalhadas dins los rapòrts redigits aprèp las missions disponiblas aquí [https://web.archive.org/web/20040618191651/http://www.hq.nasa.gov/alsj/frame.html]</ref>, çò qu'Armstrong atribuguèt a l'implicacion excepcionalament fòrta de las personas avent trabalhat sul projècte<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/ArmstrongNA_9-19-01.pdf |títol=Interview Armstrong 2001 |pagina=79 |autor=Richard Braastad |data=19 septembre 2001 |consulat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>. === Lo programa lunar sovietic en tela de fons === {{Article detalhat|Programa lunar abitat sovietic}} [[Fichièr:Manned Moon landers LK vs LM - to scale drawing.png|thumb|left|upright=1.2|Per compensar la poténcia mais flaca del lançaire N-1, los Sovietics avián concebut un modul lunar fòrça mai leugièr (a esquèrra del modul american) transportant un sòl cosmonauta]] Dempuèi [[Spotnik 1]], los dirigents de l'[[URSS|Union Sovietic]] e los responsables del [[Programa espacial sovietic]] avián totjorn capitat a mantenir lor avança sul programa estatsunian. Aviá cap de dopte dins l'esperit dels dirigents dels Estats Units d'America coma l'opinion publica que l'URSS anava lançar lo seu programa de vòl abitat cap a la Luna e avent per tòca de capitar abans los Estats Units d'America per conservar lo prestigi associat a lor dominacion pendent la primièra fasa de la corsa a l'espaci. Pasmens, aprèp una declaracion publica en 1961 d'un dirigent sovietic semblant que pareis afrontar lo desfís, pas mai d'informacion oficiala filtrèt sus l'existéncia d'un [[programa lunar abitat sovietic]] al punt de provocar lo dobte sus son existéncia per qualques representants del congrès dels Estats Units d'America que comencèron, per aquela rason, a contestar lo budgèt balhat al programa Apollo a partir de 1963<ref>[[#XP|Xavier Pasco, ''op. cit.'', {{p.|76}}]]</ref>. Mas, pels dirigents de la NASA, la menaça d'una capitada sovietica exerçava una pression de contunh sul calendièr del programa Apollo<ref group="N">Los dirigents de la NASA coneissián l'existéncia de la fusada giganta N1 mercé a de fotos presas, alara qu'èra quilhada sul pas de tir, per de satellits de reconeissença mas ne disposavan de cap autre detalh sul programa lunar sovietic (font: ''Robert C. Seamans, Jr. PROJECT APOLLO The Tough Decisions'').</ref>: la decision de lançar la mission circumlunar [[Apollo 8]], alara que la nau espaciala Apollo èra pas completament qualificada, constituissiá dins una mesura une presa de risc, qu'aviá estat largament motivada per la paur de se far doblar pels Sovietics. D'indicis menèron enseguida a baissar la pression suls decideires de la NASA dins la darrièra linha drecha que precediguèt lo lançament d'[[Apollo 11]]. Pendent los ans 1970, pas cap d'informacion filtrèt sus la realitat del programa sovietic e dins l'ambient de desencantament que seguèt la fin de programa Apollo, lo celèbre jornalista [[Walter Cronkite]] anoncièt grevament a son public que l'argent despensat per el aviá estat degalhat, perque {{citation|los Russes jamai avián estat dins la corsa}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/ArmstrongNA_9-19-01.pdf |títol=The Real Moon Landing Hoax |editor=Mark Wade (Encyclopedia Astronautica) |data= |consultat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>. Es sonqu'amb la [[glasnost]] a la fin dels [[ans 1980]] que comencèron a paréisser qualques informacions sul subjècte e calguèt esperar la casuda de l'URSS per que la realitat del programa lunar sovietic siá reconeguda pels dirigents russes. Al començament dels ans 1960, lo programa espacial abitat sovietic, tan performant fins ara, venguèt confús. [[Sergueï Korolev]], a l'origina dels succèsses mas manifèstes de l'astronautica sovietica, comencèt a concebre a l'epòca la fusada giganta [[N-1 (fusada)|N-1]] per que demandava lo desvelopament de motors criogenics performants (es a dire utilisant d'idrogèn coma aqueles en desvolopament en America) mas o neguèt [[Valentin Glochko]] que possedava un monopòli sus la fabricacion dels motors-fusadas. Pas cap de programa lunar aviá estat lançat en 1961 perque los responsables sovietics èran persuadits que la NASA anava cap al fracas<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|69}}]]</ref>. Lo primièr secretari del [[Partit communista de l'Union sovietica|PCUS]] [[Nikita Khrushchov]] demandèt en junh de 1961 a son aparat [[Vladimir Tchelomeï]]<ref name="Harvey">{{en}} Brian Harvey, ''The New Russian Space Programme'', John Wiley & sons, Hoboken, 1998 {{ISBN|0-471-96014-4}}</ref>, rival de Korolev, de desvolopar un lançaire, lo [[Proton (fusada)|Proton]] e una nau LK-1 (LK per ''Lounnyï korabl''' - Лунный корабль - nau lunar) en vista d'un vòl abitat circumlunar. Korolev ripostèt en prepausant una mission de desbarcament lunar basada sus una nau concurrenta, lo [[Soïoz (vïcul espacial)|Soïoz]] (Союз), capable de realizar de rendètz-vos en orbita e un modul d'aterriment L3. Constatant los progresses estatsunians, Khrushchov decidiguèt fin finala lo 3 d'agost de [[1964]], amb 3 ans de retard, de lançar las equipas sovieticas dins la corsa cap a la Luna: los programas [[Proton (fusada)|Proton]] (Прото́н) / [[Programa Zond|Zond]] (Зонд, « sonda ») de susvolada de la Luna per una sonda inabitada e N1-L3 de desbarcament d’un cosmonauta sus la Luna de Korolev recebèron alara lo fuèc verd del Politburo<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|70}}]]</ref>. Mas, la destitucion de Khrushchov, remplaçat per [[Leonid Brezhnev]] al cap del Partit comunista de l'URSS en octobre del meteis an, provoquèt de nòvas esitacions e de problèmas dins la reparticion dels fons entre ambedos programas<ref>{{fr}}[[Pierre Lorrain]], ''Pas de Lune rouge pour Moscou'' in ''[[Valeurs actuelles]]'', 23 juillet 2009</ref>. Pro andicapat per la mòrt de Korolev en [[1966]] e per l'insufiséncia dels mejans financièrs, lo desvelopament de la fusada N-1 encontrèt de problèmas majors (4 vòls, 4 escacs en 1969-1971) que provoquèt l'abandon lo 2 de mai de 1974. Foguèt la fin de las ambicions lunaras de l'URSS<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|71-76}}]]</ref>. Lo lançaire Proton coma la nau Soïoz aprèp de començaments laborioses an a l'ora d'ara un ròtle central dins lo programa espacial rus. == Los compausants del programa Apollo == [[Fichièr:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Lançament de la fusada [[Saturn V]] transportant l'equipatge d'[[Apollo 11]] que foguèt lo primièr a se pausar sus la Luna.]] [[Fichièr:J-2 science museum.jpg|thumb|Lo motor criogenic J2 desvolopat a partir de 1961 per la propulsion dels estatges superiors de la fusada Saturn.]] Los principals compausants del programa Apollo son la familha de [[lançaire (astronautica)|lançaires]] Saturn e de la doas naus abitadas: lo [[modul de comanda e de servici Apollo|CSM]] e lo [[Modul lunar Apollo|modul lunar]]. Per la demorança sus la Luna, un [[rover lunar|veïcul]] foguèt desvelopat e tanben un ensems d'instruments scientifics, l'[[ALSEP]]. === Las fusadas Saturn === Tres tipes de lançaires foguèron desvelopats dins l'encastre del programa Apollo: [[Saturn I]] que permetèt de confirmar lo mestritge de la mèscla LOX/LH2, [[Saturn IB]] utilizat pels primièrs tèsts de la nau Apollo en orbita terrèstra e fin finala, lo lançaire pesuc [[Saturn V]] que las performanças excepcionalas e jamai despassada fins ara, permetèron las missions lunaras. ==== Un lançaire pesuc pels satellits militars ==== Los davancièrs dels lançaires Saturn precedent lo programa Apollo e la creacion de la NASA. Al començament de 1957, lo [[Departament de la Defensa dels Estats Units d'America]] (DOD) identifiquèt lo besonh d'un [[lançaire (astronautica)|lançaire]] pesuc permetent de plaçar en orbita de [[Satellit espion|satellits de reconeissença]] e de telecomunicacions pesant fins a {{unitat|18|tonas}}. A l'epòca, los lançaires estatsunians mai poderoses en desvolopament podavan pel mai lançar {{unitat|1.5|tona}} en orbita bassa car derivan dels [[missil balistic|missils balistics]] fòrça mai leugièrs pan mai que lors omológs sovietics. En 1957, [[Wernher von Braun]] e los seus engenhaires, venguts coma el d'[[Alemanha]], trabalhavan a la realizacion dels missils intercontinentals [[PGM-11 Redstone|Redstone]] e [[PGM-19 Jupiter|Jupiter]] dins l'[[Army Ballistic Missile Agency]] (ABMA), un servici de l'[[Armada de tèrra dels Estats Units d'America]] situat [[Huntsville (Alabama)|Huntsville]] ([[Alabama]]). Aquela administracion li comanda un lançaire permetent de respondre a la demanda del DOD. Von Braun prepausèt un veïcul, que nomenèt Super-Jupiter, que lo primièr estatge, constituit de 8 estatges Redstone enfaissat a l'entorn d'un estatge Jupiter, donant {{unitat|680|tonas}} de buf necessari per lançar los satellits pesucs. La [[corsa cap a l'espaci]], que comencèt a la fin de 1957, convenquèt lo DOD, après examen de projets concurrents, de finançar en agost de 1958 lo desvelopament d'aquèl estatge 1 ara rebatejat Juno V puèi fin finala Saturn (la planeta situada al delá de Jupitèr). Lo lançaire utiliza, a la demanda del DOD, 8 motors-fusadas [[H-1 (motor-fusada)|H-1]] simple evolucion del propulsor utilizat sus la fusada Jupiter, çò que permetèt d'o realizar aviament<ref name="chapter 2">{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch2.htm |títol=Stages to Saturn ''The Saturn Building Blocks 2. Aerospace Alphabet: ABMA, ARPA, MSFC'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo={{date|3|octobre|2009}} }}</ref>. ==== La recuperacion del projècte Saturn per la NASA ==== Pendent l'estiu de 1958, la NASA, que vengava d'èsser creada, identifiquèt lo lançaire coma un compausant clau de son programa espacial. Mas al començament de 1959, lo Departament de la Defensa decidiguèt d'arrestar aquel programa costós que los objectius o cobrissián d'autres lançaires en desvolopament. La NASA obtenguèt son transferiment dins lo seu projècte e de meteis per las equipas de von Braun fin de 1959; aquò venguèt efectiu a la prima de 1960 e la nòva entitat de la NASA prenguèt le nom de [[Centre de vòl espacial Marshall]] (George C. Marshall Space Flight Center MSFC). La question dels estatges superiors del lançaire fins ara demorèt en suspens: l'utilizacion d'estatges de fusada existissentas, tròp pauc poderoses e d'un diamètre tròp pichon, èra gaire satisfasanta. Fin a 1959, un comitat de la NASA trabalhava sus l'arquitectura dels futurs lançaires de la NASA. Son animator, [[Abe Silverstein]], responsable del centre de recerca Lewis èra partisan de la propulsion amb de moteurs utilisant lo parelh idrogèn/oxigèn en experimentacion sus la fusada [[Atlas (fusada)|Atlas]]-[[Centaur (fusada)|Centaur]], capitèt a convéncer lo von Braun reticent d'apondre d'estatges superiors a la fusada Saturn. Lo comitat identifiquèt dins son rapòrt final sèis configuracions de lançaires de poténcia creissenta (codificats A1 fins a C3) permetent de respondre als objectius de la NASA tot en realizant progressivament lo modèl mai poderós. Lo centre Marshall estudiava en parallèl un lançaire gigant capable d'enviar una mission cap a la Luna: aquela fusada foguèt nomenada Nova, èra dotada d'un primièr estatge provesissent {{unitat|5300|tonas}} de buf e èra capable de lançar {{unitat|81.6|tonas}} sus una trajectòria interplanetària<ref name="chapter 2"/>. ==== Los Saturn IB e V dins lors configuracions definitivas ==== Quand lo president Kennedy arribèt al poder en 1961, las configuracions del lançaire Saturn èran totjorn en discussion, rebatant l'incertitud sus las missions futuras del lançaire. Mas, en julhet de 1960, Rocketdyne, seleccionat per la NASA, aviá començat los estudis sul motor [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] brutlant d'idrogèn e oxigèn e d'un buf de {{unitat|89|tonas}} retenguda per propulsar los estatges superiors. Lo mème motorista trabalhava dempuèi 1956, d'en primièr a la demanda de l'armada de l'Aire, sus l'enòrme motor [[F-1 (motor-fusada)|F-1]] ({{unitat|677|tonas}} de buf) retengut pel primièr estatge. Fin de 1961, la configuracion del lançaire pesuc (C-5 futur Saturn V) èra a l'arrèst: lo primièr estatge èra propulsat per cinq F-1, lo segond estatge per cinc J-2 e lo tresen per un J-2. Lo lançaire gigant podava plaçar {{unitat|113|tonas}} en orbita bassa e enviar {{unitat|41|tonas}} cap a la Luna. Dos modèls mens poderoses deguèron èsser utilizats pendent la primièra fasa del projècte: * la C-1 (o Saturn I), utilizada per testar de maquetas de las naus Apollo, èra constituida d'un primièr estatge propulsat per uèit motors H-1 coronats d'un segond estatge propulsat per sièis RL-10 ; * la C-1B (o Saturn IB), encargada de qualificar las naus Apollo sus l'orbita terrèstra, èra constituida del 1{{èr}} estatge de la S-1 coronada del tresen estatge de la C-5. Fin de 1962, la causida de lo scenari del rendètz-vos en orbita lunara (LOR) confirmèt lo ròtle del lançaire Saturn V e provoquèt l'arrèst dels estudis sul lançaire Nova<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch5.htm |títol=Stages to Saturn ''3. Missions, Modes, and Manufacturing'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo={{date|3|octobre|2009}} }}</ref>. <center> {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background: #f3fff3" |+ '''Caracteristicas dels lançaires Saturn''' |-align=center style="background: #ddffdd" ! Lançaire||[[Saturn I]]||[[Saturn IB]]||[[Saturn V]] |-align=center | align=left|Carga utila <br />en orbita bassa (LEO) <br /> injeccion cap a la Luna (TLI) | {{unitat|9|t}} (LEO) || {{unitat|18.6|t}} (LEO) || {{unitat|118|t}} (LEO)<br /> {{unitat|47|t}} (TLI) |- | '''Estatge 1{{èr}}''' | '''S-I''' (buf de {{unitat|670|t}})<br />8 motors [[H-1 (motor-fusada)|H-1]] ([[LOX]]/[[Querosèn]]) || '''S-IB''' (buf de {{unitat|670|t}})<br />8 motors H-1 (LOX/Querosèn) || '''S-IC''' (Buf de {{unitat|3402|t}})<br />5 motors [[F-1 (motor-fusada)|F-1]] (LOX/Querosèn) |- | '''Estatge 2{{nd}}''' | '''S-IV''' (buf de {{unitat|40|t}}.)<br />6 [[RL-10 (motor-fusada)|RL-10]] ([[LOX]]/[[Idrogèn liquid|LH2]]) || '''S-IVB''' (buf de {{unitat|89|t}}.)<br />1 motor [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] (LOX/LH2) || '''S-II''' (buf de {{unitat|500|t}}.) <br />5 motors [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] (LOX/LH2) |- | '''EStatge 3{{n}}''' | - || - || '''S-IVB''' (Buf de {{unitat|100|t}}.)<br />1 motor [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] (LOX/LH2) |- | '''Vòls''' | 10 (1961-1965) <br />Satellits [[Pegasus (satellit)|Pegasus]], <br />maqueta del [[modul de comanda e de servici Apollo|CSM]] || 9 (1966-1975)<br /> Qualificacion [[modul de comanda e de servici Apollo|CSM]], <br /> relèva [[Skylab]], <br />vol [[Apollo-Soïoz]] || 13 (1967-1973) <br /> missions lunaras <br /> e lançament [[Skylab]] |} </center> === La nau Apollo (CSM) === [[Fichièr:Apollo-linedrawing-fr.png|thumb|upright=1.2|Esquèma de la nau Apollo e de la torre de salvament]] Lo [[veïcul espacial]] Apollo (o modul de comanda e de servici abreujat en CSM) transportèt los astronautas a l'anar e al retorn. Pesant mai de {{unitat|30|tonas}}, es gaireben dètz còps mai pesucs que la nau Gemini. La massa suplementària ({{unitat|21.5|tonas}}) es en majora partida constituida pel motor e los [[ergòl]]s que provesisson un [[delta-v]] de {{formatnum:2800}} m/s permetent a la nau de s'inserir en orbita lunara puèi de daissar aquela orbita. La nau Apollo torna sus una disposicion inaugurada amb la nau Gemini: un modul de comanda (CM) abriga l'equipatge e un modul de servici (SM) conten lo motor de propulsion principal, l'essencial de las fonts d'energia e de l’equipament necessari a la susvida dels astronautas. Lo modul de servici èra largat just abans l'aterriment<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|215-225}}]]</ref>. ==== Lo modul de comanda ==== Lo modul de comanda Apollo es la partida ont los tres astronautas demoravan pendent la mission, levat quand dos d'aqueles davalavan sus la Luna amb lo modul lunar. Pesant {{unitat|6.5|tonas}} e de forma conica, son estructura extèrna compòrta un paret doble: una encencha constituida de tòlas e [[nis d'abelhas (estructura)|nis d'abelhas]] am basa d'[[alumini]] qu'enferma la zòna pressurizada e una targa termica que cobrís la primièra paret e que l'espessor varia en foncion de l'exposicion pendent l'intrada atmosferica. La targa termica foguèt realizada amb un material composit constituit de fibras de silici e microbilhas de resina, dins una matritz de resina [[Poliepoxíd|epoxy]]. Aquel material foguèt inserit dins un nis d'abelha en acièr. [[Fichièr:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|left|La nau Apollo en orbita lunara lo 2 d'agost de 1971.]] L'espaci pressurizat representa un volum de {{Unitat|6.5|m|3}}. Los astronautas sont installats sus 3 lièchs en parallèl al fons del còn e penjat a de bigas anant del ponde fins al plafon (la punta del còn). En posicion alongada, los astronautas veson, penjat al plafon, un panèl de comandas larg dos mètres e naut d'un presentant los principals interruptors e lums de contraròtle. Los quadrans son repartits en foncion d'un ròtle de cada membre d'equipatge. Suls parets laterals se trapan de fenestrons reservats a la navigacion, d'autres panèls de comanda e de zònas d'estocatge de noiridura e de rebuts. Per la navigacion e pilotatge, los astronautas utilizan un telescòpi e un ordinator qu'espleita las donadas provesidas per una [[Centrala d'inercia|centrala inerciala]]. La nau dispausa de doas escotilhas: una situada a la punta del còn compòrta un tunèl e es destinada a passar dins lo modul lunar quand aquel es amarrat a nau Apollo. L'autra plaçada sus la paret laterala es utilizada a Tèrra per penetrar dins la nau e dins l'espaci per las [[sortida extraveïculara|sortidas extraveïcularas]] (lo vuèg es alara fach dins la cabina car i a pas de passadera). Los astronautas dispausan en mai de 5 fenestrons per efectuar d'observacions e realizar de manòbras de rendètz-vos amb lo modul lunar. Lo modul de comanda depend per las principalas manòbras coma per l'energia e lo supòrt-vida del modul de servici<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|215-217}}]]</ref>. Dispausa de 4 pinhas de pichons motors d'orientacion permetent las manòbras a la dintrada. Aquelas se fan en orientant lo modul en moviment de balanç, la capsula avent una incidéncia vesina de 25 a 30 gras al respècte de son axe de simetria. Aquela incidéncia es obtenguda per equilibratge estatic de construccion<ref>{{Ligam web |url=http://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=286348&id=3&as=false&or=false&qs=Ntt%3Dplanetary%2Bmissions%2Bentry%2Bguide%26Ntk%3Dall%26Ntx%3Dmode%2Bmatchall%26Ns%3DHarvestDate%257c1%26N%3D0 |títol=Planetary Missons Entry Guide |autor=C. Davis, M. Arcadi |consultat lo={{date|18|août|2009}} }}</ref>. {{clr}} ==== Lo modul de servici ==== Lo modul de servici (SM o ''Service Module'') es un cilindre d'alumini non pressurizat de {{unitat|5|mètres}} de long e {{unité|3.9|mètres}} de diamètre pesant {{unitat|24|tonas}}. Èra aparelhat a la basa del modul de comanda e la longa tuvièra del motor-fusada principal de {{unitat|9|tonas}} de buf ne despassa de {{unitat|2.5|mètres}}. Lo modul èra organizat a l'entorn d'un cilindre central que conten las sèrvas d'[[èli]] servent a pressurizar las sèrvas d'ergòls principals e la partida nauta del motor principal. A l'entorn d'aquela partida centrala, l'espaci èra partit en sièis sectors. Quatre d'aqueles sectors abrigan las sèrvas d'ergòls ({{unitat|18.5|tonas}}). Un sector conten 3 [[Pila de combustible|pilas de combustibles]] que provesisson la poténcia electrica e en sosproduch l'aiga e que las sèrvas d'idrogèn e d'oxigèn que los alimentan. L'oxigèn èra tanben utilizat per renovelar l'atmosfèra de la cabina. Un sector recebiá d'equipaments que cambiavan segon las missions: aparelhs scientifics, pichons satellits, camèras, sèrva d'oxigèn suplementari. Lo modul de servici conten tanben los radiators qu'esvanisson lo tròp de calor del sistèma electric e que regula la temperatura de la cabina. Quatre pinhas de motors pichons de contraròtle d'actitud son dispausat a l'entorn dins lo cilindre. Una antena comportant 5 pichonas parabòlas per las comunicacions de granda distància, se desplegan un còp la nau lançada<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|221-223}}]]</ref>. === La torre de salvament === La torre de salvament es un dispositiu destinat a alunhar la nau espaciala del lançaire [[Saturn V]] s'aquel patís d'una avaria pendent las primièras fasas de l'envòl. L'utilizacion dels sètis ejectables, utilizat per la nau Gemini, èra exclús a causa de diamètre de la bola de fuèc que creariá l'explosion de la fusada Saturn V. La torre de salvament èra constituida d'un propulsor de posca situat al tèrme d'un trelís metallic el meteis penjat al suc de la nau Apollo. En cas d'incident, lo motor fusada de la torre arranca la nau de la fusada alara qu'un pichon propulsor l'escarta de la trajectòria de la fusada. La torre èra alara largada e la nau començava la davalada en seguent una sequéncia similara a aquel d'un retorn sus Tèrra. Se lo lançament se debanava sens problèma, la torre èra ejectada quand lo segond estatge de la fusada Saturn èra alucat<ref>{{Ligam web |url=http://klabs.org/history/apollo_experience_reports/tn-d7083_apollo_launch_escape_propulsion.pdf |títol=Apollo experience report -Launch escape propulsion subsystem |autor=Neil A, Townsend (NASA MSFC) |data=1973 |consultat lo= 6 d'octobre de 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://klabs.org/history/apollo_experience_reports/tn-d6847_apollo_abort_planning.pdf |títol=APOLLO EXPERIENCE REPORT -ABORT PLANNING |autor=Charles T. Hyle? Charles E. Foggatt et Bobbie D, Weber (NASA MSFC) |data=1972 |consultat lo= 6 d' octobre de 2009 }}</ref>. === Lo modul lunar === [[Fichièr:Schema-LEM.png|thumb|upright=1.2|Esquèma del modul lunar]] Lo [[module lunar Apollo|modul lunar]] comportava dos estatges: un estatge de davalada permet d'alunir e serviguèt de plataforma de lançament al segond estatge, l'estatge de pujada, que torna los astronautas a la nau Apollo en orbita a la fin de lor demorança sus la Luna. L'estructura del modul lunar èra, per l'essencial, realizada amb un aliatge d'alumini causit per sa leugieretat. Las pèças èran mai sovent sodadas entre elas mas a vegadas ribladas. ==== L'estatge de davalada ==== Lo còs de l'estatge de davalada, que pèsa mai de {{Unitat|10|tonas}}, en forma d'una caissa octogonala d'un diamètre de {{unitat|4.12|mètres}} e d'una nautor de {{unitat|1.65|mètre}}. Son estructura, constituida de dos parelhs de panèls parallèls assemblats en crotz, delimite cinc compartiments carrats (amb un central) e quatre compartiments triangulars. La foncion principala de l'estatge de davalada es menar lo LEM fins a la Luna. Per aquò, l'estatge dispausa d'un motor fusada a l'encòp orientable e de buf variable<ref group="N">4,7 e {{unitat|43.9|kN}} amb un escart de buf intermediari enebite</ref>. La modulacion del buf permet d'optimizar la trajectòria de davalada mas subretot de pausar suavament lo LEM qu'es fòrtament aleugit en consumant los seus ergòls. Lo [[comburant]], del [[peroxid d'azòt]] ({{Unitat|5|tonas}}), e lo carburant, l'[[aerozina 50]] ({{Unitat|3|tonas}}), son estocats dins quatre sèrvas plaçadas dins los compartiments carrats situats als quatre cantons de l'estructura. Lo motor se trapa dins lo compartiment carrat central. Lo segond ròtle de l'estatge de davalada es de transportar totes los equipaments e consomables que podavan èsser abandonats sus la Luna a la fin de la demorança, çò que permet de limitar lo pes de l'estatge de pujada<ref name="LMH">{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/LM10HandbookVol1.pdf |títol= Apollo Operations Handbook, Lunar Module, LM 10 and Subsequent, Volume I, Subsystems Data |autor=Société Gruman |data=1970 |consultat lo=11 d'octobre de 2009 }}</ref>. ==== L'estatge de pujada ==== [[Fichièr:Spider Over The Ocean - GPN-2000-001109.jpg|thumb|left|Tèst del modul lunar d'Apollo 9 en orbita a l'entorn de la Tèrra]] L'estatge de pujada pesa prèp de {{Unitat|4.5|tonas}}. Sa forma complèxa, que resulta d'una optimizacion de l'espaci ocupat, li balhant l'aire d'una tèsta d'insècte. Es compausat subretot de la cabina pressurizada qu'aculhís dos astronautas dins un volum de {{unitat|4.5|m|3}} e del motor de remontada amb de sèrvas d'[[ergòl]]s. La partida avant de la cabina pressurizada ocupa la mai granda partida d'un cilindre de {{Unitat|2.34|mètres}} de diamètre e de {{Unitat|1.07|mètre}} de prigondor. Es aicí que se ten l'equipatge quand es pas en excursion sus la Luna. Lo pilòt (a l'esquèrra fàcia a l'avant) e lo comandant de bòrd son quilhats, tenguts per d'arnescs que son mantenguts en [[impesantor]] e pendent las fasas d'acceleracion. Sus la paret avant, cada astronauta a davant el un fenestron triangular ({{unitat|0.18|m|2}})<ref group="N">Cada fenestron èra constituit de doas lamas de veire separadas per una sisa d'aire que son tractadas per filtrar los rais ultraviolets e infraroges, empachar l'esbleugiment e resistar a las [[meteorit|micrometeorits]] </ref>clinat cap al bas, que permet d'observar lo sòl lunar amb un bon angle de vision, e tanben las principalas comandas de vòl e quadrans de contraròtle gropas per panèls dedicats a un sossistèma. Las comandas e contraròtle comuns son plaçats entre los dos astronautas qualques comandas son dobladas, las autras comandes son repartidas en foncion de las tascas assignadas a cada astronauta. Los panèls de comandas e copacircuit se perlongan suls parets laterals situats de cada costat dels astronautas<ref name="LMH"/>. Lo pilòt a al dessús de sa tèsta un fenestron ({{unitat|0.07|m|2}}) que li permet de contrarotlar la manòbra de rendètz-vos amb lo modul de comanda. L'arrièra de la cabina pressurizada es encara mai exigüa ({{nobr|1,37 × 1,42 m}} per {{Unitat|1.52|m}} de naut): son ponde es mai naut de {{Unitat|48|cm}} e, mai, encombrat per un capòt cobrissent lo motor de remontada. Las parets lateralas son ocupadas per de recaptaments e a l'esquèrra, per una partida del sistèma de contraròtle environamental. Al plafon i a l'escotilha utilizada per passar dins lo Modul de Comanda darrièra que i a un tunèl cort ({{Unitat|80|cm}} de diamètre per {{Unitat|46|cm}} de long) amb un sistèma de varrolhatge utilizat per solidarizar ambedoas naus. Las fòrças en jòc al moment de l'[[acostament]] que poirián desformar lo tunèl son amortidas per de fustas que las repercutan sus l'ensems de l'estructura<ref>[[#GRU|Grumman : Lunar Module News Reference]] {{p.|21-24}}</ref>. Lo LEM dispausa pas de passadièra, qu'auriá pesat tròp. Per davalar sul sòl lunar, los astronautas fan lo vuèg dins la cabina e, a lor retorn, pressurizan la cabina amb las sèrvas d'oxigèn. Per davalar, limpan dins l'escotilha: dona sus una pichona plataforma orizontala que dona sus l'escala que los escalons son situats de cada costat d'una de las cambas de l'estatge de davalada<ref>[[#GRU|Lunar Module News Reference]] {{p.|24}}</ref>. === Instruments scientifics, veïculs e equipaments === [[Fichièr:NASA Apollo 17 Lunar Roving Vehicle.jpg|thumb|Lo rover lunar utilizat per la mission Apollo 17.]] [[Fichièr:Ap16 pse.jpg|thumb|Una partida dels instruments scientifics de l'ALSEP de la mission Apollo 16]] Per complir la mission lunara, la NASA deguèt concebre d'instruments scientifics, equipaments e veïculs destinats a foncionar sul sòl lunar. Los principals desvelopaments son: * lo [[rover lunar]], utilizat a partir de la mission [[Apollo 15]], èra un veïcul rustic totterrens de propulsion electric, alimentat per de batariás. Podent aténher la modèsta velocitat de {{unitat|14|km/h}}, permet de portar lo rai d'accion dels astronautas de qualques centenats de mètres fins a un decenat de quilomètres e dispausa d'una capacitat de {{unitat|490|kg}}<ref>{{Article|lang=en|id=BUR95|autor=Bettye B. Burkhalter et Mitchell R. Sharpe|títol=Lunar Roving Vehicle: Historical Origins, Development, and Deployment|revista=Journal of the British Interplanetary Society|vol=48|data=1995|tèxte=http://history.nasa.gov/alsj/lrv_historical_origins.pdf}} {{pdf}}</ref> ; * l'[[ALSEP]] es un ensems d'instruments scientifics installat pels astronautas prèp de cada site d'alunissatge dempuèi l'[[Apollo 12]]. Provesit en electritat per un [[generator termoelectric de radioisotòp]] (RTG) que compòrta quatre a sèt instruments scientifics de composicion variabla segon las missions: [[sismomètre]], [[Espectrometria de massa|espectromètre de massa]], reflector laser, [[gravimètre]], detector de posca, etc. Aqueles instruments donèron de contunh, fins a lor arrèst en 1977, d'informacions sus l'atmosfèra, lo sòl e sossòl lunar: [[Sismologia|sismicitat]], [[vent solar]], temperatura, composicion atmosferica, [[camp magnetic]], eca<ref>{{Ligam web |url=http://www.lpi.usra.edu/lunar/documents/NASA%20RP-1036.pdf |títol=ALSEP Final report |editor=NASA |data=1979 |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref> ; * las [[combinasons espacialas]] (modèl Apollo A7L) portadas pels astronautas, d'una massa de {{Unitat|111|kg}} amb lo [[Primary Life Support System|sistèma de subrevida]], foguèron especialament concebudas per de longas excursions sul sòl lunar (mai de 7 oras per qualques equipatges d'Apollo 15, 16 e 17) pendent que los astronautas devián se desplaçar dins un mitan plan ostil — temperaturas extrèmas, micrometeorits, [[Regolita|posca lunara]] — tot en fasent de fòrças trabalhs demandant de flexibilitat<ref>{{Ligam web |url=http://www.history.nasa.gov/alsj/tnD8093EMUDevelop.pdf |títol=Apollo experience report development of the extravehicular mobility unit |autor=Charles C. Lutz, ''et al.'' |editor=NASA |data=1975 |consultat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>. == Lo debanament d'una mission lunara tipa == === Las fenèstras de lançament e lo site d'aterriment === Las sièis missions lunaras Apollo foguèron programadas per que lo modul lunar aterrisca al tot començament del [[Lunason|jorn lunar]] (que dure 28 jorns terrèstres). Los astronautas beneficiant atal d'una lutz rasanta pel reperatge del terren a l'alunissatge (entre 10 e 15° d'[[elevacion (balistica)|elevacion]] al dessús de l'orizont segon las missions) e de temperaturas gaireben moderadas: la temperatura al sòl passa progressivament de 0 a {{unitat|130|°C}} entre lo treslús del Solelh e lo moment que culmina aprèp 177 oras terrèstras. A causa d'aquelas condicions, per cada luòc d'aterrament, la [[fenèstra de lançament]] de la fusada Saturn èra redusida a 1 jorn per mes per un site donat<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|57-58}}]]</ref>. Lo site retengut èra totjorn situat sus la [[fàcia visibla de la Luna|fàcia visibla]] de la Tèrra per que las comunicacions entre la nau e la Tèrra sián pas copadas; èra pas tròp alunhat de la benda eqüatoriala de la Luna per limitar la consomacion de carburant que necessitariá un desviament de la nau cap a de latituds mai nautas. === La mesa en orbita terrèstre === [[Fichièr:Trajectoire-mission-Apollo.png|thumb|upright=1.6|Debanament de la mission Apollo 15]] La fusada s'enlairava sistematicament dempuèi lo Pad 39 del [[centre espacial Kennedy]]. Lo lançament de las {{unitat|3000|tonas}} de la fusada èra fòrça espectacular: los 5 motors del primièr estatge son alucadas simultanèament consumant {{unitat|15|tonas}} de carburant cada segonda puèi la fusada, qu'èra retenguda per de pinças, èra largada al moment que los ordinators avián verificat que lo buf dels motors avián atengut sa poténcia nominala. La fusada s'auçava d'en primièr fòrça lentament, metent prèp de 10 segondas a se liberar de la torre de lançament. La separacion de l'estatge primièr S1-C se fasiá 2 minutas e mièg aprèp lo lançament a una altitud de {{unitat|56|km}} alara que la fusada atenhiá una velocitat de [[Nombre de Mach|Mach 8]] ({{unitat|10000|km/h}}). Pauc aprèp, los motors-fusadas de l'estatge S-II s'alucan: la jupa interestatges se destacava e la torre de salvament èra ejectada car la nau espaciala es pro nauta per poder retombar sens son ajuda en cas d'arrèst de la mission. L'estatge segond èra a son torn largat alara que la fusada atengava una velocitat de {{unitat|24680|km/h}} e una altitud de {{unitat|185|km}}. L'estatge tresen S-IVB s'alucava alara pendent 140 segondas per plaçar l'ensems de la fusada restanta sus una orbita circulara de {{unitat|180|km}} onze minutas e mièg aprèp l'enlairament<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|63-103}}]]</ref>. === De l'orbita terrèstra cap a la lunara === Un còp plaçats en [[Orbita terrèstra bassa|orbita bassa]], las naus Apollo (LEM e moduls de Comanda e de Servici) e tanben l'estatge tresen de la fusada efectuava un torn e mièg de la Tèrra puèi lo motor de l'estatge tresen es alucat de nòu per lançar l'ensems sus una [[orbita de transferiment]] cap a la Luna. Aquò produsiá un aument de la velocitat de {{Unitat|3040|m/s}} ({{Unitat|10000|km/h}}). Un pauc aprèp una mièja ora aprèp la fin del buf, lo Modul de Comanda e de Servici (CSM) se destacavan de la rèsta del trin espacial puèi pivòta de 180° per repescar lo LEM dins son carenatge. Aprèp que foguèt verificat l'estibatge d'ambedoas naus e pressurizat lo LEM, los astronautas començavan per [[pirotecnia]] la davalada de ressòrts situats dins lo carenatge del LEM: aqueles escartavan lo LEM e lo CSM de l'estatge tresen de la fusada Saturn a una velocitat de prèp de {{unitat|30|cm/s}}. L'estatge tresen alara començava una trajectòria divergenta<ref group="N">L'estatge de la fusada receptava un buf suplementari mercé a l'ejeccion dels propergòls non brutlats.</ref> que, segon las missions lo placèt en orbita a l'entorn del Solelh o l'enviava s'espotir sus la Luna<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|103-127}}]]</ref>. Pendent lo trajècte de 70 oras cap a la Luna, de correccions podavan èsser balhadas a la trajectòria del CSM e del LEM per optimizar la consomacion finala de propergòls. D'en primièr, lo debanament d’una mission Apollo prevesiá una quantitat pron importanta de carburant per aquelas manòbras<ref group="N">Lo carburant prevists permetiá una variacion de velocitat de {{unitat|152|mètres per segonda}}</ref>. A l'usatge, de sonque 5 % d'aquela quantitat foguèt consomada mercé a la precision de la navigacion. Lo trin espacial èra mes en rotacion lenta per limitar lo caufament de las naus redusent la durada de l'exposicion de contunh al Solelh<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|139-140}}]]</ref>. Un còp arribat prèp de la Luna, lo motor del modul de comanda es alucat per plaçar las naus en orbita los frenant<ref group="N">La deceleracion es de {{unitat|891|m}}/s o {{unitat|3200|km/h}}</ref>. S'aquel frenatge es pas realizat, la trajectòria permet a las naus de tornar se plaçar en orbita terrèstra aprèp aver fach lo torn de la Luna sens utilizar lors motors. La quita disposicion salvèt la mission Apollo 13. Un pauc mai tard, lo motor del CSM èra utilizat un segond còp per plaçar ambedoas naus sus una orbita circulara de {{Unitat|110|km}} d'altitud<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/a11.html |títol=Apollo 11 press kit |pagina=26-33 |editor=NASA |data=1969 |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>. {{clr}} {| class="wikitable centre" border="1" |- | [[Fichièr:CSM rotation in space.jpg|250px]] || [[Fichièr:CSM docking with LM.jpg|250px]] || [[Fichièr:CSM & S-IVB separation.jpg|250px]] |- | colspan=3|Manòbra d'amarratge del CMS e del LEM pendent lo transit cap a la Luna |} === La davalada e l'alunissatge === [[Fichièr:Atterrissage-LEM.png|thumb|upright=1.3|Debanament de l'alunissatge]] La davalada cap la Luna repausa en granda partida sul sistèma de guidatge, navigacion e contraròtle (PGNCS : ''Primary Guidance and Control System'') pilotat per l'ordinator embarcat ([[Apollo Guidance Computer|LGC]]). Aquò demandava d'un costat, de determinar periodicament la posicion e la trajectòria vertadièra de la nau utilizant d'en primièr la centrala inerciala puèi lo radar d'aterriment (foncion de navigacion), e d'un autre costat, de calcular la trajectòria de seguir utilisant los programas e pilotar, en foncion de totes aqueles elements, lo buf e l'orientacion dels motors (foncion de guidatge). Lo pilòt del LEM pòt pasmens corregir l’altitud en cors a tot moment e, dins la darrièra fasa, tornar prene la man totalament sus las comandas dels motors. Mas sol lo sistèma de navigacion e de pilotatge permava, en optimizant trajectòria e consomacion de ressorgas, de pausar lo LEM avant d'aver agotar tot lo carburant<ref>[[#DIG|David A. Mindell, ''op. cit.'', {{p.|189}}]] </ref>. ==== L'abaissament de l'orbita ==== Aquela fasa èra designada par l'acronime DOI (''Descent Orbit Insertion'') dins lo vocabulari de la NASA. L'objectiu d'aquela fasa es de baissar l'altitud del LEM de {{Unitat|110|km}} fins {{Unitat|15|km}} al dessús del sòl lunar. Per aquò, son orbita circulara èra transformada en una orbita elliptica de {{Unitat|15|km}} sus {{Unitat|110|km}}. Aquela fasa permet de mermar la distància de percorrir fins al sòl lunar d'un bas còst de propergòls (demanda sonque una brèva impulsion del motor). La limita dels {{Unitat|15|km}} foguèt causida per evitar que la trajectòria finala rase tròp lo relèu. Dos dels tres astronautas de l'equipatge prengavan plaça dins lo Modul Lunar per davalar cap a la Luna. Inicializavan lo sistèma de navigacion avant de començar la davalada cap a la Luna. Lo LEM e lo CSM se sepravan avant que lo motor siá mes en marcha (fins Apollo 12). Lo cambi d'orbita èra iniciat quand la nau espaciala se situava als antipòdes (a una mièjaorbita) del punt ont demarrava la fasa seguenta. Un còp la distància entre lo LEM e lo modul de comanda èra sufisenta (una centena de mètres), una pichona acceleracion èra d'en primièr donada pels motors contrarotlant l'actitud per placar lo carburant del motor de davalada contra las palas de distribucion puèi lo motor de davalada èra alucat brèvament per frenar lo LEM de prèp de {{Unitat|25|m/s}} ({{Unitat|90|km/h}})<ref>[[#VBE|F. V. Bennett ''op. cit.'' {{p.|2}}]]</ref>. A partir d'[[Apollo 14]], per sevar los propergòls de l'estatge de davalada, èra lo motor del Modul de Comanda e de Servici qu'èra sollicitat per baissar l'orbita. Lo CSM acompanhava doncas lo LEM dins son orbita elliptica e ne se separava pas qu'avant la davalada propulsada demarre. ==== La davalada propulsada ==== [[Fichièr:EdwinAldrin big.jpg|thumb|Buzz Aldrin dins lo modul lunar]] Aquela fasa es caracterizada per una accion de contunh del motor de davalada. Demarrava quand lo LEM capitava lo punt mai bas de son orbita elliptica. Se descompausava en 3 fasa: la fasa de frenatge, la fasa d'apròchi e la fasa d'alunissatge. ===== La fasa de frenatge ===== La fasa de frenatge a per tòca de mermar la veloctiat de la nau del biais mai eficaç possible: passa de {{unitat|1695|m/s}} ({{unitat|6000|km/h}}) a {{Unitat|150|m/s}} ({{Unitat|550|km/h}}). Lo motor èra alucat a 10 % de sa poténcia pendent 26 segondas, lo temps que lo motor s'alinha mercé a son quardan sul centre de gravetat da la nau, puèi donava lo maxim de sa poténcia. Lo modul lunar que, al començament de la trajectòria, es gaireben parallèl al sòl se clinava progressivament pendent que sa velocitat de davalada nula al començament aumentava fins a {{Unitat|45|m/s}} en fin de fasa<ref>[[#VBE|F. V. Bennett ''op. cit.'' {{p.|7-9}}]]</ref>. Quand lo LEM èra a una altitud inferiora a 12-{{Unitat|13|km}}, lo radar d'aterriment agafa lo sòl e comença de provesir d'informacions (altitud, velocitat de desplaçament) que permetián de verificar que la trajectòria èra corrècta: fins alara aquela èra extrapolada sonque amb l'acceleracion mesurada per la centrala d'inercia. Una diferéncia tròp importanta entre las donadas provesidas pel radar e la trajectòria visada o lo non foncionament del radar èran de motius d'arrèst de la mission<ref>[[#DIG|David A. Mindell, ''op. cit.'', {{p.|01}}]]</ref>. ===== La fasa d'apròchi ===== La fasa d'apròchi començava a {{Unitat|7|km}} del site visat alara que lo LEM èra a una altitud de {{Unitat|700|mètres}}. Deguèt permetre al pilòt de reperar la zòna d'alunissatge e de causir lo luòc precís (clar) ont se volgava pausar. Son punt de partença èra designat per « pòrta nauta » (« ''high gate'' »), expression empruntada a l'[[aeronautica]]. Lo modul lunar èra progressivament quilhat en posicion verticala donant al pilòt una melhora vision del terren. Aquel podava atal localizar lo punt d'aterriment que mena la trajectòria mercé a una escala gravada sul fenestron graduat en grases (''Landing Point Designator'', LPD)<ref group="N">L'escala èra gravada a l'encòp suls fenestrons interior e exterior e l'astronaute deu alinhar las 2 escalas.</ref>: l'ordinator provesissiá a la demanda l'angle jos que l'astronauta pòt veire lo luòc d'aterriment sus aquela escala. S'aquel jutja que lo terren es pas propici a un aterriment o que correspond pas al luòc previst, podava alara corregir l'angle d'apròchi agissent sus las comandas de vòl per increment de 0,5° dins lo sens vertical o 2° en lateral<ref>[[#VBE|F. V. Bennett ''op. cit.'' {{p.|5}}]]</ref>. ===== L'alunissatge ===== [[Fichièr:Apollo AS11-40-5862.jpg|thumb|Buzz Aldrin fotografiat per Armstrong alara qu'es al punt de passar l'escotilha del Lem per una sortida extraveïculara sus la Luna.]] Quand lo modul es davalat a una altitud de {{Unitat|150|mètres}} çò que lo plaça teoricament a una distància de {{Unitat|700|mètres}} del luòc visat (punt nomenat ''low gate''), comença la fasa d'alunissatge. Se la trajectòria foguèt convenablament seguida, las velocitats orizontala e verticala son respectivament de {{Unitat|66|km/h}} e {{Unitat|18|km/h}}. La procedura prevesiá que lo pilòt prenga la man per menar lo modul lunar al sòl mas podava, se volgava, daissar far l'ordinator de bòrd que dispausa d'un programa de pilotatge per aquela darrièra partida del vòl<ref group="N">Èra lo programa P65 que jamai foguèt utilizat pendent las missions Apollo</ref>. Prenent en compte las diferentas escasenças (fasa de reperatge alongadas de doas minutas, modificacion de la cibla de darrièra minuta de {{Unitat|500|mètres}} per evitar un relièu, marrida combustion finala, mesura de propergòl pessimista), lo pilòt dispausa d'una marge de 32 segondas per pausar lo LEM avant l'agotament des ergols. La darrièra partida de la fasa èra un vòl estacionari al biais d'un elicoptèr que permetiá a l'encòp d'anullar totas las compausantas de velocitat mas tanben de reperar de los luòcs melhors. De sondas situadas jos las sòlas del trin d'aterriment prenent contacte amb lo sòl lunar quand l'altitud èra inferiora a {{Unitat|1.3|mètre}} e transmetián l'informacion al pilòt. Aquel deguèt alara copar lo motor de davalada per evitar que lo LEM rebombisca pas o capvire pas (la tuvièra gaireben tòca lo sòl)<ref>[[#VBE|F. V. Bennett ''op. cit.'' {{p.|10-12}}]]</ref>. === La demorança sus la Luna === La demorança sus la Luna èra ritmada per las sortidas extraveïcularas: una unica sortida per Apollo 11 mas fins a tres per las darrièras missions. Avant cada sortida, los astronautas devián far lo plen en aiga e oxigèn de lor sistèma de subrevida portable puèi se vestir. Aprèp vesián lo vuèg avant d’obrir l’escotilha que dona sus l'escala. Las aisinas e instruments scientifics èran sortits de las alveòlas de sèrva de l’estatge de davalada puèi desplegats mas o mens luènh del LEM. A partir d’Apollo 14, los astronautas dispausavan d’una bariòta e dins los vòls seguents del [[rover lunar]] que lor permetiá de s’alunhar d’una desena de quilomètres del LEM en transportant de cargas pesugas. Lo rover ocupava una alveòla entièra del modul lunar; èra servat en posicion plegada sus una paleta que los astronautas baissavan per liurar lo veïcul. Lo rover èra desplegat amb un sistèma de ressòrts e cables agissent mejans de carrèlas e mogut pels astronautas. Abans de quitar la Luna, los escapolons geologics plaçats dins de conteneires èran aussats fins a l’estatge de pujada amb un palanc. Lo material pas mai necessari (subrevida portable, aparelhs fòtos, etc.) èra abandonat per aleujar al maxim l’estatge de pujada<ref group="N"> Una desena d’aparelhs fòtos [[Hasselblad]] en bon estat (a l’epòca) joncan lo sòl lunar</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/a11.html |títol=Apollo 11 press kit |pagina=42-48 |editor=NASA |data=1969 |consultat lo=10 d'octobre de 2009 }}</ref>. === La pujada e lo rendètz-vos amb lo modul de comanda e de servici === [[Fichièr:Rendezvous-LEM-CSM.png|thumb|Esquèma de la mòbra de [[rendètz-vos en orbita lunara]] aprèp la demorança sus la Luna.]] [[Fichièr:Apollo 10 Lunar Module Rendezvous.jpg|thumb|Repeticion de la manòbra de [[rendètz-vos en orbita lunara]]: lo LEM « Snoopy » fotografiat pel pilòt del CMS « Charlie Brown» (Apollo 10).]] La fasa de pujada deviá permetre al LEM de rejónher lo modul de comanda demorat en orbita. L'objectiu èra atengut en 2 temps: l'estatge del LEM s'enlairava del sòl lunar per se metre en orbita bassa puèi mejans de bufs punctuals del motor-fusada, rejonhiá lo modul de comanda. Avant l'envòl, la posicion presisa del LEM al sòl èra intrada dins l'ordinator per determinar la melhora trajectòria. L'instant de la partença èra calculat de biais a optimisar la trajectòria de rendètz-vos amb lo modul de Comanda. L'estatge de davalada domrava al sòl e èra utilizat coma plataforma de lançament. La separacion dels dos estatge èra desenclavat avant l'envòl per de pichonas cargas pirotecnicas copant los quatre punts solidarizant ambedos estatges e tanben los cables e tudelariá. Lo Modul Lunar seguissiá d'en primièr una trajectòria verticala fins a una altitud de prèp de {{Unitat|75|mètres}} per s'alunhar del relèu lunar puèi se clinava pauc a pauc per rejónher fin finala a l'orizontala lo [[Periapsida|periluna]] (punt bas) d'una orbita elliptica de {{Unitat|15|km}} sus {{Unitat|67|km}}. Un [[rendètz-vos en orbita lunara]] se fasiá entre lo CSM (pilotat pel tresen òme d'equipatge, lo sol de la mission qu'èra pas davalat sus la Luna) e lo LEM en [[orbita]] lunara. Aprèp que las pèiras lunaras foguèran transferidas, lo LEM foguèt liberat e lançat sus una trajectòria qu'o menèt a s'espotir sus la Luna. La nau espaciala podava alara començar lo retorn cap a Tèrra. Apollo 16 e Apollo 17 demorèron en orbita un jorn de mai per realizar d'experiéncias scientificas e largar un pichon satellit scientific de {{unitat|36|kg}}<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|283-314}}]]</ref>. === Lo retorn cap a la Tèrra === Per quitar l'orbita lunara e plaçar la nau espaciala sus la trajectòria de retorn cap a la Tèrra, lo motor del modul de comanda e de servici èra alucat pendent doas minutas e mièg qu'orientèt la nau coma cal; provesissiá un [[delta-v]] de prèp {{unitat|1000|m/s}} que deviá permetre al la nau de rejónher l'orbita terrèstra. Èra un dels moments critics de la mission car una avaria del motor o una marrida precision dins l'orientacion auriá condemnat los astronautas. Lo motor èra alucat alara que la nau se situava sus la fàcia situada a l'oposat de la Tèrra de biais que la nòva trajectòria, una [[orbita de transferiment]] fortament elliptica, rasava la superfícia de la Tèrra a {{unitat|40|km}} d'altitud dins la posicion qu'ocupava a l'arribada de la nau. Lo trajècte de retorn durava gaireben tres jorns mas podava èsser un pau acorchit en optant per una trajectòria mai tenduda. Pauc aprèp l'injeccion sul trajècte de retorn (''trans-Earth Injection'', TEI), una [[sortida extraveïculara]] se fasiá per recuperar los filmes fotografics de las camèras plaçats dins lo modul de servici qu'èra largat avant l'intrada dins l'atmosfèra terrèstra<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|315-346}}]]</ref>. [[Fichièr:Apollo 8 Kapselbergung.jpg|thumb|left|Recuperacion de la capsula d'[[Apollo 8]] per l'[[USS Yorktown (CV-10)]].]] De pichona correccions s'efecutavan pendent lo trajècte per optimisar l'angle d'intrada dins l'atmosfèra e lo punt de casuda. A mesura que la nau aprochava de la Tèrra, la velocitat de la nau, qu'aviá mermat fins a {{unitat|850|m/s}} a la limita de l'influéncia dels camps de gravetat de la Tèrra e de la Luna, s'acreissiá fins a aténher {{unitat|11|km/s}} quand la nau penetrava dins las sisas densas de l'atmosfèra; lor influéncia començava a comptar de {{unitat|120|km}} d'altitud. Pauc avant de penetrar dins l'atmosfèra, lo modul de servici de la nau èra largat mejans [[pirotecnia]], levant amb el lo motor principal e una granda partida de las sèrvas d'oxigèn e d'electricitat. L'intrada dins l'atmosfèra se fasiá jos un angle fòrça precís fixat a 6,5° amb una tolerància d'1°. Se l'angle de penetracion aviá estat tròp important, lo bloquièr termic qu'èra portat normalament a una temperatura de {{unitat|3000|°C}} pendent l'intrada dins l'atmosfèra, auriá subit una temperatura superiora a aquela per que èra concebuda e la deceleracion seriá estat mai importanta; aqueles dos fenomèns aurián pogut provocar la mòrt dels òmes. Amb un angle inferior, la nau espaciala auriá pogut rebombar sus la sisa atmosferica e s'anar per una longa trajectòria elliptica condemnant l'equipatge incapable de manobrar e amb tròp pauc de sèrvas d'aire<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|347-379}}]]</ref>. Aprèp una fasa de deceleracion qu'atengava {{unitat|4|[[g (acceleracion)|g]]}}, la nau aviá perdut sa velocitat orizontala e davalava gaireben a la verticala. A {{unitat|7000|mètres}} d'altitud, la proteccion situada al tèrme conic de la nau èra ejectada e dos pichons paracasudas se desplegavan per estabilizar la cabina e far caire sa velocitat de 480 a {{unitat|280|km/h}}. A {{unitat|3000|mètres}}, tres pichons paracasudas pilòts èran desplegats lateralament per de [[mortièr (arma)|mortièrs]] per extraire los tres paracasudas principals evitant que se mesclan. La nau percuta la superfícia de l'ocean a una velocitat de {{unitat|35|km/h}}. Los paracasudas èran largats sul còp e tres ballonets se coflan de biais a evitar que la nau demòre la punta jos l'aiga. Une flotilha comprenent un [[pòrta-avions]] o un [[pòrta-elicoptèrs]] èra ja posicionada sus la zòna ont degava amarir lo modul de comanda. D'avions èran encargats de localizar lo punt de casuda alara que d'elicoptèrs menavan sus plaça de cabussaires que, montats sus d'embarcacions leugièras, recuperavan los astronautas e plaçavan de bragas sus la nau per que siá auçada sul pont del pòrta-aeronaus<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|220-221}}]]</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/alsj/a15/a15mrp6.pdf |títol=Apollo 15 MISSION SUPPORT PERFORMANCE |editor=NASA |pagina=154 |consultat lo=11 d'octobre de 2009 }}</ref>. == La cronologia dels vòls == === La mestreja del vòl espacial: los programas Mercury e Gemini === [[Fichièr:Gemini_7_in_orbit_-_GPN-2006-000035.jpg|thumb|Rendètz-vos espacial entre Gemini 6A e Gemini 7 (1965): lo programa Gemini permetèt de metre al punt la tecnica de rendètz-vos espacial que foguèt utilizada pel modul lunar e lo CSM]] [[Fichièr:Ed White First American Spacewalker - GPN-2000-001180.jpg|thumb|Primièra sortida extraveïculara americana: [[Edward White]] Gemini 4 (1965)]] {{Article detalhat|Programa Mercury|Programa Gemini}} Cap de vòl orbital american jamai s'èra fach avant lo lançament del programa Apollo. Lo sòl vòl del [[programa Mercury]] — qu'aviá començat en 1959 — se faguèt 3 setmanas avant lo discors del president Kennedy e foguèt un simple [[vòl balistic]] per manca de dispausar d'una fusada sufisentament poderosa. Calguèt esperar la mission Mercury-Atlas 6 del 20 de febrièr de 1962 per que [[John Glenn]] venga lo primièr astronauta american a acabar una orbita a l'entorn de la Tèrra. Tres autres vòls abitats se faguèron en 1962 e en 1963<ref>[[#RL|Roger D. Launius, ''op. cit.'' Prelude to Apollo: Mercury]]</ref>. A l'eissida del programa Mercury, d'aspèctes importants del vòl espacial, que foguèron realizats pels vòls lunars, èran pas sempre mestrejats alara qu'èra pas possible de los testar al sòl. Los dirigents de la NASA lancèron un programa destinat a aquerir aquelas tecnicas sens esperar la realizacion de la nau fòrça sofisticada de la mission lunara: lo [[programa Gemini]] deviá capitar tres objectius: * mestrejar las tecnicas de localizacion, manòbra e rendètz-vos espacial; * realizacion de tecnicas permetent de trabalhar dins l'espaci pendent las sortidas extraveïcularas; * estudiar las consequéncias de l'apesantor sus la fisiologia umana pendent de vòls de longa durada. La nau espaciala Gemini, que deviá d'en primièr èsser una simpla version melhorada de la capsula Mercury, se transformèt a mesura de sa concepcion en una nau completament diferenta de {{unitat|3.5|tonas}} (que la nau Mercury pesava a l'entorn d'una tona), capable de volar amb dos astronautas pendent doas setmanas. La nau foguèt lançada per una fusada [[Titan (fusada)|Titan]] II, missil de l'armada de l'aire dels Estats Units d'America tornat en lançaire. Lo programa encontrèt de problèmas a la realizacion. Lo lançaire patiguèt d'[[efècte pogo]], las [[pila de combustible|pilas de combustible]] utilizadas pel primièr còp perdavan e l'ensag de realizacion d'una [[ala volanta]] per far aterrir la capsula sul fèrm aboquèt. Aqueles reverses coflèron lo còst del programa de {{unitat|350000000|$}} fins a {{unitat|1000000000|$}}. Mas, fin 1963, tot se reglèt dos vòls sens equipatge s'enlairèron en 1964 e lo començament de 1965. Lo primièr vòl abitat [[Gemini 3]] faguèt s'enlairar los astronautas [[Virgil Grissom]] e [[John Watts Young|John Young]] lo 23 de març de 1965. Pendent la mission seguenta, l'astronauta [[Edward White]] realizèt la primièra [[sortida extraveïculara|sortida dins l'espaci]] americana. Uèit autras missions, amb d'incidents sens consequéncias, s'escalonèron fins a novembre de 1966: permetèron de realizar las tecnicas de rendètz-vos espacial e d'amarratge, de realizar de vòls de longa durada ([[Gemini 7]] demorèt prèp de 14 jorns en orbita) e d'efectuar fòrça autras experiéncias<ref>[[#RL|Roger D. Launius, ''op. cit.'' Bridging the Technological Gap: From Gemini to Apollo]]</ref>. === Las operacions de reconeisssença: los programas Ranger, Pegasus, Lunar Orbiter e Surveyor === [[Fichièr:Surveyor_3-Apollo_12.jpg|thumb|left|Las sondas Surveyor provesiguèron d'informacions sul sòl lunar que permetèron de dimensionar lo tren d'aterriment del modul lunar. Charles Conrad (Apollo 12) examina Surveyor 3]] Parallèlament al programa Apollo, la NASA lancèt de programas per afinar sa coneissénça del mitan espacial e del terren lunar. Aquelas informacions son necessàrias per la concepcion dels veïculs espacials e preparar los alunissatges. En 1965, tres satellits [[Pegasus (satellit)|Pegasus]] foguèron plaçats en orbita per una fusada [[Saturn I]] per evaluar lo dangièr representat pels [[micrometeorit]]s; los resultats foguèron utilizats per dimensionar la proteccion de las naus Apollo. Las sondas [[Programa Ranger|Ranger]] (1961–1965), aprèp una longa seriá d'escacs, tornèron a partir de la fin de 1964, de fotos de bona qualitat de la superfícia lunara que permetèron d'identificar de sites propicis a l'alunissatge<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' Portents for Operations]]</ref>. Lo [[programa Lunar Orbiter]], compausat de cinc sondas que foguèron plaçadas en orbita a l'entorn de la Luna en 1966–1967, completèt aquel trabalh: una cobertura fotografica de 99 % del sòl lunar èra realizada, la frequéncia de los [[micrometeorit]]s dins la banlèga lunara èra determinada e l'intensitat del [[Rai cosmic]] mesurada. Lo programa permetèt tanben de validar lo foncionament del malhum de [[telemesura]]. Las mesuras efectuadas indicavan que lo [[camp gravitacional]] lunar èra fòrça mens omogenèu qu'aquel de la Tèrra fasent dangeirosas las orbitas de bassa altitud. Lo fenomèn, sosestimat enseguida, mermèt fins a {{Unitat|10|km}} l'altitud de l'orbita del LEM d'Apollo 15 ont l'equipatge èra endormit, alara que la limita de securitat aviá estat fixada a {{Unitat|15|km}} per dispausar d'una marge sufisenta al respècte dels relèus<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|220}}]]</ref>. Lo 2 de junh de 1966, la sonda [[Surveyor 1]] efectuèt lo primièr alunissatge suavament sus la Luna donent d'informacions preciosas e rassegurantas sus la consisténcia del sòl lunar (lo sòl es relativament fèrm) çò que permetèt de dimensionar lo tren d'aterrament del modul lunar. {{clr}} === Los vòls de la fusada Saturn I === La fusada [[Saturn I]] (o Saturn C-1) aviá estat concebuda alara que lo quasèrn de las cargas del programa lunar èra pas encara fixat. Sa capacitat de carga èra tròp flaca al final quitament per capitar los objectius de las primièras fasas del programa. Pr'amor, dètz de las dotze fusadas comandadas foguèron bastidas e lançadas entre lo 27 d'octobre de 1961 e lo 30 de julhet de 1965, que sièis amb l'ensems dels estatges. Pas cap dels compausants d'aquela fusada foguèt utilizat mai tard dins lo programa. Aprèp cinc vòls consacrats a la realizacion de la fusada (missions SA-1, SA-2, SA-3, SA-4, SA-5), Saturn I foguèt utilizada per lançar doas maquetas de la nau Apollo (missions A-101, A-102) e plaçar tres satellits [[Pegasus (satellit)|Pegasus]] en orbita (missions A-103, A-104, A-105)<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|257-259}}]]</ref>. === Los vòls de la fusada Saturn IB === Los vòls de la fusada Saturn IB permetèron de realizar lo tresen estatge de la fusada Saturn V (l'estatge IVB que lo motor consomava d'idrogèn) e d'efectuar los primièrs tèsts de la nau espaciala Apollo<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|259-261}}]]</ref>: * [[AS-201]] (retrospectivament e oficiosament ''Apollo 1a'') (26 de febrièr de 1966), mission non abitada, primièr ensag del lançaire [[Saturn IB]]. Es un vòl purament balistic culminant a {{unitat|450|km}} (sens mesa en orbita) qu'emportèt una vertadièra nau Apollo e non pas una maqueta. Permetèt de testar amb succès l'estatge IVB que tornèt èsser utilizar per la fusada Saturn V, lo motor principal de la nau Apollo que foguèt alucat per portar la velocitat a {{unitat|8|km/s}}, e tanban lo [[bloquièr termic]] de la capsula Apollo pendent la fasa d'intrada atmosferica; * [[AS-203]] (retrospectivament e oficiosament ''Apollo 3'') (5 de julhet de 1966), foguèt una mission non abitada que l'objectiu èra d'estudiar lo comportament de l'idrogèn e de l'oxigèn liquid dins las sèrvas un còp la fusada plaçada en orbita<ref group="N">Pendent una mission lunara, lo motor de l'estatge 3 de la fusada Saturn V deviá èsser alucat, alara qu'èra en orbita terrèstra, per plaçar la nau sus la trajectòria lunara. Per que los carburants en apesantor alimenten corrèctament lo motor dels dispositius particulars foguèron realizats.</ref>. La mission foguèt un succès; * [[AS-202]] (retrospectivament e oficiosament ''Apollo 2'') (25 d'agost de 1966) foguèt una mission non abitada. La fusada Saturn 1-B, coma dins lo primièr vòl AS-201, lancèt sa carga utila sus una longa trajectòria balistica que li faguèt percorrir los tres quarts del torn de la Tèrra. La mission daviá permetre de testar lo comportament de la nau Apollo e de la torre de salvament liurats dans dins de versions completament operacionalas. La nau Apollo dispausava pel primièr còp dels programas de pilotatge e de navigacion e de sas [[pila de combustible|pilas de combustible]]. Lo motor de la nau Apollo foguèt alucat per quatre còps. L'intrada dins l'atmosfèra a {{unitat|8500|m/s}} permetèt de testar lo comportament del bloquièr termic somés a un caufament perlongat. === L'encendi del modul de comanda e de servici d'Apollo 1 === {{Article detalhat|Apollo 1}} [[Fichièr:Apollo 1 fire.jpg|thumb|L'interior de la nau d'Apollo devastada per l'encendi que lo òmes moriguèron asfixiats.]] Lo 27 de genièr de 1967, alara que l'equipatge del primièr vòl abitat [[Apollo 1]] (inicialament ''AS-204'') que deguèt s'enlairar un mes mai tard efectuava una repeticion al sòl en condicions realas, un encendi s'aluquèt dins la nau Apollo (CMS) ont los 3 astronautas èran cinglats suls lieches. S'enflamèt fòrça l'atmosfèra cofinada compausada sonque d'oxigèn; [[Virgil Grissom]], [[Edward White]] e [[Roger B. Chaffee|Roger Chaffee]] moriguèron asfixiats sens que capitèron a obrir l'escotilha que lo mecanisme complèxe permetiá gaire una obertura d'urgéncia. La nau ja aviá encontrat fòrça problèmas de realizacion avant l'accident. L'alucatge de l'encendi foguèt atribuit, sens èsser clarament identificat, a un [[cort-circuit]] degut a un fial electric desnudat. L'enquèsta revelèt l'utilizacion de fòrça materials inflamables dins la cabina e fòrça de negligéncias dins lo cablatge electric e la plombariá. L'alucatge e l'espandiment de l'encendi aviá estat favorizat per l'atmosfèra d'oxigèn pur (sans d'azòt) doncas extrèmament inflamable, una solucion qu'èra ja aquela de las naus Mercury e Gemini<ref group="N">Aquela solucion presentava dos avantatges: la massa consacrada al sistèma de supòrt-vida èra mendre (un sol gas de servar) e los astronautas podavan efectuar lors sortidas extraveïcularas sens aver a expulsar de l'[[azòt]] del sang perque l'atmosfèra èra identica dins la combinason espaciala e la cabina (pas de risc d'accident de descompression). Los Sovietics utilizavan una atmosfèra azòt/oxigèn).</ref>{{,}}<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''SETBACK AND RECOVERY: 1967 Death at the Cape'']]</ref>. Fòrça modificacions se faguèron per que la cabina de la nau ofresca una resisténcia melhora al fuòc. L'escotilha foguèt modificat per poder èsser obèrta en mens de 10 segondas. Una atmosfèra d'azòt e d'oxigèn èra utilizada pendent la primièra fasa del vòl. L'ensems del programa Apollo foguèt revisat provoquent la modificacion de fòrça composants. Las exigéncias de qualitat e las proceduras de tèst foguèron refortidas. Tot lo programa foguèt descalat de 21 meses acreissent la pression sus las equipas: la fin de la decenniá aprochava. En mai, totes s'inquietavan de l'avançament del programa sovietic, quitament se pas cap d'informacion oficiala vengava de l'URSS. === Las missions sens equipatge de la fusada Saturn V === [[Fichièr:Lunar Module-1 and Spacecraft Lunar Module Adapter (SLA)-7 in the Kennedy Space Center's Manned Spacecraft Operations Building.jpg|thumb|Lo modul lunar es plaçat dins son carenatge per la mission Apollo 5]] Los reverses de la nau espaciala Apollo permetèron al programa del desvolopament de la fusada giganta [[Saturn V]] de ratrapar son retard. En efècte aviá encontrat de problèmas tocant subretot l'estatge 2 (l'S-II qu'es encara ara l'estatge d'idrogèn mai gròs jamai concebut): excès de pes, fenomèns de vibracion ([[efècte pogo]]), eca<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|261-265}}]]</ref>. * [[Apollo 4]] (9 de novembre de 1967), mission non abitada, primièr ensag del lançaire [[Saturn V]]. :La mission Apollo 4 foguèt lo primièr vòl del lançaire gigant [[Saturn V]]. Per l'ocasion, una nau Apollo efectuèt pel primièr còp una intrada atmosferica que demorèt l'intrada terrèstre mai aviada fins [[Stardust (sonda espaciala)|Stardust]]. Per reculhir un maxim d'informacions sul comportament de la fusada, 4098 captors foguèron installats. Lo primièr lançament de Saturn V foguèt un succès complet. * [[Apollo 5]] (22 de genièr de 1968 – 12 de febrièr de 1968), mission non abitada, ensag del lançaire Saturn IB e del modul lunar. :La mission Apollo 5 deviá permetre de testar lo modul lunar dins de condicions de vòl realas, es a dire dins lo vuèg espacial. Èra en particular de verificar lo foncionament dels motors de pujada e de davalada, e tanben sa capacitat a efectuar las manòbras de separacion previstas. La mission tanben èra destinada a testar una manòbra d'urgéncia consistent a alucar los motors de pujada sens aver largat l'estatge de davalada (manòbra d'interrupcion de la fasa d'alunissatge). Malgrat qualques problèmas electronic del modul lunar, lo foncionament d'aquel podèt èsser validat per aquel vòl. * [[Apollo 6]] (4 d'avril de 1968), mission non abitada, primièr ensag en vòl del lançaire [[Saturn V]]. :La mission Apollo 6 foguèt una repeticion mai realista d'Apollo 4. Lo tèst foguèt pauc satisfasent: dos dels motors J-2 de l'estatge 2 s'arrestèron avant l'ora de foncionar çò que podèt èsser compensat per una durada de foncionament perlongada de l'estatge. Alara que la fusada èra plaçada en orbita, l'unic motor J-2 de l'estatge 3 refusèt de tornar s'alucar. Amb lo motor de la nau Apollo, las equipas de la NASA capitèron pr'amor a efectuar los tèsts prevists. Malgrat tot aquò, la NASA estimèt qu'ara la fusada Saturn V e los veïculs Apollo podavan embarcar d'equipatges en tota seguretat. === Los vòls abitats preparatòris === [[Fichièr:Walter Schirra on Apollo 7.jpg|thumb|[[Walter M. Schirra|Walter Schirra]] obsèrva l'exterior pel fenestron utilizat per las manòbras de rendètz-vos (jorn 9 de la mission Apollo 7)]] [[Fichièr:Gumdrop Meets Spider - GPN-2000-001100.jpg|thumb|Sortida extraveïculara pendent la mission Apollo 9]] Lo primièr vòl abitat se faguèt sonque en octobre de 1968 mas las missions destinadas a validar lo foncionament dels diferents compausants del programa e efectuar una repeticion gaireben completa d'una mission lunara, se succedèron aviadament. Quatre missions preparatòrias se debanèron sens anomalia majora sus un periòde de 7 meses<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|270-279}}]]</ref>. * [[Apollo 7]] ([[11 d'octobre]] de [[1968]] – [[22 d'octobre]] de [[1968]]). :Apollo 7 foguèt la primièra mission abitada del programa Apollo. Deviá validar las modificacions efectuadas sus la nau espaciala aprèp de l'encendi d’Apollo 1 (CMS version 2). Una fusada Saturn 1 B foguèt utilizada car lo modul lunar èra pas dins l'expedicion. Pendent la demorança en orbita, l’equipatge repetèt las manòbras que foguèron efectuadas pendent de missions lunaras. Aprèp que quitèt l’orbita terrèstre e efectuèt lor intrada dins l’atmosfèra, la capsula e son equipatge foguèron recuperats sens incident dins l’Atlantic. Foguèt la primièra mission americana a enviar una equipa de tres òmes dins l'espaci e a difusar d'imatges per la television. La fusada Saturn IB foguèt pas mai utilizada enseguida dins l'encastre del programa d'exploracion lunara<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS07/a07.htm |títol=Apollo 7 (AS-205) First manned test flight of the CSM |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 8]] (21 de decembre de 1968 – 27 de decembre de 1968) :La mission Apollo 8 foguèt lo primièr vòl abitat a quitar l’orbita terrèstra. A aquel estadi d'avançament del programa, èra una mission riscada car una avaria del motor de la nau Apollo al moment de sa mesa en orbita lunara o de son injeccion sur la trajectòria de retorn poiriá aver estat fatala pels òmes mai lo modul lunar èra remplaçat per una maqueta. Mas los dirigents de la NASA redotavan un còp dels Sovietics per la fin de l'an e decidiguèron de prene lo risc. Los astronautas faguèron al total 10 [[Periòde de revolucion|revolucions]] a l'entorn de la Luna. Pendent aquel vòl, realizèron fòrça fotos de la Luna que lo primièr trelús de Tèrra. Apollo 8 permetèt pel primièr còp a un òme d'observar dirèctament la « fàcia amagada » de la Luna. Una de las tacas assignadas a l'equipatge consistissiá a efectuar una reconeissença fotografica de la superfícia lunara, coma la [[Mare Tranquillitatis|mar de la Tranquillitat]] ont se pausèt Apollo 11<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS08/a08.htm |títol=Apollo 8 (AS-503) Man Around The Moon |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009}} }}</ref>. * [[Apollo 9]] (3 de març de 1969 – 13 de març de 1969) : Apollo 9 foguèt lo primièr ensag en vòl de l’ensems dels equipaments prevists per una mission lunara: fusada Saturn V, modul lunar e nau Apollo. Pel primièr còp, foguèt batejat la nau Apollo (Gumdrop) e lo LEM (Spider), una decision destinada a facilitar las comunicacions amb lo sòl quand las doas naus an un equipatge. Los astronautas efectuèron totas las manòbras de la mission lunara tot en demorant en orbita terrèstra. Lo modul lunar simulèt un alunissatge puèi realizèt lo primièr rendètz-vos real amb la nau Apollo. Los astronautas efectuèron tanben una [[sortida extraveïculara]] de {{unitat|56|minutes}} per simular lo transferiment d'equipatge del modul lunar cap a la nau Apollo passant per l'exterior (manòbra de secors mise en cas d'amarratge infructuós entre ambedoas naus). En mai, testèron l'utilizacion del modul lunar coma « canòt de salvament » dins la perspectiva d'avaria de la nau Apollo; aquela procedura foguèt utilizada en real e amb succès per l’equipatge d’[[Apollo 13]]<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS09/a09.htm |títol=Apollo 9 (AS-504) Manned Test of Lunar Hardware in Earth Orbit |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 10]] (18 de mai de 1969 – 26 de mai de1969) : Los dirigents de la NASA pensavan qu'aquela mission seriá aquela del primièr alunissatge sul sòl lunar, car l'ensems dels veïculs e de las manòbras ja aviá estat testat sens problèma máger detectat. Mas, perque los Sovietics semblavan pas preparar de mission, preferiguèron optar per una darrièra repeticion amb encara mai de realisme. Pauc aprèp aver daissat son orbita terrèstra bassa, la nau Apollo, chafrada « Charlie Brown », executèt la manòbra d'amarratge al LEM. Aprèp que se separèt de l'estatge 3 de [[Saturn V]], efectuèt una rotacion de 180° puèi arrimèt son nas al suc del modul lunar avant de l'extraire de son carenatge. Un còp lo tren espacial plaçat en orbita a l'entorn de la Luna, lo modul lunar, chafrat « Snoopy », comencèt la davalada cap al sòl lunar que foguèt interrompuda a {{unitat|15.6|km}} de la superfícia. Aprèp aver largat l'estatge de davalada non sens de dificultats a causa d'una error de procedura, lo LEM realizèt un rendètz-vos amb la nau Apollo. La mission reproduguèt las principalas estapas del vòl final, a l'encòp dins l'espaci e al fèrm. Young foguèt a las comandas de la nau Apollo alara qu'Stafford e Cernan ocupavan lo modul lunar<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS10/a10.htm |títol=Apollo 10 (AS-505) Man's Nearest Lunar Approach |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. <br /> [[Fichièr:Apollo 17, station 6.jpg|thumb|center|upright=3.2|Panorama de la superfícia lunara per Apollo 17.]] === Las missions lunaras === [[Fichièr:Apollo 11.jpg|thumb|L'equipatge d'Apollo 11; d'esquèrra a drecha Neil Armstrong, Michael Collins e « Buzz » Aldrin.]] Las sèt missions seguentas lançadas entre 1969 e 1972 aguèron totas par objectiu de pausar un equipatge en diferents punts de la Luna, presentant un interès geologic. [[Apollo 11]] foguèt la primièra mission a capitar l'objectiu fixat pel president Kennedy. [[Apollo 12]] foguèt una mission sens istòrias, al contrari d'[[Apollo 13]] que, aprèp una explosion dins lo modul de servici, manquèt de pauc lo drama e deguèt renonciar a se pausar sus la Luna. La NASA modifiquèt lo modèl del modul lunar emportat per las missions a partir d'[[Apollo 15]] per realizar los desirs dels scientifics<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''SETBACK AND RECOVERY: 1967 - Lunar Science and Exploration: Santa Cruz, 1967'']]</ref>: la demorança sus la Luna foguèt perlongada mercé a de resèrvas dels consomables mai importantas. Lo modul lunar mai pesuc emportèt lo [[rover lunar]] qu'aumentava lo rai d'accion dels astronautas pendent las sortidas. * [[Apollo 11]] (16 de julhet de 1969 – 24 de julhet de 1969) : Lo 21 de julhet de 1969, los astronautas [[Neil Armstrong]] e [[Buzz Aldrin]], aprèp un alunissatge complicat dins la [[Mare Tranquillitatis|mar de la Tranquillitat]], faguèron los primièrs pases sus la Luna. Armstrong, que foguèt lo primièr a sortir del modul lunar, prononcièt sa frasa venguda celèbra « Es un pichon pas per un òme, mas es un saut de gigant per l’Umanitat » - « That's one small step for [a]<ref>[https://web.archive.org/web/20070208103412/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article657515.ece Loggin necessaire]</ref> man; one giant leap for mankind ». L'objectiu principal de la mission èra de capitar l'alunissatge. L'equipatge installèt una version simplificada de l'estacion scientifica [[ALSEP]] e la sortida extraveïculara, pendent que un vintenat de quilogramas de ròcas lunaras foguèt acampat, durèt sonque 2 oras 30. Aprèp una demorança de 21 oras 38 sul sòl lunar, lo modul lunar s'enlairèt sens problèma. A l'arribada sus Tèrra, l'equipatge e los escapolons lunars foguèron plaçats en quarantena pendent 21 jorns per evitar una eventuala contaminacion terrèstra per de viruses extraterrèstres, una procedura exigida pels scientifics que foguèt abandonada a partir d'Apollo 15<ref>{{Ligam web |lang=en |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS11/a11.htm |site=nasm.si.edu |títol=Apollo 11 (AS-506) Lunar Landing Mission |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 12]] (14 de novembre de 1969 – 24 de novembre de 1969) :32 segondas aprèp son envòl, la fusada Saturn V foguèt folzejada, provocant una pèrda temporária de la poténcia electrica. Lo modul lunar aterriguèt amb precision dins l'[[Oceanus Procellarum|Ocean de las Tempèstas]] a {{unitat|180|m}} de la sonda espaciala [[Surveyor 3]] que d'elements foguèron tornats sus Tèrra per evaluar l'incidéncia de lor demorança perlongada sul sòl lunar e dins lo vuèg. [[Charles Conrad]] e [[Alan Bean]] installèron una estacion scientifica automatizada ALSEP, realizèron d'observacions geologicas e prenent de nòva fotografias de la Luna e de sa superfícia. Tanben acampèron {{unitat|34.1|kg}} d'escapolons del sòl lunar. Pendent aquela demorança sul sòl lunar de 31 oras 31 minutas, los dos astronautas realizèron doas excursions d'un total de 7 oras 45 minutas percorrent atal {{unitat|2|km}} a pé e s'alunhèron fins a {{unitat|470|m}} del modul lunar. Fòrça amelioracions foguèron realizadas coma dins la precision de l'alunissatge al repècte de la mission Apollo 11. Los resultats foguèron tan positius qu'èra envisatjat d'enviar Apollo 13 dins una zòna mai accidentada<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS12/a12.htm |títol=Apollo 12 (AS-507) Beyond Apollo 11 |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. [[Fichièr:View of Mission Control Center during the Apollo 13 oxygen cell failure.jpg|thumb|K. Slayton e l'equipatge de secors d'Apollo 13 pauc aprèp l'explosion dins la nau Apollo 13 tentent de comprene la situacion e d'i remediar.]] [[Fichièr:Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin.jpg|thumb|James Irwin saludant lo drapèl american que veniá de plantar (Apollo 15).]] [[Fichièr:AS17-145-22224.jpg|thumb|Gene Cernan aprèp sa segonda sortida sul sòl lunar, son vestit tacat de posca lunara, es fotografiat dins lo modul lunar prr son coequipièr Harrison Schmitt (Apollo 17).]] * [[Apollo 13]] (11 d'abril de 1970 – 17 d'abril de 1970) :La mission foguèt interrompuda a la seguida de l'explosion d'una sèrva d'oxigèn liquid situat dins lo modul de servici d'''Odyssey'' pendent lo transit de la Tèrra cap a la Luna, 55 oras 54 minutas puèi son envòl. Lo CSM foguèt en practica fòra de servici sens oxigèn nimai potencia electrica. Los astronautas se risquèron pas a alucar lo moteur per manobrar. Se refugièron dins lo modul lunar ''Aquarius'' qu'utilizèron las fonts e lo motor per las manòbras de correccion de trajectòrias que permetèron d'optimizar la trajectòria de retorn cap a la Tèrra. Aürosament, la trajectòria de transit Tèrra-Luna foguèt calculada per que, en l'abséncia de manòbra, lo tren espacial pòsca tornar sus Tèrra aprèp aver fach lo torn de la Luna. Los astronautas reïntegrèron la nau Odyssey just avant l'arribada sus Tèrra, larguèron lo modul lunar qu'aviá servit de radèu de salvament avant d'efectuar una intrada dins l'atmosfèra sens problèma. L'explicacion de l'accident foguèt determinada sens ambigüitat: pendent la voidança de la sèrva d'oxigèn, 15 jorns avant l'envòl, la gaina dels fials electrics que la traversava fondèt e aqueles se trobèron entièrament denudats. Quand [[Jack Swigert]] accionèt lo barrejadís de la sèrva, de lhauces s'aluquèron e provoquèron l'explosion<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS13/a13.htm |títol=Apollo 13 (AS-508) « Houston, we've had a problem » |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 14]] (31 de genièr de 1971 – 9 de febrièr de 1971). :Al començament del transit Tèrra-Luna, l'equipatge capitèt a amarrar lo modul CSM al modul lunar sonque aprèp 5 ensags mancas, qu'èra un moment de granda tension per l'equipatge. Apollo 14 aluniguèt dins la region accidentada de Fra Mauro qu'èra l'objectiu inicial d'Apollo 13. Un dels moments marcants de la mission se produguèt quad [[Alan Shepard]], qu'èra lo primièr (e lo sòl) dels astronautas del [[programa Mercury]] a marchar sua la Luna, joguèt 2 balas de [[gòlf]] amb un club portat d'escondons. Shepard e [[Edgar Mitchell]] passèron mai de 9 oras en 2 sortidas a explorar una zòna ont la NASA pensava trapar de ròcas figurant d'entre las mai ancianas. Tornèron {{unitat|42.9|kg}} d'escapolons<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS14/a14.htm |títol=Apollo 14 (AS-509) The Third Manned Lunar Landing |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 15]] (26 de julhèt de 1971 – 7 d'agost de 1971) :Apollo 15 es la primièra mission a portar un modul lunar apesantir mercé, entre autres, a l'optimizacion del lançaire Saturn V. Lo pes suplementari es subretot constituit pel [[rover lunar]] e dels consomables (oxigèn e poténcia electrica) que aumentan la durada de son autonomia de 35 a 67 oras. [[David Scott]] e [[James Irwin]] passèron 2 jorns e 18 oras sul sòl lunar. Pendent las tres sortidas extraveïcularas, que durèron en tot 18 oras 36 minutas, percorreguèron mai de {{unitat|28.2|km}} prèp del mont Hadley mercé al [[rover lunar]]. D'entre los {{unitat|76|kg}} de ròcas acampadas, los astronautas trapèron çò se pesa èsser un cristallin de la rusca lunara originala vièlha de prèp de 4,6 miliards d'ans. Un pichon satellit portant tres experiéncias scientificas foguèt largat alara que lo CMS èra en orbita a l'entorn de la Luna. Worden faguèt una sortida espaciala de 16 minutas dins l'espaci alara que la nau Apollo èra encara a {{unitat|315000|km}} de la Tèrra. Al retorn, pendent la davalada cap al sòl terrèstre, un dels tres paracasudas s'entorchèt sens damatge per l'equipatge<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS15/a15.htm |títol=Apollo 16 (AS-510) Exploration of Hadley-Apennine Region |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 16]] (16 d'abril de 1972 – 27 d'abril de 1972) :Apollo 16 es la primièra mission a se pausar suls nauts-planòls lunars. [[John Watts Young]] e [[Charles Duke]] passèron 20 oras 14 minutas sus la Luna, installant d'experiéncias, parcorrent {{Unitat|26.7|km}} amb lo rover lunar e acampant {{unitat|95.4|kg}} d'escapolon rocasuts. L’equipatge larguèt un minisatellit destinat a estudiar las particulas e lo camp magnetic solar<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS16/a16.htm |títol=Apollo 16 (AS-511) Landing in the Descartes highlands |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo={{date|9|octobre|2009}} }}</ref>. * [[Apollo 17]] (7 de decembre de 1972 – 19 de decembre de 1972) :Apollo 17 es la darrièra mission sus la Luna. L'astronauta [[Eugene Cernan]] e son companh [[Harrison Schmitt]], un geològ civil american, lo sòl astronauta scientific del programa Apollo que s'enlairèt, son los darrièrs òmes fins ara marchar sus la Luna: i passèron {{nobr|22 h 05 min}}, percorrèron amb la Jeep lunara {{unitat|36|km}} dins la region dels monts Taurus, prèp del cratèri de Littrow. es l'equipatge que tornèt mai de ròcas lunaras ({{Unitat|111|kg}}) e efectuèt la sortida extraveïculara mai longa<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS17/a17.htm |títol=Apollo 17 (AS-512) The Last Manned Lunar Landing |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. === La fin prematurada del programa Apollo === {{Article detalhat|Skylab}} La NASA pensa, a partir de 1963, la seguida de donar al programa Apollo. En 1965, l'agéncia creèt una estructura afectada a las missions venentas e a aquelas ja planificadas amassadas jol nom d'[[Apollo Applications Program]] (AAP)<ref> {{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4208/ch1.htm |títol=LIVING AND WORKING IN SPACE: A HISTORY OF SKYLAB (SP-4208) - What to Do for an Encore: Post-Apollo Plans |autor=W. David Compton and Charles D. Benson |editor=NASA |data=1983 |consultat lo=10 d'octobre de 2009 }}</ref>. La NASA prepausa qualques tipes de mission que lo lançament en orbita d'una [[estacion espaciala]], de demoranças longas sus la Luna utilizant de moduls nòus derivats del LEM, una mission abitada cap a [[Mart (planeta)|Mart]]<ref>[[#XP|Xavier Pasco ''op. cit.'' {{p.|134}}]]</ref>, la [[Susvolada abitada de Vènus]]<ref>{{Ligam web |url=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790072165_1979072165.pdf |títol=MANNED VENUS FLYBY |autor=Feldman, L. A. Ferrara, F. L. Havenstein, J. E. Volonte, P. H. Whipple (Bell) |editor=NASA |data=1{{èr}} de febrièr de 1967 |consultat lo= 11 d'octobre de 2009 }}</ref>, etc. Mas los objectius scientifics tròp vagas capitèron gaire a convéncer le [[Congrès dels Estats Units d'America]] fòrça mens motivat pels programas espacials « pòst-Apollo ». E mai, las prioritats dels [[Estats Units d'America]] avián cambiat: los dispositius socials realizats pel president [[Lyndon Johnson]] dins l'encastre de sa [[guèrra contra la pauretat]] ([[Medicare]] e [[Medicaid]]) e subretot un conflicte vietnamian que dura, prelèvan una part creissenta del budgèt. Aquel darrièr consacrèt pas cap de fons a l'AAP per 1966 e 1967. Los budgèts votats enseguida permetèron sonque de financièr lo lançament de l'[[estacion espaciala]] [[Skylab]] realizada utilisant un estatge 3 de la fusada Saturn V. En 1970, lo quite programa Apollo foguèt tocat per las reduccions budgetàrias: la darrièra mission planificada ([[Apollo 20]]) foguèt anullada alara que los vòls restants èran escalonats fins a 1974. La NASA deguèt se preparer a se separar de {{formatnum:50000}} emplegats e sostractants (sus {{formatnum:190000}}) alara que s'anonciava l'arrèst definitiu de la fabricacion de la fusada Saturn V que doncas subreviurà pas al programa. Un projècte de mission abitada cap a Mart (per un còst comprés entre tres e cinc còp aquel del programa Apollo) prepausat per un comitat d'expèrts sollicitat pel nòu president republican [[Richard Nixon]] recep gaire lo sosten de comunautat dels scientifics nimai de l'opinion publica e foguèt rejetat pel Congrès sens debat<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''FIRST PHASE OF LUNAR EXPLORATION COMPLETED:Personnel and Program Changes'']]</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.astronautix.com/flights/apollo20.htm |títol=Apollo 20 |editor=Mark Wade (Encyclopedia Astronautica) |data= |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>. Lo 20 de setembre de 1970, lo responsable de la NASA, demissionari, anoncièt que las constrenchas budgetàrias obligava de suprimir doas nòvas missions [[Apollo 18]] e [[Apollo 19]]<ref>{{Ligam web |url=http://www.astronautix.com/flights/apollo18.htm |títol=Apollo 19 |editor=Mark Wade (Encyclopedia Astronautica) |data= |consultat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.astronautix.com/flights/apollo19.htm |títol=Apollo 19 |editor=Mark Wade (Encyclopedia Astronautica) |data= |consultat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>. L'anullacion de las missions daissava tres fusadas Saturn V inutilizadas que l'una pel mens permetèt de lançar l'estacion espaciala Skylab. Las doas autras son ara expausadas al [[Johnson Space Center]] e al [[centre espacial Kennedy]]. L'[[estacion espaciala]] [[Skylab]] foguèt ocupada successivament per tres equipatges lançats per de fusadas Saturn IB e utilizant de naus Apollo (1973). Una fusada Saturn IB fuguèt utilizada pel lançament de la mission [[Apollo-Soïos]] que portèt una nau espaciala Apollo (1975). Foguèt la darrièra mission a utilizar de material desvelopat dins l'encastre del programa Apollo. Lo còst del programa foguèt evaluat à 25,4 miliards de [[dollars]] en 1969. == Lo bilanç del programa Apollo == === Lo trionfe de l'astronautica dels Estats Units d'America === L'objectiu fixat al programa Apollo pel president Kennedy en 1961 foguèt complit al delá de tota esperança. L'astronautica americana saupèt desvelopar en pauc de temps un lançaire d'una poténcia inimaginabla dètz ans abans, mestrejar completament l'utilizacion l'idrogèn per sa propulsion e realizar çò que semblava, pauc de temps abans, èsser de [[sciéncia-ficcion]]: menar l'Òme sus un autre astre. Malgrat lo saut tecnologic, lo taus de capitada dels lançaments de las fusadas Saturn foguèt de 100 % e totes los òmes tornèron vius sus Tèrra. Al vejaire del mond entièr lo programa Apollo foguèt una mòstra magistrala del saber far dels Estats Units d'America e de sa superioritat sus l'astronautica sovietica que mentretemps acumulava los fracasses<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|75-76}}]]</ref>. Per fòrça estatsunians aquela victòria mostrava la superioritat de la lor societat quitament se aquela fe dins lor sistèma trantalhava amb l'amplor de la contestacion estudianta ligada a la [[Guèrra de Vietnam]] e l'agitacion sociala de la minoritat negra dins las grandas vilas ligada al [[Movement dels drechs civics aal Estats Units|Movement dels drechs civics]]. === Lo bilanç scientific === ==== Una presa en compte tardièra e laboriosa dels enjòcs scientifics ==== [[Fichièr:Apollo 15 Genesis Rock.jpg|thumb|left|Lo « ròc de la genèsi » tornat per la mission Apollo 15]] Lo programa Apollo, quand foguèt lançat, respond a des consideracions de politica exteriora: l'arquitectura de las missions e la concepcion dels veïculs èran definidas sens considerar la pertinéncia e de lor perennitat al respècte de recerca scientifica. Foguèt integrada dins lo projècte tardièrament e amb fòrça dificultats. Ocupats pels desfises tecnics de resòlvre, la NASA e lo [[Military Sealift Command|MSC]] podavan dificilament se consacrar a la presa en compte dels besonhs scientifics. Fin finala, los membres de la NASA e scientifics esitèron longtemps per metre al punt una mena de trabalh constructiu, cadun volent assumir la direccion dels projèctes. Après aver lançat los primièrs estudis en 1962, lo Space Science Board definiguèt pendent l'estiu de 1965 los punts claus de tractar pels 15 ans venent dins lo domeni de la recerca lunara. Aquel document servirà de quasèrns de las cargas per la concepcion de las experiéncias scientificas de realizar pendent las missions Apollo. Per menar de recercas scientificas sul terren, melhor èra dispausar de scientifics entraïnats coma los astronautas que de pilòts — la font que la NASA utilizava fins ara — formats a la geologia. En 1965, malgrat las reticéncias d'una partida de la direccion, la NASA recrutèt 6 scientifics. Sols dos d'entre eles èran de pilòts veterans e los autres deguèron seguir una formacion de pilòt de caçaire de reaccion. Al començament de 1966, lo MSC, après que foguèt relançat mai d'un còp par la direccion de la NASA, metèt en plaça una estructura destinada a las experiéncias scientificas permetent de lançar lo procés de desvolopament dels instruments embarcats. Sol lo geològ Schmitt aguèt l'ocasion d'anar sus la Luna<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''Project Apollo Conclusion : Major Issues in Apollo'']]</ref>. {{clr}} ==== Una coneissença afinada de la Luna ==== {| align="right" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background: #f3fff3" |+'''Ròcas lunaras''' |-align=center style="background: #ddffdd" !Mission<br />lunara !Massa<br />tornada !An |- |[[Apollo 11]] |align="right"|{{unitat|22|kg}} |align="right"|1969 |- |[[Apollo 12]] |align="right"|{{unitat|34|kg}} |align="right"|1969 |- |[[Apollo 14]] |align="right"|{{unitat|43|kg}} |align="right"|1971 |- |[[Apollo 15]] |align="right"|{{unitat|77|kg}} |align="right"|1971 |- |[[Apollo 16]] |align="right"|{{unitat|95|kg}} |align="right"|1972 |- |[[Apollo 17]] |align="right"|{{unitat|111|kg}} |align="right"|1972 |- |[[Luna 16]] |align="right"|{{unitat|101|g}} |align="right"|1970 |- |[[Luna 20]] |align="right"|{{unitat|55|g}} |align="right"|1972 |- |[[Luna 24]] |align="right"|{{unitat|170|g}} |align="right"|1976 |} Las missions Apollo permetèron d'acampar en tot {{unitat|382|kg}} de [[ròca lunara|ròcas lunaras]] dins sièis regions diferentas de nòstre satellit (a comparar als {{unitat|336|gramas}} tornat sus Tèrra per las missions sovieticas robotizadas del [[programa Luna]] a la mèma epòca). Aquelas ròcas son conservadas dins un bastiment construit especialament al Centre espacial d'Houston. Una organizacion foguèt realizada per la fornidura de pichons escapolons de ròcas als scientifics del mond entièr que ne faguèt la demanda. Un institut consacrat a las sciéncias planetàrias, lo [[Lunar and Planetary Institute]], foguèt a l'epòca a Houston per facilitar la cooperacion internacionala e centralizar los resultats dels estudis menats. En mai fòrça donadas scientificas foguèron acampadas pendent las missions: de mesuras efectuadas pels astronautas pendent lor demorança sul sòl lunar, fotografias presas dempuèi l'orbita lunara, mesuras efectuadas pels instruments lotjats dins una de las alveòlas del modul de servici a partir de la mission Apollo 15. Fin finala, las estacions scientificas ALSEP, comportant de 3 a 8 instruments e depausadas sul sòl lunar pendent las sortidas extraveïcularas, transmetèron lors mesuras a las estacions terrèstras fins a l'agotament de lor font d'energia radioactiva en setembre de 1977<ref>{{Ligam web |url=http://www.lpi.usra.edu/lunar/documents/NASA%20RP-1036.pdf |títol=ALSEP Final report |editor=NASA |data=1979 |Pagina=40-43 |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>. Los reflectors lasèr que faguèron partida dels ALSEP mas avián pas besonh d'una font d'energia, car completament passius, son encara utilizats ara per mesurar las variacions de disténcias entre la Tèrra e la Luna. Contra tota esperança las ròcas lunaras tornadas coma las observacions e mesuras efectuadas permetèron pas de precisar los diferents scenaris de formacion de la Luna :produch d'un tust entre un astre vagabond e la Tèrra (tèsi ara privilegiada), captura d'un astre per la Tèrra, formacion en parallèl, etc. En efècte, l'interpretacion de donadas eissidas d'un mitan extraterrèstre èra fòrça mai dificil qu'imaginavan los scientifics, perque demandava entre autres, un gròs esfòrç de recerca interdisciplinària. Los escapolons de ròcas acampadas indican una geologia complèxa atal los scientifics estiman que la Luna es, dins aquel domeni, en granda partida inexplorada malgrat las 6 expeditions Apollo. Las donadas reculhidas pels 4 sismomètres permetèron d'esboçar una modelizacion de l'estructura intèrna de la Luna: una rusca de {{Unitat|60|km}} d'espessor susmontant una sisa omogenèa e de natura diferenta de {{Unitat|1000|km}} d'espessor amb en prigondor un còr mièg fondut ({{Unitat|1500|°C}}) constituit sens dobte de [[silicat]]s. Los altimètres laser d'Apollo 15 e 16 confirmèron que lo [[centre de gravitat]] de la Luna coïncidavan pas amb son centre geometric. Las donadas geologicas e geoquimicas reculhidas foguèron al contrari fòrça mai dificils d'interpretar e permetèron sonque de far de conclusions generalas: los escapolons rebaton una composicion quimica diferenta d'aquela de la Tèrra amb una proporcion mai bassa dels elements mai volatils e mai d'elements radioactius que la mejana cosmica. Tres tipes de ròca semblan predominar: de [[basale]]s rics en [[fèrre]] dins las mars, de [[plagioclasas]] o [[anortosit]]s rics en [[alumini]] dins las zonas situadas en altitud e dels basalts rics en [[urani]] e en [[tòri]] amb de concentracions importantas de [[potassi]], [[tèrras raras]] e [[fosfòr]] (basalts « [[KREEP]] »). Mas per qualques scientifics de l'epòca, aquelas ròcas rebaton pas la composicion del sòl de la Luna primordiala sens dobte aclapada pel bombardament de contunh subit per aquela dempuèi de miliards d'ans<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''Project Apollo Conclusion : The New Moon'']]</ref>. === Las repercucions tecnologicas === [[Fichièr:Dsky.jpg|thumb|La construccion de l'ordinator de bòrd de las naus Apollo contribuèt a la generalizacion dels circuits integrats]] L'impacte del programa Apollo e dels programas espacials contemporanèus sus l'evolucion tecnologica es indirècte e pòrta sus de domenis plan precises. Es dificil de distinguir la contribucion del programa d'aquela dels projèctes militars ([[missil balistic]]) que lo precedisson o l'acompanhan. Se las tecnologias concernidas pòdon èsser clarament identificadas, es fòrça mens aisit de mesurar precisament l'incidéncia del programa espacial suls progrèsses constatats. L'industria metallurgic, que deu respondre a d'exigéncias particularament sevèras (aleujament, abséncia de decas) e a las contrenchas de l'environament espacial (void entraïnant la [[sublimacion (fisica)|sublimacion]] dels metals, vibracion, calor), creèt de nòvas tecnicas de soudadura, que lo [[sodatge]] per explosion, per obtenir de pèças sens deca. Lo recors a l'[[usinatge]] quimic, que venguèt mai tard un procès essencial per la fabricacion dels compausants electronics, foguèt frequent. Calguèt realizar d'[[aliatge]]s nòus e utilizar de [[material composit|materials composits]]. Los [[Instrument de mesura|instruments de mesura]] installats dins los veïculs espacials deguèron satisfar d'exigéncias de precision, fisabilitat e rapiditat fòrça mai nautas que la nòrma. L'instrumentacion biomedicala nasquèt de la necessitat de contrarotlar l'estat de santat dels astronautas en vòl. Fin finala, los projèctes de la NASA dels ans 1960 permetèron d'afinar las tecnicas de calcul de la [[fisabilitat]] e de metre al punt un grand nombre de tecnicas de gestion de projècte: [[PERT]], [[Work Breakdown Structure|WBS]], [[gestion de la valor aquerida]], revista tecnica, [[contraròtle qualitat]]<ref>[[#SOC|Conférence NASA Societal impact of spaceflight, ''op. cit.'' : ''Impact of Spaceflight: An Overview'' de Philip Scranton]]</ref>. Lo programa Apollo contribuiguèt al desvolopament de l'informatica: lo desvelopament dels programas de navigacion e de pilotatge de las naus Apollo faguèron aparéisser la scission entre [[Material informatica|material]] e [[logicial]]. Los metòdes de programacion e de tèst son tanben en partiada nascuts de las exigéncias de fisabilitat e de la complexitat dels logicials desvolopats pel programa. Fin finala, lo projècte lancèt l'utilizacion dels [[circuit integrat|circuits integrats]] qu'apareguèron en 1961. La NASA comprèt al començament del programa 60 % de la produccion mondiala dels ordinators pels besonhs de las naus Apollo<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/apollo-ic.html |títol=Apollo and the integrated circuit |autor=Phil Parker |data= |consultat lo= 10 d' octobre de 2009 }}</ref>. === L'impacte sus la societat === ==== Quand la ficcion sembla venir realitat ==== L'[[edat espacial]] comença en plan edat d'aur d'una [[sciéncia-ficcion]] americana inspirada per las realizacions tecnicas nascuda de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e incarnada per d'escrivans coma [[Isaac Asimov]], [[Robert Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]]. Lors òbras dessenhan de biais sasissants e credibles, lo retrach d'una civilizacion terrèstra e subretot americana que s'èra espandida per las planetas vesinas o las estelas. D'ingenhaires coma lo futur conceptor de la [[Saturn V]] [[Wernher von Braun]] (aquel darrièr mejans sos contactes amb [[Walt Disney]]) contribuiguèron tanben a popularizar l'idèa de l'exploracion de l'espaci per l'Òme. Quand lo programa Apollo foguèt lançat, la retorica de la literatura de ficcion espaciala (nòva frontièra, conquèsta de l'espaci) foguèt utilizada dins lo discors de responsables politics e aqueles de l'agéncia espaciala. Orientats per la NASA, de revistas coma ''[[Life]]'', la television americana en espandiment, transformèron la correguda cap a l'espaci e lo programa Apollo subretot, coma un fulheton desalenat, seguit amb passion pels Americans e los astronautas ne son los eròis. Lo filme ''[[2001, una odissèa de l'espaci]]'', realizat en collaboracion amb los especialistas de l'industria espaciala e que sortiguèt en 1968, rebat l'idèa que fòrça se fan d'un futur espacial que semblava alara a portada<ref>[[#CUL|Conférence {{lang|en|NASA Remembering Space Age}}, ''op. cit.'' : ''{{lang|en|Far Out: the Space age in american Culture}}'' d'Emily S. Rosenberg]]</ref>. ==== La Tèrra coma jamai foguèt pas vista (Apollo 8) ==== [[Fichièr:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|right|La Tèrra vista de la Luna (Apollo 8).]] Quand los astronautas d'Apollo 8 efectuèron lo viatge inicial cap a la Luna, donant a de milions de telespectators pel primièr còp la possibilitat d'apercebre lor planeta banhant dins l'espaci, èran sens dobte de mond per partejar lo sentiment qu'inspirèt al poèta [[Archibald MacLeish]] lo tèxte {{Cita|Riders on earth together, Brothers in eternal cold}} (« Passatgièrs solidaris sus Tèrra, fraires dins lo freg eternel ») que foguèt imprimit lo jorn de Nadal a la Una del ''New York Times'': :''{{Cita|To see the earth as it truly is, small blue and beautiful in that eternal''<br /> :''silence where it floats, is to see ourselves as riders on the earth together,''<br /> :''brothers on that bright loveliness in the eternal''<br /> :''cold—brothers who know now they are truly brothers''}} :« Contemplar la Tèrra tal qu'es vertadièrament, pichona blava e bèla dins l'eternal, <br /> :lo silenci ont flaüta, nos fa realizar que siams de passatgièrs solidaris de la Tèrra, <br /> :fraires dins aquela beutat luminosa dins l'eternal, <br /> :simple fraires que realisan ara que son fraires vertadièrs. »<ref name="Chaikin">[[#SOC|Conférence NASA Societal impact of spaceflight, ''op. cit.'' : ''Live from the Moon: The Societal Impact of Apollo de Andrew Chaikin]]</ref>. Las fotos de la Tèrra presas dempuèi l'espaci luenchenc pels equipatges del programa Apollo marquèron los esperits a l'epòca. La fòto mai clèbra es [[La Bilha blava]] presa pels astronautas d'Apollo 17. D'autras fotos, coma aquelas mostrant un treslús de Tèrra al dessús d'un sòl lunar desprovesit de colors o aquelas mostrant la primessa de la sisa atmosferica faguèron comprene lo caractèr unic e fragil de nòstra planeta, la nau Tèrra. Aquels imatges de segur contribuiguèron a l'espandiment dels movements [[ecologia|ecologics]]<ref>{{Ligam web |url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/excerpts/poole_earthrise.pdf |títol=Earthrise: How Man First Saw the Earth |autor=Robert Poole |data=2008 |ISBN=9780300137668 |consultat lo={{date|12|octobre|2009}} }}</ref>. ==== Primièrs pases sus la Luna, un evenement marcant e qualques voces discordantas (Apollo 11) ==== [[Fichièr:Land on the Moon 7 21 1969-repair.jpg|thumb|right|« Eagle se pausèt » : edicion de [[The Washington Post]] pareguda l'endeman dels primièrs pases dels dos primièrs òmes sus la Luna.]] Lo 20 de julhet de 1969, 600 milions de telespectators, o un cinquen de la populacion mondiala de l'epòca, assistèron en dirècte a la television als primiers pases de [[Neil Armstrong]] e [[Buzz Aldrin]]. Se gaireben totes s'acòrdan sul fach que s'agís d'un eveniment marcant, èran tanben de voses per s'auçar contra lo degalhatge d'argent coma de representants de la comunautat negra americana, a l'epòca pro agitada. L'escrivan de [[sciéncia-ficcion]] [[Ray Bradbury]], que participa a un debat a la [[television]] a [[Londres]], pendent que se truquèt a las criticas venent, entre autres, de l'activista politica [[Irlanda (illa)|irlandesa]] [[Bernadette Devlin]], s'insurgiguèt {{Cita|Aprèp mai de 6 miliards d'ans d'evolucion, aquela nuèch, avèm fach mentir la gravitat. Atenguèron las estelas... e refusètz de festejar l'eveniment ? Anatz al diable!}}<ref name="Chaikin"/>. Lo mòt de Neil Armstrong, {{Cita|Es un pichon pas...}}, foguèt sul còp adaptat « Se avèm pogut enviar d'òmes sus la Luna, alara deuriam poder… ». Mas l'interès pel programa espacial lèu mermèt. Lo debanament de la mission [[Apollo 12]], pr'amor que filmat en colors al contrari d'[[Apollo 11]], fuguèt mens seguit. Los comentaris fòrça tecnics, que pòt pas comprene l'American mejan, l'abséncia de peripecias banalizèron l'eveniment. Calguèt l'accident d'[[Apollo 13]], que tornèt plaçar l'òme al còr de la mission, per reviscolar l'interès del public<ref name="Chaikin"/>. ==== Lo programa Apollo al cinèma ==== De filmes e fòrça documentaris prenguèron per subjècte lo programa Apollo. Se pòt mencionar ''[[Apollo 13 (filme)|Apollo 13]]'', realizat en 1995 per [[Ron Howard]], que conta las peripecias del vòl [[Apollo 13]]. ''[[The Dish]]'', realizat en 2000 per [[Rob Sitch]], es una mièjaficcion contant l'istòria de la construccion d'una estacion de recepcion terrèstre en Austràlia que deu recebre la primièra emission televisuala emesa dempuèi la Luna per [[Apollo 11]]. ''[[In the Shadow of the Moon]]'' es un documentari de 2008 constituit amb de filmes d'actualitats difusats a l'epòca, de documents intèrnes de la NASA e d'entrevistas dels astronautas encara en vida. == L'eretatge del programa Apollo == === La nau espaciala: l'utopia de l'espaci de bas còst === Al començament dels an 1970, alara que lo programa Apollo s'acabava, de decidaires politics pensavan a l'arrèst dels vòls abitats tròp costoses e amb retorn limitats. La fin de la [[Guèrra Freja]] e lo fracàs del programa espacial sovietic levèt al projècte abitat american d'una granda partida de las seunas justificacions. Mas [[Richard Nixon]] volguèt pas èsser aquel qu'arrestarà las missions abitadas qu'avián encara una partida de prestigi. E mai, se l'opinion publica e la comunautat scientifica s'acordavan sus la necessitat de mermar lo budgèt espacial subretot consacrat als vòls abitats, lo president èra pas insensible al [[Lobby|lobbying]] de l'industria e a las consideracions electoralas: la Califòrnia que concentrava una grand partida dels emplecs de l'astronautica — los efectius emplegats per l'industria aerospaciala en Califòrnia passèron de {{formatnum:455000}} a {{formatnum:370000}} personas entre 1967 e 1970 — èra un enjòc important per las eleccions venentas<ref>[[#XP|Xavier Pasco ''op. cit.'' {{p.|103-105}}]]</ref>. En partida per respondre a las criticas sul còst del programa Apollo, la NASA elaborèt a aquela epòca son projècte de la [[nau espaciala americana|nau espaciala]] que deguèt permetre de baissar de biais significatiu lo pretz del quilograma plaçat en orbita al respècte dels lançaires non reütilizables. Lo president Nixon donèt son accòrdi al programa de la nau espaciala mas aquò deguèt s'inscriure per la seguida dins un encastre budgetari espacial civil en descreissença de contunh: los fons balhats a la NASA passèron progressivament de 1,7 % del budgèt total de l'Estat federal en 1970 a 0,7 % en 1986, son punt mai bas<ref name="budgetnasa"/>. Los espèrs provocats per la nau espaciala seràn pas realizats: s'estimèt en 2008, alara que lo programa de la nau s'acabava, que cada vòl de la nau espaciala americana costava 1,5 miliard de dòlars integrant los còstes de desvolopament: un còst non concurrencial al respècte d'un lançaire classic. La soplessa operacionala es tanpauc al rendètz-vos: la cadéncia de lançament atenguèt 5 % d'aquela prevista inicialament<ref>{{Ligam web|lenga=en | url = http://sciencepolicy.colorado.edu/admin/publication_files/resource-2656-2008.18.pdf | títol = FINAL COUNTDOWN: NASA and the End of the Space Shuttle Program | autor = Pat Duggins | an = 2007 | éditor = American Scientist | consultat lo = 22 octobre 2009 }} </ref>. === Missions espacialas abitadas e comunautat scientifica === La comunauté scientifica americana dona un bilanç negatiu del programa Apollo. Las repercussions scientificas del programa foguèron limitadas al vejaire dels fons investits e la partida del programa espaciala consacrada a la sciéncia (satellits scientifics, sondas espacialas) mermèt amb los ans. E mai lo fenomèn se repetèt pendent de decennia seguentas, los programas scientifics de la NASA essent de contunh victimas o dels despassaments budgetaris dels programas espacials abitats o d'arbitratges en lor desfavor. Atal, l'Acadèmia de las Sciéncias americana demandèt a l'epòca que l'activitat espaciala siá concentrada sus de tèmas scientifics e sas aplicacions dins lo domeni de la meteorologia, l'agricultura, l'idrologia, l'oceanografia, etc. S'opausèt tanben al desvolopament de la nau espaciala<ref>[[#XP|Xavier Pasco ''op. cit.'' {{p.|136-138}}]]</ref>. La comunautat scientifica es ara dins son ensems totjorn pauc favorable a las missions abitadas al delá de l'orbita bassa: en 2004, a la seguida de la relança de las missions abitadas cap a la Luna e Mart, lo comitat encargat del finançament de l'[[astrofisica]] al sen de l'[[American Physical Society]], se preocupava de l'importància dels fons monopolizats per aquel tipe de mission als objectius mal definit al prejudici dels projèctes, coma los telescòpis espacials, qu'avián largament provat lor interèsses scientifics<ref>{{Ligam web|lenga=en | url = http://www.aps.org/about/pressreleases/moonmars.cfm | títol = NASA's Moon-Mars initiative jeopardizes important science opportunities | autor = American Physical Society Report | an = | data = 22 novembre 2009 | consultat lo = 19 octobre 2009 }} </ref>. === Agachs contemporanèus: entre nostalgia, negacion e frustracion === Après los progreses fulgurants dels [[ans 1960]] que lo desbarcament lunar constituís l'[[acme]], lo vòl espacial abitat, al contrari de totas la prediccions de l'epòca, se retirèt pendent los cinquanta darrièrs ans sus l'orbita terrèstra bassa. L'astronauta [[Gene Cernan]], dins son [[autobiografia]] publicada en 1999, escrich ''{{cita|Tot se passa coma se lo programa Apollo aviá vist lo jorn abans son ora, coma se lo president Kennedy aviá estat cercat una decennia al còr del [[sègle XXI]] e qu'aviá capitat a l'inserir al començament dels ans 1960}}''. Per l'istorian american J.R. McNeill, l'aventura del programa Apollo e de l'exploracion espaciala en general poiriá èsser una androna condemnada a venir dins lo futur una simpla nòta de bas de pagina de l'istòria de la civilizacion, pr'amor que de descobèrtas tornan sus l'interès o que fan renàisser una correguda al prestigi entre de nacions dispausant de mejans financièrs sufisents<ref name="Chaikin"/>{{,}}<ref>[[#CUL|Conférence {{lang|en|NASA Remembering Space Age}}, ''op. cit.'' : ''{{lang|en|Gigantic Follies? human exploration and the Space age in Long-term historical perspective}}'' de J. R. McNeill]]</ref>. A l'epòca del desbarcament sus la Luna, existissiá ja una pichona minoritat d'increduls que se trobavan als Estats Units d'America dins las classas socialas las mai desfavorizadas, copadas de tota coneissença scientifica, e las minoritats. L'audiéncia de la tèsi del ''moon hoax'' (engana lunara) s'espandiguèt dins los ans 1970 alara qu'un climat de desfisença al respècte de las institucions s'installèt a çò dels d'Americans en seguida de l'[[escandal del Watergate]] e de la [[Guèrra de Vietnam]]: es a aquela epòca, simbolizada dins los mèdias pel filme ''[[Three Days of the Condor]]'', que foguèt filmat ''[[Capricorn One]]'' (1978) que conta l'istòria d'un fals desbarcament sus Mart mes en scèna par la NASA. En 2001, l'emission « Teoria del complòt: avèm aterrit sus la Luna? », basada sus de fals testimònis scientifics e difusada sus la cadena de television [[Fox Broadcasting Company|FOX]] encontrèt un succès d'audiéncia que testimònia subretot de l'abséncia de cultura scientifica de sos auditors. Malgrat sas incoeréncias evidentas, la teoria del fals desbarcament sus la Luna contunha de trobar de partisans per las rasons ja citadas mas sens dobte tanben per que l'eveniment es tan alunhat de tota experiéncia personala, que dona per fòrça un sentiment d'irrealita<ref name="Chaikin"/>. L'estagnacion del programa espacial abitat american après los succèsses del programa Apollo suscita un intens sentiment de frustracion per fòrça passionats d'astronautica. Al moment mèsme que lo programa Apollo subiguèt un còp d'arrèst a la fin dels ans 1960, nasquèron d'associacions militant per un programa espacial abitat ambiciós perlongar l'esfòrç espacial engatjat. Segon T.E. Dark, l'apareisson d'aqueles movements se deu metre en relacion amb la crisa que subiguèt a la fin dels ans 1960 l'idèa de progrès, una cresença al còr de la societat americana. L'apareisson del movement ecologic, un scepticisme naissent al respècte dels benfachs de la creissença economica e la paur d'un declin cultural american explican essencialament aquela crisi. Promòure lo programa espacial èra un mejan de far reviure l'idèa del progrès jos una autra forma. L'associacion mai coneguda a l'epòca, la [[L5 Society]], preconiza la [[colonizacion de l'espaci]] per la creacion de gigantescs [[abitat espacial|abitats spatials]] al [[punt de Lagrange]] L5. Recebèt l'atencion del Congrès dels Estats Units d'America e de la NASA. Mas le concèpte d'abitats espacials gigants jamai despassèt l'estadi de l'estudi teoric, car demandava de lançar un milion de tonas en orbita a l'entorn de la Tèrra en 6 o 10 ans, un objectiu que se podava aténher sonque se lo còst de la mesa en orbita baissava a {{unitat|55|$}}/kg coma conclusís l'estudi de [[Gerard K. O'Neill]] e de la NASA en 1975-1977<ref name="Space Settlements NASA">{{en}} [https://web.archive.org/web/20091012204924/http://www.nas.nasa.gov/About/Education/SpaceSettlement/75SummerStudy/Table_of_Contents1.html ''Space Settlements'', A Design Study, NASA, 1975].</ref>. La L5 Society dispareguèt en 1987, victima de las desillusion nascudas de la [[crisi de l'energia]] e dels facases de la nau espaciala<ref group="N">. Lo còst del quilograma plaçat en orbita mermèt pas fòrtament coma previst e la nau se revelèt mai dangeirosa que los lançaires tradicionals amb l'[[accident de la nau espaciala Challenger]]</ref>. En 1998 foguèt fondada la [[Mars Society]] que milita per la [[colonizacion de Mart]]. Son creator, [[Robert Zubrin]], redigiguèt d'obratges plan documentats suls mejans de menar una mission abitada sus Mart. [[The Planetary Society]] es una associacion mai anciana (1980) que lo fondator mai conegut es [[Carl Sagan]], que ten mai de {{formatnum:100000}} membres pel mond entièr. Mai realista, milita subretot per l'exploracion del [[sistèma solar]] mas tanben portèt son sosten al programa de mission abitada cap a la « planeta roja » de la ''Mars Society''<ref>[[#SOC|Conférence NASA Societal :impact of spaceflight, ''op. cit.'' : ''Reclaiming the Future : Space Advocacy and the Idea of Progress'' de Taylor E. Dark III]]</ref>. === Los ensages abocats de retorn de l'Òme sus la Luna === {{Article detalhat|Programa Constellation|Mission abitada cap a Mart}} [[Fichièr:Altair-Lander.jpg|thumb|upright=1.2|Vista d'artista del modul lunar del [[programa Constellation]] qu'auriá degut alunir vèrs 2020]] Dempuèi la mission abitada [[Apollo 17]] de 1972, pas cap d'astronautas s'alunhèron de mai de qualques centanas de quilomètres de la Tèrra. Lo 20 de julhet de1989, pel 20{{n}} aniversari de l'alunissatge d'Apollo 11, lo president [[George H. W. Bush]] lancèt un programa espacial ambiciós per 30 ans, lo [[Space Exploration Initiative]] (SEI)<ref>{{Ligam web|lenga=en | lang = en | url = http://history.nasa.gov/sei.htm | site = history.nasa.gov | títol = The Space Exploration Initiative | autor = Steve Garber | an = | editor = NASA History Division | consultat lo = 19 octobre 2009 }}</ref>, que deu permetre l'installacion d'una basa permanenta sus la Luna. Mas son còst, l'abséncia de sosten dins l'opinion publica e las fòrtas reticéncias del Congrès faguèron abocar lo projècte. En 2004, son filh, lo president [[George W. Bush]], ren public los objectius de long tèrme que volgava assignar al programa espacial american alara que l'[[accident de la nau espaciala Columbia]] tancava al sòl las naus espacialas vielhissentas e l'avenir de [[estacion espaciala internacionala]], que l'acabament aprochava, es en suspens. Lo projècte presidencial [[Vision for Space Exploration]] vòl tornar plaçar l'Òme al còr de l'exploracion espatiala: lo retorn d'astronautas sus la Luna foguèt programat abans 2020 per una seriá de missions destinadas a preparar una eventuala preséncia permanenta de l'òme sul sòl lunar e metre al punt lo material necessairi a de futuras missions abitadas sus [[Mart (planeta)|Mart]] fixadas a una escasença fòrça pus alunhada<ref name="Chaikin"/>{{,}}<ref>{{Ligam web | url = http://history.nasa.gov/Bush%20SEP.htm | site = history.nasa.gov | títol = President Bush Announces New Vision for Space Exploration Program | autor = George Bush |data= Janvier 2004 | consultat lo = 11 d'octobre de 2009 }}</ref>. Aquel còp, l'opinion coma lo Congrès son favorables al projècte: lo [[programa Constellation]] foguèt alara estudiat per la NASA per respondre a las esperenças presidencialas. Prevei la construccion de dos tipes de lançaires [[Ares I]] e [[Ares V]] e, de biais similar al programa Apollo, doas naus abitadas [[Altair (veïcul espacial)|Altair]] e [[Orion (veïcul espacial)|Orion]]<ref>{{pdf}}{{Ligam web | url=http://www.nasa.gov/pdf/163092main_constellation_program_overview.pdf | site = nasa.gov | títol=Constellation Program Overview | autor=John Connolly (NASA) |data=Octobre de 2006 | consultat lo=11 d'octobre de 2009 }}</ref>. La NASA utiliza, en los adaptant, de motors-fusadas desvelopats per la fusada Saturn V, los propulsaires de poscas de la nau espaciala e fòrças installacions al sòl venent de l'epòca del programa Apollo. Mas lo programa prend de retard e buta a un problèma de finançament que segon los plans inicials, deguent se far sens aumentacion substanciala del budgèt global de la NASA<ref>{{Liam web |url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2009-09-15-return-to-moon_N.htm?csp=34 | site = usatoday.com | títol=Return-to-moon plan gets boost on Capitol Hill | autor=Seth Borenstein, Associated Press | editor=US Today |data=16 de setembre de 2009 | consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>. A la seguida de son investitura, lo president [[Barack Obama]] faguèt expertizar lo programa Constellation per la [[comission Augustine]], creada a aquel efècte lo 7 de mai de 2009. Aquel concluguèt que mancava 3 miliards de $ per an per aténher los objectius fixats<ref>{{ligam web|format=pdf |url=http://www.nasa.gov/pdf/396093main_HSF_Cmte_FinalReport.pdf |site = nasa.gov |títol=Rapport final de la commission Augustine sur le site de la NASA |pagina =97 |editor=NASA |consultat lo=24 de genièr de 2010 }}</ref> mas confirma l'interès d'una segonda exploracion umana de la Luna coma estapa intermediari abans una [[mission abitada cap a Mart]]<ref>{{ligam web|format=pdf |url=http://www.nasa.gov/pdf/396093main_HSF_Cmte_FinalReport.pdf | site = nasa.gov | títol=Rapport final de la commission Augustine sur le site de la NASA | pagina=69 | editor=NASA | consultat lo=24 de genièr de 2010 }}</ref>. Començament de 2010 lo president Obama anoncièt l'anullacion del programa Constellation que foguèt confirmada enseguida<ref>{{ligam web|format=pdf | url=http://www.nasa.gov/pdf/420994main_2011_Budget_Administrator_Remarks.pdf | site = nasa.gov | títol=Présentation del budget 2011 de la NASA par l'administrateur de la NASACharlie Bolden | data=1{{èr}} de febrièr de 2010 | editor=NASA }}</ref>{{,}}<ref>{{ligam web|format=pdf | url=http://www.nasa.gov/pdf/420990main_FY_201_%20Budget_Overview_1_Feb_2010.pdf | site = nasa.gov | títol=Synthèse del budget 2011 de la NASA proposé le 1 février 2010 | data=1{{èr}} de febrièr de 2010 | editor=NASA }}</ref>. == Vidèos == <gallery> Fichièr:Apollo 15 launch.ogg|La fusada Saturn V arranca lentament sas {{unitat|3000|tonas}} a l'envòl, consequéncia d'un rapòrt pes/buf pròche de 1 (mission Apollo 15). Fichièr:Ap17 strolling.ogv|Schmitt e Cernan (mission Apollo 17) cantant e fasent una mòstra de marcha al biais dels cangoró. Fichièr:Ap16 rover.ogv|Una pichona demonstracion de rover lunar (velocitat max env. {{unitat|15|km/h}}), pendnet la mission Apollo 16. Fichièr:Ap17-ascent.ogg|Enlairament del modul lunar Apollo 17 filmat dempuèi lo sòl lunar per la camèra del rover. Lo modul mòstra verticalament puèi pren una trajectòria gaireben parallèl al sòl. </gallery> == Notas e referéncias == === Notas === <references group="N" /> === Referéncias === <references/> === Fonts === NASA : *{{en}}G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, Chariots for Apollo : A History of Manned Lunar Spacecraft,‎ 1979 *{{en}} W. David Compton, Where No Man Has Gone Before : A History of Apollo Lunar Exploration Missions,‎ 1989 *{{en}} Roger E. Bilstein, Stages to Saturn : A Technological History of the Apollo/Saturn Launch Vehicles,‎ 1996 *{{en}} Hansen, James R, Enchanted Rendezvous : John C. Houbolt and the Genesis of the Lunar-Orbit Rendezvous Concept,‎ 1995 *{{en}} Roger D. Launius, Apollo : A Retrospective Analysis,‎ 1994 *{{en}} F. V. Bennett, Apollo lunar descent and ascent trajectories,‎ 1970 *{{en}} Richard W. Orloff (NASA), Apollo by the numbers : A Statistical Reference, Washington, National Aeronautics and Space Administration,‎ 2000-2004 (ISBN 978-0-16-050631-4, OCLC 44775012, LCCN 00061677) *{{en}} Sunny Tsiao, Read You Loud and Clear! : The Story of NASA’s Spaceflight Tracking and Data Network,‎ 2008 *{{en}} Societat Grumman, NASA Apollo Lunar Module News Reference,‎ 1968 *{{en}} Jos la direccion de R. Johnston, L. Dietlein, et C. Berry, Biomedical Results of Apollo (SP-368),‎ 1975 *{{en}} Conférence NASA Remembering Space Age, Remembering Space Age : remembrance and cultural representation of the space age (SP-2008-4703),‎ 2008 *{{en}} Conférence NASA Societal impact of spaceflight, Societal impact of spaceflight (SP-2007-4801),‎ 2007 *{{en}} James E. Tomayko, Computers in Spaceflight The NASA Experience,‎ 1988 Autres: *{{fr}}Xavier Pasco, La politique spatiale des États-Unis 1958-1985 : Technologie, intérêt national et débat public, L'Harmattan,‎ 1997 (ISBN 978-2-7384-5270-2) *{{fr}}Alain Duret, Conquête spatiale : del rêve au marché, Paris, Éditions Gallimard,‎ 2002 (ISBN 978-2-07-042344-6) *{{fr}}Jacques Villain, À la conquête de l'espace : de Spoutnik à l'homme sur Mars, Paris, Vuibert Ciel & Espace,‎ 2007, 2e éd. (ISBN 978-2-7117-2084-2) *{{fr}}Patrick Maurel, L'escalade del Cosmos, Bordas,‎ 1972 *{{en}} W.David Woods, How Apollo flew to the moon, New York, Springer,‎ 2008 (ISBN 978-0-387-71675-6, LCCN 2007932412) *{{en}} David A. Mindell, Digital Apollo Human and Machine in Spaceflight, Cambridge, The MIT Press,‎ 2008, relié (ISBN 978-0-262-13497-2, LCCN 2007032255) *{{en}} David M. Harland, Paving the way for Apollo 11, Springer,‎ 2009 (ISBN 978-0-387-68131-3) *{{en}} Thomas J. Kelly, Moon lander : how we developed the Apollo Lunar Module, Smithsonian Books 2001,‎ 2001 (ISBN 978-1-58834-273-7) == Vejatz tanben == {{commons|Apollo missions}} === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.de-la-terre-a-la-lune.com/ De la Terre à la Lune] * {{fr}}[http://perso.orange.fr/max.q/ Max.q] * {{fr}}[http://www.capcomespace.net/dossiers/espace_US/apollo/index.htm Capcomespace] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20140328111723/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/frame.html Archius dels documents de la NASA sus las missions Apollo] (ficas tecnicas, rapòrts de mission, journals de bòrd, proceduras, etc.) * {{en}}[https://web.archive.org/web/20140428175412/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/series95.html Publicacions de la NASA] (istòria del projècte, monografias, etc.) * {{en}}[http://www.apolloarchive.com/apollo_gallery.html Banca de fotos de las missions Apollo] [[Categoria:Programa espacial dels Estats Units d'America]] jogiyb0jexw5kqqxjcx2bcqbzsu1pbr 2500997 2500995 2026-05-18T00:01:50Z Dostojewskij 20932 /* Lo programa lunar sovietic en tela de fons */ [[Sergueï Korolev]] ➯ [[Serguèi Korolov]] 2500997 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|Primièrs passes sus la Luna de [[Buzz Aldrin]] lo 21 de julhet de 1969 pendent la mission [[Apollo 11]] amb sa [[Combinason espaciala]] A7L. ]] [[Fichièr:Apollo 11 Launch2.jpg|thumb|Lançament de la fusada [[Saturn V]] de la mission [[Apollo 11]].]] [[Fichièr:KSC-69P-0856.jpg|thumb|Lo centre de contraròtle de tir almoment del lançament d'[[Apollo 12]].]] [[Fichièr:Apollo 11 first step.jpg|thumb|« Es un pichon pas per un òme, mas es un saut de gigant per l’Umanitat » : l'Òme camina pel primièr còp lo sòl d'un autre astre (Neil Armstrong - Apollo 11)]] {{Son|Neil Armstrong sur la Lune - Apollo 11|frase_de_Neil_Armstrong.ogg}} [[Fichièr:Apollo program.svg|thumb|Logó del programa Apollo.]] Lo '''programa Apollo''' es lo [[Programa espacial dels Estats Units d'America]] que la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] conduguèt pendent lo periòde [[1961]] – [[1975]] e que permetèt als [[Estats Units d'America]] d'enviar pel primièr còp d'òmes sus la [[Luna]]. Foguèt lançat per [[John Fitzgerald Kennedy|John F. Kennedy]] lo 25 de mai de 1961, subretot per redaurar lo prestigi [[Estats Units d'America|estatsunian]] blaimat pels succèsses de l'[[astronautica]] [[URSS|sovietica]], a una epòca que la [[Guèrra Freja]] entre ambedoas [[superpoténcia]]s èra a l'apogèu. Lo programa aviá per objectiu de pausar un òme sus la Luna abans la fin del [[decenni]] de 1960. Lo 21 de julhet de 1969, l'objectiu lo capitèron dos dels tres membres d'equipatge de la mission [[Apollo 11]], [[Neil Armstrong]] e [[Buzz Aldrin]]. Cinc autras missions se pausèron mai tard sus d'autres sites lunars e i demorèron fins a tres jorns. Aquelas expedicions permetèron de portar 382 quilogramas de [[ròca lunara]] e d'i plaçar de [[ALSEP|batariás d'instruments scientifics]]. Los astronautas efectuèron d'observacions ''in situ'' pendent d'excursions sul sòl lunar d'una durada podent capitar 8 oras, assistits dempuèi [[Apollo 15]] per un veïcul tot-terren, lo ''[[rover lunar]]''. Cap de [[vòl orbital]] estatsunian aviá estat realizat abans de mai de 1961. Per capitar l'objectiu fixat pel president, la NASA lancèt de programas destinats a preparar las futuras expedicions lunaras: lo [[programa Gemini]] per metre al punt las tecnicas de vòl espacial e de programas de reconeissença ([[Programa Surveyor]], [[Programa Ranger|Ranger]], etc.) per, entre autres, cartografiar las zònas d'alunissatge e de determinar la consisténcia del sòl lunar. Per aténher la Luna, los responsables acabèron per causir lo metòde audaciós del [[rendètz-vos en orbita lunara]], que demanda de dispausar de doas naus espacialas que lo [[Modul lunar Apollo|modul lunar]] destinat a l'alunissatge. La fusada giganta de {{unitat|3000|tonas}} [[Saturn V]], capabla de plaçar en orbita bassa {{unitat|118|tonas}}, foguèt realizada per lançar los veïculs de l'expedicion lunara. Lo programa gaudiguèt d'un budgèt considerable (135 miliards de [[Dolar american|dolars]] valor 2005) e mobilizèt fins a {{formatnum:400000}} personas. Dos accidents grèus foguèron a deplorar pendent lo projècte: l'incendi al sòl de la nau espaciala [[Apollo 1]] que l'equipatge moriguèt brutlat e que provoquèt un repòrt de gaireben dos ans del calendièr e l'explosion d'una sèrva d'oxigèn de la nau espaciala [[Apollo 13]] que l'equipatge subrevisquèt en utilizant lo modul lunar coma nau de secors. Las missions lunaras permetèron d'aver una coneissença melhora del nòstre [[Satellit natural]]. Lo programa Apollo favorizèt l'espandiment de novelum dins lo domeni de las [[sciéncia dels materials|sciéncias dels materials]] e contribuiguèt al vam de l'[[informatica]] e tanben de metòdes de [[gestion de projècte]] e de tèst. Las fotos de la Tèrra, mond multicolòr isolat dins un espaci ostil, e aquelas de la Luna, mond gris e mòrt, favorizèron una presa de consciéncia mondiala sul caractèr excepcional e fragil de nòstra planeta. Lo programa es a l'origina d'una scission dins la [[comunautat scientifica]] e d'entre los decideires entre partisans d'una exploracion robotica jutjada mai eficaça e aqueles per que l'exploracion umana a una fòrta valor simbolica, que justifica son suscòst. == Lo contèxte == === La Guèrra Freja === {{Article detalhat|Guèrra Freja}} Pendent los [[ans 1950]], la [[Guèrra Freja]] èra a l'apogèu entre los [[Estats Units d'America]] e l'[[URSS|Union sovietica]], ambedoas [[superpoténcia]]s de l'epòca. Se manifestèt per d'afrontaments militars indirèctes ([[Guèrra de Corèa]]), e una [[corsa als armaments]] que se desvolopèron los [[missil balistic|missils]] intercontinentals portaires de tèstas militaras nuclearas capablas d'aténher lo territòri nacional de l'adversari. Ambedós païses desvolopèron aquelas fusadas utilizant largament los trabalhs e l'expertisa de sabents e tecnicians alemands qu'avián realizat lo primièr veïcul d'aquel tipe pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la fusada [[V2 (missil)|V2]]. L'Union sovietica prenguèt l'avançada capitant en 1956 lo primièr tir d'un missil intercontinental, la [[R-7 Semiorka]], davancièr de la fusada [[Soiuz (lançaire)|Soiuz]]. Aquela fusada de {{unitat|280|tonas}} es fòrça poderosa perque deu portar una [[bomba A]] pesant {{unitat|5|tonas}}. Los missils estatsunians de longa portada desvelopats mai tard, concebut per portar de [[bomba H|bombas H]] tecnicament mai avançadas e mai leugièras ({{unitat|1.5|tona}}), son mens grandas e son encara en fasa d'estudi a la fin dels ans 1950<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4201/ch1-5.htm |títol=This New Ocean: A History of Project Mercury - Redstone and Atlas |data=1989 |autor=Loyd S. Swenson Jr.,James M. Grimwood,Charles C. Alexander (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. === La corsa cap a l'espaci === {{Article detalhat|Corsa cap a l'espaci}} En julhet de 1955, los Estats Units d'America e l'URSS anoncièron, cadun de lor costat, que lançaràn un [[satellit artificial]] dins l'encastre de trabalhs scientifics prevists per l'[[An geofisic internacional]] (julhet de 1957—decembre de 1958)<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4211/ch5-1.htm |títol=Beyond the Atmosphere: Early Years of Space Science - CHAPTER 5 THE ACADEMY OF SCIENCES STAKES A CLAIM |data=1980 |autor=Homer E. Newell (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. Al començament de 1956, lo conceptor de la Semiorka, [[Serguèi Korolov]], capitèt a convéncer los dirigents sovietics d'utilizar son missil coma lançaire espacial<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/sputnik/siddiqi.html |títol=Korolev, Sputnik, and The International Geophysical Year |autor=Asif A. Siddiqi (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. Jos la suspresa generala, lo 4 d'octobre de 1957, l'Union sovietica foguèt la primièra a plaçar en orbita lo satellit [[Spotnik 1]]. L'opinion internacionala foguèt enfachinada per l'eveniment qu'anonciava lo començament d'una nòva èra tecnica e scientifica. Foguèt un tust pels responsables e l'opinion publica als Estats Units, fins ara persuadits de lor superioritat tecnica. Los dirigents sovietics, d'en primièr suspreses par l'impacte d'aquel lançament, comprenguèron alara lo prestigi internacional que lo regim pòt tirar dels succèsses de sa politica espaciala; decidiguèron de se lançar dins un programa ambiciós<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/sputnik/sputorig.html |títol=Sputnik and the Origins of the Space Age |autor=Roger D. Launius (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. A la meteissa epòca, lo [[programa Vanguard]], parelh estatsunian del [[Programa espacial rus]] lançat mai tard e tròp ambiciós, es una seguida d'escacs. L'equipa de [[Wernher von Braun]] capitèt fin finala a lançar lo primièr satellit dels Estats Units d'America, [[Explorer 1]], lo 1{{èr}} de febrièr de 1958 mercé al lançaire [[Juno I]] improvisat amb un [[missil balistic]] [[PGM-11 Redstone|Redstone]]. Mas la pichona talha de la carga utila comparada a aquela de l'Spotnik semblèt confirmar l'avançada sovietica. Quitament s'èra reticent a investir massissament dins l'espacial civil, lo president dels Estats Units [[Dwight David Eisenhower|Dwight D. Eisenhower]] decidiguèt lo 29 de julhet de 1958 de crear una agéncias espaciala civila, la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]], que deguèt permetre d'unir los eforces estatsunians per contrar melhor las capitadas sovieticas: la [[corsa cap a l'espaci]] èra lançada<ref group="N">Mas D. Eisenhower regetèt lo projècte de desbarcament sus la Luna prepausat per la NASA a partir de 1960 (font J. Villain).</ref>. Lo meteis an comencèt lo [[programa Mercury]] que deguèt permetre la mesa en orbita de las primièras missions abitadas estatsunianas. Mas los Sovietics, que dispausavan d'una avançada granda e d'una fusada fisabla podent portar una gròssa carga utila, contunhèron pendent los ans seguents de multiplicar las primièras: primièr èsser vivent plaçat en orbita amb la cana [[Laika]] ([[Spotnik 2]]), primièr satellit a escapar l'atraccion terrèstra ([[Luna 1]]), primièr satellit a s'espotir sus la Luna ([[Luna 2]]), primièra fòto de la fàcia amagada de la Luna ([[Luna 3]]), primièr èsser vivent a tornar vivent aprèp que domorèt dins l'espaci (los cans [[Belka e Strelka]] de [[Spotnik 5]]), primièr susvolada de [[Vènus (planeta)|Vènus]] ([[Venera 1]]). === Lo lançament del programa Apollo === [[Fichièr:Kennedy Giving Historic Speech to Congress - GPN-2000-001658.jpg|thumb|left|Lo [[John Fitzgerald Kennedy|president Kennedy]] anóncia lo lançament del programa al [[Congrès dels Estats Unis d'America]], lo 25 de mai de 1961]] Quand arribèt al poder en genièr de 1961, lo president [[John Fitzgerald Kennedy|John F. Kennedy]], coma son predecessor, èra pauc aclin a donar de mejans importants al programa espacial civil<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|67}}]]</ref>. Mas lo lançament del primièr òme dins l'espaci pels Sovietics ([[Iurii Gagarin]], 12 d'abril de 1961) o convenquèt de la necessitat de dispausar d'un programa espacial ambiciós per recobrar lo prestigi internacional perdut. L'escac del [[desbarcament de la Baia dels Pòrcs]] (abril de 1961) destinat a capvirar lo regim de [[Fidel Castro]] installat a [[Cuba]], que damatgèt un pauc mai l'imatge dels Estats Units d'America davant las autras nacions, contribuiguèt tanben sens dobte a son cambi de posicion<ref>[[#XP|Xavier Pasco, ''op. cit.'', {{p.|83-84}}]]</ref>. John Kennedy demandèt a son vicepresident [[Lyndon B. Johnson]] de li designat un objectiu qui permetriá als Estats Units d'America de tornar prene l'egemonia a l'Union sovietica. D'entre las pistas evocadas èran la creacion d'un laboratòri espacial dins l'espaci e una simpla susvolada lunara. Lo vicepresident, qu'èra un viu suportaire del programa espacial, li respond que la recerca e l'industria estatsuniana an la capacitat d'enviar una mission abitada sus la Luna e lo recomandèt de retenir aquel objectiu<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|68-69}}]]</ref>. Lo 25 de mai de 1961, lo president anoncièt davant lo [[Congrès dels Estats Units d'America]] lo lançament d'un programa que deu menar d'astronautas del país sul sòl lunar « abans la fin de la decennia »<ref>{{Ligam web |lenga=en |url=http://www.archive.org/details/jfks19610525 |títol=Discors prononciat lo 25 de mai de 1961 pel president John Fitzgerald Kennedy ''(archiu audio)'' |site=Internet Archive}}</ref>{{,}}<ref group="N">Las equipas de la NASA avián indicat que lo desbarcament sus la Luna poiriá se far a partir de 1967 mas l'administrator de l'agéncia, [[James E. Webb]], preferèt apondre dos ans per prene en compte d'escasença (font Monographie NASA :'' Apollo: A Retrospective Analysis'').</ref>. Confirma sa decision dins un autre discors demorat celèbre, « ''[[we choose to go to the Moon]]'' », lo 12 de setembre de 1962. La proposicion del president recep un sosten entosiasta dels elegits de totes los orizonts politics e de l'opinion publica, traumatizats pels succèsses de l'astronautica sovietica<ref>[[#XP|Xavier Pasco, ''op. cit.'', p.75]]</ref>. Lo primièr budgèt del nòu programa nomenat Apollo — nom causit par [[Abe Silverstein]] alara director dels vòls espacials abitats<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4407vol7Chap2.pdf |títol=Exploring the Unknown Project Apollo: Americans to the Moon |pagina=389 |autor= John M. Logsdon (NASA) |consultat lo={{date|13|octobre|2009}} }}</ref>{{,}}<ref group="N">Abe Silverstein èra ja a l'origina del nom de bateg del programa Mercury (=Mercuri dieu roman coma Apollo=Apollon). Apollo es l'acronime (trobat ''a posteriori'') per ''America's Program for Orbital and Lunar Landing Operations''.</ref> — foguèt votat a l'unanimitat pel [[Senat dels Estats Unis d'America]]. Los fons balhats a la NASA passèron de 500 milions de dòlars en 1960 a 5,2 miliards de dòlars en 1965, an de son budgèt máger. La NASA, mercé a son administrator [[James E. Webb]], podèt obtenir cada an los fons que desirava fins al desbarcament sus la Luna, quitament quand lo sosten dels elegits s'aflaquissiá aprèp 1963. James Webb capitèt a obtenir lo supòrt solide del president [[Lyndon B. Johnson]] que succediguèt al presedent Kennedy assacinat en 1963<ref name="RDL">[[#RL|Roger D. Launius, ''op. cit.''Gearing Up for Project Apollo]]</ref>. {{clr}} == Lo desvolopament del projècte Apollo == === La causida del metòde: lo rendètz-vos orbital lunar === [[Fichièr:John C. Houbolt - GPN-2000-001274.jpg|thumb|[[John Houbolt]] explicant lo scenari del ''LOR'' que capitèt a promòure pas sens dificultats.]] Dempuèi [[1959]] d'estudis foguèron lançats dins l'agéncia espaciala dins una perspectiva de long tèrme, sul biais de pausar un veïcul abitat sus la Luna. Tres scenaris principals sortiguèron<ref name="RDL" /> : * lo mandadís dirècte d'una nau sus la Luna (''Direct Ascent''): una fusada de fòrta poténcia envia la nau completa; aquel alunís sus la Luna puèi ne s'enlaira abans de tornar sus Tèrra; * lo rendètz-vos orbital a l'entorn de la Tèrra (EOR per ''Earth-Orbit Rendez-vous''): per limiter los riscs e lo còst de desvelopament de la fusada Nova, los compausants de la nau son enviats en orbita terrèstra per doas o mai fusadas mens poderosas. Aqueles diferents elements son assemblats en orbita en utilizant possiblament una [[estacion espaciala]] coma basa arrèr. Lo debanament del vòl de la nau, enseguida, es lo mèsme qu'aquel del primièr scenari; * lo [[rendètz-vos en orbita lunara]] (LOR per ''Lunar Orbital Rendez-vous''): una sola fusada es utilizada mas la nau espaciala compòrta dos sosensembles que se separan un còp que l'orbita lunara es atencha. Un modul dich « lunar » se pausa sus la Luna amb dos dels tres astronautas e se n'enlaira per tornar menar los astronautas fins al modul dich « de comanda », demorat en orbita a l'entorn de la Luna, que pren en carga lo retorn dels astronautas cap a la Tèrra. Aquela solucion permet d'estalviar de pes al respècte dels autres scenaris (fòrça mens de combustible es necessari per far alunir puèi s'enlairar los òmes) e permet de concebre una nau destinada a sa mission pròpriament lunara. E mai, la fusada de desvelopar es mens poderosa qu'aquela demandada pel primièr scenari. [[Fichièr:S-IC engines and Von Braun.jpg|thumb|left|[[Wernher von Braun]], responsable del desvolopament de la Saturn V, fotografiat devant lo primièr estatge de la fusada.]] Quand lo president [[John Fitzgerald Kennedy|John Kennedy]] donèt a la NASA, en 1961, l'objectiu de far alunir d'òmes sus la Luna abans la fin del decenni, l'evaluacion d'aqueles tres metòdes èra ancara pauc avançada. L'agéncia espaciala mancava d'elements: aviá pas encara realizat un sol vertadièr vòl espacial abitat (lo primièr vòl orbital de la capsula [[Programa Mercury|Mercury]] se faguèt sonque en setembre de 1961). L'agéncia espaciala podava pas evaluar l'amplor de las dificultats soslevadas pels rendètz-vos entre veïculs espacials e mestrejava pas l'aptitud dels astronautas a suportar de longas demoranças dins l'espaci e a i trabalhar; e mai los lançaires patiguèron d'una seriá d'escacs que l'incita a la prudéncia dins las causidas de las tecnicas. Atal, pr'amor que la causida del metòde condiciona las caracteristicas d'aqueles veïculs espacials e dels lançaires de desvelopar e que tot retard pres dins aquela decision impacta lo tèrme, la NASA prenguèt mai d'un an, passat en estudis e en debats, abans que lo scenari del LOR siá fin finala causit. Al començament d'aquela fasa d'estudi, la tecnica del [[rendètz-vos en orbita lunara]] (LOR) es la solucion qu'aguèt mens de supòrts malgrat las demonstracions detalhada de [[John Houbolt|John C. Houbolt]] del [[Langley Research Center|Centre de Rececas de Langley]]. Al vejaire de fòrça especialistas e responsables de la NASA, lo rendètz-vos entre modul lunar e modul de comanda a l'entorn de la luna pareis instintivament tròp riscat: se los moduls capitan pas a se jónher en orbita lunara, los astronautas ocupant lo modul lunar an pas pas la possibilitat de frenar lor veïcul per se daissar davalar cap a la Tèrra al contrari dels autres scenaris; son alara condemnats a tornejar indefinidament a l'entorn de la Luna. Los avantatges del LOR, subretot lo ganh sus la massa a plaçar en orbita, son pas apreciats a lor justa mesura. Pasmens, a mesura que los autres scenaris son apregondits, lo LOR ganhava en credibilitat. Los partisans del vòl dirècte — [[Maxime Faget|Max Faget]] e los seus òmes del Centre dels Vòls Abitats prenguèron en compte de la dificultat de far alunir una nau completa sul sòl lunar accidentat e amb de caracteristicas incertanas<ref name="cf-1" />. Lo quite [[Wernher von Braun]], que menava l'equipa del [[Centre de vòl espacial Marshall]] que deguèt desvelopar lo lançaire es partisan d'un rendètz-vos orbital terrèstre, acabèt per èsser convençut que lo LOR es l'unic scenari capable dels respectar lo tèrme fixat pel president Kennedy. Al començament de l'estiu [[1962]], alara que los principals responsables de la NASA èra totes convertits al LOR, aquel scenari butava contra lo [[vetò]] de Jerome B. Wiesner, conselhièr scientific del president Kennedy. La causida del LOR foguèt fin finala acceptada lo 7 de novembre de 1962. A partir de julhet, 11 societats aerospacialas estatsunianas foguèron sollicitadas per la construccion d'un [[Modul lunar Apollo|modul lunar]] sus la basa d'un quasèrn de las cargas somàrias<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] NASA-Grumman Negotiations</ref>. {{clr}} === Un cambiament d'escala === [[Fichièr:S64-22331.jpg|thumb|Lo programa Apollo provòca un cambi d'escala: comparason dels lançaires e veïculs espacials de programas Mercury, Gemini e Apollo]] [[Fichièr:Apollo Saturn 500F and VAB.jpg|thumb|Lo bastiment d'assemblatge (VAB) de la fusada Saturn V; la fusada de {{unitat|110|mètres}} de naut en cors de desplaçament dona l'escala.]] [[Fichièr:Apmisc-MSFC-6870792.jpg|thumb|Lo primièr estatge de la fusada Saturn V en cors de construccion al centre de Michoud]] Lo 5 de mai de 1961, qualques jorns abans lo lançament del programa Apollo, l'astronauta [[Alan Shepard]] efectuèt lo primièr vòl espacial estatsunian (mission [[Programa Mercury|Mercury 3]]). De fach, es un simple [[vòl suborbital]] perque la fusada [[Mercury-Redstone]] utilizada (i a pas d'autre [[lançaire (astronautica)|lançaire]] disponible) aviá pas una poténcia sufisenta per plaçar en orbita la pichona capsula espaciala Mercury d'una massa un pauc superiora a una tona<ref group="N">La capsula Mercury es montada fins a una altitud de {{unitat|180|km}} abans de davalar descrivent una trajectòria balistica</ref>. Lo programa lunar demanda de poder plaçar en orbita bassa una carga utila de {{unitat|120|tonas}}. Lo cambi d'escala que ne resulta es plan important: la NASA passèt de la fusada de {{unitat|30|tonas}} que lancèt Alan Shepard a las {{unitat|3000|tonas}} de [[Saturn V]] qu'obliguèt a desvelopar de motors d'una poténcia fins alara jamai atencha e a utilizar de tecnologias novèlas coma l'utilizacion de l'[[idrogèn liquid]]. Los personals afectats al programa espacial civil cresquèron al respècte. Entre 1960 e 1963, lo nombre d'emplegats de la NASA passèt de {{formatnum:10000}} a {{formatnum:36000}}. Per aculhir los nòus efectius e dispausar d'installacions adaptadas al programa lunar, la NASA creèt tres nòus centres totes afectats al programa Apollo amb de perimètres precisament delimitats: Lo ''Manned Spacecraft Center'' (MSC)<ref group="N">Renomenat Lyndon B. Johnson Space Center a la mòrt del president en [[1973]]</ref>, edificat en 1962 prèp d'[[Houston]] al [[Tèxas]], foguèt destinat a la concepcion e la qualificacion de las naus espacialas (modul lunar e CSM), l'entraïnament dels astronautas e lo seguit de las missions depuèi lo començament. D'entre las installacions presentas sul site, i a lo centre de contraròtle de las missions, los simulators de vòl e dels equipaments destinats a simular las condicions espacialas e utilizats per testar las liurasons dels industrials. Lo centre èra dirigit per [[Robert Gilruth]], ancian engenhaire de la [[National Advisory Committee for Aeronautics|NACA]], que ten un ròtle de primièr plan per l'activitat dels vòls abitats dempuèi 1958. Al contrari dels dos autres establiments creats pel programa Apollo, lo MSC foguèt activat pel [[programa Gemini]]. Emplegava en 1964 {{formatnum:15000}} personas que {{formatnum:10000}} emplegats de societats aerospacialas<ref name=centres>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4208/ch1.htm |títol=SP-4208 LIVING AND WORKING IN SPACE : A HISTORY OF SKYLAB - From Concept through Decision, 1962-1969 |autor=W. David Compton et Charles D. Benson (NASA) |data=1983 |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.jsc.nasa.gov/history/jsc40/jsc40_pg1.htm |títol=JSC Celebrates 40 Years of Human Space Flight |editor=JSC (NASA) |consultat lo={{date|11|octobre|2009}} }}</ref>. Lo [[Centre de vòl espacial Marshall]] (George C. Marshall Space Flight Center o MSFC) es una anciana installacion de l'[[Armada de tèrra dels Estats Units d'America|Armada de Tèrra]] (Redstone Arsenal) situada prèp de [[Huntsville (Alabama)|Huntsville]] dins l'[[Alabama]] transferida en 1960 a la NASA amb los especialistas en majoritat alemands de missils balistics dirigits par Wernher von Braun qu'i trabalhèron. Von Braun ne demorèt responsable fins a 1970. Lo centre èra especializat dins la concepcion e la qualificacion dels lançaires de la familha Saturn. S'i trapavan los bancs d'ensages, de burèus d'estudi e d'installacions d'assemblatge. Los primièrs exemplars de la fusada [[Saturn I]] i foguèron bastits abans que la rèsta de la produccion siá confiat a l'industria. Empleguèt fins a {{formatnum:20000}} personas<ref name=centres/>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://history.msfc.nasa.gov/history_fact_sheet.html |títol=Marshall Space Flight Center History Office - Historical Facts |editor=MSFC (NASA) |consultat lo= 11 d'octobre de 2009}} }}</ref>. Lo [[Centre espacial Kennedy]] (KSC), situat sus l'[[Merritt Island|illa Meritt]] en [[Florida]], es lo site ont son lançadas las fusadas gigantas del programa Apollo. La NASA qu'aviá besonh d'installacions a l'escala de la fusada [[Saturn V]] construguèt en 1963 aquela novèla [[basa de lançament]] que tòca aquela de [[Basa de lançament de Cap Canaveral|Cape Canaveral]] apartenent a l'[[United States Air Force|Armada de l'Aire dels Estats Units d'America]] e d'ont avián estat lançadas, fins ara, totas las missions abitadas e las sondas espacialas de l'agéncia<ref>{{ligam web |lenga=en |url=http://www.spaceline.org/capehistory/3a.html|titre=The history of Cap Canaveral : chapter 3 NASA arrives (1959-present) |editor=Spaceline.org |data=6 de julhet de 2009}}</ref>. Lo centre efectua la qualificacion de la fusada assemblada (« all up ») e contraròtle las operacions sul lançaire fins a son envòl. Emplegava en 1965 fins {{formatnum:20000}} personas. Al còr del centre espacial, lo [[complèxe de lançament 39]] compòrta 2 airals de lançament e un immens [[bastit d'assemblatge]], lo [[Vehicle Assembly Building|VAB]] (nautor {{unitat|140|mètres}}), que mai d'unas fusadas Saturn V podavan èsser preparadas en parallèl. De plataformas de lançament mobilas permetent de transportar la fusada Saturn assemblada fins al site de lançament. Lo primièr lançament dempuèi lo nòu terren foguèt aquel d'[[Apollo 4]] en 1967. Fins a 2011, lo complèxe èra utilizat per lançar la [[nau espaciala americana]]<ref name=centres/>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasa.gov/centers/kennedy/about/history/story/ch4.html |títol=Kennedy Space Center Story - Chapter 4 |editor=KSC (NASA) |consultat lo=11 d'octobre de 2009 }}</ref>. D'autres establiments de la NASA, jogavan un ròtle mens dirècte que s'ocupavan sonque d'una partida de lor activitat pel programa Apollo. En 1961, lo [[John C. Stennis Space Center]] foguèt edificat dins l'Estat del [[Mississipí (Estat)|Mississipí]]. Lo nòu centre dispausava de bancs d'ensags utilizats per testar los [[motor-fusada|motors-fusadas]] desvelopats pel programa<ref>[http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/Apollomon/Apollo.htmlMonographie NASA ''Project Apollo : A Retrospective Analysis ''Gearing Up for Project Apollo'''']</ref>. L'[[Ames Research Center]] es un centre de recerca ancian (1939) situat en [[Califòrnia]] que las bufariás èran utilizadas per realizar la forma de la capsula Apollo en vista de son entrada dins l'atmosfèra terrèstra. Lo [[Langley Research Center]] (1914), situat a [[Hampton (Virgínia)|Hampton]] ([[Virgínia]]) abrigava d'autras bufariás. Foguèt utilizat fins a 1963 coma sèti al MSC e contunhèt, en seguida, d'abrigar de simulators del programa. Lo [[Jet Propulsion Laboratory]] (1936), prèp de [[Los Angeles]] (Califòrnia), èra especializat pel desvelopament de las sondas espacialas. Dins aquel centre foguèron concebudas las familhas de sondas espacialas que permetèron de reconéisser lo mitan lunar ([[programme Surveyor]], etc.)<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|238-239}}]]</ref>. === Lo ròtle de l'industria astronautica === Las principalas entrepresas de l'astronautica foguèron fòrtament implicadas dins lo programa que se traduguèt per un aument considerable dels personals — aquel destinat als projèctes de la NASA passèt dins aquel periòde de {{formatnum:36500}} fins a {{formatnum:376500}} — e la construccion d'establiments de granda talha. La societat [[Califòrnia|californiana]] [[North American]], avionaire celèbre per aver bastit los [[North American B-25 Mitchell|B-25]] e lo caçaire [[North American P-51 Mustang|Mustang]] pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]], tenguèt un ròtle central dins lo programa. L'arrèst e l'escac de fòrça projèctes aeronautics conduguèt son president a misar sul desvelopament de l'[[astronautica]]. La societa èra ja coneguda dins lo domeni produsent l'[[avion fusada]] [[North American X-15|X-15]]. Pel programa Apollo, la societat provesiguèt gaireben totes los compausants sensibles levat lo [[Modul lunar Apollo|modul lunar]] qu'èra confiat a la societat [[Grumman]] situada a Bethpage, [[Long Island]] ([[Nòva York (estat)|Estat de Nòva York]]). La division ''motor'' [[Pratt & Whitney Rocketdyne|Rocketdyne]] de North American fabricava los dos principals motors-fusadas los [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] e [[F-1 (motor-fusada)|F-1]] dins l'usina de [[Canoga Park]], alara que sa division ''Espace'' bastissiá lo segond estatge de la [[Saturn V]] a [[Seal Beach]] e lo [[modul de comanda e de servici Apollo]] a [[Downey]]. L'encendi de la nau [[Apollo 1]] e fòrça problèmas encontrats dins lo desvolopament del programa provocant la fusion de North American amb la societat Rockwell Standard Corporation en 1967; lo nòu grop desvolopèt dins los ans 1970-1980 la [[nau espaciala americana]] abans d'èsser absorbada en 1996 per [[Boeing]]. La societat [[McDonnell Douglas]] bastissiá lo tresen estatge de la Saturn V a [[Huntington Beach]] en Califòrnia alara que lo primièr estatge foguèt bastit dins l'[[Centre d'assemblatge de Michoud|establiment de Michoud]] ([[Loïsiana]]) de la NASA per la societat [[Chrysler]]. D'entre los fornidors mágers lo laboratòri dels instruments del [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) que concebiá lo sistèma de pilotatge e de navigacion de las doas naus abitadas Apollo<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|240-241}}]]</ref>. === Un desfís tecnic e organizacional de primèra === Lo projècte Apollo èra un desfís de primièra sul plan de la tecnica e de l'organizacion: caliá ajustar un lançaire espacial que lo gigantisme donèt de problèmas jamai encontrats fins ara, dos nòus motors innovants per lor poténcia ([[F-1 (motor-fusada)|F-1]]) o lor tecnologia ([[J-2 (motor-fusada)|J-2]]), de naus espacialas d'una granda complexitat amb una exigéncia de fisabilitat nauta (probabilitat de pèrda de l'equipatge inferiora a 0,1 %) e un calendièr serrat (8 ans entre lo començament del programa Apollo e la data finala fixada pel president Kennedy pel primièr alunissatge d'una mission abitada). Lo programa coneguèt fòrça fracasses pendent la fasa de desvelopament que totes foguèron resolguts mercé a la mesa a disposicion de fons excepcionals amb punt culminant en 1966 (5,5 % del budgèt federal balhat a la NASA), mas tanben una mobilizacion d'actors dins totes los nivèls e la realizacion de metòdes organizacionals (planificacion, gestion de crisis, gestion de projècte) que difusèron dins lo mond de l'entrepresa. <center> {|class="wikitable" style="text-align:center; width:70%;" |+ Budgèt de la NASA entre 1959 e 1970 <small>(en miliards de dolars)</small><ref>Jornal ''[[Le Monde]]'' del 16 de julhet de 1969</ref>{{,}}<ref name="budgetnasa">{{Ligam web |url=http://www.richardb.us/nasa.html#graph |títol=Putting NASA's Budget in Perspective |autor=Richard Braastad |consultat lo=5 d'octobre de 2009 }}</ref> |- ! scope=row | An |1959||1960||1961||1962||1963||1964||1965||1966||1967||1968||1969||1970 |- ! scope=row | Budgèt del programa Apollo | || || || 0,535 || 1,285 || 2,27 || 2,51 || 2,97 || 2,91 || 2,556 || 2,025 || 1,75 |- ! scope=row | Budgèt total de la NASA | 0,145 || 0,401 ||0,744 ||1,257 || 2,552 || 4,171 || 5,093 || 5,933 || 5,426 || 4,724 || 4,253 || 3,755 |- ! scope=row | Budgèt NASA<br />( % del budgèt de l'Estat federal ) | 0,2 || 0,5 || 0,9 || 1,4 || 2,8 || 4,3 || 5,3 || 5,5 || 3,1 || 2,4 || 2,1 || 1,7 |} </center> La mesa al punt del [[F-1 (motor-fusada)|motor F-1]], d'arquitectura convencionala mas d'una poténcia excepcionala ({{unitat|2.5|tonas}} d'[[ergòl]]s brutlats per segonda) èra fòrça loga a causa de problèmas d'instabilitat al nivèl de la [[cambra de combustion]] que foguèron resolguts sonque combinant d'estudis empirics (coma l'utilizacion de pichonas cargas explosivas dins la cambra de combustion) e trabalhs de [[recerca fondamentala]]<ref>{{Ligam web |lang=en |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch4.htm |site=history.nasa.gov |títol=Stages to Saturn ''III. Fire, Smoke, and Thunder: The Engines - The injector and combustion stability'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo={{date|5|octobre|2009}} }}</ref>. Lo segon estatge de la fusada Saturn V, qu'èra ja un esplech tecnic a causa de la talha de la sèrva d'idrogèn, aguèron plan de mal a enfrentar la cura d'amagriment imposada per l'aument de la carga utila a mesura de son desvelopament<ref>{{Ligam web |lang=en |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch7.htm |site=history.nasa.gov |títol=Stages to Saturn ''7. The Lower Stages: S-IC and S-II : Crisis at Seal Beach'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo= 5 d'octobre de 2009}} }}</ref>. Mas las dificultats mai importantas toquèron los dos moduls abitats del programa: lo CSM e lo modul lunar Apollo. Lo lançament del desvelopament del modul lunar aviá pres un an de retard a causa de las esitacions sus lo scenari del desbarcament lunar. Èra un veïcul entièrament nòu que cap d'experiéncia precedenta se podava far referéncia, e mai èra fòrça complèxe a causa de son ròtle. Los problèmas multiples — massa plan superiora a las previsions, dificultat de concebre de logicials indispensables per la mission, qualitat deficienta, motorizacion — provoquèron de retards tan importants qu'un temps menacèron lo tèrme del programa tot entièr<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] Lunar Module Refinement</ref>{{,}}<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] Lunar Module</ref>{{,}}<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] The LM: Some Questions, Some Answers</ref>{{,}}<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]] Worries and Watchdogs</ref>. Los tèsts avián una importáncia considerabla dins l'encastre del programa perque representèron prèp de 50 % de la carga de trabalh totala. L'avançada de l'informatica permetèt pel primièr còp dins un programa astronautica, de debanar automaticament la sequéncia dels tèsts e l'enregistrament de mesuras de centenats de paramètres (fins 1000 per un estatge de la fusada Saturn V) çò que permetèt als engenhaires de se concentrar sus l'interpretacion dels resultats e mermar la durada de la fasas de qualificacion. Cada estatge de la fusada Saturn V èra somés a quatre sequéncias de tèst: un tèst sul site del constructor, dos sul site del MSFC, amb e sens mesa al fuòc amb de sequéncias de tèst per sossistèma puèi repeticion del compte al revèrs e un [[tèst d'integracion]] fin finala al centre espacial Kennedy un còp la fusada assemblada<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch8.htm |títol=Stages to Saturn ''8. From Checkout to Launch: The Quintessential Computer'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo={{date|6|octobre|2009}} }}</ref>. === Los astronautas: recrutament, ròtle e entraïnament === [[Fichièr:Apollo 8 Crewmembers - GPN-2000-001125.jpg|thumb|left|L'equipatge d'Apollo 8 (d'esquèrra fins a drecha James A. Lovell Jr., William A. Anders e Frank Borman) dabans un dels simulators del Centre espacial Kennedy]] Lo primièr grop de 7 astronautas seleccionats pel [[programme Mercury]] avián estat recrutat d'entre los pilòts d'ensags militars avent un diplòma de nivèl minim de licéncia dins de domenis tocant a l'engenheriá, vièlh de mens de 40 ans e satisfasent un ensems de critèris fisics e psicologics. Las seriás de recrutament efectuadas en 1962 (9 astronautas del grop 2), 1963 (14 astronautas del grop 3) e 1966 (15 astronautas del grop 5) suportèron los mèmes critèris de causida en baissant l'edat a 35 puèi 34 ans, amb mendre d'oras de vòl necessàrias e espandissent la gama des diplòmas acceptats. En parallèl, dos grops d'astronautas scientifics amb un doctorat foguèron recrutat en 1965 (grop 4) e 1967 (grop 6) qu'un sol volará<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''APPENDIX 6 : Astronaut Classes Selected Through 1969'']]</ref>. Los astronautas passavan fòrça temps dins los simulators del CSM e del modul lunar mas tanben recebèron, entre autres, des cors d'[[astronomia]] per la [[navigacion astronomica]], de [[geologia]] per los preparar a l'identificacion de ròcas lunaras e de [[fotografia]]. Passèron d'oras de vòl sus avions d'entraïnament de reaccion [[Northrop T-38 Talon|T-38]] per mantenir lors competéncias de pilòt (3 astronautas del grop 3 se tuèront en s'entraïnant sus T-38). Èran implicats fòrça en amont dins lo processés de concepcion e realizacion de las naus abitadas<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''APPENDIX 7 : Crew training and simulation'']]</ref>. Fin finala, lor èran demandat de consacrar una partida de lor temps a d'afars de relacions publicas qu'èran de tornadas dins las entrepresas que participavan al projècte. [[Deke Slayton]] tenguèt ròtle oficiós mas efectiu de cap dels astronautas causissent los equipatges de cada mission e defendent lo vejaire dels astronautas pendent l'elaboracion del projècte e de las missions<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''SELECTING AND TRAINING THE CREWS :Organizing the Astronaut Corps'']]</ref>. Los veïculs espacials Apollo èran d'en primièr concebuts per donar una autonomia completa a l'equipatge en cas de talh de comunicacions amb lo centre de contraròtle sus Tèrra. Aquela autonomia balhada pels programas del sistèma de navigacion e de pilotatge foguèt dins los fachs plan mermada quand las proceduras seguidas per las missions Apollo se fixèron: èra lo contraròtle al sòl a [[Houston]] que donava los principals paramètres coma la posicion de la nau espaciala e lo vector de la pujada abans cada alucatge dels motors. Houston dispausava al moment dels primièrs vòls cap a la Luna de mejans de calcul mai poderoses e, mercé a la [[telemesura]], coneguèt perfièchament la posicion de las naus e lor trajectòria. Un còp una fasa de vòl engatjada, èra al torn a l'ordinator de bòrd d'aplicar las correccions necessàrias se basant sus de captors e sas capacitats de calcul. Encara, de l'ordinator que tengava un ròtle máger pel contraròtle dels motors (foncion autopilòt) e que gerissiá fòrça sossistèmas, per aquò era chafrat lo quatren òme de l'equipatge<ref>[[#CONA|Computers in Spaceflight The NASA Experience]] Chap. 2 Computers On Board The Apollo Spacecraft - The need for an on-board computer</ref>. Sens l'ordinator, los astronautas n'aurián pas pogut pausar lo modul lunar perque el sol podava optimizar sufisentament la consomacion de [[carburant]] per profeitar dels marges flacs disponibles<ref>[[#DIG|David A. Mindell, ''op. cit.'', {{p.|249}}]]</ref>. {{clr}} === La recerca de fisabilitat === [[Fichièr:Apollo 15 descends to splashdown.jpg|thumb|Lo retorn sus Tèrra d'[[Apollo 15]]. Un dels paracasudas s'entorchèt mas lor dimension aviá estat prevista per que dos sufison]] La NASA èra, dempuèi lo començament del projècte, fòrça sensibla als problèmas de fisabilitat. Lo mandadís d'astronautas sul sòl lunar èra una entrepresa fòrça mai riscada que los vòls espacials a l'entorn de la Tèrra. Per las missions en orbita terrèstra, en cas d'incident grèu, lo retorn se fasiá pro aisidament amb un buf de las [[retrofusada]]s. Al contrari, un còp que la nau daissava l'orbita terrèstre, un retorn dels astronautas sus Tèrra demandava que los principals sossistèmas conescan cap de defalhança. De biais pro empiric, la NASA aviá determinat que los compausants de la nau deurián permetre d'aténher una probabilitat de succès de mission de 99 % alara que la probabilitat de pèrda de l'equiptage deuriá èsser inferiora a 0,1 % sens prene en compte compte las micrometeorits e los rais cosmics que los efèctes èran mal coneguts a l'epòca<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4223/ch14.htm |títol=SP-4223 Before This Decade Is Out... - Interview Maxime Faget |editor=NASA |data=19 de septembre de 2001 |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>{{,}}<ref group="N">Un dels membres del burèl d'estudis faguèt remarcar que lo taus de pèrda fixat coma objectiu èra pas plan diferent de la probabilitat de mòrt dins un grop de 3 òmes de 40 ans pendent una durada de 2 setmanas.</ref>. L'arquitectura dels sossistèmas e la qualitat dels compausants elementaris dels veïculs e del lançaire deurián doncas respectar aqueles objectius. De causidas tecnicas garantissent une granda fisabilitat foguèron retengudas sul modul lunar coma sul modul de comanda e de servici. Los ergòls liquids utilizats pels motors son [[ipergolic]]s, es a dire que s'alucan espontanèament quand son meses en contacte que se pòt gaire empachar qu'un sistèma d'alucatge defalhe. Lor mesa jos pression es efectuada classicament mercé a d'[[èli]] supriment l'utilizacion a una fragila [[turbopompa]]. Per aténher lo taus de fisabilitat visada suls autres sossistèmas, la NASA envisatjèt d'en primièr de donar als astronautas la possibilitat de reparar los compausants defalhants. Mas aquela causida supausa de formar los astronautas a de sistèmas nombroses e complèxes, de portar d'aisinas e de pèças de cambi e de far accessibles los compausants de reparar, çò que fa que serián vulnerables a l'umiditat e a la contaminacion. La NASA renoncièt a aquela solucion en 1964<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' ]]</ref> e decidiguèt d'integrar dins la concepcion de la nau de solucions de contorn permetent de resòlvre tota anomalia damatjant un sossistèma critic. En cas de pana, de sistèmas de secors prenent lo relai dins un mòde mai o mens degradat. Atal, lo sistèma de navigacion del modul lunar (ordinator e [[centrala a inercia|sistèma inercial]]) èra doblat per un sistèma de secors desvolopat per un autre constructor per evitar qu'una meteissa familha de [[logicial]] meta en pana los dos sistèmas. Los quatre grops de motors de contraròtle d'atitud son gropat en parelhs independents, cadun podent cobrir lo besonh en mòde desgradat. Lo sistèma de regulacion termica èra doblat. Los circuits d'alimentacion electrica tanben èra doblats. L'antena de telecomunicacions en benda S podava èsser remplaçada per doas antenas mai pichonas en cas de defalhença. Pasmens aviá pas de parada a una pana de motor: sols de tèsts prigonds amb un maxim de realisme podavan permetre d'aténher lo taus de fisabilitat esperat. De solucions tecnicas conservatrises mas esprovadas foguèron dins qualques casses retenguts. Foguèt lo cas de l'energia electrica sul modul lunar (causida de las batarias), dels sistèmas [[Pirotecnica|pirotecnics]] (causida de sistèmas existissent estandardizats e esprovats) coma l'[[electronica]] al bòrd (los [[circuit integrat|circuits integrats]], pasmens qu'acceptats dins los ordinators, foguèron pas retengudas per la rèsta de l'electronica). Segon [[Neil Armstrong]], los responsables del projècte avián calculat que poiriá aver gaireben {{formatnum:1000}} anomalias per cada mission Apollo (fusada, CSM e LEM), chifra extrapolat del nombre de compausants e del taus de fisabilitat exigit dels constructors. seràn de fach en mejana 150<ref group="N">Las mai importantas son detalhadas dins los rapòrts redigits aprèp las missions disponiblas aquí [https://web.archive.org/web/20040618191651/http://www.hq.nasa.gov/alsj/frame.html]</ref>, çò qu'Armstrong atribuguèt a l'implicacion excepcionalament fòrta de las personas avent trabalhat sul projècte<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/ArmstrongNA_9-19-01.pdf |títol=Interview Armstrong 2001 |pagina=79 |autor=Richard Braastad |data=19 septembre 2001 |consulat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>. === Lo programa lunar sovietic en tela de fons === {{Article detalhat|Programa lunar abitat sovietic}} [[Fichièr:Manned Moon landers LK vs LM - to scale drawing.png|thumb|left|upright=1.2|Per compensar la poténcia mais flaca del lançaire N-1, los Sovietics avián concebut un modul lunar fòrça mai leugièr (a esquèrra del modul american) transportant un sòl cosmonauta]] Dempuèi [[Spotnik 1]], los dirigents de l'[[URSS|Union Sovietic]] e los responsables del [[Programa espacial sovietic]] avián totjorn capitat a mantenir lor avança sul programa estatsunian. Aviá cap de dopte dins l'esperit dels dirigents dels Estats Units d'America coma l'opinion publica que l'URSS anava lançar lo seu programa de vòl abitat cap a la Luna e avent per tòca de capitar abans los Estats Units d'America per conservar lo prestigi associat a lor dominacion pendent la primièra fasa de la corsa a l'espaci. Pasmens, aprèp una declaracion publica en 1961 d'un dirigent sovietic semblant que pareis afrontar lo desfís, pas mai d'informacion oficiala filtrèt sus l'existéncia d'un [[programa lunar abitat sovietic]] al punt de provocar lo dobte sus son existéncia per qualques representants del congrès dels Estats Units d'America que comencèron, per aquela rason, a contestar lo budgèt balhat al programa Apollo a partir de 1963<ref>[[#XP|Xavier Pasco, ''op. cit.'', {{p.|76}}]]</ref>. Mas, pels dirigents de la NASA, la menaça d'una capitada sovietica exerçava una pression de contunh sul calendièr del programa Apollo<ref group="N">Los dirigents de la NASA coneissián l'existéncia de la fusada giganta N1 mercé a de fotos presas, alara qu'èra quilhada sul pas de tir, per de satellits de reconeissença mas ne disposavan de cap autre detalh sul programa lunar sovietic (font: ''Robert C. Seamans, Jr. PROJECT APOLLO The Tough Decisions'').</ref>: la decision de lançar la mission circumlunar [[Apollo 8]], alara que la nau espaciala Apollo èra pas completament qualificada, constituissiá dins una mesura une presa de risc, qu'aviá estat largament motivada per la paur de se far doblar pels Sovietics. D'indicis menèron enseguida a baissar la pression suls decideires de la NASA dins la darrièra linha drecha que precediguèt lo lançament d'[[Apollo 11]]. Pendent los ans 1970, pas cap d'informacion filtrèt sus la realitat del programa sovietic e dins l'ambient de desencantament que seguèt la fin de programa Apollo, lo celèbre jornalista [[Walter Cronkite]] anoncièt grevament a son public que l'argent despensat per el aviá estat degalhat, perque {{citation|los Russes jamai avián estat dins la corsa}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/ArmstrongNA_9-19-01.pdf |títol=The Real Moon Landing Hoax |editor=Mark Wade (Encyclopedia Astronautica) |data= |consultat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>. Es sonqu'amb la [[glasnost]] a la fin dels [[ans 1980]] que comencèron a paréisser qualques informacions sul subjècte e calguèt esperar la casuda de l'URSS per que la realitat del programa lunar sovietic siá reconeguda pels dirigents russes. Al començament dels ans 1960, lo programa espacial abitat sovietic, tan performant fins ara, venguèt confús. [[Serguèi Korolov]], a l'origina dels succèsses mas manifèstes de l'astronautica sovietica, comencèt a concebre a l'epòca la fusada giganta [[N-1 (fusada)|N-1]] per que demandava lo desvelopament de motors criogenics performants (es a dire utilisant d'idrogèn coma aqueles en desvolopament en America) mas o neguèt [[Valentin Glochko]] que possedava un monopòli sus la fabricacion dels motors-fusadas. Pas cap de programa lunar aviá estat lançat en 1961 perque los responsables sovietics èran persuadits que la NASA anava cap al fracas<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|69}}]]</ref>. Lo primièr secretari del [[Partit communista de l'Union sovietica|PCUS]] [[Nikita Khrushchov]] demandèt en junh de 1961 a son aparat [[Vladimir Tchelomeï]]<ref name="Harvey">{{en}} Brian Harvey, ''The New Russian Space Programme'', John Wiley & sons, Hoboken, 1998 {{ISBN|0-471-96014-4}}</ref>, rival de Korolev, de desvolopar un lançaire, lo [[Proton (fusada)|Proton]] e una nau LK-1 (LK per ''Lounnyï korabl''' - Лунный корабль - nau lunar) en vista d'un vòl abitat circumlunar. Korolev ripostèt en prepausant una mission de desbarcament lunar basada sus una nau concurrenta, lo [[Soïoz (vïcul espacial)|Soïoz]] (Союз), capable de realizar de rendètz-vos en orbita e un modul d'aterriment L3. Constatant los progresses estatsunians, Khrushchov decidiguèt fin finala lo 3 d'agost de [[1964]], amb 3 ans de retard, de lançar las equipas sovieticas dins la corsa cap a la Luna: los programas [[Proton (fusada)|Proton]] (Прото́н) / [[Programa Zond|Zond]] (Зонд, « sonda ») de susvolada de la Luna per una sonda inabitada e N1-L3 de desbarcament d’un cosmonauta sus la Luna de Korolev recebèron alara lo fuèc verd del Politburo<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|70}}]]</ref>. Mas, la destitucion de Khrushchov, remplaçat per [[Leonid Brezhnev]] al cap del Partit comunista de l'URSS en octobre del meteis an, provoquèt de nòvas esitacions e de problèmas dins la reparticion dels fons entre ambedos programas<ref>{{fr}}[[Pierre Lorrain]], ''Pas de Lune rouge pour Moscou'' in ''[[Valeurs actuelles]]'', 23 juillet 2009</ref>. Pro andicapat per la mòrt de Korolev en [[1966]] e per l'insufiséncia dels mejans financièrs, lo desvelopament de la fusada N-1 encontrèt de problèmas majors (4 vòls, 4 escacs en 1969-1971) que provoquèt l'abandon lo 2 de mai de 1974. Foguèt la fin de las ambicions lunaras de l'URSS<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|71-76}}]]</ref>. Lo lançaire Proton coma la nau Soïoz aprèp de començaments laborioses an a l'ora d'ara un ròtle central dins lo programa espacial rus. == Los compausants del programa Apollo == [[Fichièr:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Lançament de la fusada [[Saturn V]] transportant l'equipatge d'[[Apollo 11]] que foguèt lo primièr a se pausar sus la Luna.]] [[Fichièr:J-2 science museum.jpg|thumb|Lo motor criogenic J2 desvolopat a partir de 1961 per la propulsion dels estatges superiors de la fusada Saturn.]] Los principals compausants del programa Apollo son la familha de [[lançaire (astronautica)|lançaires]] Saturn e de la doas naus abitadas: lo [[modul de comanda e de servici Apollo|CSM]] e lo [[Modul lunar Apollo|modul lunar]]. Per la demorança sus la Luna, un [[rover lunar|veïcul]] foguèt desvelopat e tanben un ensems d'instruments scientifics, l'[[ALSEP]]. === Las fusadas Saturn === Tres tipes de lançaires foguèron desvelopats dins l'encastre del programa Apollo: [[Saturn I]] que permetèt de confirmar lo mestritge de la mèscla LOX/LH2, [[Saturn IB]] utilizat pels primièrs tèsts de la nau Apollo en orbita terrèstra e fin finala, lo lançaire pesuc [[Saturn V]] que las performanças excepcionalas e jamai despassada fins ara, permetèron las missions lunaras. ==== Un lançaire pesuc pels satellits militars ==== Los davancièrs dels lançaires Saturn precedent lo programa Apollo e la creacion de la NASA. Al començament de 1957, lo [[Departament de la Defensa dels Estats Units d'America]] (DOD) identifiquèt lo besonh d'un [[lançaire (astronautica)|lançaire]] pesuc permetent de plaçar en orbita de [[Satellit espion|satellits de reconeissença]] e de telecomunicacions pesant fins a {{unitat|18|tonas}}. A l'epòca, los lançaires estatsunians mai poderoses en desvolopament podavan pel mai lançar {{unitat|1.5|tona}} en orbita bassa car derivan dels [[missil balistic|missils balistics]] fòrça mai leugièrs pan mai que lors omológs sovietics. En 1957, [[Wernher von Braun]] e los seus engenhaires, venguts coma el d'[[Alemanha]], trabalhavan a la realizacion dels missils intercontinentals [[PGM-11 Redstone|Redstone]] e [[PGM-19 Jupiter|Jupiter]] dins l'[[Army Ballistic Missile Agency]] (ABMA), un servici de l'[[Armada de tèrra dels Estats Units d'America]] situat [[Huntsville (Alabama)|Huntsville]] ([[Alabama]]). Aquela administracion li comanda un lançaire permetent de respondre a la demanda del DOD. Von Braun prepausèt un veïcul, que nomenèt Super-Jupiter, que lo primièr estatge, constituit de 8 estatges Redstone enfaissat a l'entorn d'un estatge Jupiter, donant {{unitat|680|tonas}} de buf necessari per lançar los satellits pesucs. La [[corsa cap a l'espaci]], que comencèt a la fin de 1957, convenquèt lo DOD, après examen de projets concurrents, de finançar en agost de 1958 lo desvelopament d'aquèl estatge 1 ara rebatejat Juno V puèi fin finala Saturn (la planeta situada al delá de Jupitèr). Lo lançaire utiliza, a la demanda del DOD, 8 motors-fusadas [[H-1 (motor-fusada)|H-1]] simple evolucion del propulsor utilizat sus la fusada Jupiter, çò que permetèt d'o realizar aviament<ref name="chapter 2">{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch2.htm |títol=Stages to Saturn ''The Saturn Building Blocks 2. Aerospace Alphabet: ABMA, ARPA, MSFC'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo={{date|3|octobre|2009}} }}</ref>. ==== La recuperacion del projècte Saturn per la NASA ==== Pendent l'estiu de 1958, la NASA, que vengava d'èsser creada, identifiquèt lo lançaire coma un compausant clau de son programa espacial. Mas al començament de 1959, lo Departament de la Defensa decidiguèt d'arrestar aquel programa costós que los objectius o cobrissián d'autres lançaires en desvolopament. La NASA obtenguèt son transferiment dins lo seu projècte e de meteis per las equipas de von Braun fin de 1959; aquò venguèt efectiu a la prima de 1960 e la nòva entitat de la NASA prenguèt le nom de [[Centre de vòl espacial Marshall]] (George C. Marshall Space Flight Center MSFC). La question dels estatges superiors del lançaire fins ara demorèt en suspens: l'utilizacion d'estatges de fusada existissentas, tròp pauc poderoses e d'un diamètre tròp pichon, èra gaire satisfasanta. Fin a 1959, un comitat de la NASA trabalhava sus l'arquitectura dels futurs lançaires de la NASA. Son animator, [[Abe Silverstein]], responsable del centre de recerca Lewis èra partisan de la propulsion amb de moteurs utilisant lo parelh idrogèn/oxigèn en experimentacion sus la fusada [[Atlas (fusada)|Atlas]]-[[Centaur (fusada)|Centaur]], capitèt a convéncer lo von Braun reticent d'apondre d'estatges superiors a la fusada Saturn. Lo comitat identifiquèt dins son rapòrt final sèis configuracions de lançaires de poténcia creissenta (codificats A1 fins a C3) permetent de respondre als objectius de la NASA tot en realizant progressivament lo modèl mai poderós. Lo centre Marshall estudiava en parallèl un lançaire gigant capable d'enviar una mission cap a la Luna: aquela fusada foguèt nomenada Nova, èra dotada d'un primièr estatge provesissent {{unitat|5300|tonas}} de buf e èra capable de lançar {{unitat|81.6|tonas}} sus una trajectòria interplanetària<ref name="chapter 2"/>. ==== Los Saturn IB e V dins lors configuracions definitivas ==== Quand lo president Kennedy arribèt al poder en 1961, las configuracions del lançaire Saturn èran totjorn en discussion, rebatant l'incertitud sus las missions futuras del lançaire. Mas, en julhet de 1960, Rocketdyne, seleccionat per la NASA, aviá començat los estudis sul motor [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] brutlant d'idrogèn e oxigèn e d'un buf de {{unitat|89|tonas}} retenguda per propulsar los estatges superiors. Lo mème motorista trabalhava dempuèi 1956, d'en primièr a la demanda de l'armada de l'Aire, sus l'enòrme motor [[F-1 (motor-fusada)|F-1]] ({{unitat|677|tonas}} de buf) retengut pel primièr estatge. Fin de 1961, la configuracion del lançaire pesuc (C-5 futur Saturn V) èra a l'arrèst: lo primièr estatge èra propulsat per cinq F-1, lo segond estatge per cinc J-2 e lo tresen per un J-2. Lo lançaire gigant podava plaçar {{unitat|113|tonas}} en orbita bassa e enviar {{unitat|41|tonas}} cap a la Luna. Dos modèls mens poderoses deguèron èsser utilizats pendent la primièra fasa del projècte: * la C-1 (o Saturn I), utilizada per testar de maquetas de las naus Apollo, èra constituida d'un primièr estatge propulsat per uèit motors H-1 coronats d'un segond estatge propulsat per sièis RL-10 ; * la C-1B (o Saturn IB), encargada de qualificar las naus Apollo sus l'orbita terrèstra, èra constituida del 1{{èr}} estatge de la S-1 coronada del tresen estatge de la C-5. Fin de 1962, la causida de lo scenari del rendètz-vos en orbita lunara (LOR) confirmèt lo ròtle del lançaire Saturn V e provoquèt l'arrèst dels estudis sul lançaire Nova<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4206/ch5.htm |títol=Stages to Saturn ''3. Missions, Modes, and Manufacturing'' |autor=Roger E. Bilstein (NASA) |consultat lo={{date|3|octobre|2009}} }}</ref>. <center> {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background: #f3fff3" |+ '''Caracteristicas dels lançaires Saturn''' |-align=center style="background: #ddffdd" ! Lançaire||[[Saturn I]]||[[Saturn IB]]||[[Saturn V]] |-align=center | align=left|Carga utila <br />en orbita bassa (LEO) <br /> injeccion cap a la Luna (TLI) | {{unitat|9|t}} (LEO) || {{unitat|18.6|t}} (LEO) || {{unitat|118|t}} (LEO)<br /> {{unitat|47|t}} (TLI) |- | '''Estatge 1{{èr}}''' | '''S-I''' (buf de {{unitat|670|t}})<br />8 motors [[H-1 (motor-fusada)|H-1]] ([[LOX]]/[[Querosèn]]) || '''S-IB''' (buf de {{unitat|670|t}})<br />8 motors H-1 (LOX/Querosèn) || '''S-IC''' (Buf de {{unitat|3402|t}})<br />5 motors [[F-1 (motor-fusada)|F-1]] (LOX/Querosèn) |- | '''Estatge 2{{nd}}''' | '''S-IV''' (buf de {{unitat|40|t}}.)<br />6 [[RL-10 (motor-fusada)|RL-10]] ([[LOX]]/[[Idrogèn liquid|LH2]]) || '''S-IVB''' (buf de {{unitat|89|t}}.)<br />1 motor [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] (LOX/LH2) || '''S-II''' (buf de {{unitat|500|t}}.) <br />5 motors [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] (LOX/LH2) |- | '''EStatge 3{{n}}''' | - || - || '''S-IVB''' (Buf de {{unitat|100|t}}.)<br />1 motor [[J-2 (motor-fusada)|J-2]] (LOX/LH2) |- | '''Vòls''' | 10 (1961-1965) <br />Satellits [[Pegasus (satellit)|Pegasus]], <br />maqueta del [[modul de comanda e de servici Apollo|CSM]] || 9 (1966-1975)<br /> Qualificacion [[modul de comanda e de servici Apollo|CSM]], <br /> relèva [[Skylab]], <br />vol [[Apollo-Soïoz]] || 13 (1967-1973) <br /> missions lunaras <br /> e lançament [[Skylab]] |} </center> === La nau Apollo (CSM) === [[Fichièr:Apollo-linedrawing-fr.png|thumb|upright=1.2|Esquèma de la nau Apollo e de la torre de salvament]] Lo [[veïcul espacial]] Apollo (o modul de comanda e de servici abreujat en CSM) transportèt los astronautas a l'anar e al retorn. Pesant mai de {{unitat|30|tonas}}, es gaireben dètz còps mai pesucs que la nau Gemini. La massa suplementària ({{unitat|21.5|tonas}}) es en majora partida constituida pel motor e los [[ergòl]]s que provesisson un [[delta-v]] de {{formatnum:2800}} m/s permetent a la nau de s'inserir en orbita lunara puèi de daissar aquela orbita. La nau Apollo torna sus una disposicion inaugurada amb la nau Gemini: un modul de comanda (CM) abriga l'equipatge e un modul de servici (SM) conten lo motor de propulsion principal, l'essencial de las fonts d'energia e de l’equipament necessari a la susvida dels astronautas. Lo modul de servici èra largat just abans l'aterriment<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|215-225}}]]</ref>. ==== Lo modul de comanda ==== Lo modul de comanda Apollo es la partida ont los tres astronautas demoravan pendent la mission, levat quand dos d'aqueles davalavan sus la Luna amb lo modul lunar. Pesant {{unitat|6.5|tonas}} e de forma conica, son estructura extèrna compòrta un paret doble: una encencha constituida de tòlas e [[nis d'abelhas (estructura)|nis d'abelhas]] am basa d'[[alumini]] qu'enferma la zòna pressurizada e una targa termica que cobrís la primièra paret e que l'espessor varia en foncion de l'exposicion pendent l'intrada atmosferica. La targa termica foguèt realizada amb un material composit constituit de fibras de silici e microbilhas de resina, dins una matritz de resina [[Poliepoxíd|epoxy]]. Aquel material foguèt inserit dins un nis d'abelha en acièr. [[Fichièr:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|left|La nau Apollo en orbita lunara lo 2 d'agost de 1971.]] L'espaci pressurizat representa un volum de {{Unitat|6.5|m|3}}. Los astronautas sont installats sus 3 lièchs en parallèl al fons del còn e penjat a de bigas anant del ponde fins al plafon (la punta del còn). En posicion alongada, los astronautas veson, penjat al plafon, un panèl de comandas larg dos mètres e naut d'un presentant los principals interruptors e lums de contraròtle. Los quadrans son repartits en foncion d'un ròtle de cada membre d'equipatge. Suls parets laterals se trapan de fenestrons reservats a la navigacion, d'autres panèls de comanda e de zònas d'estocatge de noiridura e de rebuts. Per la navigacion e pilotatge, los astronautas utilizan un telescòpi e un ordinator qu'espleita las donadas provesidas per una [[Centrala d'inercia|centrala inerciala]]. La nau dispausa de doas escotilhas: una situada a la punta del còn compòrta un tunèl e es destinada a passar dins lo modul lunar quand aquel es amarrat a nau Apollo. L'autra plaçada sus la paret laterala es utilizada a Tèrra per penetrar dins la nau e dins l'espaci per las [[sortida extraveïculara|sortidas extraveïcularas]] (lo vuèg es alara fach dins la cabina car i a pas de passadera). Los astronautas dispausan en mai de 5 fenestrons per efectuar d'observacions e realizar de manòbras de rendètz-vos amb lo modul lunar. Lo modul de comanda depend per las principalas manòbras coma per l'energia e lo supòrt-vida del modul de servici<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|215-217}}]]</ref>. Dispausa de 4 pinhas de pichons motors d'orientacion permetent las manòbras a la dintrada. Aquelas se fan en orientant lo modul en moviment de balanç, la capsula avent una incidéncia vesina de 25 a 30 gras al respècte de son axe de simetria. Aquela incidéncia es obtenguda per equilibratge estatic de construccion<ref>{{Ligam web |url=http://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=286348&id=3&as=false&or=false&qs=Ntt%3Dplanetary%2Bmissions%2Bentry%2Bguide%26Ntk%3Dall%26Ntx%3Dmode%2Bmatchall%26Ns%3DHarvestDate%257c1%26N%3D0 |títol=Planetary Missons Entry Guide |autor=C. Davis, M. Arcadi |consultat lo={{date|18|août|2009}} }}</ref>. {{clr}} ==== Lo modul de servici ==== Lo modul de servici (SM o ''Service Module'') es un cilindre d'alumini non pressurizat de {{unitat|5|mètres}} de long e {{unité|3.9|mètres}} de diamètre pesant {{unitat|24|tonas}}. Èra aparelhat a la basa del modul de comanda e la longa tuvièra del motor-fusada principal de {{unitat|9|tonas}} de buf ne despassa de {{unitat|2.5|mètres}}. Lo modul èra organizat a l'entorn d'un cilindre central que conten las sèrvas d'[[èli]] servent a pressurizar las sèrvas d'ergòls principals e la partida nauta del motor principal. A l'entorn d'aquela partida centrala, l'espaci èra partit en sièis sectors. Quatre d'aqueles sectors abrigan las sèrvas d'ergòls ({{unitat|18.5|tonas}}). Un sector conten 3 [[Pila de combustible|pilas de combustibles]] que provesisson la poténcia electrica e en sosproduch l'aiga e que las sèrvas d'idrogèn e d'oxigèn que los alimentan. L'oxigèn èra tanben utilizat per renovelar l'atmosfèra de la cabina. Un sector recebiá d'equipaments que cambiavan segon las missions: aparelhs scientifics, pichons satellits, camèras, sèrva d'oxigèn suplementari. Lo modul de servici conten tanben los radiators qu'esvanisson lo tròp de calor del sistèma electric e que regula la temperatura de la cabina. Quatre pinhas de motors pichons de contraròtle d'actitud son dispausat a l'entorn dins lo cilindre. Una antena comportant 5 pichonas parabòlas per las comunicacions de granda distància, se desplegan un còp la nau lançada<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|221-223}}]]</ref>. === La torre de salvament === La torre de salvament es un dispositiu destinat a alunhar la nau espaciala del lançaire [[Saturn V]] s'aquel patís d'una avaria pendent las primièras fasas de l'envòl. L'utilizacion dels sètis ejectables, utilizat per la nau Gemini, èra exclús a causa de diamètre de la bola de fuèc que creariá l'explosion de la fusada Saturn V. La torre de salvament èra constituida d'un propulsor de posca situat al tèrme d'un trelís metallic el meteis penjat al suc de la nau Apollo. En cas d'incident, lo motor fusada de la torre arranca la nau de la fusada alara qu'un pichon propulsor l'escarta de la trajectòria de la fusada. La torre èra alara largada e la nau començava la davalada en seguent una sequéncia similara a aquel d'un retorn sus Tèrra. Se lo lançament se debanava sens problèma, la torre èra ejectada quand lo segond estatge de la fusada Saturn èra alucat<ref>{{Ligam web |url=http://klabs.org/history/apollo_experience_reports/tn-d7083_apollo_launch_escape_propulsion.pdf |títol=Apollo experience report -Launch escape propulsion subsystem |autor=Neil A, Townsend (NASA MSFC) |data=1973 |consultat lo= 6 d'octobre de 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://klabs.org/history/apollo_experience_reports/tn-d6847_apollo_abort_planning.pdf |títol=APOLLO EXPERIENCE REPORT -ABORT PLANNING |autor=Charles T. Hyle? Charles E. Foggatt et Bobbie D, Weber (NASA MSFC) |data=1972 |consultat lo= 6 d' octobre de 2009 }}</ref>. === Lo modul lunar === [[Fichièr:Schema-LEM.png|thumb|upright=1.2|Esquèma del modul lunar]] Lo [[module lunar Apollo|modul lunar]] comportava dos estatges: un estatge de davalada permet d'alunir e serviguèt de plataforma de lançament al segond estatge, l'estatge de pujada, que torna los astronautas a la nau Apollo en orbita a la fin de lor demorança sus la Luna. L'estructura del modul lunar èra, per l'essencial, realizada amb un aliatge d'alumini causit per sa leugieretat. Las pèças èran mai sovent sodadas entre elas mas a vegadas ribladas. ==== L'estatge de davalada ==== Lo còs de l'estatge de davalada, que pèsa mai de {{Unitat|10|tonas}}, en forma d'una caissa octogonala d'un diamètre de {{unitat|4.12|mètres}} e d'una nautor de {{unitat|1.65|mètre}}. Son estructura, constituida de dos parelhs de panèls parallèls assemblats en crotz, delimite cinc compartiments carrats (amb un central) e quatre compartiments triangulars. La foncion principala de l'estatge de davalada es menar lo LEM fins a la Luna. Per aquò, l'estatge dispausa d'un motor fusada a l'encòp orientable e de buf variable<ref group="N">4,7 e {{unitat|43.9|kN}} amb un escart de buf intermediari enebite</ref>. La modulacion del buf permet d'optimizar la trajectòria de davalada mas subretot de pausar suavament lo LEM qu'es fòrtament aleugit en consumant los seus ergòls. Lo [[comburant]], del [[peroxid d'azòt]] ({{Unitat|5|tonas}}), e lo carburant, l'[[aerozina 50]] ({{Unitat|3|tonas}}), son estocats dins quatre sèrvas plaçadas dins los compartiments carrats situats als quatre cantons de l'estructura. Lo motor se trapa dins lo compartiment carrat central. Lo segond ròtle de l'estatge de davalada es de transportar totes los equipaments e consomables que podavan èsser abandonats sus la Luna a la fin de la demorança, çò que permet de limitar lo pes de l'estatge de pujada<ref name="LMH">{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/LM10HandbookVol1.pdf |títol= Apollo Operations Handbook, Lunar Module, LM 10 and Subsequent, Volume I, Subsystems Data |autor=Société Gruman |data=1970 |consultat lo=11 d'octobre de 2009 }}</ref>. ==== L'estatge de pujada ==== [[Fichièr:Spider Over The Ocean - GPN-2000-001109.jpg|thumb|left|Tèst del modul lunar d'Apollo 9 en orbita a l'entorn de la Tèrra]] L'estatge de pujada pesa prèp de {{Unitat|4.5|tonas}}. Sa forma complèxa, que resulta d'una optimizacion de l'espaci ocupat, li balhant l'aire d'una tèsta d'insècte. Es compausat subretot de la cabina pressurizada qu'aculhís dos astronautas dins un volum de {{unitat|4.5|m|3}} e del motor de remontada amb de sèrvas d'[[ergòl]]s. La partida avant de la cabina pressurizada ocupa la mai granda partida d'un cilindre de {{Unitat|2.34|mètres}} de diamètre e de {{Unitat|1.07|mètre}} de prigondor. Es aicí que se ten l'equipatge quand es pas en excursion sus la Luna. Lo pilòt (a l'esquèrra fàcia a l'avant) e lo comandant de bòrd son quilhats, tenguts per d'arnescs que son mantenguts en [[impesantor]] e pendent las fasas d'acceleracion. Sus la paret avant, cada astronauta a davant el un fenestron triangular ({{unitat|0.18|m|2}})<ref group="N">Cada fenestron èra constituit de doas lamas de veire separadas per una sisa d'aire que son tractadas per filtrar los rais ultraviolets e infraroges, empachar l'esbleugiment e resistar a las [[meteorit|micrometeorits]] </ref>clinat cap al bas, que permet d'observar lo sòl lunar amb un bon angle de vision, e tanben las principalas comandas de vòl e quadrans de contraròtle gropas per panèls dedicats a un sossistèma. Las comandas e contraròtle comuns son plaçats entre los dos astronautas qualques comandas son dobladas, las autras comandes son repartidas en foncion de las tascas assignadas a cada astronauta. Los panèls de comandas e copacircuit se perlongan suls parets laterals situats de cada costat dels astronautas<ref name="LMH"/>. Lo pilòt a al dessús de sa tèsta un fenestron ({{unitat|0.07|m|2}}) que li permet de contrarotlar la manòbra de rendètz-vos amb lo modul de comanda. L'arrièra de la cabina pressurizada es encara mai exigüa ({{nobr|1,37 × 1,42 m}} per {{Unitat|1.52|m}} de naut): son ponde es mai naut de {{Unitat|48|cm}} e, mai, encombrat per un capòt cobrissent lo motor de remontada. Las parets lateralas son ocupadas per de recaptaments e a l'esquèrra, per una partida del sistèma de contraròtle environamental. Al plafon i a l'escotilha utilizada per passar dins lo Modul de Comanda darrièra que i a un tunèl cort ({{Unitat|80|cm}} de diamètre per {{Unitat|46|cm}} de long) amb un sistèma de varrolhatge utilizat per solidarizar ambedoas naus. Las fòrças en jòc al moment de l'[[acostament]] que poirián desformar lo tunèl son amortidas per de fustas que las repercutan sus l'ensems de l'estructura<ref>[[#GRU|Grumman : Lunar Module News Reference]] {{p.|21-24}}</ref>. Lo LEM dispausa pas de passadièra, qu'auriá pesat tròp. Per davalar sul sòl lunar, los astronautas fan lo vuèg dins la cabina e, a lor retorn, pressurizan la cabina amb las sèrvas d'oxigèn. Per davalar, limpan dins l'escotilha: dona sus una pichona plataforma orizontala que dona sus l'escala que los escalons son situats de cada costat d'una de las cambas de l'estatge de davalada<ref>[[#GRU|Lunar Module News Reference]] {{p.|24}}</ref>. === Instruments scientifics, veïculs e equipaments === [[Fichièr:NASA Apollo 17 Lunar Roving Vehicle.jpg|thumb|Lo rover lunar utilizat per la mission Apollo 17.]] [[Fichièr:Ap16 pse.jpg|thumb|Una partida dels instruments scientifics de l'ALSEP de la mission Apollo 16]] Per complir la mission lunara, la NASA deguèt concebre d'instruments scientifics, equipaments e veïculs destinats a foncionar sul sòl lunar. Los principals desvelopaments son: * lo [[rover lunar]], utilizat a partir de la mission [[Apollo 15]], èra un veïcul rustic totterrens de propulsion electric, alimentat per de batariás. Podent aténher la modèsta velocitat de {{unitat|14|km/h}}, permet de portar lo rai d'accion dels astronautas de qualques centenats de mètres fins a un decenat de quilomètres e dispausa d'una capacitat de {{unitat|490|kg}}<ref>{{Article|lang=en|id=BUR95|autor=Bettye B. Burkhalter et Mitchell R. Sharpe|títol=Lunar Roving Vehicle: Historical Origins, Development, and Deployment|revista=Journal of the British Interplanetary Society|vol=48|data=1995|tèxte=http://history.nasa.gov/alsj/lrv_historical_origins.pdf}} {{pdf}}</ref> ; * l'[[ALSEP]] es un ensems d'instruments scientifics installat pels astronautas prèp de cada site d'alunissatge dempuèi l'[[Apollo 12]]. Provesit en electritat per un [[generator termoelectric de radioisotòp]] (RTG) que compòrta quatre a sèt instruments scientifics de composicion variabla segon las missions: [[sismomètre]], [[Espectrometria de massa|espectromètre de massa]], reflector laser, [[gravimètre]], detector de posca, etc. Aqueles instruments donèron de contunh, fins a lor arrèst en 1977, d'informacions sus l'atmosfèra, lo sòl e sossòl lunar: [[Sismologia|sismicitat]], [[vent solar]], temperatura, composicion atmosferica, [[camp magnetic]], eca<ref>{{Ligam web |url=http://www.lpi.usra.edu/lunar/documents/NASA%20RP-1036.pdf |títol=ALSEP Final report |editor=NASA |data=1979 |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref> ; * las [[combinasons espacialas]] (modèl Apollo A7L) portadas pels astronautas, d'una massa de {{Unitat|111|kg}} amb lo [[Primary Life Support System|sistèma de subrevida]], foguèron especialament concebudas per de longas excursions sul sòl lunar (mai de 7 oras per qualques equipatges d'Apollo 15, 16 e 17) pendent que los astronautas devián se desplaçar dins un mitan plan ostil — temperaturas extrèmas, micrometeorits, [[Regolita|posca lunara]] — tot en fasent de fòrças trabalhs demandant de flexibilitat<ref>{{Ligam web |url=http://www.history.nasa.gov/alsj/tnD8093EMUDevelop.pdf |títol=Apollo experience report development of the extravehicular mobility unit |autor=Charles C. Lutz, ''et al.'' |editor=NASA |data=1975 |consultat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>. == Lo debanament d'una mission lunara tipa == === Las fenèstras de lançament e lo site d'aterriment === Las sièis missions lunaras Apollo foguèron programadas per que lo modul lunar aterrisca al tot començament del [[Lunason|jorn lunar]] (que dure 28 jorns terrèstres). Los astronautas beneficiant atal d'una lutz rasanta pel reperatge del terren a l'alunissatge (entre 10 e 15° d'[[elevacion (balistica)|elevacion]] al dessús de l'orizont segon las missions) e de temperaturas gaireben moderadas: la temperatura al sòl passa progressivament de 0 a {{unitat|130|°C}} entre lo treslús del Solelh e lo moment que culmina aprèp 177 oras terrèstras. A causa d'aquelas condicions, per cada luòc d'aterrament, la [[fenèstra de lançament]] de la fusada Saturn èra redusida a 1 jorn per mes per un site donat<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|57-58}}]]</ref>. Lo site retengut èra totjorn situat sus la [[fàcia visibla de la Luna|fàcia visibla]] de la Tèrra per que las comunicacions entre la nau e la Tèrra sián pas copadas; èra pas tròp alunhat de la benda eqüatoriala de la Luna per limitar la consomacion de carburant que necessitariá un desviament de la nau cap a de latituds mai nautas. === La mesa en orbita terrèstre === [[Fichièr:Trajectoire-mission-Apollo.png|thumb|upright=1.6|Debanament de la mission Apollo 15]] La fusada s'enlairava sistematicament dempuèi lo Pad 39 del [[centre espacial Kennedy]]. Lo lançament de las {{unitat|3000|tonas}} de la fusada èra fòrça espectacular: los 5 motors del primièr estatge son alucadas simultanèament consumant {{unitat|15|tonas}} de carburant cada segonda puèi la fusada, qu'èra retenguda per de pinças, èra largada al moment que los ordinators avián verificat que lo buf dels motors avián atengut sa poténcia nominala. La fusada s'auçava d'en primièr fòrça lentament, metent prèp de 10 segondas a se liberar de la torre de lançament. La separacion de l'estatge primièr S1-C se fasiá 2 minutas e mièg aprèp lo lançament a una altitud de {{unitat|56|km}} alara que la fusada atenhiá una velocitat de [[Nombre de Mach|Mach 8]] ({{unitat|10000|km/h}}). Pauc aprèp, los motors-fusadas de l'estatge S-II s'alucan: la jupa interestatges se destacava e la torre de salvament èra ejectada car la nau espaciala es pro nauta per poder retombar sens son ajuda en cas d'arrèst de la mission. L'estatge segond èra a son torn largat alara que la fusada atengava una velocitat de {{unitat|24680|km/h}} e una altitud de {{unitat|185|km}}. L'estatge tresen S-IVB s'alucava alara pendent 140 segondas per plaçar l'ensems de la fusada restanta sus una orbita circulara de {{unitat|180|km}} onze minutas e mièg aprèp l'enlairament<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|63-103}}]]</ref>. === De l'orbita terrèstra cap a la lunara === Un còp plaçats en [[Orbita terrèstra bassa|orbita bassa]], las naus Apollo (LEM e moduls de Comanda e de Servici) e tanben l'estatge tresen de la fusada efectuava un torn e mièg de la Tèrra puèi lo motor de l'estatge tresen es alucat de nòu per lançar l'ensems sus una [[orbita de transferiment]] cap a la Luna. Aquò produsiá un aument de la velocitat de {{Unitat|3040|m/s}} ({{Unitat|10000|km/h}}). Un pauc aprèp una mièja ora aprèp la fin del buf, lo Modul de Comanda e de Servici (CSM) se destacavan de la rèsta del trin espacial puèi pivòta de 180° per repescar lo LEM dins son carenatge. Aprèp que foguèt verificat l'estibatge d'ambedoas naus e pressurizat lo LEM, los astronautas començavan per [[pirotecnia]] la davalada de ressòrts situats dins lo carenatge del LEM: aqueles escartavan lo LEM e lo CSM de l'estatge tresen de la fusada Saturn a una velocitat de prèp de {{unitat|30|cm/s}}. L'estatge tresen alara començava una trajectòria divergenta<ref group="N">L'estatge de la fusada receptava un buf suplementari mercé a l'ejeccion dels propergòls non brutlats.</ref> que, segon las missions lo placèt en orbita a l'entorn del Solelh o l'enviava s'espotir sus la Luna<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|103-127}}]]</ref>. Pendent lo trajècte de 70 oras cap a la Luna, de correccions podavan èsser balhadas a la trajectòria del CSM e del LEM per optimizar la consomacion finala de propergòls. D'en primièr, lo debanament d’una mission Apollo prevesiá una quantitat pron importanta de carburant per aquelas manòbras<ref group="N">Lo carburant prevists permetiá una variacion de velocitat de {{unitat|152|mètres per segonda}}</ref>. A l'usatge, de sonque 5 % d'aquela quantitat foguèt consomada mercé a la precision de la navigacion. Lo trin espacial èra mes en rotacion lenta per limitar lo caufament de las naus redusent la durada de l'exposicion de contunh al Solelh<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|139-140}}]]</ref>. Un còp arribat prèp de la Luna, lo motor del modul de comanda es alucat per plaçar las naus en orbita los frenant<ref group="N">La deceleracion es de {{unitat|891|m}}/s o {{unitat|3200|km/h}}</ref>. S'aquel frenatge es pas realizat, la trajectòria permet a las naus de tornar se plaçar en orbita terrèstra aprèp aver fach lo torn de la Luna sens utilizar lors motors. La quita disposicion salvèt la mission Apollo 13. Un pauc mai tard, lo motor del CSM èra utilizat un segond còp per plaçar ambedoas naus sus una orbita circulara de {{Unitat|110|km}} d'altitud<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/a11.html |títol=Apollo 11 press kit |pagina=26-33 |editor=NASA |data=1969 |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>. {{clr}} {| class="wikitable centre" border="1" |- | [[Fichièr:CSM rotation in space.jpg|250px]] || [[Fichièr:CSM docking with LM.jpg|250px]] || [[Fichièr:CSM & S-IVB separation.jpg|250px]] |- | colspan=3|Manòbra d'amarratge del CMS e del LEM pendent lo transit cap a la Luna |} === La davalada e l'alunissatge === [[Fichièr:Atterrissage-LEM.png|thumb|upright=1.3|Debanament de l'alunissatge]] La davalada cap la Luna repausa en granda partida sul sistèma de guidatge, navigacion e contraròtle (PGNCS : ''Primary Guidance and Control System'') pilotat per l'ordinator embarcat ([[Apollo Guidance Computer|LGC]]). Aquò demandava d'un costat, de determinar periodicament la posicion e la trajectòria vertadièra de la nau utilizant d'en primièr la centrala inerciala puèi lo radar d'aterriment (foncion de navigacion), e d'un autre costat, de calcular la trajectòria de seguir utilisant los programas e pilotar, en foncion de totes aqueles elements, lo buf e l'orientacion dels motors (foncion de guidatge). Lo pilòt del LEM pòt pasmens corregir l’altitud en cors a tot moment e, dins la darrièra fasa, tornar prene la man totalament sus las comandas dels motors. Mas sol lo sistèma de navigacion e de pilotatge permava, en optimizant trajectòria e consomacion de ressorgas, de pausar lo LEM avant d'aver agotar tot lo carburant<ref>[[#DIG|David A. Mindell, ''op. cit.'', {{p.|189}}]] </ref>. ==== L'abaissament de l'orbita ==== Aquela fasa èra designada par l'acronime DOI (''Descent Orbit Insertion'') dins lo vocabulari de la NASA. L'objectiu d'aquela fasa es de baissar l'altitud del LEM de {{Unitat|110|km}} fins {{Unitat|15|km}} al dessús del sòl lunar. Per aquò, son orbita circulara èra transformada en una orbita elliptica de {{Unitat|15|km}} sus {{Unitat|110|km}}. Aquela fasa permet de mermar la distància de percorrir fins al sòl lunar d'un bas còst de propergòls (demanda sonque una brèva impulsion del motor). La limita dels {{Unitat|15|km}} foguèt causida per evitar que la trajectòria finala rase tròp lo relèu. Dos dels tres astronautas de l'equipatge prengavan plaça dins lo Modul Lunar per davalar cap a la Luna. Inicializavan lo sistèma de navigacion avant de començar la davalada cap a la Luna. Lo LEM e lo CSM se sepravan avant que lo motor siá mes en marcha (fins Apollo 12). Lo cambi d'orbita èra iniciat quand la nau espaciala se situava als antipòdes (a una mièjaorbita) del punt ont demarrava la fasa seguenta. Un còp la distància entre lo LEM e lo modul de comanda èra sufisenta (una centena de mètres), una pichona acceleracion èra d'en primièr donada pels motors contrarotlant l'actitud per placar lo carburant del motor de davalada contra las palas de distribucion puèi lo motor de davalada èra alucat brèvament per frenar lo LEM de prèp de {{Unitat|25|m/s}} ({{Unitat|90|km/h}})<ref>[[#VBE|F. V. Bennett ''op. cit.'' {{p.|2}}]]</ref>. A partir d'[[Apollo 14]], per sevar los propergòls de l'estatge de davalada, èra lo motor del Modul de Comanda e de Servici qu'èra sollicitat per baissar l'orbita. Lo CSM acompanhava doncas lo LEM dins son orbita elliptica e ne se separava pas qu'avant la davalada propulsada demarre. ==== La davalada propulsada ==== [[Fichièr:EdwinAldrin big.jpg|thumb|Buzz Aldrin dins lo modul lunar]] Aquela fasa es caracterizada per una accion de contunh del motor de davalada. Demarrava quand lo LEM capitava lo punt mai bas de son orbita elliptica. Se descompausava en 3 fasa: la fasa de frenatge, la fasa d'apròchi e la fasa d'alunissatge. ===== La fasa de frenatge ===== La fasa de frenatge a per tòca de mermar la veloctiat de la nau del biais mai eficaç possible: passa de {{unitat|1695|m/s}} ({{unitat|6000|km/h}}) a {{Unitat|150|m/s}} ({{Unitat|550|km/h}}). Lo motor èra alucat a 10 % de sa poténcia pendent 26 segondas, lo temps que lo motor s'alinha mercé a son quardan sul centre de gravetat da la nau, puèi donava lo maxim de sa poténcia. Lo modul lunar que, al començament de la trajectòria, es gaireben parallèl al sòl se clinava progressivament pendent que sa velocitat de davalada nula al començament aumentava fins a {{Unitat|45|m/s}} en fin de fasa<ref>[[#VBE|F. V. Bennett ''op. cit.'' {{p.|7-9}}]]</ref>. Quand lo LEM èra a una altitud inferiora a 12-{{Unitat|13|km}}, lo radar d'aterriment agafa lo sòl e comença de provesir d'informacions (altitud, velocitat de desplaçament) que permetián de verificar que la trajectòria èra corrècta: fins alara aquela èra extrapolada sonque amb l'acceleracion mesurada per la centrala d'inercia. Una diferéncia tròp importanta entre las donadas provesidas pel radar e la trajectòria visada o lo non foncionament del radar èran de motius d'arrèst de la mission<ref>[[#DIG|David A. Mindell, ''op. cit.'', {{p.|01}}]]</ref>. ===== La fasa d'apròchi ===== La fasa d'apròchi començava a {{Unitat|7|km}} del site visat alara que lo LEM èra a una altitud de {{Unitat|700|mètres}}. Deguèt permetre al pilòt de reperar la zòna d'alunissatge e de causir lo luòc precís (clar) ont se volgava pausar. Son punt de partença èra designat per « pòrta nauta » (« ''high gate'' »), expression empruntada a l'[[aeronautica]]. Lo modul lunar èra progressivament quilhat en posicion verticala donant al pilòt una melhora vision del terren. Aquel podava atal localizar lo punt d'aterriment que mena la trajectòria mercé a una escala gravada sul fenestron graduat en grases (''Landing Point Designator'', LPD)<ref group="N">L'escala èra gravada a l'encòp suls fenestrons interior e exterior e l'astronaute deu alinhar las 2 escalas.</ref>: l'ordinator provesissiá a la demanda l'angle jos que l'astronauta pòt veire lo luòc d'aterriment sus aquela escala. S'aquel jutja que lo terren es pas propici a un aterriment o que correspond pas al luòc previst, podava alara corregir l'angle d'apròchi agissent sus las comandas de vòl per increment de 0,5° dins lo sens vertical o 2° en lateral<ref>[[#VBE|F. V. Bennett ''op. cit.'' {{p.|5}}]]</ref>. ===== L'alunissatge ===== [[Fichièr:Apollo AS11-40-5862.jpg|thumb|Buzz Aldrin fotografiat per Armstrong alara qu'es al punt de passar l'escotilha del Lem per una sortida extraveïculara sus la Luna.]] Quand lo modul es davalat a una altitud de {{Unitat|150|mètres}} çò que lo plaça teoricament a una distància de {{Unitat|700|mètres}} del luòc visat (punt nomenat ''low gate''), comença la fasa d'alunissatge. Se la trajectòria foguèt convenablament seguida, las velocitats orizontala e verticala son respectivament de {{Unitat|66|km/h}} e {{Unitat|18|km/h}}. La procedura prevesiá que lo pilòt prenga la man per menar lo modul lunar al sòl mas podava, se volgava, daissar far l'ordinator de bòrd que dispausa d'un programa de pilotatge per aquela darrièra partida del vòl<ref group="N">Èra lo programa P65 que jamai foguèt utilizat pendent las missions Apollo</ref>. Prenent en compte las diferentas escasenças (fasa de reperatge alongadas de doas minutas, modificacion de la cibla de darrièra minuta de {{Unitat|500|mètres}} per evitar un relièu, marrida combustion finala, mesura de propergòl pessimista), lo pilòt dispausa d'una marge de 32 segondas per pausar lo LEM avant l'agotament des ergols. La darrièra partida de la fasa èra un vòl estacionari al biais d'un elicoptèr que permetiá a l'encòp d'anullar totas las compausantas de velocitat mas tanben de reperar de los luòcs melhors. De sondas situadas jos las sòlas del trin d'aterriment prenent contacte amb lo sòl lunar quand l'altitud èra inferiora a {{Unitat|1.3|mètre}} e transmetián l'informacion al pilòt. Aquel deguèt alara copar lo motor de davalada per evitar que lo LEM rebombisca pas o capvire pas (la tuvièra gaireben tòca lo sòl)<ref>[[#VBE|F. V. Bennett ''op. cit.'' {{p.|10-12}}]]</ref>. === La demorança sus la Luna === La demorança sus la Luna èra ritmada per las sortidas extraveïcularas: una unica sortida per Apollo 11 mas fins a tres per las darrièras missions. Avant cada sortida, los astronautas devián far lo plen en aiga e oxigèn de lor sistèma de subrevida portable puèi se vestir. Aprèp vesián lo vuèg avant d’obrir l’escotilha que dona sus l'escala. Las aisinas e instruments scientifics èran sortits de las alveòlas de sèrva de l’estatge de davalada puèi desplegats mas o mens luènh del LEM. A partir d’Apollo 14, los astronautas dispausavan d’una bariòta e dins los vòls seguents del [[rover lunar]] que lor permetiá de s’alunhar d’una desena de quilomètres del LEM en transportant de cargas pesugas. Lo rover ocupava una alveòla entièra del modul lunar; èra servat en posicion plegada sus una paleta que los astronautas baissavan per liurar lo veïcul. Lo rover èra desplegat amb un sistèma de ressòrts e cables agissent mejans de carrèlas e mogut pels astronautas. Abans de quitar la Luna, los escapolons geologics plaçats dins de conteneires èran aussats fins a l’estatge de pujada amb un palanc. Lo material pas mai necessari (subrevida portable, aparelhs fòtos, etc.) èra abandonat per aleujar al maxim l’estatge de pujada<ref group="N"> Una desena d’aparelhs fòtos [[Hasselblad]] en bon estat (a l’epòca) joncan lo sòl lunar</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/a11/a11.html |títol=Apollo 11 press kit |pagina=42-48 |editor=NASA |data=1969 |consultat lo=10 d'octobre de 2009 }}</ref>. === La pujada e lo rendètz-vos amb lo modul de comanda e de servici === [[Fichièr:Rendezvous-LEM-CSM.png|thumb|Esquèma de la mòbra de [[rendètz-vos en orbita lunara]] aprèp la demorança sus la Luna.]] [[Fichièr:Apollo 10 Lunar Module Rendezvous.jpg|thumb|Repeticion de la manòbra de [[rendètz-vos en orbita lunara]]: lo LEM « Snoopy » fotografiat pel pilòt del CMS « Charlie Brown» (Apollo 10).]] La fasa de pujada deviá permetre al LEM de rejónher lo modul de comanda demorat en orbita. L'objectiu èra atengut en 2 temps: l'estatge del LEM s'enlairava del sòl lunar per se metre en orbita bassa puèi mejans de bufs punctuals del motor-fusada, rejonhiá lo modul de comanda. Avant l'envòl, la posicion presisa del LEM al sòl èra intrada dins l'ordinator per determinar la melhora trajectòria. L'instant de la partença èra calculat de biais a optimisar la trajectòria de rendètz-vos amb lo modul de Comanda. L'estatge de davalada domrava al sòl e èra utilizat coma plataforma de lançament. La separacion dels dos estatge èra desenclavat avant l'envòl per de pichonas cargas pirotecnicas copant los quatre punts solidarizant ambedos estatges e tanben los cables e tudelariá. Lo Modul Lunar seguissiá d'en primièr una trajectòria verticala fins a una altitud de prèp de {{Unitat|75|mètres}} per s'alunhar del relèu lunar puèi se clinava pauc a pauc per rejónher fin finala a l'orizontala lo [[Periapsida|periluna]] (punt bas) d'una orbita elliptica de {{Unitat|15|km}} sus {{Unitat|67|km}}. Un [[rendètz-vos en orbita lunara]] se fasiá entre lo CSM (pilotat pel tresen òme d'equipatge, lo sol de la mission qu'èra pas davalat sus la Luna) e lo LEM en [[orbita]] lunara. Aprèp que las pèiras lunaras foguèran transferidas, lo LEM foguèt liberat e lançat sus una trajectòria qu'o menèt a s'espotir sus la Luna. La nau espaciala podava alara començar lo retorn cap a Tèrra. Apollo 16 e Apollo 17 demorèron en orbita un jorn de mai per realizar d'experiéncias scientificas e largar un pichon satellit scientific de {{unitat|36|kg}}<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|283-314}}]]</ref>. === Lo retorn cap a la Tèrra === Per quitar l'orbita lunara e plaçar la nau espaciala sus la trajectòria de retorn cap a la Tèrra, lo motor del modul de comanda e de servici èra alucat pendent doas minutas e mièg qu'orientèt la nau coma cal; provesissiá un [[delta-v]] de prèp {{unitat|1000|m/s}} que deviá permetre al la nau de rejónher l'orbita terrèstra. Èra un dels moments critics de la mission car una avaria del motor o una marrida precision dins l'orientacion auriá condemnat los astronautas. Lo motor èra alucat alara que la nau se situava sus la fàcia situada a l'oposat de la Tèrra de biais que la nòva trajectòria, una [[orbita de transferiment]] fortament elliptica, rasava la superfícia de la Tèrra a {{unitat|40|km}} d'altitud dins la posicion qu'ocupava a l'arribada de la nau. Lo trajècte de retorn durava gaireben tres jorns mas podava èsser un pau acorchit en optant per una trajectòria mai tenduda. Pauc aprèp l'injeccion sul trajècte de retorn (''trans-Earth Injection'', TEI), una [[sortida extraveïculara]] se fasiá per recuperar los filmes fotografics de las camèras plaçats dins lo modul de servici qu'èra largat avant l'intrada dins l'atmosfèra terrèstra<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|315-346}}]]</ref>. [[Fichièr:Apollo 8 Kapselbergung.jpg|thumb|left|Recuperacion de la capsula d'[[Apollo 8]] per l'[[USS Yorktown (CV-10)]].]] De pichona correccions s'efecutavan pendent lo trajècte per optimisar l'angle d'intrada dins l'atmosfèra e lo punt de casuda. A mesura que la nau aprochava de la Tèrra, la velocitat de la nau, qu'aviá mermat fins a {{unitat|850|m/s}} a la limita de l'influéncia dels camps de gravetat de la Tèrra e de la Luna, s'acreissiá fins a aténher {{unitat|11|km/s}} quand la nau penetrava dins las sisas densas de l'atmosfèra; lor influéncia començava a comptar de {{unitat|120|km}} d'altitud. Pauc avant de penetrar dins l'atmosfèra, lo modul de servici de la nau èra largat mejans [[pirotecnia]], levant amb el lo motor principal e una granda partida de las sèrvas d'oxigèn e d'electricitat. L'intrada dins l'atmosfèra se fasiá jos un angle fòrça precís fixat a 6,5° amb una tolerància d'1°. Se l'angle de penetracion aviá estat tròp important, lo bloquièr termic qu'èra portat normalament a una temperatura de {{unitat|3000|°C}} pendent l'intrada dins l'atmosfèra, auriá subit una temperatura superiora a aquela per que èra concebuda e la deceleracion seriá estat mai importanta; aqueles dos fenomèns aurián pogut provocar la mòrt dels òmes. Amb un angle inferior, la nau espaciala auriá pogut rebombar sus la sisa atmosferica e s'anar per una longa trajectòria elliptica condemnant l'equipatge incapable de manobrar e amb tròp pauc de sèrvas d'aire<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|347-379}}]]</ref>. Aprèp una fasa de deceleracion qu'atengava {{unitat|4|[[g (acceleracion)|g]]}}, la nau aviá perdut sa velocitat orizontala e davalava gaireben a la verticala. A {{unitat|7000|mètres}} d'altitud, la proteccion situada al tèrme conic de la nau èra ejectada e dos pichons paracasudas se desplegavan per estabilizar la cabina e far caire sa velocitat de 480 a {{unitat|280|km/h}}. A {{unitat|3000|mètres}}, tres pichons paracasudas pilòts èran desplegats lateralament per de [[mortièr (arma)|mortièrs]] per extraire los tres paracasudas principals evitant que se mesclan. La nau percuta la superfícia de l'ocean a una velocitat de {{unitat|35|km/h}}. Los paracasudas èran largats sul còp e tres ballonets se coflan de biais a evitar que la nau demòre la punta jos l'aiga. Une flotilha comprenent un [[pòrta-avions]] o un [[pòrta-elicoptèrs]] èra ja posicionada sus la zòna ont degava amarir lo modul de comanda. D'avions èran encargats de localizar lo punt de casuda alara que d'elicoptèrs menavan sus plaça de cabussaires que, montats sus d'embarcacions leugièras, recuperavan los astronautas e plaçavan de bragas sus la nau per que siá auçada sul pont del pòrta-aeronaus<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|220-221}}]]</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/alsj/a15/a15mrp6.pdf |títol=Apollo 15 MISSION SUPPORT PERFORMANCE |editor=NASA |pagina=154 |consultat lo=11 d'octobre de 2009 }}</ref>. == La cronologia dels vòls == === La mestreja del vòl espacial: los programas Mercury e Gemini === [[Fichièr:Gemini_7_in_orbit_-_GPN-2006-000035.jpg|thumb|Rendètz-vos espacial entre Gemini 6A e Gemini 7 (1965): lo programa Gemini permetèt de metre al punt la tecnica de rendètz-vos espacial que foguèt utilizada pel modul lunar e lo CSM]] [[Fichièr:Ed White First American Spacewalker - GPN-2000-001180.jpg|thumb|Primièra sortida extraveïculara americana: [[Edward White]] Gemini 4 (1965)]] {{Article detalhat|Programa Mercury|Programa Gemini}} Cap de vòl orbital american jamai s'èra fach avant lo lançament del programa Apollo. Lo sòl vòl del [[programa Mercury]] — qu'aviá començat en 1959 — se faguèt 3 setmanas avant lo discors del president Kennedy e foguèt un simple [[vòl balistic]] per manca de dispausar d'una fusada sufisentament poderosa. Calguèt esperar la mission Mercury-Atlas 6 del 20 de febrièr de 1962 per que [[John Glenn]] venga lo primièr astronauta american a acabar una orbita a l'entorn de la Tèrra. Tres autres vòls abitats se faguèron en 1962 e en 1963<ref>[[#RL|Roger D. Launius, ''op. cit.'' Prelude to Apollo: Mercury]]</ref>. A l'eissida del programa Mercury, d'aspèctes importants del vòl espacial, que foguèron realizats pels vòls lunars, èran pas sempre mestrejats alara qu'èra pas possible de los testar al sòl. Los dirigents de la NASA lancèron un programa destinat a aquerir aquelas tecnicas sens esperar la realizacion de la nau fòrça sofisticada de la mission lunara: lo [[programa Gemini]] deviá capitar tres objectius: * mestrejar las tecnicas de localizacion, manòbra e rendètz-vos espacial; * realizacion de tecnicas permetent de trabalhar dins l'espaci pendent las sortidas extraveïcularas; * estudiar las consequéncias de l'apesantor sus la fisiologia umana pendent de vòls de longa durada. La nau espaciala Gemini, que deviá d'en primièr èsser una simpla version melhorada de la capsula Mercury, se transformèt a mesura de sa concepcion en una nau completament diferenta de {{unitat|3.5|tonas}} (que la nau Mercury pesava a l'entorn d'una tona), capable de volar amb dos astronautas pendent doas setmanas. La nau foguèt lançada per una fusada [[Titan (fusada)|Titan]] II, missil de l'armada de l'aire dels Estats Units d'America tornat en lançaire. Lo programa encontrèt de problèmas a la realizacion. Lo lançaire patiguèt d'[[efècte pogo]], las [[pila de combustible|pilas de combustible]] utilizadas pel primièr còp perdavan e l'ensag de realizacion d'una [[ala volanta]] per far aterrir la capsula sul fèrm aboquèt. Aqueles reverses coflèron lo còst del programa de {{unitat|350000000|$}} fins a {{unitat|1000000000|$}}. Mas, fin 1963, tot se reglèt dos vòls sens equipatge s'enlairèron en 1964 e lo començament de 1965. Lo primièr vòl abitat [[Gemini 3]] faguèt s'enlairar los astronautas [[Virgil Grissom]] e [[John Watts Young|John Young]] lo 23 de març de 1965. Pendent la mission seguenta, l'astronauta [[Edward White]] realizèt la primièra [[sortida extraveïculara|sortida dins l'espaci]] americana. Uèit autras missions, amb d'incidents sens consequéncias, s'escalonèron fins a novembre de 1966: permetèron de realizar las tecnicas de rendètz-vos espacial e d'amarratge, de realizar de vòls de longa durada ([[Gemini 7]] demorèt prèp de 14 jorns en orbita) e d'efectuar fòrça autras experiéncias<ref>[[#RL|Roger D. Launius, ''op. cit.'' Bridging the Technological Gap: From Gemini to Apollo]]</ref>. === Las operacions de reconeisssença: los programas Ranger, Pegasus, Lunar Orbiter e Surveyor === [[Fichièr:Surveyor_3-Apollo_12.jpg|thumb|left|Las sondas Surveyor provesiguèron d'informacions sul sòl lunar que permetèron de dimensionar lo tren d'aterriment del modul lunar. Charles Conrad (Apollo 12) examina Surveyor 3]] Parallèlament al programa Apollo, la NASA lancèt de programas per afinar sa coneissénça del mitan espacial e del terren lunar. Aquelas informacions son necessàrias per la concepcion dels veïculs espacials e preparar los alunissatges. En 1965, tres satellits [[Pegasus (satellit)|Pegasus]] foguèron plaçats en orbita per una fusada [[Saturn I]] per evaluar lo dangièr representat pels [[micrometeorit]]s; los resultats foguèron utilizats per dimensionar la proteccion de las naus Apollo. Las sondas [[Programa Ranger|Ranger]] (1961–1965), aprèp una longa seriá d'escacs, tornèron a partir de la fin de 1964, de fotos de bona qualitat de la superfícia lunara que permetèron d'identificar de sites propicis a l'alunissatge<ref>[[#CF|G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, ''op. cit.'' Portents for Operations]]</ref>. Lo [[programa Lunar Orbiter]], compausat de cinc sondas que foguèron plaçadas en orbita a l'entorn de la Luna en 1966–1967, completèt aquel trabalh: una cobertura fotografica de 99 % del sòl lunar èra realizada, la frequéncia de los [[micrometeorit]]s dins la banlèga lunara èra determinada e l'intensitat del [[Rai cosmic]] mesurada. Lo programa permetèt tanben de validar lo foncionament del malhum de [[telemesura]]. Las mesuras efectuadas indicavan que lo [[camp gravitacional]] lunar èra fòrça mens omogenèu qu'aquel de la Tèrra fasent dangeirosas las orbitas de bassa altitud. Lo fenomèn, sosestimat enseguida, mermèt fins a {{Unitat|10|km}} l'altitud de l'orbita del LEM d'Apollo 15 ont l'equipatge èra endormit, alara que la limita de securitat aviá estat fixada a {{Unitat|15|km}} per dispausar d'una marge sufisenta al respècte dels relèus<ref>[[#HOW|W.David Woods, ''op. cit.'', {{p.|220}}]]</ref>. Lo 2 de junh de 1966, la sonda [[Surveyor 1]] efectuèt lo primièr alunissatge suavament sus la Luna donent d'informacions preciosas e rassegurantas sus la consisténcia del sòl lunar (lo sòl es relativament fèrm) çò que permetèt de dimensionar lo tren d'aterrament del modul lunar. {{clr}} === Los vòls de la fusada Saturn I === La fusada [[Saturn I]] (o Saturn C-1) aviá estat concebuda alara que lo quasèrn de las cargas del programa lunar èra pas encara fixat. Sa capacitat de carga èra tròp flaca al final quitament per capitar los objectius de las primièras fasas del programa. Pr'amor, dètz de las dotze fusadas comandadas foguèron bastidas e lançadas entre lo 27 d'octobre de 1961 e lo 30 de julhet de 1965, que sièis amb l'ensems dels estatges. Pas cap dels compausants d'aquela fusada foguèt utilizat mai tard dins lo programa. Aprèp cinc vòls consacrats a la realizacion de la fusada (missions SA-1, SA-2, SA-3, SA-4, SA-5), Saturn I foguèt utilizada per lançar doas maquetas de la nau Apollo (missions A-101, A-102) e plaçar tres satellits [[Pegasus (satellit)|Pegasus]] en orbita (missions A-103, A-104, A-105)<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|257-259}}]]</ref>. === Los vòls de la fusada Saturn IB === Los vòls de la fusada Saturn IB permetèron de realizar lo tresen estatge de la fusada Saturn V (l'estatge IVB que lo motor consomava d'idrogèn) e d'efectuar los primièrs tèsts de la nau espaciala Apollo<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|259-261}}]]</ref>: * [[AS-201]] (retrospectivament e oficiosament ''Apollo 1a'') (26 de febrièr de 1966), mission non abitada, primièr ensag del lançaire [[Saturn IB]]. Es un vòl purament balistic culminant a {{unitat|450|km}} (sens mesa en orbita) qu'emportèt una vertadièra nau Apollo e non pas una maqueta. Permetèt de testar amb succès l'estatge IVB que tornèt èsser utilizar per la fusada Saturn V, lo motor principal de la nau Apollo que foguèt alucat per portar la velocitat a {{unitat|8|km/s}}, e tanban lo [[bloquièr termic]] de la capsula Apollo pendent la fasa d'intrada atmosferica; * [[AS-203]] (retrospectivament e oficiosament ''Apollo 3'') (5 de julhet de 1966), foguèt una mission non abitada que l'objectiu èra d'estudiar lo comportament de l'idrogèn e de l'oxigèn liquid dins las sèrvas un còp la fusada plaçada en orbita<ref group="N">Pendent una mission lunara, lo motor de l'estatge 3 de la fusada Saturn V deviá èsser alucat, alara qu'èra en orbita terrèstra, per plaçar la nau sus la trajectòria lunara. Per que los carburants en apesantor alimenten corrèctament lo motor dels dispositius particulars foguèron realizats.</ref>. La mission foguèt un succès; * [[AS-202]] (retrospectivament e oficiosament ''Apollo 2'') (25 d'agost de 1966) foguèt una mission non abitada. La fusada Saturn 1-B, coma dins lo primièr vòl AS-201, lancèt sa carga utila sus una longa trajectòria balistica que li faguèt percorrir los tres quarts del torn de la Tèrra. La mission daviá permetre de testar lo comportament de la nau Apollo e de la torre de salvament liurats dans dins de versions completament operacionalas. La nau Apollo dispausava pel primièr còp dels programas de pilotatge e de navigacion e de sas [[pila de combustible|pilas de combustible]]. Lo motor de la nau Apollo foguèt alucat per quatre còps. L'intrada dins l'atmosfèra a {{unitat|8500|m/s}} permetèt de testar lo comportament del bloquièr termic somés a un caufament perlongat. === L'encendi del modul de comanda e de servici d'Apollo 1 === {{Article detalhat|Apollo 1}} [[Fichièr:Apollo 1 fire.jpg|thumb|L'interior de la nau d'Apollo devastada per l'encendi que lo òmes moriguèron asfixiats.]] Lo 27 de genièr de 1967, alara que l'equipatge del primièr vòl abitat [[Apollo 1]] (inicialament ''AS-204'') que deguèt s'enlairar un mes mai tard efectuava una repeticion al sòl en condicions realas, un encendi s'aluquèt dins la nau Apollo (CMS) ont los 3 astronautas èran cinglats suls lieches. S'enflamèt fòrça l'atmosfèra cofinada compausada sonque d'oxigèn; [[Virgil Grissom]], [[Edward White]] e [[Roger B. Chaffee|Roger Chaffee]] moriguèron asfixiats sens que capitèron a obrir l'escotilha que lo mecanisme complèxe permetiá gaire una obertura d'urgéncia. La nau ja aviá encontrat fòrça problèmas de realizacion avant l'accident. L'alucatge de l'encendi foguèt atribuit, sens èsser clarament identificat, a un [[cort-circuit]] degut a un fial electric desnudat. L'enquèsta revelèt l'utilizacion de fòrça materials inflamables dins la cabina e fòrça de negligéncias dins lo cablatge electric e la plombariá. L'alucatge e l'espandiment de l'encendi aviá estat favorizat per l'atmosfèra d'oxigèn pur (sans d'azòt) doncas extrèmament inflamable, una solucion qu'èra ja aquela de las naus Mercury e Gemini<ref group="N">Aquela solucion presentava dos avantatges: la massa consacrada al sistèma de supòrt-vida èra mendre (un sol gas de servar) e los astronautas podavan efectuar lors sortidas extraveïcularas sens aver a expulsar de l'[[azòt]] del sang perque l'atmosfèra èra identica dins la combinason espaciala e la cabina (pas de risc d'accident de descompression). Los Sovietics utilizavan una atmosfèra azòt/oxigèn).</ref>{{,}}<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''SETBACK AND RECOVERY: 1967 Death at the Cape'']]</ref>. Fòrça modificacions se faguèron per que la cabina de la nau ofresca una resisténcia melhora al fuòc. L'escotilha foguèt modificat per poder èsser obèrta en mens de 10 segondas. Una atmosfèra d'azòt e d'oxigèn èra utilizada pendent la primièra fasa del vòl. L'ensems del programa Apollo foguèt revisat provoquent la modificacion de fòrça composants. Las exigéncias de qualitat e las proceduras de tèst foguèron refortidas. Tot lo programa foguèt descalat de 21 meses acreissent la pression sus las equipas: la fin de la decenniá aprochava. En mai, totes s'inquietavan de l'avançament del programa sovietic, quitament se pas cap d'informacion oficiala vengava de l'URSS. === Las missions sens equipatge de la fusada Saturn V === [[Fichièr:Lunar Module-1 and Spacecraft Lunar Module Adapter (SLA)-7 in the Kennedy Space Center's Manned Spacecraft Operations Building.jpg|thumb|Lo modul lunar es plaçat dins son carenatge per la mission Apollo 5]] Los reverses de la nau espaciala Apollo permetèron al programa del desvolopament de la fusada giganta [[Saturn V]] de ratrapar son retard. En efècte aviá encontrat de problèmas tocant subretot l'estatge 2 (l'S-II qu'es encara ara l'estatge d'idrogèn mai gròs jamai concebut): excès de pes, fenomèns de vibracion ([[efècte pogo]]), eca<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|261-265}}]]</ref>. * [[Apollo 4]] (9 de novembre de 1967), mission non abitada, primièr ensag del lançaire [[Saturn V]]. :La mission Apollo 4 foguèt lo primièr vòl del lançaire gigant [[Saturn V]]. Per l'ocasion, una nau Apollo efectuèt pel primièr còp una intrada atmosferica que demorèt l'intrada terrèstre mai aviada fins [[Stardust (sonda espaciala)|Stardust]]. Per reculhir un maxim d'informacions sul comportament de la fusada, 4098 captors foguèron installats. Lo primièr lançament de Saturn V foguèt un succès complet. * [[Apollo 5]] (22 de genièr de 1968 – 12 de febrièr de 1968), mission non abitada, ensag del lançaire Saturn IB e del modul lunar. :La mission Apollo 5 deviá permetre de testar lo modul lunar dins de condicions de vòl realas, es a dire dins lo vuèg espacial. Èra en particular de verificar lo foncionament dels motors de pujada e de davalada, e tanben sa capacitat a efectuar las manòbras de separacion previstas. La mission tanben èra destinada a testar una manòbra d'urgéncia consistent a alucar los motors de pujada sens aver largat l'estatge de davalada (manòbra d'interrupcion de la fasa d'alunissatge). Malgrat qualques problèmas electronic del modul lunar, lo foncionament d'aquel podèt èsser validat per aquel vòl. * [[Apollo 6]] (4 d'avril de 1968), mission non abitada, primièr ensag en vòl del lançaire [[Saturn V]]. :La mission Apollo 6 foguèt una repeticion mai realista d'Apollo 4. Lo tèst foguèt pauc satisfasent: dos dels motors J-2 de l'estatge 2 s'arrestèron avant l'ora de foncionar çò que podèt èsser compensat per una durada de foncionament perlongada de l'estatge. Alara que la fusada èra plaçada en orbita, l'unic motor J-2 de l'estatge 3 refusèt de tornar s'alucar. Amb lo motor de la nau Apollo, las equipas de la NASA capitèron pr'amor a efectuar los tèsts prevists. Malgrat tot aquò, la NASA estimèt qu'ara la fusada Saturn V e los veïculs Apollo podavan embarcar d'equipatges en tota seguretat. === Los vòls abitats preparatòris === [[Fichièr:Walter Schirra on Apollo 7.jpg|thumb|[[Walter M. Schirra|Walter Schirra]] obsèrva l'exterior pel fenestron utilizat per las manòbras de rendètz-vos (jorn 9 de la mission Apollo 7)]] [[Fichièr:Gumdrop Meets Spider - GPN-2000-001100.jpg|thumb|Sortida extraveïculara pendent la mission Apollo 9]] Lo primièr vòl abitat se faguèt sonque en octobre de 1968 mas las missions destinadas a validar lo foncionament dels diferents compausants del programa e efectuar una repeticion gaireben completa d'una mission lunara, se succedèron aviadament. Quatre missions preparatòrias se debanèron sens anomalia majora sus un periòde de 7 meses<ref>[[#PMA|Patrick Maurel, ''op. cit.'', {{p.|270-279}}]]</ref>. * [[Apollo 7]] ([[11 d'octobre]] de [[1968]] – [[22 d'octobre]] de [[1968]]). :Apollo 7 foguèt la primièra mission abitada del programa Apollo. Deviá validar las modificacions efectuadas sus la nau espaciala aprèp de l'encendi d’Apollo 1 (CMS version 2). Una fusada Saturn 1 B foguèt utilizada car lo modul lunar èra pas dins l'expedicion. Pendent la demorança en orbita, l’equipatge repetèt las manòbras que foguèron efectuadas pendent de missions lunaras. Aprèp que quitèt l’orbita terrèstre e efectuèt lor intrada dins l’atmosfèra, la capsula e son equipatge foguèron recuperats sens incident dins l’Atlantic. Foguèt la primièra mission americana a enviar una equipa de tres òmes dins l'espaci e a difusar d'imatges per la television. La fusada Saturn IB foguèt pas mai utilizada enseguida dins l'encastre del programa d'exploracion lunara<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS07/a07.htm |títol=Apollo 7 (AS-205) First manned test flight of the CSM |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 8]] (21 de decembre de 1968 – 27 de decembre de 1968) :La mission Apollo 8 foguèt lo primièr vòl abitat a quitar l’orbita terrèstra. A aquel estadi d'avançament del programa, èra una mission riscada car una avaria del motor de la nau Apollo al moment de sa mesa en orbita lunara o de son injeccion sur la trajectòria de retorn poiriá aver estat fatala pels òmes mai lo modul lunar èra remplaçat per una maqueta. Mas los dirigents de la NASA redotavan un còp dels Sovietics per la fin de l'an e decidiguèron de prene lo risc. Los astronautas faguèron al total 10 [[Periòde de revolucion|revolucions]] a l'entorn de la Luna. Pendent aquel vòl, realizèron fòrça fotos de la Luna que lo primièr trelús de Tèrra. Apollo 8 permetèt pel primièr còp a un òme d'observar dirèctament la « fàcia amagada » de la Luna. Una de las tacas assignadas a l'equipatge consistissiá a efectuar una reconeissença fotografica de la superfícia lunara, coma la [[Mare Tranquillitatis|mar de la Tranquillitat]] ont se pausèt Apollo 11<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS08/a08.htm |títol=Apollo 8 (AS-503) Man Around The Moon |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009}} }}</ref>. * [[Apollo 9]] (3 de març de 1969 – 13 de març de 1969) : Apollo 9 foguèt lo primièr ensag en vòl de l’ensems dels equipaments prevists per una mission lunara: fusada Saturn V, modul lunar e nau Apollo. Pel primièr còp, foguèt batejat la nau Apollo (Gumdrop) e lo LEM (Spider), una decision destinada a facilitar las comunicacions amb lo sòl quand las doas naus an un equipatge. Los astronautas efectuèron totas las manòbras de la mission lunara tot en demorant en orbita terrèstra. Lo modul lunar simulèt un alunissatge puèi realizèt lo primièr rendètz-vos real amb la nau Apollo. Los astronautas efectuèron tanben una [[sortida extraveïculara]] de {{unitat|56|minutes}} per simular lo transferiment d'equipatge del modul lunar cap a la nau Apollo passant per l'exterior (manòbra de secors mise en cas d'amarratge infructuós entre ambedoas naus). En mai, testèron l'utilizacion del modul lunar coma « canòt de salvament » dins la perspectiva d'avaria de la nau Apollo; aquela procedura foguèt utilizada en real e amb succès per l’equipatge d’[[Apollo 13]]<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS09/a09.htm |títol=Apollo 9 (AS-504) Manned Test of Lunar Hardware in Earth Orbit |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 10]] (18 de mai de 1969 – 26 de mai de1969) : Los dirigents de la NASA pensavan qu'aquela mission seriá aquela del primièr alunissatge sul sòl lunar, car l'ensems dels veïculs e de las manòbras ja aviá estat testat sens problèma máger detectat. Mas, perque los Sovietics semblavan pas preparar de mission, preferiguèron optar per una darrièra repeticion amb encara mai de realisme. Pauc aprèp aver daissat son orbita terrèstra bassa, la nau Apollo, chafrada « Charlie Brown », executèt la manòbra d'amarratge al LEM. Aprèp que se separèt de l'estatge 3 de [[Saturn V]], efectuèt una rotacion de 180° puèi arrimèt son nas al suc del modul lunar avant de l'extraire de son carenatge. Un còp lo tren espacial plaçat en orbita a l'entorn de la Luna, lo modul lunar, chafrat « Snoopy », comencèt la davalada cap al sòl lunar que foguèt interrompuda a {{unitat|15.6|km}} de la superfícia. Aprèp aver largat l'estatge de davalada non sens de dificultats a causa d'una error de procedura, lo LEM realizèt un rendètz-vos amb la nau Apollo. La mission reproduguèt las principalas estapas del vòl final, a l'encòp dins l'espaci e al fèrm. Young foguèt a las comandas de la nau Apollo alara qu'Stafford e Cernan ocupavan lo modul lunar<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS10/a10.htm |títol=Apollo 10 (AS-505) Man's Nearest Lunar Approach |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. <br /> [[Fichièr:Apollo 17, station 6.jpg|thumb|center|upright=3.2|Panorama de la superfícia lunara per Apollo 17.]] === Las missions lunaras === [[Fichièr:Apollo 11.jpg|thumb|L'equipatge d'Apollo 11; d'esquèrra a drecha Neil Armstrong, Michael Collins e « Buzz » Aldrin.]] Las sèt missions seguentas lançadas entre 1969 e 1972 aguèron totas par objectiu de pausar un equipatge en diferents punts de la Luna, presentant un interès geologic. [[Apollo 11]] foguèt la primièra mission a capitar l'objectiu fixat pel president Kennedy. [[Apollo 12]] foguèt una mission sens istòrias, al contrari d'[[Apollo 13]] que, aprèp una explosion dins lo modul de servici, manquèt de pauc lo drama e deguèt renonciar a se pausar sus la Luna. La NASA modifiquèt lo modèl del modul lunar emportat per las missions a partir d'[[Apollo 15]] per realizar los desirs dels scientifics<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''SETBACK AND RECOVERY: 1967 - Lunar Science and Exploration: Santa Cruz, 1967'']]</ref>: la demorança sus la Luna foguèt perlongada mercé a de resèrvas dels consomables mai importantas. Lo modul lunar mai pesuc emportèt lo [[rover lunar]] qu'aumentava lo rai d'accion dels astronautas pendent las sortidas. * [[Apollo 11]] (16 de julhet de 1969 – 24 de julhet de 1969) : Lo 21 de julhet de 1969, los astronautas [[Neil Armstrong]] e [[Buzz Aldrin]], aprèp un alunissatge complicat dins la [[Mare Tranquillitatis|mar de la Tranquillitat]], faguèron los primièrs pases sus la Luna. Armstrong, que foguèt lo primièr a sortir del modul lunar, prononcièt sa frasa venguda celèbra « Es un pichon pas per un òme, mas es un saut de gigant per l’Umanitat » - « That's one small step for [a]<ref>[https://web.archive.org/web/20070208103412/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/article657515.ece Loggin necessaire]</ref> man; one giant leap for mankind ». L'objectiu principal de la mission èra de capitar l'alunissatge. L'equipatge installèt una version simplificada de l'estacion scientifica [[ALSEP]] e la sortida extraveïculara, pendent que un vintenat de quilogramas de ròcas lunaras foguèt acampat, durèt sonque 2 oras 30. Aprèp una demorança de 21 oras 38 sul sòl lunar, lo modul lunar s'enlairèt sens problèma. A l'arribada sus Tèrra, l'equipatge e los escapolons lunars foguèron plaçats en quarantena pendent 21 jorns per evitar una eventuala contaminacion terrèstra per de viruses extraterrèstres, una procedura exigida pels scientifics que foguèt abandonada a partir d'Apollo 15<ref>{{Ligam web |lang=en |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS11/a11.htm |site=nasm.si.edu |títol=Apollo 11 (AS-506) Lunar Landing Mission |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 12]] (14 de novembre de 1969 – 24 de novembre de 1969) :32 segondas aprèp son envòl, la fusada Saturn V foguèt folzejada, provocant una pèrda temporária de la poténcia electrica. Lo modul lunar aterriguèt amb precision dins l'[[Oceanus Procellarum|Ocean de las Tempèstas]] a {{unitat|180|m}} de la sonda espaciala [[Surveyor 3]] que d'elements foguèron tornats sus Tèrra per evaluar l'incidéncia de lor demorança perlongada sul sòl lunar e dins lo vuèg. [[Charles Conrad]] e [[Alan Bean]] installèron una estacion scientifica automatizada ALSEP, realizèron d'observacions geologicas e prenent de nòva fotografias de la Luna e de sa superfícia. Tanben acampèron {{unitat|34.1|kg}} d'escapolons del sòl lunar. Pendent aquela demorança sul sòl lunar de 31 oras 31 minutas, los dos astronautas realizèron doas excursions d'un total de 7 oras 45 minutas percorrent atal {{unitat|2|km}} a pé e s'alunhèron fins a {{unitat|470|m}} del modul lunar. Fòrça amelioracions foguèron realizadas coma dins la precision de l'alunissatge al repècte de la mission Apollo 11. Los resultats foguèron tan positius qu'èra envisatjat d'enviar Apollo 13 dins una zòna mai accidentada<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS12/a12.htm |títol=Apollo 12 (AS-507) Beyond Apollo 11 |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. [[Fichièr:View of Mission Control Center during the Apollo 13 oxygen cell failure.jpg|thumb|K. Slayton e l'equipatge de secors d'Apollo 13 pauc aprèp l'explosion dins la nau Apollo 13 tentent de comprene la situacion e d'i remediar.]] [[Fichièr:Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin.jpg|thumb|James Irwin saludant lo drapèl american que veniá de plantar (Apollo 15).]] [[Fichièr:AS17-145-22224.jpg|thumb|Gene Cernan aprèp sa segonda sortida sul sòl lunar, son vestit tacat de posca lunara, es fotografiat dins lo modul lunar prr son coequipièr Harrison Schmitt (Apollo 17).]] * [[Apollo 13]] (11 d'abril de 1970 – 17 d'abril de 1970) :La mission foguèt interrompuda a la seguida de l'explosion d'una sèrva d'oxigèn liquid situat dins lo modul de servici d'''Odyssey'' pendent lo transit de la Tèrra cap a la Luna, 55 oras 54 minutas puèi son envòl. Lo CSM foguèt en practica fòra de servici sens oxigèn nimai potencia electrica. Los astronautas se risquèron pas a alucar lo moteur per manobrar. Se refugièron dins lo modul lunar ''Aquarius'' qu'utilizèron las fonts e lo motor per las manòbras de correccion de trajectòrias que permetèron d'optimizar la trajectòria de retorn cap a la Tèrra. Aürosament, la trajectòria de transit Tèrra-Luna foguèt calculada per que, en l'abséncia de manòbra, lo tren espacial pòsca tornar sus Tèrra aprèp aver fach lo torn de la Luna. Los astronautas reïntegrèron la nau Odyssey just avant l'arribada sus Tèrra, larguèron lo modul lunar qu'aviá servit de radèu de salvament avant d'efectuar una intrada dins l'atmosfèra sens problèma. L'explicacion de l'accident foguèt determinada sens ambigüitat: pendent la voidança de la sèrva d'oxigèn, 15 jorns avant l'envòl, la gaina dels fials electrics que la traversava fondèt e aqueles se trobèron entièrament denudats. Quand [[Jack Swigert]] accionèt lo barrejadís de la sèrva, de lhauces s'aluquèron e provoquèron l'explosion<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS13/a13.htm |títol=Apollo 13 (AS-508) « Houston, we've had a problem » |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 14]] (31 de genièr de 1971 – 9 de febrièr de 1971). :Al començament del transit Tèrra-Luna, l'equipatge capitèt a amarrar lo modul CSM al modul lunar sonque aprèp 5 ensags mancas, qu'èra un moment de granda tension per l'equipatge. Apollo 14 aluniguèt dins la region accidentada de Fra Mauro qu'èra l'objectiu inicial d'Apollo 13. Un dels moments marcants de la mission se produguèt quad [[Alan Shepard]], qu'èra lo primièr (e lo sòl) dels astronautas del [[programa Mercury]] a marchar sua la Luna, joguèt 2 balas de [[gòlf]] amb un club portat d'escondons. Shepard e [[Edgar Mitchell]] passèron mai de 9 oras en 2 sortidas a explorar una zòna ont la NASA pensava trapar de ròcas figurant d'entre las mai ancianas. Tornèron {{unitat|42.9|kg}} d'escapolons<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS14/a14.htm |títol=Apollo 14 (AS-509) The Third Manned Lunar Landing |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 15]] (26 de julhèt de 1971 – 7 d'agost de 1971) :Apollo 15 es la primièra mission a portar un modul lunar apesantir mercé, entre autres, a l'optimizacion del lançaire Saturn V. Lo pes suplementari es subretot constituit pel [[rover lunar]] e dels consomables (oxigèn e poténcia electrica) que aumentan la durada de son autonomia de 35 a 67 oras. [[David Scott]] e [[James Irwin]] passèron 2 jorns e 18 oras sul sòl lunar. Pendent las tres sortidas extraveïcularas, que durèron en tot 18 oras 36 minutas, percorreguèron mai de {{unitat|28.2|km}} prèp del mont Hadley mercé al [[rover lunar]]. D'entre los {{unitat|76|kg}} de ròcas acampadas, los astronautas trapèron çò se pesa èsser un cristallin de la rusca lunara originala vièlha de prèp de 4,6 miliards d'ans. Un pichon satellit portant tres experiéncias scientificas foguèt largat alara que lo CMS èra en orbita a l'entorn de la Luna. Worden faguèt una sortida espaciala de 16 minutas dins l'espaci alara que la nau Apollo èra encara a {{unitat|315000|km}} de la Tèrra. Al retorn, pendent la davalada cap al sòl terrèstre, un dels tres paracasudas s'entorchèt sens damatge per l'equipatge<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS15/a15.htm |títol=Apollo 16 (AS-510) Exploration of Hadley-Apennine Region |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. * [[Apollo 16]] (16 d'abril de 1972 – 27 d'abril de 1972) :Apollo 16 es la primièra mission a se pausar suls nauts-planòls lunars. [[John Watts Young]] e [[Charles Duke]] passèron 20 oras 14 minutas sus la Luna, installant d'experiéncias, parcorrent {{Unitat|26.7|km}} amb lo rover lunar e acampant {{unitat|95.4|kg}} d'escapolon rocasuts. L’equipatge larguèt un minisatellit destinat a estudiar las particulas e lo camp magnetic solar<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS16/a16.htm |títol=Apollo 16 (AS-511) Landing in the Descartes highlands |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo={{date|9|octobre|2009}} }}</ref>. * [[Apollo 17]] (7 de decembre de 1972 – 19 de decembre de 1972) :Apollo 17 es la darrièra mission sus la Luna. L'astronauta [[Eugene Cernan]] e son companh [[Harrison Schmitt]], un geològ civil american, lo sòl astronauta scientific del programa Apollo que s'enlairèt, son los darrièrs òmes fins ara marchar sus la Luna: i passèron {{nobr|22 h 05 min}}, percorrèron amb la Jeep lunara {{unitat|36|km}} dins la region dels monts Taurus, prèp del cratèri de Littrow. es l'equipatge que tornèt mai de ròcas lunaras ({{Unitat|111|kg}}) e efectuèt la sortida extraveïculara mai longa<ref>{{Ligam web |url=http://www.nasm.si.edu/collections/imagery/apollo/AS17/a17.htm |títol=Apollo 17 (AS-512) The Last Manned Lunar Landing |autor=Smithsonian Institution : National Air and Space Museum |consultat lo= 9 d'octobre de 2009 }}</ref>. === La fin prematurada del programa Apollo === {{Article detalhat|Skylab}} La NASA pensa, a partir de 1963, la seguida de donar al programa Apollo. En 1965, l'agéncia creèt una estructura afectada a las missions venentas e a aquelas ja planificadas amassadas jol nom d'[[Apollo Applications Program]] (AAP)<ref> {{Ligam web |url=http://history.nasa.gov/SP-4208/ch1.htm |títol=LIVING AND WORKING IN SPACE: A HISTORY OF SKYLAB (SP-4208) - What to Do for an Encore: Post-Apollo Plans |autor=W. David Compton and Charles D. Benson |editor=NASA |data=1983 |consultat lo=10 d'octobre de 2009 }}</ref>. La NASA prepausa qualques tipes de mission que lo lançament en orbita d'una [[estacion espaciala]], de demoranças longas sus la Luna utilizant de moduls nòus derivats del LEM, una mission abitada cap a [[Mart (planeta)|Mart]]<ref>[[#XP|Xavier Pasco ''op. cit.'' {{p.|134}}]]</ref>, la [[Susvolada abitada de Vènus]]<ref>{{Ligam web |url=http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19790072165_1979072165.pdf |títol=MANNED VENUS FLYBY |autor=Feldman, L. A. Ferrara, F. L. Havenstein, J. E. Volonte, P. H. Whipple (Bell) |editor=NASA |data=1{{èr}} de febrièr de 1967 |consultat lo= 11 d'octobre de 2009 }}</ref>, etc. Mas los objectius scientifics tròp vagas capitèron gaire a convéncer le [[Congrès dels Estats Units d'America]] fòrça mens motivat pels programas espacials « pòst-Apollo ». E mai, las prioritats dels [[Estats Units d'America]] avián cambiat: los dispositius socials realizats pel president [[Lyndon Johnson]] dins l'encastre de sa [[guèrra contra la pauretat]] ([[Medicare]] e [[Medicaid]]) e subretot un conflicte vietnamian que dura, prelèvan una part creissenta del budgèt. Aquel darrièr consacrèt pas cap de fons a l'AAP per 1966 e 1967. Los budgèts votats enseguida permetèron sonque de financièr lo lançament de l'[[estacion espaciala]] [[Skylab]] realizada utilisant un estatge 3 de la fusada Saturn V. En 1970, lo quite programa Apollo foguèt tocat per las reduccions budgetàrias: la darrièra mission planificada ([[Apollo 20]]) foguèt anullada alara que los vòls restants èran escalonats fins a 1974. La NASA deguèt se preparer a se separar de {{formatnum:50000}} emplegats e sostractants (sus {{formatnum:190000}}) alara que s'anonciava l'arrèst definitiu de la fabricacion de la fusada Saturn V que doncas subreviurà pas al programa. Un projècte de mission abitada cap a Mart (per un còst comprés entre tres e cinc còp aquel del programa Apollo) prepausat per un comitat d'expèrts sollicitat pel nòu president republican [[Richard Nixon]] recep gaire lo sosten de comunautat dels scientifics nimai de l'opinion publica e foguèt rejetat pel Congrès sens debat<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''FIRST PHASE OF LUNAR EXPLORATION COMPLETED:Personnel and Program Changes'']]</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.astronautix.com/flights/apollo20.htm |títol=Apollo 20 |editor=Mark Wade (Encyclopedia Astronautica) |data= |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>. Lo 20 de setembre de 1970, lo responsable de la NASA, demissionari, anoncièt que las constrenchas budgetàrias obligava de suprimir doas nòvas missions [[Apollo 18]] e [[Apollo 19]]<ref>{{Ligam web |url=http://www.astronautix.com/flights/apollo18.htm |títol=Apollo 19 |editor=Mark Wade (Encyclopedia Astronautica) |data= |consultat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.astronautix.com/flights/apollo19.htm |títol=Apollo 19 |editor=Mark Wade (Encyclopedia Astronautica) |data= |consultat lo={{date|10|octobre|2009}} }}</ref>. L'anullacion de las missions daissava tres fusadas Saturn V inutilizadas que l'una pel mens permetèt de lançar l'estacion espaciala Skylab. Las doas autras son ara expausadas al [[Johnson Space Center]] e al [[centre espacial Kennedy]]. L'[[estacion espaciala]] [[Skylab]] foguèt ocupada successivament per tres equipatges lançats per de fusadas Saturn IB e utilizant de naus Apollo (1973). Una fusada Saturn IB fuguèt utilizada pel lançament de la mission [[Apollo-Soïos]] que portèt una nau espaciala Apollo (1975). Foguèt la darrièra mission a utilizar de material desvelopat dins l'encastre del programa Apollo. Lo còst del programa foguèt evaluat à 25,4 miliards de [[dollars]] en 1969. == Lo bilanç del programa Apollo == === Lo trionfe de l'astronautica dels Estats Units d'America === L'objectiu fixat al programa Apollo pel president Kennedy en 1961 foguèt complit al delá de tota esperança. L'astronautica americana saupèt desvelopar en pauc de temps un lançaire d'una poténcia inimaginabla dètz ans abans, mestrejar completament l'utilizacion l'idrogèn per sa propulsion e realizar çò que semblava, pauc de temps abans, èsser de [[sciéncia-ficcion]]: menar l'Òme sus un autre astre. Malgrat lo saut tecnologic, lo taus de capitada dels lançaments de las fusadas Saturn foguèt de 100 % e totes los òmes tornèron vius sus Tèrra. Al vejaire del mond entièr lo programa Apollo foguèt una mòstra magistrala del saber far dels Estats Units d'America e de sa superioritat sus l'astronautica sovietica que mentretemps acumulava los fracasses<ref>[[#JVI|J. Villain, ''op. cit.'', {{p.|75-76}}]]</ref>. Per fòrça estatsunians aquela victòria mostrava la superioritat de la lor societat quitament se aquela fe dins lor sistèma trantalhava amb l'amplor de la contestacion estudianta ligada a la [[Guèrra de Vietnam]] e l'agitacion sociala de la minoritat negra dins las grandas vilas ligada al [[Movement dels drechs civics aal Estats Units|Movement dels drechs civics]]. === Lo bilanç scientific === ==== Una presa en compte tardièra e laboriosa dels enjòcs scientifics ==== [[Fichièr:Apollo 15 Genesis Rock.jpg|thumb|left|Lo « ròc de la genèsi » tornat per la mission Apollo 15]] Lo programa Apollo, quand foguèt lançat, respond a des consideracions de politica exteriora: l'arquitectura de las missions e la concepcion dels veïculs èran definidas sens considerar la pertinéncia e de lor perennitat al respècte de recerca scientifica. Foguèt integrada dins lo projècte tardièrament e amb fòrça dificultats. Ocupats pels desfises tecnics de resòlvre, la NASA e lo [[Military Sealift Command|MSC]] podavan dificilament se consacrar a la presa en compte dels besonhs scientifics. Fin finala, los membres de la NASA e scientifics esitèron longtemps per metre al punt una mena de trabalh constructiu, cadun volent assumir la direccion dels projèctes. Après aver lançat los primièrs estudis en 1962, lo Space Science Board definiguèt pendent l'estiu de 1965 los punts claus de tractar pels 15 ans venent dins lo domeni de la recerca lunara. Aquel document servirà de quasèrns de las cargas per la concepcion de las experiéncias scientificas de realizar pendent las missions Apollo. Per menar de recercas scientificas sul terren, melhor èra dispausar de scientifics entraïnats coma los astronautas que de pilòts — la font que la NASA utilizava fins ara — formats a la geologia. En 1965, malgrat las reticéncias d'una partida de la direccion, la NASA recrutèt 6 scientifics. Sols dos d'entre eles èran de pilòts veterans e los autres deguèron seguir una formacion de pilòt de caçaire de reaccion. Al començament de 1966, lo MSC, après que foguèt relançat mai d'un còp par la direccion de la NASA, metèt en plaça una estructura destinada a las experiéncias scientificas permetent de lançar lo procés de desvolopament dels instruments embarcats. Sol lo geològ Schmitt aguèt l'ocasion d'anar sus la Luna<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''Project Apollo Conclusion : Major Issues in Apollo'']]</ref>. {{clr}} ==== Una coneissença afinada de la Luna ==== {| align="right" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background: #f3fff3" |+'''Ròcas lunaras''' |-align=center style="background: #ddffdd" !Mission<br />lunara !Massa<br />tornada !An |- |[[Apollo 11]] |align="right"|{{unitat|22|kg}} |align="right"|1969 |- |[[Apollo 12]] |align="right"|{{unitat|34|kg}} |align="right"|1969 |- |[[Apollo 14]] |align="right"|{{unitat|43|kg}} |align="right"|1971 |- |[[Apollo 15]] |align="right"|{{unitat|77|kg}} |align="right"|1971 |- |[[Apollo 16]] |align="right"|{{unitat|95|kg}} |align="right"|1972 |- |[[Apollo 17]] |align="right"|{{unitat|111|kg}} |align="right"|1972 |- |[[Luna 16]] |align="right"|{{unitat|101|g}} |align="right"|1970 |- |[[Luna 20]] |align="right"|{{unitat|55|g}} |align="right"|1972 |- |[[Luna 24]] |align="right"|{{unitat|170|g}} |align="right"|1976 |} Las missions Apollo permetèron d'acampar en tot {{unitat|382|kg}} de [[ròca lunara|ròcas lunaras]] dins sièis regions diferentas de nòstre satellit (a comparar als {{unitat|336|gramas}} tornat sus Tèrra per las missions sovieticas robotizadas del [[programa Luna]] a la mèma epòca). Aquelas ròcas son conservadas dins un bastiment construit especialament al Centre espacial d'Houston. Una organizacion foguèt realizada per la fornidura de pichons escapolons de ròcas als scientifics del mond entièr que ne faguèt la demanda. Un institut consacrat a las sciéncias planetàrias, lo [[Lunar and Planetary Institute]], foguèt a l'epòca a Houston per facilitar la cooperacion internacionala e centralizar los resultats dels estudis menats. En mai fòrça donadas scientificas foguèron acampadas pendent las missions: de mesuras efectuadas pels astronautas pendent lor demorança sul sòl lunar, fotografias presas dempuèi l'orbita lunara, mesuras efectuadas pels instruments lotjats dins una de las alveòlas del modul de servici a partir de la mission Apollo 15. Fin finala, las estacions scientificas ALSEP, comportant de 3 a 8 instruments e depausadas sul sòl lunar pendent las sortidas extraveïcularas, transmetèron lors mesuras a las estacions terrèstras fins a l'agotament de lor font d'energia radioactiva en setembre de 1977<ref>{{Ligam web |url=http://www.lpi.usra.edu/lunar/documents/NASA%20RP-1036.pdf |títol=ALSEP Final report |editor=NASA |data=1979 |Pagina=40-43 |consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>. Los reflectors lasèr que faguèron partida dels ALSEP mas avián pas besonh d'una font d'energia, car completament passius, son encara utilizats ara per mesurar las variacions de disténcias entre la Tèrra e la Luna. Contra tota esperança las ròcas lunaras tornadas coma las observacions e mesuras efectuadas permetèron pas de precisar los diferents scenaris de formacion de la Luna :produch d'un tust entre un astre vagabond e la Tèrra (tèsi ara privilegiada), captura d'un astre per la Tèrra, formacion en parallèl, etc. En efècte, l'interpretacion de donadas eissidas d'un mitan extraterrèstre èra fòrça mai dificil qu'imaginavan los scientifics, perque demandava entre autres, un gròs esfòrç de recerca interdisciplinària. Los escapolons de ròcas acampadas indican una geologia complèxa atal los scientifics estiman que la Luna es, dins aquel domeni, en granda partida inexplorada malgrat las 6 expeditions Apollo. Las donadas reculhidas pels 4 sismomètres permetèron d'esboçar una modelizacion de l'estructura intèrna de la Luna: una rusca de {{Unitat|60|km}} d'espessor susmontant una sisa omogenèa e de natura diferenta de {{Unitat|1000|km}} d'espessor amb en prigondor un còr mièg fondut ({{Unitat|1500|°C}}) constituit sens dobte de [[silicat]]s. Los altimètres laser d'Apollo 15 e 16 confirmèron que lo [[centre de gravitat]] de la Luna coïncidavan pas amb son centre geometric. Las donadas geologicas e geoquimicas reculhidas foguèron al contrari fòrça mai dificils d'interpretar e permetèron sonque de far de conclusions generalas: los escapolons rebaton una composicion quimica diferenta d'aquela de la Tèrra amb una proporcion mai bassa dels elements mai volatils e mai d'elements radioactius que la mejana cosmica. Tres tipes de ròca semblan predominar: de [[basale]]s rics en [[fèrre]] dins las mars, de [[plagioclasas]] o [[anortosit]]s rics en [[alumini]] dins las zonas situadas en altitud e dels basalts rics en [[urani]] e en [[tòri]] amb de concentracions importantas de [[potassi]], [[tèrras raras]] e [[fosfòr]] (basalts « [[KREEP]] »). Mas per qualques scientifics de l'epòca, aquelas ròcas rebaton pas la composicion del sòl de la Luna primordiala sens dobte aclapada pel bombardament de contunh subit per aquela dempuèi de miliards d'ans<ref>[[#WDC|W. David Compton, ''op. cit.'', ''Project Apollo Conclusion : The New Moon'']]</ref>. === Las repercucions tecnologicas === [[Fichièr:Dsky.jpg|thumb|La construccion de l'ordinator de bòrd de las naus Apollo contribuèt a la generalizacion dels circuits integrats]] L'impacte del programa Apollo e dels programas espacials contemporanèus sus l'evolucion tecnologica es indirècte e pòrta sus de domenis plan precises. Es dificil de distinguir la contribucion del programa d'aquela dels projèctes militars ([[missil balistic]]) que lo precedisson o l'acompanhan. Se las tecnologias concernidas pòdon èsser clarament identificadas, es fòrça mens aisit de mesurar precisament l'incidéncia del programa espacial suls progrèsses constatats. L'industria metallurgic, que deu respondre a d'exigéncias particularament sevèras (aleujament, abséncia de decas) e a las contrenchas de l'environament espacial (void entraïnant la [[sublimacion (fisica)|sublimacion]] dels metals, vibracion, calor), creèt de nòvas tecnicas de soudadura, que lo [[sodatge]] per explosion, per obtenir de pèças sens deca. Lo recors a l'[[usinatge]] quimic, que venguèt mai tard un procès essencial per la fabricacion dels compausants electronics, foguèt frequent. Calguèt realizar d'[[aliatge]]s nòus e utilizar de [[material composit|materials composits]]. Los [[Instrument de mesura|instruments de mesura]] installats dins los veïculs espacials deguèron satisfar d'exigéncias de precision, fisabilitat e rapiditat fòrça mai nautas que la nòrma. L'instrumentacion biomedicala nasquèt de la necessitat de contrarotlar l'estat de santat dels astronautas en vòl. Fin finala, los projèctes de la NASA dels ans 1960 permetèron d'afinar las tecnicas de calcul de la [[fisabilitat]] e de metre al punt un grand nombre de tecnicas de gestion de projècte: [[PERT]], [[Work Breakdown Structure|WBS]], [[gestion de la valor aquerida]], revista tecnica, [[contraròtle qualitat]]<ref>[[#SOC|Conférence NASA Societal impact of spaceflight, ''op. cit.'' : ''Impact of Spaceflight: An Overview'' de Philip Scranton]]</ref>. Lo programa Apollo contribuiguèt al desvolopament de l'informatica: lo desvelopament dels programas de navigacion e de pilotatge de las naus Apollo faguèron aparéisser la scission entre [[Material informatica|material]] e [[logicial]]. Los metòdes de programacion e de tèst son tanben en partiada nascuts de las exigéncias de fisabilitat e de la complexitat dels logicials desvolopats pel programa. Fin finala, lo projècte lancèt l'utilizacion dels [[circuit integrat|circuits integrats]] qu'apareguèron en 1961. La NASA comprèt al començament del programa 60 % de la produccion mondiala dels ordinators pels besonhs de las naus Apollo<ref>{{Ligam web |url=http://www.hq.nasa.gov/alsj/apollo-ic.html |títol=Apollo and the integrated circuit |autor=Phil Parker |data= |consultat lo= 10 d' octobre de 2009 }}</ref>. === L'impacte sus la societat === ==== Quand la ficcion sembla venir realitat ==== L'[[edat espacial]] comença en plan edat d'aur d'una [[sciéncia-ficcion]] americana inspirada per las realizacions tecnicas nascuda de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e incarnada per d'escrivans coma [[Isaac Asimov]], [[Robert Heinlein]], [[Arthur C. Clarke]]. Lors òbras dessenhan de biais sasissants e credibles, lo retrach d'una civilizacion terrèstra e subretot americana que s'èra espandida per las planetas vesinas o las estelas. D'ingenhaires coma lo futur conceptor de la [[Saturn V]] [[Wernher von Braun]] (aquel darrièr mejans sos contactes amb [[Walt Disney]]) contribuiguèron tanben a popularizar l'idèa de l'exploracion de l'espaci per l'Òme. Quand lo programa Apollo foguèt lançat, la retorica de la literatura de ficcion espaciala (nòva frontièra, conquèsta de l'espaci) foguèt utilizada dins lo discors de responsables politics e aqueles de l'agéncia espaciala. Orientats per la NASA, de revistas coma ''[[Life]]'', la television americana en espandiment, transformèron la correguda cap a l'espaci e lo programa Apollo subretot, coma un fulheton desalenat, seguit amb passion pels Americans e los astronautas ne son los eròis. Lo filme ''[[2001, una odissèa de l'espaci]]'', realizat en collaboracion amb los especialistas de l'industria espaciala e que sortiguèt en 1968, rebat l'idèa que fòrça se fan d'un futur espacial que semblava alara a portada<ref>[[#CUL|Conférence {{lang|en|NASA Remembering Space Age}}, ''op. cit.'' : ''{{lang|en|Far Out: the Space age in american Culture}}'' d'Emily S. Rosenberg]]</ref>. ==== La Tèrra coma jamai foguèt pas vista (Apollo 8) ==== [[Fichièr:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|right|La Tèrra vista de la Luna (Apollo 8).]] Quand los astronautas d'Apollo 8 efectuèron lo viatge inicial cap a la Luna, donant a de milions de telespectators pel primièr còp la possibilitat d'apercebre lor planeta banhant dins l'espaci, èran sens dobte de mond per partejar lo sentiment qu'inspirèt al poèta [[Archibald MacLeish]] lo tèxte {{Cita|Riders on earth together, Brothers in eternal cold}} (« Passatgièrs solidaris sus Tèrra, fraires dins lo freg eternel ») que foguèt imprimit lo jorn de Nadal a la Una del ''New York Times'': :''{{Cita|To see the earth as it truly is, small blue and beautiful in that eternal''<br /> :''silence where it floats, is to see ourselves as riders on the earth together,''<br /> :''brothers on that bright loveliness in the eternal''<br /> :''cold—brothers who know now they are truly brothers''}} :« Contemplar la Tèrra tal qu'es vertadièrament, pichona blava e bèla dins l'eternal, <br /> :lo silenci ont flaüta, nos fa realizar que siams de passatgièrs solidaris de la Tèrra, <br /> :fraires dins aquela beutat luminosa dins l'eternal, <br /> :simple fraires que realisan ara que son fraires vertadièrs. »<ref name="Chaikin">[[#SOC|Conférence NASA Societal impact of spaceflight, ''op. cit.'' : ''Live from the Moon: The Societal Impact of Apollo de Andrew Chaikin]]</ref>. Las fotos de la Tèrra presas dempuèi l'espaci luenchenc pels equipatges del programa Apollo marquèron los esperits a l'epòca. La fòto mai clèbra es [[La Bilha blava]] presa pels astronautas d'Apollo 17. D'autras fotos, coma aquelas mostrant un treslús de Tèrra al dessús d'un sòl lunar desprovesit de colors o aquelas mostrant la primessa de la sisa atmosferica faguèron comprene lo caractèr unic e fragil de nòstra planeta, la nau Tèrra. Aquels imatges de segur contribuiguèron a l'espandiment dels movements [[ecologia|ecologics]]<ref>{{Ligam web |url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/excerpts/poole_earthrise.pdf |títol=Earthrise: How Man First Saw the Earth |autor=Robert Poole |data=2008 |ISBN=9780300137668 |consultat lo={{date|12|octobre|2009}} }}</ref>. ==== Primièrs pases sus la Luna, un evenement marcant e qualques voces discordantas (Apollo 11) ==== [[Fichièr:Land on the Moon 7 21 1969-repair.jpg|thumb|right|« Eagle se pausèt » : edicion de [[The Washington Post]] pareguda l'endeman dels primièrs pases dels dos primièrs òmes sus la Luna.]] Lo 20 de julhet de 1969, 600 milions de telespectators, o un cinquen de la populacion mondiala de l'epòca, assistèron en dirècte a la television als primiers pases de [[Neil Armstrong]] e [[Buzz Aldrin]]. Se gaireben totes s'acòrdan sul fach que s'agís d'un eveniment marcant, èran tanben de voses per s'auçar contra lo degalhatge d'argent coma de representants de la comunautat negra americana, a l'epòca pro agitada. L'escrivan de [[sciéncia-ficcion]] [[Ray Bradbury]], que participa a un debat a la [[television]] a [[Londres]], pendent que se truquèt a las criticas venent, entre autres, de l'activista politica [[Irlanda (illa)|irlandesa]] [[Bernadette Devlin]], s'insurgiguèt {{Cita|Aprèp mai de 6 miliards d'ans d'evolucion, aquela nuèch, avèm fach mentir la gravitat. Atenguèron las estelas... e refusètz de festejar l'eveniment ? Anatz al diable!}}<ref name="Chaikin"/>. Lo mòt de Neil Armstrong, {{Cita|Es un pichon pas...}}, foguèt sul còp adaptat « Se avèm pogut enviar d'òmes sus la Luna, alara deuriam poder… ». Mas l'interès pel programa espacial lèu mermèt. Lo debanament de la mission [[Apollo 12]], pr'amor que filmat en colors al contrari d'[[Apollo 11]], fuguèt mens seguit. Los comentaris fòrça tecnics, que pòt pas comprene l'American mejan, l'abséncia de peripecias banalizèron l'eveniment. Calguèt l'accident d'[[Apollo 13]], que tornèt plaçar l'òme al còr de la mission, per reviscolar l'interès del public<ref name="Chaikin"/>. ==== Lo programa Apollo al cinèma ==== De filmes e fòrça documentaris prenguèron per subjècte lo programa Apollo. Se pòt mencionar ''[[Apollo 13 (filme)|Apollo 13]]'', realizat en 1995 per [[Ron Howard]], que conta las peripecias del vòl [[Apollo 13]]. ''[[The Dish]]'', realizat en 2000 per [[Rob Sitch]], es una mièjaficcion contant l'istòria de la construccion d'una estacion de recepcion terrèstre en Austràlia que deu recebre la primièra emission televisuala emesa dempuèi la Luna per [[Apollo 11]]. ''[[In the Shadow of the Moon]]'' es un documentari de 2008 constituit amb de filmes d'actualitats difusats a l'epòca, de documents intèrnes de la NASA e d'entrevistas dels astronautas encara en vida. == L'eretatge del programa Apollo == === La nau espaciala: l'utopia de l'espaci de bas còst === Al començament dels an 1970, alara que lo programa Apollo s'acabava, de decidaires politics pensavan a l'arrèst dels vòls abitats tròp costoses e amb retorn limitats. La fin de la [[Guèrra Freja]] e lo fracàs del programa espacial sovietic levèt al projècte abitat american d'una granda partida de las seunas justificacions. Mas [[Richard Nixon]] volguèt pas èsser aquel qu'arrestarà las missions abitadas qu'avián encara una partida de prestigi. E mai, se l'opinion publica e la comunautat scientifica s'acordavan sus la necessitat de mermar lo budgèt espacial subretot consacrat als vòls abitats, lo president èra pas insensible al [[Lobby|lobbying]] de l'industria e a las consideracions electoralas: la Califòrnia que concentrava una grand partida dels emplecs de l'astronautica — los efectius emplegats per l'industria aerospaciala en Califòrnia passèron de {{formatnum:455000}} a {{formatnum:370000}} personas entre 1967 e 1970 — èra un enjòc important per las eleccions venentas<ref>[[#XP|Xavier Pasco ''op. cit.'' {{p.|103-105}}]]</ref>. En partida per respondre a las criticas sul còst del programa Apollo, la NASA elaborèt a aquela epòca son projècte de la [[nau espaciala americana|nau espaciala]] que deguèt permetre de baissar de biais significatiu lo pretz del quilograma plaçat en orbita al respècte dels lançaires non reütilizables. Lo president Nixon donèt son accòrdi al programa de la nau espaciala mas aquò deguèt s'inscriure per la seguida dins un encastre budgetari espacial civil en descreissença de contunh: los fons balhats a la NASA passèron progressivament de 1,7 % del budgèt total de l'Estat federal en 1970 a 0,7 % en 1986, son punt mai bas<ref name="budgetnasa"/>. Los espèrs provocats per la nau espaciala seràn pas realizats: s'estimèt en 2008, alara que lo programa de la nau s'acabava, que cada vòl de la nau espaciala americana costava 1,5 miliard de dòlars integrant los còstes de desvolopament: un còst non concurrencial al respècte d'un lançaire classic. La soplessa operacionala es tanpauc al rendètz-vos: la cadéncia de lançament atenguèt 5 % d'aquela prevista inicialament<ref>{{Ligam web|lenga=en | url = http://sciencepolicy.colorado.edu/admin/publication_files/resource-2656-2008.18.pdf | títol = FINAL COUNTDOWN: NASA and the End of the Space Shuttle Program | autor = Pat Duggins | an = 2007 | éditor = American Scientist | consultat lo = 22 octobre 2009 }} </ref>. === Missions espacialas abitadas e comunautat scientifica === La comunauté scientifica americana dona un bilanç negatiu del programa Apollo. Las repercussions scientificas del programa foguèron limitadas al vejaire dels fons investits e la partida del programa espaciala consacrada a la sciéncia (satellits scientifics, sondas espacialas) mermèt amb los ans. E mai lo fenomèn se repetèt pendent de decennia seguentas, los programas scientifics de la NASA essent de contunh victimas o dels despassaments budgetaris dels programas espacials abitats o d'arbitratges en lor desfavor. Atal, l'Acadèmia de las Sciéncias americana demandèt a l'epòca que l'activitat espaciala siá concentrada sus de tèmas scientifics e sas aplicacions dins lo domeni de la meteorologia, l'agricultura, l'idrologia, l'oceanografia, etc. S'opausèt tanben al desvolopament de la nau espaciala<ref>[[#XP|Xavier Pasco ''op. cit.'' {{p.|136-138}}]]</ref>. La comunautat scientifica es ara dins son ensems totjorn pauc favorable a las missions abitadas al delá de l'orbita bassa: en 2004, a la seguida de la relança de las missions abitadas cap a la Luna e Mart, lo comitat encargat del finançament de l'[[astrofisica]] al sen de l'[[American Physical Society]], se preocupava de l'importància dels fons monopolizats per aquel tipe de mission als objectius mal definit al prejudici dels projèctes, coma los telescòpis espacials, qu'avián largament provat lor interèsses scientifics<ref>{{Ligam web|lenga=en | url = http://www.aps.org/about/pressreleases/moonmars.cfm | títol = NASA's Moon-Mars initiative jeopardizes important science opportunities | autor = American Physical Society Report | an = | data = 22 novembre 2009 | consultat lo = 19 octobre 2009 }} </ref>. === Agachs contemporanèus: entre nostalgia, negacion e frustracion === Après los progreses fulgurants dels [[ans 1960]] que lo desbarcament lunar constituís l'[[acme]], lo vòl espacial abitat, al contrari de totas la prediccions de l'epòca, se retirèt pendent los cinquanta darrièrs ans sus l'orbita terrèstra bassa. L'astronauta [[Gene Cernan]], dins son [[autobiografia]] publicada en 1999, escrich ''{{cita|Tot se passa coma se lo programa Apollo aviá vist lo jorn abans son ora, coma se lo president Kennedy aviá estat cercat una decennia al còr del [[sègle XXI]] e qu'aviá capitat a l'inserir al començament dels ans 1960}}''. Per l'istorian american J.R. McNeill, l'aventura del programa Apollo e de l'exploracion espaciala en general poiriá èsser una androna condemnada a venir dins lo futur una simpla nòta de bas de pagina de l'istòria de la civilizacion, pr'amor que de descobèrtas tornan sus l'interès o que fan renàisser una correguda al prestigi entre de nacions dispausant de mejans financièrs sufisents<ref name="Chaikin"/>{{,}}<ref>[[#CUL|Conférence {{lang|en|NASA Remembering Space Age}}, ''op. cit.'' : ''{{lang|en|Gigantic Follies? human exploration and the Space age in Long-term historical perspective}}'' de J. R. McNeill]]</ref>. A l'epòca del desbarcament sus la Luna, existissiá ja una pichona minoritat d'increduls que se trobavan als Estats Units d'America dins las classas socialas las mai desfavorizadas, copadas de tota coneissença scientifica, e las minoritats. L'audiéncia de la tèsi del ''moon hoax'' (engana lunara) s'espandiguèt dins los ans 1970 alara qu'un climat de desfisença al respècte de las institucions s'installèt a çò dels d'Americans en seguida de l'[[escandal del Watergate]] e de la [[Guèrra de Vietnam]]: es a aquela epòca, simbolizada dins los mèdias pel filme ''[[Three Days of the Condor]]'', que foguèt filmat ''[[Capricorn One]]'' (1978) que conta l'istòria d'un fals desbarcament sus Mart mes en scèna par la NASA. En 2001, l'emission « Teoria del complòt: avèm aterrit sus la Luna? », basada sus de fals testimònis scientifics e difusada sus la cadena de television [[Fox Broadcasting Company|FOX]] encontrèt un succès d'audiéncia que testimònia subretot de l'abséncia de cultura scientifica de sos auditors. Malgrat sas incoeréncias evidentas, la teoria del fals desbarcament sus la Luna contunha de trobar de partisans per las rasons ja citadas mas sens dobte tanben per que l'eveniment es tan alunhat de tota experiéncia personala, que dona per fòrça un sentiment d'irrealita<ref name="Chaikin"/>. L'estagnacion del programa espacial abitat american après los succèsses del programa Apollo suscita un intens sentiment de frustracion per fòrça passionats d'astronautica. Al moment mèsme que lo programa Apollo subiguèt un còp d'arrèst a la fin dels ans 1960, nasquèron d'associacions militant per un programa espacial abitat ambiciós perlongar l'esfòrç espacial engatjat. Segon T.E. Dark, l'apareisson d'aqueles movements se deu metre en relacion amb la crisa que subiguèt a la fin dels ans 1960 l'idèa de progrès, una cresença al còr de la societat americana. L'apareisson del movement ecologic, un scepticisme naissent al respècte dels benfachs de la creissença economica e la paur d'un declin cultural american explican essencialament aquela crisi. Promòure lo programa espacial èra un mejan de far reviure l'idèa del progrès jos una autra forma. L'associacion mai coneguda a l'epòca, la [[L5 Society]], preconiza la [[colonizacion de l'espaci]] per la creacion de gigantescs [[abitat espacial|abitats spatials]] al [[punt de Lagrange]] L5. Recebèt l'atencion del Congrès dels Estats Units d'America e de la NASA. Mas le concèpte d'abitats espacials gigants jamai despassèt l'estadi de l'estudi teoric, car demandava de lançar un milion de tonas en orbita a l'entorn de la Tèrra en 6 o 10 ans, un objectiu que se podava aténher sonque se lo còst de la mesa en orbita baissava a {{unitat|55|$}}/kg coma conclusís l'estudi de [[Gerard K. O'Neill]] e de la NASA en 1975-1977<ref name="Space Settlements NASA">{{en}} [https://web.archive.org/web/20091012204924/http://www.nas.nasa.gov/About/Education/SpaceSettlement/75SummerStudy/Table_of_Contents1.html ''Space Settlements'', A Design Study, NASA, 1975].</ref>. La L5 Society dispareguèt en 1987, victima de las desillusion nascudas de la [[crisi de l'energia]] e dels facases de la nau espaciala<ref group="N">. Lo còst del quilograma plaçat en orbita mermèt pas fòrtament coma previst e la nau se revelèt mai dangeirosa que los lançaires tradicionals amb l'[[accident de la nau espaciala Challenger]]</ref>. En 1998 foguèt fondada la [[Mars Society]] que milita per la [[colonizacion de Mart]]. Son creator, [[Robert Zubrin]], redigiguèt d'obratges plan documentats suls mejans de menar una mission abitada sus Mart. [[The Planetary Society]] es una associacion mai anciana (1980) que lo fondator mai conegut es [[Carl Sagan]], que ten mai de {{formatnum:100000}} membres pel mond entièr. Mai realista, milita subretot per l'exploracion del [[sistèma solar]] mas tanben portèt son sosten al programa de mission abitada cap a la « planeta roja » de la ''Mars Society''<ref>[[#SOC|Conférence NASA Societal :impact of spaceflight, ''op. cit.'' : ''Reclaiming the Future : Space Advocacy and the Idea of Progress'' de Taylor E. Dark III]]</ref>. === Los ensages abocats de retorn de l'Òme sus la Luna === {{Article detalhat|Programa Constellation|Mission abitada cap a Mart}} [[Fichièr:Altair-Lander.jpg|thumb|upright=1.2|Vista d'artista del modul lunar del [[programa Constellation]] qu'auriá degut alunir vèrs 2020]] Dempuèi la mission abitada [[Apollo 17]] de 1972, pas cap d'astronautas s'alunhèron de mai de qualques centanas de quilomètres de la Tèrra. Lo 20 de julhet de1989, pel 20{{n}} aniversari de l'alunissatge d'Apollo 11, lo president [[George H. W. Bush]] lancèt un programa espacial ambiciós per 30 ans, lo [[Space Exploration Initiative]] (SEI)<ref>{{Ligam web|lenga=en | lang = en | url = http://history.nasa.gov/sei.htm | site = history.nasa.gov | títol = The Space Exploration Initiative | autor = Steve Garber | an = | editor = NASA History Division | consultat lo = 19 octobre 2009 }}</ref>, que deu permetre l'installacion d'una basa permanenta sus la Luna. Mas son còst, l'abséncia de sosten dins l'opinion publica e las fòrtas reticéncias del Congrès faguèron abocar lo projècte. En 2004, son filh, lo president [[George W. Bush]], ren public los objectius de long tèrme que volgava assignar al programa espacial american alara que l'[[accident de la nau espaciala Columbia]] tancava al sòl las naus espacialas vielhissentas e l'avenir de [[estacion espaciala internacionala]], que l'acabament aprochava, es en suspens. Lo projècte presidencial [[Vision for Space Exploration]] vòl tornar plaçar l'Òme al còr de l'exploracion espatiala: lo retorn d'astronautas sus la Luna foguèt programat abans 2020 per una seriá de missions destinadas a preparar una eventuala preséncia permanenta de l'òme sul sòl lunar e metre al punt lo material necessairi a de futuras missions abitadas sus [[Mart (planeta)|Mart]] fixadas a una escasença fòrça pus alunhada<ref name="Chaikin"/>{{,}}<ref>{{Ligam web | url = http://history.nasa.gov/Bush%20SEP.htm | site = history.nasa.gov | títol = President Bush Announces New Vision for Space Exploration Program | autor = George Bush |data= Janvier 2004 | consultat lo = 11 d'octobre de 2009 }}</ref>. Aquel còp, l'opinion coma lo Congrès son favorables al projècte: lo [[programa Constellation]] foguèt alara estudiat per la NASA per respondre a las esperenças presidencialas. Prevei la construccion de dos tipes de lançaires [[Ares I]] e [[Ares V]] e, de biais similar al programa Apollo, doas naus abitadas [[Altair (veïcul espacial)|Altair]] e [[Orion (veïcul espacial)|Orion]]<ref>{{pdf}}{{Ligam web | url=http://www.nasa.gov/pdf/163092main_constellation_program_overview.pdf | site = nasa.gov | títol=Constellation Program Overview | autor=John Connolly (NASA) |data=Octobre de 2006 | consultat lo=11 d'octobre de 2009 }}</ref>. La NASA utiliza, en los adaptant, de motors-fusadas desvelopats per la fusada Saturn V, los propulsaires de poscas de la nau espaciala e fòrças installacions al sòl venent de l'epòca del programa Apollo. Mas lo programa prend de retard e buta a un problèma de finançament que segon los plans inicials, deguent se far sens aumentacion substanciala del budgèt global de la NASA<ref>{{Liam web |url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2009-09-15-return-to-moon_N.htm?csp=34 | site = usatoday.com | títol=Return-to-moon plan gets boost on Capitol Hill | autor=Seth Borenstein, Associated Press | editor=US Today |data=16 de setembre de 2009 | consultat lo= 10 d'octobre de 2009 }}</ref>. A la seguida de son investitura, lo president [[Barack Obama]] faguèt expertizar lo programa Constellation per la [[comission Augustine]], creada a aquel efècte lo 7 de mai de 2009. Aquel concluguèt que mancava 3 miliards de $ per an per aténher los objectius fixats<ref>{{ligam web|format=pdf |url=http://www.nasa.gov/pdf/396093main_HSF_Cmte_FinalReport.pdf |site = nasa.gov |títol=Rapport final de la commission Augustine sur le site de la NASA |pagina =97 |editor=NASA |consultat lo=24 de genièr de 2010 }}</ref> mas confirma l'interès d'una segonda exploracion umana de la Luna coma estapa intermediari abans una [[mission abitada cap a Mart]]<ref>{{ligam web|format=pdf |url=http://www.nasa.gov/pdf/396093main_HSF_Cmte_FinalReport.pdf | site = nasa.gov | títol=Rapport final de la commission Augustine sur le site de la NASA | pagina=69 | editor=NASA | consultat lo=24 de genièr de 2010 }}</ref>. Començament de 2010 lo president Obama anoncièt l'anullacion del programa Constellation que foguèt confirmada enseguida<ref>{{ligam web|format=pdf | url=http://www.nasa.gov/pdf/420994main_2011_Budget_Administrator_Remarks.pdf | site = nasa.gov | títol=Présentation del budget 2011 de la NASA par l'administrateur de la NASACharlie Bolden | data=1{{èr}} de febrièr de 2010 | editor=NASA }}</ref>{{,}}<ref>{{ligam web|format=pdf | url=http://www.nasa.gov/pdf/420990main_FY_201_%20Budget_Overview_1_Feb_2010.pdf | site = nasa.gov | títol=Synthèse del budget 2011 de la NASA proposé le 1 février 2010 | data=1{{èr}} de febrièr de 2010 | editor=NASA }}</ref>. == Vidèos == <gallery> Fichièr:Apollo 15 launch.ogg|La fusada Saturn V arranca lentament sas {{unitat|3000|tonas}} a l'envòl, consequéncia d'un rapòrt pes/buf pròche de 1 (mission Apollo 15). Fichièr:Ap17 strolling.ogv|Schmitt e Cernan (mission Apollo 17) cantant e fasent una mòstra de marcha al biais dels cangoró. Fichièr:Ap16 rover.ogv|Una pichona demonstracion de rover lunar (velocitat max env. {{unitat|15|km/h}}), pendnet la mission Apollo 16. Fichièr:Ap17-ascent.ogg|Enlairament del modul lunar Apollo 17 filmat dempuèi lo sòl lunar per la camèra del rover. Lo modul mòstra verticalament puèi pren una trajectòria gaireben parallèl al sòl. </gallery> == Notas e referéncias == === Notas === <references group="N" /> === Referéncias === <references/> === Fonts === NASA : *{{en}}G. Brooks, James M. Grimwood, Loyd S. Swenson, Chariots for Apollo : A History of Manned Lunar Spacecraft,‎ 1979 *{{en}} W. David Compton, Where No Man Has Gone Before : A History of Apollo Lunar Exploration Missions,‎ 1989 *{{en}} Roger E. Bilstein, Stages to Saturn : A Technological History of the Apollo/Saturn Launch Vehicles,‎ 1996 *{{en}} Hansen, James R, Enchanted Rendezvous : John C. Houbolt and the Genesis of the Lunar-Orbit Rendezvous Concept,‎ 1995 *{{en}} Roger D. Launius, Apollo : A Retrospective Analysis,‎ 1994 *{{en}} F. V. Bennett, Apollo lunar descent and ascent trajectories,‎ 1970 *{{en}} Richard W. Orloff (NASA), Apollo by the numbers : A Statistical Reference, Washington, National Aeronautics and Space Administration,‎ 2000-2004 (ISBN 978-0-16-050631-4, OCLC 44775012, LCCN 00061677) *{{en}} Sunny Tsiao, Read You Loud and Clear! : The Story of NASA’s Spaceflight Tracking and Data Network,‎ 2008 *{{en}} Societat Grumman, NASA Apollo Lunar Module News Reference,‎ 1968 *{{en}} Jos la direccion de R. Johnston, L. Dietlein, et C. Berry, Biomedical Results of Apollo (SP-368),‎ 1975 *{{en}} Conférence NASA Remembering Space Age, Remembering Space Age : remembrance and cultural representation of the space age (SP-2008-4703),‎ 2008 *{{en}} Conférence NASA Societal impact of spaceflight, Societal impact of spaceflight (SP-2007-4801),‎ 2007 *{{en}} James E. Tomayko, Computers in Spaceflight The NASA Experience,‎ 1988 Autres: *{{fr}}Xavier Pasco, La politique spatiale des États-Unis 1958-1985 : Technologie, intérêt national et débat public, L'Harmattan,‎ 1997 (ISBN 978-2-7384-5270-2) *{{fr}}Alain Duret, Conquête spatiale : del rêve au marché, Paris, Éditions Gallimard,‎ 2002 (ISBN 978-2-07-042344-6) *{{fr}}Jacques Villain, À la conquête de l'espace : de Spoutnik à l'homme sur Mars, Paris, Vuibert Ciel & Espace,‎ 2007, 2e éd. (ISBN 978-2-7117-2084-2) *{{fr}}Patrick Maurel, L'escalade del Cosmos, Bordas,‎ 1972 *{{en}} W.David Woods, How Apollo flew to the moon, New York, Springer,‎ 2008 (ISBN 978-0-387-71675-6, LCCN 2007932412) *{{en}} David A. Mindell, Digital Apollo Human and Machine in Spaceflight, Cambridge, The MIT Press,‎ 2008, relié (ISBN 978-0-262-13497-2, LCCN 2007032255) *{{en}} David M. Harland, Paving the way for Apollo 11, Springer,‎ 2009 (ISBN 978-0-387-68131-3) *{{en}} Thomas J. Kelly, Moon lander : how we developed the Apollo Lunar Module, Smithsonian Books 2001,‎ 2001 (ISBN 978-1-58834-273-7) == Vejatz tanben == {{commons|Apollo missions}} === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.de-la-terre-a-la-lune.com/ De la Terre à la Lune] * {{fr}}[http://perso.orange.fr/max.q/ Max.q] * {{fr}}[http://www.capcomespace.net/dossiers/espace_US/apollo/index.htm Capcomespace] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20140328111723/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/frame.html Archius dels documents de la NASA sus las missions Apollo] (ficas tecnicas, rapòrts de mission, journals de bòrd, proceduras, etc.) * {{en}}[https://web.archive.org/web/20140428175412/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/series95.html Publicacions de la NASA] (istòria del projècte, monografias, etc.) * {{en}}[http://www.apolloarchive.com/apollo_gallery.html Banca de fotos de las missions Apollo] [[Categoria:Programa espacial dels Estats Units d'America]] acxuiln4il55e9y400cszo87m1sqp3t 0 156568 2500996 2389417 2026-05-17T23:59:56Z Dostojewskij 20932 [[Leonid Brejnev|Brejnev]] ➯ [[Leonid Brezhnev|Brezhnev]] 2500996 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Internationale situationniste nº1.jpg|vinheta|''Internationale situationniste'' nº1, la primièra revista del grop.]] L’'''Internacionala Situationista''' (IS) èra una organizacion revolutionària volent acabar amb lo ''malastrer istoric'', amb la societat de [[Classa sociala|classas]] e la ''dictatura de la merça'', segent diferents corrents apareguts al començament del [[Sègle XX|Sègle X]], coma la pensada [[Marxisme|marxista]] d'[[Anton Pannekoek]] e de [[Rosa Luxemburg]], del comunisme de conselhs, e tanben lo grop [[Socialisme o Barbariá]] (Claude Lefort, Cornelius Castoriadis ...) dins los ans 1950. Dins aquel sens, se poiriá pareisser a un grop d'ultraesquèrra. Mas representava al començemament l'expression d'una volontat de despassament dels ensags revolucionaris de las [[Avantgardas artisticas|avantgardas]] artisticas de la premièra mitat del [[sègle XX]], lo [[dadaïsme]], lo [[surrealisme]]<ref>''Rapport sur la construction de situations et sur les conditions de l'organisation et de l'action de la tendance situationniste internationale''</ref> e lo [[Lettrisme|letrisme]]<ref>lo film ''Critique de la séparation''</ref>. Formalament creada en julhet de [[1957]] a la Conferéncia de Cosio di Arroscia, l'Internacionala Situationista nasquèt de l'aprochament d'un ensems internacional de movements d'avantgarda, que l'Internacionala letrista, lo [[Mouvement international pour un Bauhaus imaginiste|Movement Internacional per un Bauhaus Imaginista]], lo [[Comité psychogéographique de Londres|Comitat Psicogeografic de Londres]] e un grop de pintres [[Itàlia|italians]]. Son document fondator, ''Rapòrt sus la construccion de situacions...'', foguèt redigit per [[Guy Debord]] en [[1957]]. Dins aquel tèxte programatic, Debord pausa l'exigéncia de « cambiar lo mond » e prevei lo despassament de totas las formas artisticas per « un emplec unitari de totes los mejans de tresvirament de la vida quotidiana ». Un dels objectius principals de l'Internacionala Situationista èra la relizacion de las promessas contengudas dins lo desvelopament de l'aparelh de produccion contemporanèu e la liberacion de las condicions istoricas, per una nòva apropriacion del real, e aquò dins totes los domenis de la vida. Lo despassament de l'art fuguèt son projècte primièr. Al començament, los Situationistas venguèron coneguts a causa l'utilizacion del [[Calembour|calembor]] coma arma politica, escarnissent l'art contemporanèu per mostrar l'inanitat e lo superficial d'una cultura dicha borgesa. Puèi l'IS aviadament orientada cap a una critica de la societat de l'espectacle, o societat « espectaculària mercanda », accompanhada d'un desir de revolucion sociala. En [[1962]] se fa la trencadura entre « artistas » e « revolucionaris » e l'exclusion dels primièrs. Al subjècte organizacional, l'IS conserva la posicion marxista d'un partit teoric representant lo nivèl mai naut de consciéncia revolucionària. La teorizacion d'aquela posicion se faguèt sonque mai tard dins la ''Definicion Minim de las Organizacions revolucionàrias'' (IS <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;11), adoptada per la <abbr class="abbr" title="Septième">7^a</abbr><abbr class="abbr" title="Septième"></abbr> Conferéncia de l'IS en 1967, que foguèt en França l'una de las referéncia del conselhisme seguent mai de 1968, e en [[1969]] dins los ''Preliminaris suls conselhs e l'organizacion conselhista'' (IS <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;12). == Teoria(s) situationista(s) == Lo projècte situacionista se basa sus<span></span>: * lo [[Communisme de conseils|comunisme de conselhs]]<span></span>: luta revolucionària per l'abolicion dels Estats e del capitalisme e l'instauracion de l'[[autogestion]] generalizada pel poder dels conselhs obrièrs (democracia dirècta). Los situacionistas lutan subretot per una societat egalitària levada dels rapòrts mercands, es a dire pel [[comunisme]] o l'[[anarquisme]]. * la revolucion de la vida videnta, projècte libertari e [[Edonisme|edonista]] que se poiriá resumir per l'eslogan : « Viure sens temps mòrt e gausir sens entrava ». La revolucion de la vida videnta se pòt far sonque dins l"encaster de l'[[autogestion]] generalizada, sus de basas egalitàrias, e supremissent los rapòrts mercands. S'apièja sus una idèas: * l'abolicion de l'espectacle coma rapòrt social; * la participacion dels individús (refús de las representacions imutablas); * la comunicacion (refús de las mediacions que sián separadas<ref>''Tot çò qu'èra directament viscut s’èra alunhat dins una representacion.'' </ref>) ; * la realizacion e l'espeliment de l'individú (opausats a son [[alienacion]])<span></span>: l'usatge liure de se mèsme es un dels aspècte de l'espeliment, mas globalament, la subjectivitat radicala de caduun es censada se desvelopar dins lo refús de las constrenchas de la rentabilitat, e aquò dins totes los domènis, tot gardant la responsabilitat dels seus actes; * l'abolicion del trabalh coma alienacion e ''activitat separada de la vida que va'', resumida per un eslogan, que Guy Debord s'atribuís, escrich a la greda en 1952 sus una paret d'un cai de la Sèina a [[París]]<span></span>: « Trabalhatz jamai » ; * lo refús de tota activitat separada del rèste de la vie videnta<span></span>: los situationistas lutan per l'abolicion de l'art contemplatiu, dels lésers sue son separats de la vida videnta, de l'Universitat e per la reünificacion de totas las activitats umainas: la fin de la [[Division du travail|division del travalh]] e de las separacions entre las diferentas sciéncias. Atal sonque tornan sul projècte comunista de Marx<span></span>: l'autogestion comunista permet a l'activitat de produccion d'èsser pas mai un trabalh<ref>cf Karl Marx e Friedrich Engels, ''L'ideologia alemanda'' (1845) : « En efièch, del moment ont lo trabalh comença a èsser repartit, cadun a una efèra d'activitat exclusiva e determinada qui li es imposada e que pòt pas ne sortir; es caçaire, pescador o pastre o critic critic, e lo deu domrar se vòl pas perdre sos mejanss d'existéncia; alara que dins la societat comunista, ont cadun a pas una esfèra d'activitat exclusiva, mas pòt se perfeccionar dins la branca que li agrada, la societat reglamenta la produccion generala çò que crea per ièu la possibilitat de far ara tala cauda, doman tala autra, de caçar lo matin, de pescar l'après dinnada, de practicar l'elevatge de vespre, de far de la critica après lo sopar, segon lo meu bon plaser, sens jamai venir caçaire, pescador o critica. </ref> e de fusionar amb totas las autras activitats umanas jos una forma [[Art|artistica]] e [[Poesia|poetica]]. L'activitat de produccion es doncas pas mai separada de la realizacion individuala, dels lésers e de la [[sexualitat]]. De biais general, lo projècte situationista desira que totas las activitats umanas prengan un biais poetic<span></span>: aquel de la liura creacion de situacions pals individús. Per descruire l'estadi modèrne del capitalisme, Guy Debord torna utilizar leo concèpte d'« espectacle » evocat per Marx. Aquel concèpte a mai d'una significacions. L'espectacle es d'en primièr l'aparelh de [[propaganda]] del poder capitalista, mas tanben es « un rapòrt social entre de personas mediatizat per d'imatges ». : « L'espectacle es la religion de la merça » Apareis amb la societat de consomacion, dins los [[ans 1930]]. Guy Debord destria tres formas d'espectacle, que la darrièra succedís a las doas autras<span></span>: # l'espectacular ''concentrat'' de las societats [[Totalitarisme|totalitàrias]] (capitalisme d'Estat) ; # l'espectacular ''difús'' de las societats liberalas; # l'espectacular ''integrar'', qu'es la fusion dels dos primièrs al cors de l'istòria. Anticipant atal la casuda dels regimes del [[Bloc de l'Est|Blòt de l'Èst]] e lor integracion dins lo sistèma capitalista global, ofrís una primièra definicion de la postpolitica. Alara qu'en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union sovietica]] e dins los païses de l'Èst l'espectacle se concentra sus la persona del [[Dictatura|dictator]] ([[Ïosif Stalin|Stalin]] puèi [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] e [[Leonid Brezhnev|Brezhnev]]), l'espectacle se presenta dins las societats liberalas occidentalas de biais difús, jos la forma de merças que contenon tota la propaganda de l'ideologia capitalista. Guy Debord observa que dins los ans 1980 la doas formas d'espectacla avián fusionat jos la forma d'« espectacular integrat »<span></span>: ara, l'espectacle es pas sonque dins la merça, los rapòrts socials que predispausa o dins la simpla propaganda del poder, « ara, l'espectacle es present partot. » Regís tot dins las relacions entre las personas, perque ara totes los rapòrts socials tendon e venir de rapòrts mercands<span></span>: los rapòrts socials son pas que de rapòrts de ''significants'', autrament dich de ''[[Simulacre|simulacres]]''. D'espereles son de ''simulacres''. Quitament al delà dels rapòrts socials, l'espectacular integrat es present dins las c ausidas de l'[[arquitectura]], la [[geografia]], le modelatge dels [[Paisatge (geografia)|païsatges]], de las consciéncias, la falsificacion de la noiritura e quitament de la degradacion de la [[natura]] ([[Pollucion|pollucions]] diversas, [[radioactivitat]], [[escalfament global]], [[Organisme modificat geneticament|organismes modificats genticament]]). A l'ora d'ara, mai d'una organizacions del [[Altermondialisme|movement altermondialista]] posan una partida de lors idèas dins la filosofia situationista. De grops coma Antipub o d'escrivans coma [[Naomi Klein]] afirman s'inspirar dels escrivans situacionistas.<span></span> == La revista == L'Internacionala Situacionnista produtz las seunas òbras teoricas dins sa revista ''Internationale situationniste'' e subretot dins dos libres: ''Traité de savoir vivre à l'usage des jeunes générations'' ([[1967]]), de Raoul Vaneigem e ''La société du spectacle'' ([[1967]]), de Guy Debord. La revista ''Internationale situationniste'' fuguèt tanben redigida per [[Guy Debord]], [[Mohamed Dahou]], [[Giuseppe Pinot-Gallizio]], [[Maurice Wyckaert]], [[Constant]], [[Asger Jorn]], [[Helmut Sturm]], [[Attila Kotanyi]], [[Jørgen Nash]], [[Uwe Lausen]], [[Raoul Vaneigem]], [[Michèle Bernstein]], [[Jeppesen Victor Martin]], [[Jan Stijbosch]], [[Alexander Trocchi]], [[Théo Frey]], [[Mustapha Khayati]], [[Donald Nicholson-Smith]], [[René Riesel]], [[René Viénet]], eca. 12 numeros foguèron publicats entre [[1958]] e [[1969]]. Aquela revista èra un terren d'experimentacion discursiu e tanben un mejan de propaganda. En mai d'èsser un grop de teoricians, l'Internacionala Situacionista s'illustrèt per la practica dins doas escasenças: * A Estrasborg, en [[1967]], un an abans la grèva generalizada en França, « prenent lo poder » dins la seccion locala de l'[[Union nationale des étudiants de France|UNEF]], e utilisant aquela per editar ''De la Misère en Milieu Etudiant''. * A París pendent la grèva generala de mai de 1968, subretot a causa de son apel a la grèva generala del 16 de mai<ref>« CAMARADAS, L’usina Sud-Aviation de Nantas essent occupada dempuèi dos jorns pels obrièrs e los estudiants d'aquela vila, lo movement s’espandís ara a mai d'una usinas (N.M.P.P.-Paris, Renault-Cléon e mai), LO COMITAt D’OCCUPACION DE LA SORBONa crida a l’occupacion sul còp de totas las usinas en França e a la formacion de Conselhs obrièrs. </ref>, lançat de la Sorbona. En mai de 68, l'Internacionala Situationista s'espandís mejans lo Comitat ''Enragés-Situationnistes'' e subretot enseguida dins lo ''Conseil pour le maintien des occupations'' (CMDO), que faguèt nàisser diferents grops «pro-situs». Quand lo CMDO se dissòlv - las a esssent pas occupadas - l'Internacionala Situationista se revicola coma grop de teoricians, abans de s'autodissòlvre en plena crisi intèrna, après una seria d'exclusions. Unes exmembres que lo quite Guy Debord joguèron un ròtle màger dins l'apareisson de las edicions ''Champ libre.'' Las posicions fondamentalas desvelopadas dins l'Internacionala Situationista pòdont se resumir per aquel extrach de la Definicion Minim de las Organizacions Revolutionàrias, adoptada per la <abbr class="abbr" title="Septième">7^a</abbr> conferéncia de l'Internacionala Situationista e editada dins lo <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;11 de la revista:<br> : {{Modèl:Citacion|Considerant que la sola tòca d'una organizacion revolucionària es l'abolicion de las classas existentas per una via que provocara pas una novèla division de la societat, qualificam de revolucionairi totan organizacion que seguís amb consequéncias la realizacion internacionala del poder absolut dels Conselhs Obrièrs atal coma foguèt dessenhat per l'experiéncia de las revolucions proletarianas d'aquel sègle… Critica (l'organisation) de biais radical tota ideologia coma poder separat de las idèas e idèas del poder separat.}} Autodissolguda en [[1972]], l'Internacionala Situationista delora ara un movement peu o mal estudiat, subretot al vejaire de sa plaça significativa dins l'istòria de la pensada de la [[politica]] e dins l'istòria de las teorias artisticas coma per l'actualitat de son discors critic. Los situationistas tampauc reconeison la proprietat intellectuala. Dins aquel sens, quin que siá poira totjorn se dire situationista (o disèm, s'apropriar e utilizar teoricament e practicament, o ideologicament, d'idèas situationistas), a condicion segur de criticar l'Internacionala Situationista. Car un situationista que criticariá pas los situationistas ne seriá pas un: es aquí la diferéncia entre los situacionistas e aqueles que d'espereles denonciavan jol nom de « pro-situs » (los adèptes de l'ideologia calat dins lo « situacionnisme »). En efièch, lo concèpte de « situationisme » totemps foguèt denonciat pels situacionistas, perque sosentendriá l'existéncia d'una [[ideologia]] situationista amb de dògmas e un doctrina, çòqu'es contrari a la teoria situacionista, que se basa sus la critica de contunh e lo despassament. En [[1972]], l'Internacionala Situacionista èra venguda una mena d'organizacion passada mas subretot ''de despassar'' car, segon ea, aviá acabat son ròtle istoric. Los membres de l'IS decideiguèron donc de dissòlvre lor organizacion ongan. En [[1974]], d'ancians membres exclusits de l'Internacionala Situationista creèron l'[[Antinationale situationniste|Antinacionala Situationista]], los [[Nexialistes|nexialistas]], eca. == Critica(s) (dels) situacionista(s) == Partisana radicala contra lo trabalh alienat (e alienant) e l'espectacle coma rapòrt social mediatizat per d'imatges, l’IS se refusa a tota alienacion de l’individú e essent un grop presicant la seuna liberacion. Los membres se refusan a totas proposicions formals podant la dirigir, çò que foguèron vivament criticat per d’autres movements de l’« esquèrra extrèma » de l'epòca (lo maoïsme o l'[[estructuralisme]]). Las criticas situacionistas, que siá aquela de societat qu'unes d'aqueles disam combatre, èran vivas e « avantgardistas », menant al radicalisme la critica e l’accion. Ara d'unes venant de ts mitan recupèran Debord, lausant sa personalitat e son estil d’escritura, e anientant sa pensada. Atal sortiguèron de mòstras e d'obratges literaris dins de luòc coma lo Centre Pompidor (tipe d’institucion fòrça criticat pels situacionistas). De mai, de conselhistas contunhont de se dire situacionistas. Unes penson pasmens qu'es abusiu de se declarer atal a l'ora d'ara e qu'aquò torna a la recuperacion del movement, denonciat al començament (l’IS volgava un despassament de lor pensada e non pas la dogmatizar). == Dins la dralha situacionista == === Membres de l'Internacionala situacionista === * [[Michèle Bernstein]] * [[Guy Debord]] * [[Asger Jorn]] * [[Mustapha Khayati]] * [[Attila Kotanyi]] * [[René Riesel]] * [[Raoul Vaneigem]] * [[René Viénet]] * ... === Companhs === Lo sinològ [[Simon Leys]] es sovent associat al movement situacionista, dos dels seus libres venon confirmar l'analisi d'aquel movement al respècte del sistèma politic chinés: ''Les Habits neufs du président Mao'' e ''Ombres chinoises''. Lo quite estil dels títols es dins la dralha de l'esperit d'aquel movement. == Annèxes == === Filmografia === * La Société du Spectacle, realizat per Guy Débord (1973) * La dialectique peut-elle casser des briques ?, film d'arts marcials detornat per René Viénet (1973) * Refutacion de totes los jutjaments, tant elogioses qu'ostils, portat pel film « La Société du spectacle », per Guy Debord (1975) * In girum imus nocte et consumimur igni, per Guy Debord (1978) * [http://www.ubu.com/film/debord.html Los films de Debord visibles en linha] sus Ubuweb === Bibliografia === ==== Tèxtes situacionistas ==== * Los dotze numeros de la revista ''Internationale situationniste'' publicat a çò de Van Gennep, Amsterdam, en 1970, en 1975 a çò de Champ libre, en 1997 a çò d'Arthème Fayardl. * Guy Debord, ''Rapport sur la construction des situations'', Internacionala letrista, 1957 ; Mille et une Nuits, 1999. E dins ''Documents relatifs à la fondation de l'Internationale situationniste (1948-1957)'', Allia, 1985. * [[Asger Jorn]], ''Pour la forme'', prefàcia de Guy Debord, Internacionala situactionista, 1957 (nòva ed. Allia). * ''De la misère en milieu étudiant'', nòva ed. Champ Libre. <abbr class="abbr" title="Première">1^a</abbr><abbr class="abbr" title="Première"></abbr> edicion en 1966, A.F.G.E.S. * Raoul Vaneigem, ''Traité de savoir-vivre à l'usage des jeunes générations'', Gallimard, 1967. * Guy Debord, ''La Société du spectacle'', Buchet-Chastel, 1967 (nòva ed. Champ Libre 1971, Gallimard 1992). * ''Enragés et situationnistes dans le mouvement des occupations'', Gallimard, coll. « Témoins » 1968 (nòva ed. 1998). * ''La véritable scission dans l'Internationale'', circulària publica de l'''Internationale Situationniste'', Champ Libre, 1972 (nòva ed. Fayard 1998) * ''Internazionale Situazionista, Ecrits complets de la Section italienne de l'internationale situationniste'', trad fr Joël Gayraud e Luc Mercier, Contre-Moule, París, 1988. * Seccion americana de l'Internacionala situationista, ''Écrits'', ed CMDE, 2012. * ''Archives situationnistes'', Contre-Moule Parallèles, 1997. * ''1948-1957 : Documents relatifs à la fondation de l'internationale situationniste'', Allia, 1985. * ''Textes et documents situationnistes'', Allia, 2003. * Las edicions Denoël publican dempuèi [[2000]] la revista ''Archives et documents situationnistes''. ==== Suls situacionistas ==== * Miguel Amoros, ''Les Situationnistes et l'Anarchie'', Éditions de la Roue, 2012. {{Modèl:ISBN|978-2-9541154-0-5}} * Jean-Christophe Angaut, "La fin des avant-gardes : les situationnistes et mai 1968", ''Actuel Marx'' 2009/01, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;45, {{Modèl:P.|149-161}}. * {{Modèl:It}} Gianluigi Balsebre, ''Il territorio dello spettacolo'', Potlatch, s. l., 1997. * {{Modèl:It}} Gianluigi Balsebre, ''Della critica radicale.Bibliografia ragionata sull'Internazionale situazionista con documenti inediti in italiano'', edizioni Grafton 9, Bologna, 1995. * Éliane Brau, ''Le Situationnisme ou la nouvelle Internationale'', éditions Debresse, 1968. * Laurent Chollet, ''L'Insurrection situationniste'', éditions Dagorno, 2000. * Laurent Chollet, ''Les situationnistes, l'utopie incarnée'', Découvertes Gallimard, 2004. * Fabien Danesi, ''Le mythe brisé de l'Internationale situationniste. L'aventure d'une avant-garde au cœur de la culture de masse (1945-2008)'', Les presses du réel, 2008. * Pascal Dumontier, ''Les situationnistes et mai 1968: théorie et pratique de la révolution (1966-1972)'', éditions Gérard Lebovici, 1990. * Collectif, ''Situacionistes : art, politica, urbanisme'', Musée d'art contemporain de [[Barcelona|Barcelone]] (MACBA), 1996. Catalogue en anglais et en catalan de l'exposition consacrée aux situationnistes en 1996 au MACBA de Barcelone publié sous la direction de Libero Andreotti et Miquel Molins avec des textes de Giorgio Agamben, Mirella Bandini, Constant et Thomas Y. Levin entre autres. * Thomas Genty, ''[https://web.archive.org/web/20040313065348/http://infokiosques.net/article.php3?id_article=120 La critique situationniste ou la praxis du dépassement de l'art]'', Zanzara athée, 1998. * Sergio Ghirardi, ''Nous n'avons pas peur des ruines : les situationnistes et notre temps'', L'insomniaque, 2004. * Piet de Groof, ''Le Général situationniste'', Allia, 2007. * Isidore Isou, « Contre l'Internationale situationniste », HC-D'ARTS, 2001. * Louis Janover, ''Tombeau pour le repos des avant-gardes'', Sulliver, 2005. * Louis Janover, ''Visite au Musée des arts derniers'', éditions de la Nuit, 2008. * Anselm Jappe, ''L'Avant-garde inacceptable'', Éditions Lignes-Léo Scheer, 2004. * Maurice Lemaître, ''Bilan du Situationnisme'', Centre de Créativité, Paris, 1996, Fondation Bismuth-Lemaître, 13 rue de Mulhouse, Paris, France. * Hugues Lethierry,''Penser avec Henri Lefebvre'',Chronique sociale,2009. * Jean-Marc Mandosio, ''Dans le chaudron du négatif'', éditions de l'Encyclopédie des Nuisances, 2003. * Patrick Marcolini, ''Le Mouvement situationniste. Une histoire intellectuelle'', L'Échappée, 2012. * Jean-François Martos, ''Histoire de l'Internationale situationniste'', éditions Gérard Lebovici, 1989 (éditions Ivrea, 1995). * Gianfranco Sanguinetti, ''Du terrorisme et de l'État'', Le fin mot de l'histoire, 1980. * Gianfranco Marelli, ''L'amère victoire du situationnisme'', Éditions Sulliver, 1998. * Greil Marcus, ''Lipstick Traces'', éditions Allia, 1998. * Patrick Cardon, « Histoire d'une revue : Le Fléau Social (France, 1972-74), Le mariage des situs et des pédés », un texte qui analyse la lutte du Groupe 5 du Front Homosexuel d'Action Révolutionnaire (F.H.A.R) au regard de la philosophie de l'IS. ; Rééd. du ''Rapport contre la normalité'' (FHAR) aux éd. QuestionDeGenre/GKC (2013) * T. J. Clark et Donald Nicholson-Smith, ''Pourquoi l'art ne peut pas tuer l'Internationale situationniste'', Egrégores éditions, 2006. * {{Modèl:Es}} Mario Perniola, ''Los situacionistas'', Madrid, Acuarela & A. Machado Libros, 2008. * Jean-Jacques Raspaud et Jean-Pierre Voyer, ''L'Internationale situationniste : protagonistes, chronologie, bibliographie, index des noms insultés'', Champ Libre, 1972. * {{Modèl:Es}} Servando Rocha, ''La facción caníbal. Historia del vandalismo ilustrado'', La Felguera Ediciones, 2012. * Ralph Rumney, ''Le Consul'', Allia, 1999. * Antoine Sausverd, « Trop feignants pour faire des dessins ? le détournement de bande dessinée par les situationnistes », dans ''L'Éprouvette'' <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;3, L'Association, 2007, {{Modèl:P.|128-179}}. * Florent Schoumacher, « Voilà que s'ouvre une nouvelle époque d'incendies », L'I.S face au tournant de mai 1968, revue ''Dissidences'' <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;5, éditions BDL, Bordeaux, octobre 2008. (www.Dissidences.net) * Florent Schoumacher, « La notion de spectacle » in revue Hermaphrodite, Nancy 2000. * Barthélémy Schwartz, ''[https://web.archive.org/web/20111128033751/http://barthelemybs.wordpress.com/2009/04/18/derive-davant-garde-sur-lurbanisme-unitaire/ Dérive d'avant-garde : sur l'urbanisme unitaire situationniste]'', Oiseau-tempête, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;6, 1999. * Barthélémy Schwartz, ''[http://barthelemybs.wordpress.com/2009/01/15/internationale-situationniste-guy-debord-cette-mauvaise-reputation/ Guy Debord aux Galeries Lafayette]'', Comète d'Ab irato], <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;4, 1994. * Yves Tenret, ''Comment j'ai tué la troisième Internationale situationniste'', Editions de la Différence, 2004. * Marc Vachon, ''L'arpenteur de la ville : l'utopie urbaine situationniste et Patrick Straram'', Triptyque éditions, 2003. * Raoul Vaneigem, Morgan Sportès, Keith Sanborn, Yann Beauvais, Patrick Marcolini, Pierre-Ulysse Barranque, Laurent Jarfer, ''IN SITUS. Théorie, Spectacle et Cinéma, chez Guy Debord et Raoul Vaneigem'', [https://web.archive.org/web/20150924090616/http://www.revuegruppen.com/gruppen/in-situs-theorie-spectacle-et-cinema-chez-guy-debord-et-raoul-vaneigem/ Gruppen Éditions], 2013, (ISBN 978-2-919103-08-9) * Jean-Louis Violeau, ''Situations construites : « était situationniste celui qui s'employait à construire des situations » : 1952-1968'', Sens & Tonka, 1998. * Raoul Vaneigem, ''Entre le deuil du monde et la joie de vivre'' (les situationnistes et la mutation des comportements), Verticales | phase deux, 2008. * Jean-Pierre Voyer, ''Rapport sur l'état des illusions dans notre parti'', <small>[http://leuven.pagesperso-orange.fr/Chapitre4.htm lire en ligne].</small> * Éric Brun, ''Les situationnistes. Une avant-garde totale (1950-1972)'', Paris, CNRS Éditions, coll. « Culture & Société », 2014, 454 p., {{Modèl:ISBN|978-2-271-07511-6}}, <small>[https://web.archive.org/web/20160308075354/http://flipbook.cantook.net/?c=&d=//www.edenlivres.fr/flipbook/publications/45635.js&f=pdf&l=&m=&oid=172&r=%c3%89ric%20brun,%20les%20situationnistes extraits en ligne]</small><small></small>. * ''Retour au futur ? : des situationnistes'' - trad. de l’italien Claude Galli - Marseille, Via Valeriano, 1990. Textes de Giorgio Agamben, Paolo Virno, Luisa Passerini, Mirella Bandini, Filippo Scarpelli, Enrico Ghazzi, Franco Poli et Alberto Piccinini. === Articles connèxes === * [[Anarquisme|Anarchisme]] * Comunisme de conselhs * [[Dadaïsme]] * Guy Debord * Isidore Isou * Esquèrra extrèma<br> * Letrisme * [[Marxisme]] * Movement autonòma * Psicogeografia * [[Socialisme]] * [[Surrealisme]] === Ligams extèrnes === * [http://www.nothingness.org/SI Tèxtes de l'Interncionala Situationnista] * [https://web.archive.org/web/20130604014425/http://i-situationniste.blogspot.fr/ Los 12 numeros de la revista Internationale Situationniste] * [http://ecritscorsaires.free.fr/article.php3.31.html Guy Debord et les situationnistes], per Alain Tizon e François Lonchampt, 1999 * [https://web.archive.org/web/20080130162643/http://www.mondialisme.org/article.php3?id_article=1025 ICO e l’IS - Retorn sus las relacions entre Informacions correspondéncia obièras e l’Internacionala situacionista], per Henri Simon (sus Mondialisme.org) === Notas e referéncias === <div data-cx-weight="2397" data-cx-state="source" data-source="736" class="references-small decimal" id="cx736" style="-moz-column-count: 2;" contenteditable="true"> <references /> </div> [[Categoria:Art modèrne]] qib4zt5xr40mfqulxrndvmmtcgj4ogb 0 163827 2500970 2354461 2026-05-17T17:34:14Z Jiròni 239 /* Expleitacion dels jaces */ 2500970 wikitext text/x-wiki L’'''ematita''' es une espècia [[Minerau|minerala]] compausada d’[[oxid de fèrre(III)]] de [[Formula bruta|formula]] {{Formula quimica|Fe|2|O|3}} amb des traças de [[titani]] Ti, d'[[alumini]] Al, de [[manganès]] Mn e d'[[aiga]] {{Formula quimica|H|2|O}}. Es lo polimòrf α de {{Formula quimica|Fe|2|O|3}}, lo polimòrf γ essent la maguemita. Es un mineral plan corrent, de color negra a gris argentat, brun a roge, o roge, amb fòrça formas cristallinas. Los cristals pòdon aténher 13&nbsp;cm<ref>''The Handbook of Mineralogy''. </ref>. == Istoric de la descripcion == === Inventor e etimologia === Son existéncia es contada per [[Plini lo Vièlh]] a partir de 77. Lo nom de l’ematita ven del latin ''haematites'', d'el meteis venent del [[grèc]] ''αίματίτης'', derivant d'''αίμα'' que significa « sang »<ref>{{Ligam web|url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/h%C3%A9matite|site=www.cnrtl.fr}}</ref>. La polvera d’ematita èra utilizada coma pigment roge. === Topotipe === Non defini per aquela espècia. == Caracteristicas fisicoquimicas == === Criteris de determinacion === Sa leugièra solubilitat dins l'acid cloridric permet de la destriar de l'ilmenita. === Composicion quimica === === Varietats === * alumoematita<span></span>: varietat rica en alumini de formula ideala: {{Formula quimica|(Fe,Al)|2|O|3}} * crucilita o crucita (Thompson)<span></span>: pseudomorfòsi d'arsenopirita en ematita o en goethita descricha segon d'escandalh de Clonmel, Co. Waterford, Ireland; l'aspècte crucifòrme dels cristals inspirèt lo nom * mina de fèrre especulara o fèrre especular o especularita<span></span>: varietat d'habitus tabularis de fàcia liças, utilisables coma miralh; venent d'un mot grèc significant « espeluqui », lo latin ''specere'' donèt ''speculum'' (miralh)<ref>''Histoire naturelle, générale et particulière''. </ref> * martita (Breithaupt)<span></span>: pseudomorfòsis de magnetita en ematita<ref>''Nouveau cours de minéralogie'', volume 3. </ref> * ròsa de fèrre: varietat d'habitus que designa l'assemblatge de cristals tabulars que remembra una ròsa<ref>''Précis de minéralogie''. </ref>. === Cristalloquimia === L’ematita es lo cap d’un grop amb lo [[corindon]], lo grop del corindon-ematita, contenent de materials avent totes la meteissa estructura cristallina e una formula generala del tipe {{Formula quimica|A|2|O|3}} ont A pòt èsser un cation coma aquel del fèrre, titani, alumini, le cròme, le vanadi, la magnèsi, antimòno, sòdi, zinc e/o manganès. ==== Grop corindon-ematita ==== * [[Corindon]] {{Formula quimica|Al|2|O|3}} * Ematita {{Formula quimica|Fe|2|O|3}} * Eskolaita {{Formula quimica|Cr|2|O|3}} * Karelianita {{Formula quimica|V|2|O|3}} * Tistarita {{Formula quimica|Ti|2|O|3}} * Sosgrop de l'ilmenita ** Brizziita ** Ecandrewsita ** Geikielita ** Ilmenita ** Melanostibita ** Pirofanita === Cristallografia === L'ematita a una estructura notada D5{{ind|1}} en notacion Strukturbericht. Es una estructura romboedrica, de grop d'espaci ''R''3''c'' ({{n°|167}}). Un motiu es compausat de dos pentaèdras {{Formula quimica|Fe|2|O|3}} capvirats que se repètan als noses del romboèdre. Aqueles paramètres de malhum son<span></span>: * ''a'' = {{unitat|5.43|Å}} ; * α = 55,26° = 55°16’. Los ions O^2- forman un malhum exagonal compacte, amb donc une alternança de plans A-B; los ions Fe³⁺ occupan los dos terces dels sites intersticials octaedrics, amb tres tipes de plans ''a, b'' e ''c'' en alternança. On a donc una alternança A-a-b-B-c-a-A-b-c-B-a-b-A-c-a-B-b-c-A-a… Los paramètres de malhum dins aquela descripcion exagonala son<span></span>: * ''a'' = {{unitat|5.04|Å}}; * ''c'' = {{unitat|13.78|Å}}. A respècte de la description precedenta, la distança entre los plans de O^2- dels pentaèdres es ''c''/2.<gallery> File:Rhomboedrique D51.svg|Estructura D51, descripcion romboddrica. File:Rhomboedrique D51 2.svg|Structure D51, descripcion exagonala. File:Structure hematite.gif|Autra vista </gallery> == Jaces == === Ajaçament e minerals associats === Mineral plan comun dins de contèxtes geologics plan variats. D'origina primària, format a nauta temperatura. Dona de fumaròlas, pòt donar de concentracions dins de jaces de contacte. Pòt èsser un element de las ròcas eruptivas. A vegada en depaus important amb limonita e [[siderita]] dins las ròcas sedimentàrias. Los minerals que li son sovent associats son<span></span>: * Dins las ròcas metamorficas e ignadas<span></span>: magnetita, ilmenita, [[rutile]] * Dins las zonas sedimentàrias: goethita, lepidocrocita, [[siderita]] === Jaces productors d'especimens remarcables === * Brasil : Miguel Burnier (São Julião), [[Ouro Preto]], [[Minas Gerais]]; Varietat '''Ròsa de fèrre'''<ref>Palache, C., Berman, H. & Frondel, C. (1944), ''The System of Mineralogy of James Dwight Dana and Edward Salisbury Dana'', Yale University 1837-1892, {{7e|édition}}, volume I: 531.</ref> * França : Minas de Batèra ([[Cortsaví]], [[Arles]]), Catalònha<ref>Berbain, C., Favreau, G. & Aymar, J. (2005) : ''Mines et Minéraux des Pyrénées-Orientales et des Corbières''. </ref> : Faucogney-Saphoz, [[Nauta Sòna|Nauta Sòne]]<ref>Cario, P. et Perinet, F. (1976). </ref> * Itàlia : Bacino, Miniera di Rio (Miniera di Rio Marina), Rio Marina, île d'Elbe, Toscana<ref>Orlandi, P., & Pezzotta, A., 1997. </ref> === Ematita Marciana === Se trapèt, sus [[Mart (planeta)|Mart]], en 2004, d'esfèras que poirián èsser tota o en partida compausada d'ematita. L'ematita se forma mai sovent per l'accion erosiva de l'eaiga, çò que supausa la preséncia, a una epòca, d'aiga sus Mart. == Esplecha dels jaces == [[Fichièr:Hématite_intaille.jpg|vinheta|<center>Ematita - intaille, trabalh del sègle XIX</center>]] ; Utilizacions L'ematita es lo minerai de fèrre mai abondant. * Fa partit dels minerals podent èsser utilizats per fabricar del Tamahagana. * Pòt èsser utilizada coma granulats (talha compresa entre 0 e 25&nbsp;mm) dins los betons dichs pesucs, destinats a la fabricacion de contrapes e d'ecrans de proteccion antiradiacions. * Trissat prim, pòt servir de pigment e intra dins la composicion d'esmalts e d'engobas per la ceramica. * De pèiras pòdon èsser talhadas coma pèiras preciosa. * Se trapa entre autre – jos forma de particulas finas – dins lo desgalh metallurgic de l'industria aluminièra ([[fanga roja]]). == Istòria, usatges de l'ematita == [[Fichièr:Altamira_Ocre_MHNT.PRE.2012.0.611.jpg|vinheta|[[Bauma d'Altamira|Altamira]], Ematita avent servit de pigment. [[Musèu d'istòria naturala de Tolosa|Musèu de Tolosa]]]] L'ematita foguèt utilizada coma pigment (roge) al paleolitic superior per nos aujòls ''Homo sapiens''. Pulverizat puèi mescladas a l'aiga o (mai rarament) a la òlis vegetals e animals, se plaçava sus la ròca dels parets, çò que permetava a nos aujols de dessenhar e de penher las baumas qu'abitavan<ref>Marcel Otte, ''La Préhistoire'' {{3e|édition}}, p.&nbsp;</ref>. Dins l'[[Egipte antica|Egipte anciana]], l'ematita èra considerada coma avent lo poder de garir las malautiás de la [[sang]] (aquel mineral compausat subretot de fèrre a la particularitat de colorar l'aiga en roge. Es perque los Egipcians pensavan que favorisava la produccion de sang). Èra utilizada dins l'[[Antiquitat]] - amb lo [[plomb]] (jos forma de cerusa, tanben toxic - dins de cosmetics<ref>Académie de Nice, [http://www.ac-nice.fr/svt/nouvelle2de/mps/cosmetologie/fiches_pratiques/cosmetiques_antiquite.pdf ''L’Hématite, la goethite, ingrédients utilisés dans la réalisation de cosmétiques sous l’Antiquité''], FICHE {{n°|13}}</ref>, coma en [[Africa del Nòrd]]<ref>Alatrache, A., Mahjoub, H., Ayed, N. et Ben Younes, H. (2001), ''Les fards rouges cosmétiques et rituels a base de cinabre et d'ocre de l'époque punique en Tunisie : analyse, identification et caractérisation''. </ref> e dins l'[[Egipte antica]] predinastica<ref>BADUEL Nathalie (doctorante à la Maison de l'Orient, université Louis-Lumières Lyon-II, ), ''La collection des palettes prédynastiques égyptiennes du muséum (Lyon) = The Collection of Egyptian Predynastic Palettes of the Museum'' (Lyon) ; Cahiers scientifiques - Muséum d'histoire naturelle de Lyon ; {{ISSN|1627-3516}} ; 2005, n°9, p.&nbsp; [8 page(s) [https://web.archive.org/web/20160303195100/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=18173393 Fiche Inist/CNRS]</ref> L'ematita venguèt lo mai important minerai de fèrre (per la produccion de fondas, [[Acièr|acièrs]], [[Aliatge|aliatges]]). Mai recentament, es utilizada dins los fluids de foratge (fangas pesugas, pour forar, tapar los poses HP/HT (hauta temperatura, hauta pression)<ref>Henry C. H. Darley, George Robert Gray, ''Composition and Properties of Drilling and Completion Fluids'' ; {{5e|édition}}, (fundamental principles of geology, chemistry, and physics that provide the scientific basis for drilling fluids technology) ; [//fr.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/087201147X ISBN 0-87201-147-X], voir chap I, Introduction to Drilling fluids, 1 Composition of drilling fluids </ref>.<gallery mode="packed"> Hématite Rose de Fer Batère.jpg|Hématite « Rose de Fer » - Batère France Hématite SAPHOZ.jpg|Faucogney-Saphoz - France (12×11 cm) Hématite Rancier.jpg|Variété botryoïdale (en forme de grappe) - Mine du Rancié, Ariège, France (9×6,5cm) Hématite Elbe.jpg|Hématite (Spécularite)- Île d'Elbe, Italie (vue 4 cm) </gallery> == Articles connèxes == <div style="-moz-column-count: 3;" class=""> * [[Pigment]] * [[Idroxid de fèrre]] * Fard * Fanga de foratge </div> == Notas e referéncias == <references/> [[Categoria:Minerau]] 9a63ou0b0xk1tdxgqvc3a7cjnzdighm 2500971 2500970 2026-05-17T17:42:21Z Jiròni 239 /* Esplecha dels jaces */ 2500971 wikitext text/x-wiki L’'''ematita''' es une espècia [[Minerau|minerala]] compausada d’[[oxid de fèrre(III)]] de [[Formula bruta|formula]] {{Formula quimica|Fe|2|O|3}} amb des traças de [[titani]] Ti, d'[[alumini]] Al, de [[manganès]] Mn e d'[[aiga]] {{Formula quimica|H|2|O}}. Es lo polimòrf α de {{Formula quimica|Fe|2|O|3}}, lo polimòrf γ essent la maguemita. Es un mineral plan corrent, de color negra a gris argentat, brun a roge, o roge, amb fòrça formas cristallinas. Los cristals pòdon aténher 13&nbsp;cm<ref>''The Handbook of Mineralogy''. </ref>. == Istoric de la descripcion == === Inventor e etimologia === Son existéncia es contada per [[Plini lo Vièlh]] a partir de 77. Lo nom de l’ematita ven del latin ''haematites'', d'el meteis venent del [[grèc]] ''αίματίτης'', derivant d'''αίμα'' que significa « sang »<ref>{{Ligam web|url=http://www.cnrtl.fr/etymologie/h%C3%A9matite|site=www.cnrtl.fr}}</ref>. La polvera d’ematita èra utilizada coma pigment roge. === Topotipe === Non defini per aquela espècia. == Caracteristicas fisicoquimicas == === Criteris de determinacion === Sa leugièra solubilitat dins l'acid cloridric permet de la destriar de l'ilmenita. === Composicion quimica === === Varietats === * alumoematita<span></span>: varietat rica en alumini de formula ideala: {{Formula quimica|(Fe,Al)|2|O|3}} * crucilita o crucita (Thompson)<span></span>: pseudomorfòsi d'arsenopirita en ematita o en goethita descricha segon d'escandalh de Clonmel, Co. Waterford, Ireland; l'aspècte crucifòrme dels cristals inspirèt lo nom * mina de fèrre especulara o fèrre especular o especularita<span></span>: varietat d'habitus tabularis de fàcia liças, utilisables coma miralh; venent d'un mot grèc significant « espeluqui », lo latin ''specere'' donèt ''speculum'' (miralh)<ref>''Histoire naturelle, générale et particulière''. </ref> * martita (Breithaupt)<span></span>: pseudomorfòsis de magnetita en ematita<ref>''Nouveau cours de minéralogie'', volume 3. </ref> * ròsa de fèrre: varietat d'habitus que designa l'assemblatge de cristals tabulars que remembra una ròsa<ref>''Précis de minéralogie''. </ref>. === Cristalloquimia === L’ematita es lo cap d’un grop amb lo [[corindon]], lo grop del corindon-ematita, contenent de materials avent totes la meteissa estructura cristallina e una formula generala del tipe {{Formula quimica|A|2|O|3}} ont A pòt èsser un cation coma aquel del fèrre, titani, alumini, le cròme, le vanadi, la magnèsi, antimòno, sòdi, zinc e/o manganès. ==== Grop corindon-ematita ==== * [[Corindon]] {{Formula quimica|Al|2|O|3}} * Ematita {{Formula quimica|Fe|2|O|3}} * Eskolaita {{Formula quimica|Cr|2|O|3}} * Karelianita {{Formula quimica|V|2|O|3}} * Tistarita {{Formula quimica|Ti|2|O|3}} * Sosgrop de l'ilmenita ** Brizziita ** Ecandrewsita ** Geikielita ** Ilmenita ** Melanostibita ** Pirofanita === Cristallografia === L'ematita a una estructura notada D5{{ind|1}} en notacion Strukturbericht. Es una estructura romboedrica, de grop d'espaci ''R''3''c'' ({{n°|167}}). Un motiu es compausat de dos pentaèdras {{Formula quimica|Fe|2|O|3}} capvirats que se repètan als noses del romboèdre. Aqueles paramètres de malhum son<span></span>: * ''a'' = {{unitat|5.43|Å}} ; * α = 55,26° = 55°16’. Los ions O^2- forman un malhum exagonal compacte, amb donc une alternança de plans A-B; los ions Fe³⁺ occupan los dos terces dels sites intersticials octaedrics, amb tres tipes de plans ''a, b'' e ''c'' en alternança. On a donc una alternança A-a-b-B-c-a-A-b-c-B-a-b-A-c-a-B-b-c-A-a… Los paramètres de malhum dins aquela descripcion exagonala son<span></span>: * ''a'' = {{unitat|5.04|Å}}; * ''c'' = {{unitat|13.78|Å}}. A respècte de la description precedenta, la distança entre los plans de O^2- dels pentaèdres es ''c''/2.<gallery> File:Rhomboedrique D51.svg|Estructura D51, descripcion romboddrica. File:Rhomboedrique D51 2.svg|Structure D51, descripcion exagonala. File:Structure hematite.gif|Autra vista </gallery> == Jaces == === Ajaçament e minerals associats === Mineral plan comun dins de contèxtes geologics plan variats. D'origina primària, format a nauta temperatura. Dona de fumaròlas, pòt donar de concentracions dins de jaces de contacte. Pòt èsser un element de las ròcas eruptivas. A vegada en depaus important amb limonita e [[siderita]] dins las ròcas sedimentàrias. Los minerals que li son sovent associats son<span></span>: * Dins las ròcas metamorficas e ignadas<span></span>: magnetita, ilmenita, [[rutile]] * Dins las zonas sedimentàrias: goethita, lepidocrocita, [[siderita]] === Jaces productors d'especimens remarcables === * Brasil : Miguel Burnier (São Julião), [[Ouro Preto]], [[Minas Gerais]]; Varietat '''Ròsa de fèrre'''<ref>Palache, C., Berman, H. & Frondel, C. (1944), ''The System of Mineralogy of James Dwight Dana and Edward Salisbury Dana'', Yale University 1837-1892, {{7e|édition}}, volume I: 531.</ref> * França : Minas de Batèra ([[Cortsaví]], [[Arles]]), Catalònha<ref>Berbain, C., Favreau, G. & Aymar, J. (2005) : ''Mines et Minéraux des Pyrénées-Orientales et des Corbières''. </ref> : Faucogney-Saphoz, [[Nauta Sòna|Nauta Sòne]]<ref>Cario, P. et Perinet, F. (1976). </ref> * Itàlia : Bacino, Miniera di Rio (Miniera di Rio Marina), Rio Marina, île d'Elbe, Toscana<ref>Orlandi, P., & Pezzotta, A., 1997. </ref> === Ematita Marciana === Se trapèt, sus [[Mart (planeta)|Mart]], en 2004, d'esfèras que poirián èsser tota o en partida compausada d'ematita. L'ematita se forma mai sovent per l'accion erosiva de l'eaiga, çò que supausa la preséncia, a una epòca, d'aiga sus Mart. == Esplecha dels jaces == [[Fichièr:Hématite_intaille.jpg|vinheta|<center>Ematita - intaille, trabalh del sègle XIX</center>]] ; Utilizacions L'ematita es la minièra de fèrre mai abondosa. * Fa partit dels minerals podent èsser utilizats per fabricar de Tamahagana. * Pòt èsser utilizada coma granulats (talha compresa entre 0 e 25&nbsp;mm) dins los betons dichs pesucs, destinats a la fabricacion de contrapes e d'ecrans de proteccion antiradiacions. * Trissat prim, pòt servir de pigment e intra dins la composicion d'esmalts e d'engobas per la ceramica. * De pèiras pòdon èsser talhadas coma pèiras preciosa. * Se trapa entre autre – jos forma de particulas finas – dins lo desgalh metallurgic de l'industria aluminièra ([[fanga roja]]). == Istòria, usatges de l'ematita == [[Fichièr:Altamira_Ocre_MHNT.PRE.2012.0.611.jpg|vinheta|[[Bauma d'Altamira|Altamira]], Ematita avent servit de pigment. [[Musèu d'istòria naturala de Tolosa|Musèu de Tolosa]]]] L'ematita foguèt utilizada coma pigment (roge) al paleolitic superior per nos aujòls ''Homo sapiens''. Pulverizat puèi mescladas a l'aiga o (mai rarament) a la òlis vegetals e animals, se plaçava sus la ròca dels parets, çò que permetava a nos aujols de dessenhar e de penher las baumas qu'abitavan<ref>Marcel Otte, ''La Préhistoire'' {{3e|édition}}, p.&nbsp;</ref>. Dins l'[[Egipte antica|Egipte anciana]], l'ematita èra considerada coma avent lo poder de garir las malautiás de la [[sang]] (aquel mineral compausat subretot de fèrre a la particularitat de colorar l'aiga en roge. Es perque los Egipcians pensavan que favorisava la produccion de sang). Èra utilizada dins l'[[Antiquitat]] - amb lo [[plomb]] (jos forma de cerusa, tanben toxic - dins de cosmetics<ref>Académie de Nice, [http://www.ac-nice.fr/svt/nouvelle2de/mps/cosmetologie/fiches_pratiques/cosmetiques_antiquite.pdf ''L’Hématite, la goethite, ingrédients utilisés dans la réalisation de cosmétiques sous l’Antiquité''], FICHE {{n°|13}}</ref>, coma en [[Africa del Nòrd]]<ref>Alatrache, A., Mahjoub, H., Ayed, N. et Ben Younes, H. (2001), ''Les fards rouges cosmétiques et rituels a base de cinabre et d'ocre de l'époque punique en Tunisie : analyse, identification et caractérisation''. </ref> e dins l'[[Egipte antica]] predinastica<ref>BADUEL Nathalie (doctorante à la Maison de l'Orient, université Louis-Lumières Lyon-II, ), ''La collection des palettes prédynastiques égyptiennes du muséum (Lyon) = The Collection of Egyptian Predynastic Palettes of the Museum'' (Lyon) ; Cahiers scientifiques - Muséum d'histoire naturelle de Lyon ; {{ISSN|1627-3516}} ; 2005, n°9, p.&nbsp; [8 page(s) [https://web.archive.org/web/20160303195100/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=18173393 Fiche Inist/CNRS]</ref> L'ematita venguèt lo mai important minerai de fèrre (per la produccion de fondas, [[Acièr|acièrs]], [[Aliatge|aliatges]]). Mai recentament, es utilizada dins los fluids de foratge (fangas pesugas, pour forar, tapar los poses HP/HT (hauta temperatura, hauta pression)<ref>Henry C. H. Darley, George Robert Gray, ''Composition and Properties of Drilling and Completion Fluids'' ; {{5e|édition}}, (fundamental principles of geology, chemistry, and physics that provide the scientific basis for drilling fluids technology) ; [//fr.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/087201147X ISBN 0-87201-147-X], voir chap I, Introduction to Drilling fluids, 1 Composition of drilling fluids </ref>.<gallery mode="packed"> Hématite Rose de Fer Batère.jpg|Hématite « Rose de Fer » - Batère France Hématite SAPHOZ.jpg|Faucogney-Saphoz - France (12×11 cm) Hématite Rancier.jpg|Variété botryoïdale (en forme de grappe) - Mine du Rancié, Ariège, France (9×6,5cm) Hématite Elbe.jpg|Hématite (Spécularite)- Île d'Elbe, Italie (vue 4 cm) </gallery> == Articles connèxes == <div style="-moz-column-count: 3;" class=""> * [[Pigment]] * [[Idroxid de fèrre]] * Fard * Fanga de foratge </div> == Notas e referéncias == <references/> [[Categoria:Minerau]] 4tf9hwtnmrfgx9bppt4r6ni8lzjj6zs 0 168404 2500988 2435337 2026-05-17T23:56:41Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Aliei la Glacèira]] 2500988 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Aliei la Glacèira]] 7x01tr3hfh6nvodsvj1xjycospmsgrf 0 168408 2500981 2413818 2026-05-17T23:56:07Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sant Ginès de Champèspa]] 2500981 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sant Ginès de Champèspa]] n4rcycd4aiyc22g2xmw8b65kgs1c2pi 0 168409 2500979 2413817 2026-05-17T23:55:56Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Genès dau Retz]] 2500979 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Genès dau Retz]] kum3nxzsptjob5ljp88pkqxwdmyeygk 0 168411 2500975 2432110 2026-05-17T23:55:36Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent German de l-Ermenc]] 2500975 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent German de l-Ermenc]] mjwwcrcaa0lobscwqtv99t6cco096i9 0 191362 2500986 2413822 2026-05-17T23:56:31Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Ale las Minas]] 2500986 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Ale las Minas]] jw09gil5sptqme38nvlj11ay2rt2b4o 0 191691 2500982 2413819 2026-05-17T23:56:11Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sant Ginès de Champèspa]] 2500982 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sant Ginès de Champèspa]] n4rcycd4aiyc22g2xmw8b65kgs1c2pi 0 191963 2500976 2432111 2026-05-17T23:55:41Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent German de l-Ermenc]] 2500976 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent German de l-Ermenc]] mjwwcrcaa0lobscwqtv99t6cco096i9 0 194808 2500987 2413730 2026-05-17T23:56:36Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Ale las Minas]] 2500987 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Ale las Minas]] jw09gil5sptqme38nvlj11ay2rt2b4o 0 194816 2500985 2413754 2026-05-17T23:56:26Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sant Flor l'Estanh]] 2500985 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sant Flor l'Estanh]] 9a5aqhgn555oe66vwsr2miaxqdql54w 0 194817 2500983 2413758 2026-05-17T23:56:16Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sant Ginès de Champèspa]] 2500983 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sant Ginès de Champèspa]] n4rcycd4aiyc22g2xmw8b65kgs1c2pi 0 194818 2500980 2413762 2026-05-17T23:56:01Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Genès dau Retz]] 2500980 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Genès dau Retz]] kum3nxzsptjob5ljp88pkqxwdmyeygk 0 194823 2500977 2432113 2026-05-17T23:55:46Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent German de l-Ermenc]] 2500977 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent German de l-Ermenc]] mjwwcrcaa0lobscwqtv99t6cco096i9 0 195256 2500989 2435338 2026-05-17T23:56:46Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Aliei la Glacèira]] 2500989 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Aliei la Glacèira]] 7x01tr3hfh6nvodsvj1xjycospmsgrf 0 196292 2500978 2432020 2026-05-17T23:55:51Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent German de l-Ermenc]] 2500978 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent German de l-Ermenc]] mjwwcrcaa0lobscwqtv99t6cco096i9 0 196509 2500990 2435187 2026-05-17T23:56:51Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Aliei la Glacèira]] 2500990 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Aliei la Glacèira]] 7x01tr3hfh6nvodsvj1xjycospmsgrf 0 197362 2500972 2470014 2026-05-17T19:17:45Z ~2026-29716-33 63577 Lenga Occitana https://www.lasemaineduroussillon.com/portrait/lucien-mias-une-legende-du-rugby-francais-et-du-terroir-catalan-14832/ 2500972 wikitext text/x-wiki {{Infobox rugbyman|talha=1,89m|país=[[França]]|posicion=Segonda linha|data_de_naissença=28/09/1930|club=SC Mazamet|imatge=Lucien MIAS.jpg}} '''Lucien Mias''' ditz ''Doctor pack'', nascut lo 28 de setembre de 1930 a [[Sent German de Calbèrta|Sant German-de-Calberte]] ([[Losera (departament)|Losera]]) e mòrt lo 13 de mai de 2024 a [[Masamet]] ([[Tarn (omonimia)|Tarn]]), foguèt un jogaire internacional francés de [[rugbi de XV]] que joguèt al pòst de segonda linha. Jòga en [[Equipa de França de rugbi de XV|equipa de França]] de 1951 a 1959, obtenent 29 seleccions, dont sièis coma capitània. En club, jòga a l'Estela esportiva – cap a [[Narbona]] – puèi s'efectua l'essencial de la carrièra al [[SC Masamet]], club dont ocupa lo pòst de capitani. Es tanben conegut per sa carrièra de mètge cap de servici espitalièr, son projècte geriatric modèrn aital coma son sit internet ''papidoc''. == Biografia == === Carrière esportiva === Lucien Mias a jogat cap a Narbona al club de l'Estela esportiva, puèi amb lo [[Sporting Club Masamet]] a la debuta de las annadas 1950. Jogaire carismatic, grand menaire d'òmes, aquela « ''gula rompuda'' » del rugbi aguèt una carrièra devesida en doas partidas distintas, que daissèt de far lo regent dins Aude per aviar tardivament los estudis de [[medecina]] (s'acabèt major de la promocion a la facultat de Medecina de Tolosa). Sas doas primièras annadas de medecina li foguèron tant agafairas que renoncièt a las seleccions internationalas. Es l'instigator de l'aplicacion de doas innovacions tecnicas màgers en [[Equipa de França de rugbi de XV|equipa de França]] : la « tòca longa en movement » e lo « mièg torn contacte », favorizant lo jòc de davants. Es tanben un « grand animator de tresen temps » (« E la fèsta contunha », çò a costuma de lançar a la cantonada). Capièt pas d'emportar un títol de campion de França. Disputèt la finala del campionat 1957-1958 qu'opausava son club al [[FC Lorda]] de [[Jean Prat]]. Aqueste empòrta son seisen e darrièr títol. Mas es sustot l'afrontament entre aqueles dos personatges del rugbi que marca los esperits : « Ès pas Sénher Rugbi, ès Lo Sénher Anti-Rugbi » brama Mias. Prat li respond : « E tu, se qualqu'un te tira ta gola, te demòra pas mai res ! ». Empòrta pasmens aquela annada lo challenge [[Yves du Manoir]]. Lucien Mias es l'un dels eròis del libre escrich per Denis Lalanne, ''Lo Combat Grand del quinze de França'', contant l'epopèa de la virada en [[Africa del Sud]] de 1958. Pendent aquesta, repren lo braçal de Michel Celaya, nafrat pendent lo primièr rencontre de cap a [[Rodèsia del Sud|Rodèsia]]. [[Categoria:Jogaire occitan de rugbi de XV]] [[Categoria:Jogaire francés de rugbi de XV]] [[Categoria:Rugbi]] [[Categoria:Rugbi de XV]] [[Categoria:Naissença en 1930]] [[Categoria:Esportiu Occitanofòne]] 6qqkuyozwqx2f1lxu95gz8w9sitphdd 0 201195 2500923 2500904 2026-05-17T12:24:31Z Jiròni 239 2500923 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra geologica|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. == Subdivisions == Tres èras constituisson lo Proterozoïc<ref>{{Obratge | langue=en | prénom1=F.M. | nom1=Gradstein | prénom2=J.G | nom2=Ogg | prénom3=M. | nom3=Schmitz | prénom4=G. | nom4=Ogg | títol=The Geologic Time Scale 2012 | éditeur=[[Elsevier (éditeur)|Elsevier]] | année=2012 | pages totales=1176 | isbn=978-0-444-59448-8 | lire en ligne=https://books.google.com/books?id=usoqlA8AVDUC&printsec=frontcover}}.</ref> : {| | '''[[Neoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Ediacarian]] || (635-541 Ma) |- |&nbsp; [[Criogenian]] || (850-635 Ma) |- |&nbsp; [[Tonian]] || ({{unitat|1000-850|Ma}}) |- | '''[[Mesoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Stenian]] || ({{unité|1200-1000|Ma}}) |- |&nbsp; [[Ectasian]] || ({{unité|1400-1200|Ma}}) |- |&nbsp; [[Calimmian]] || ({{unité|1600-1400|Ma}}) |- | '''[[Paleoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Staterian]] || ({{unité|1800-1600|Ma}}) |- |&nbsp; [[Orosirian]] || ({{unité|2050-1800|Ma}}) |- |&nbsp; [[Riacian]] || ({{unité|2300-2050|Ma}}) |- |&nbsp; [[Siderian]] || ({{unité|2500-2300|Ma}}) |} == Atmosfèra == L’aumentacion del taus d’[[oxigèn]] dins l’aire es un dels eveniments pus importants d'aqueste eon. Se l’aparicion de la [[fotosintèsi]] data probable de l’[[Arquean]]<ref>{{article |langue=en |url=https://www.newscientist.com/article/mg19125654.200.html |títol=Revealing the dawn of photosynthesis |autor1=Rowan Hooper |périodique=New Scientist |date=19 août 2006}}</ref>, lo taus d’oxigèn dins l’atmosfèra aumenta pas de biais significatiu abans que los poses quimics ([[ocean]]s, [[sofre]] e [[fèrre]] non oxidats) sián saturats. I a {{unitat|2,3|miliards d’annadas}}, l’atmosfèra conteniá aperaquí 1 a 2 % d’oxigèn{{sfn|Stanley|1999|p=323}}, las [[Formacion de fèrre ribanejat|formacions de fèrre ribanejat]] èran, elas tanben, d'eficaças poses quimics d'oxigèn. L’acumulacion d’oxigèn dins l’aire mòstra un plan i a {{unitat|1,9|miliard d’annadas}}, probable del fach d'una melhora mescla de l’aiga dins la [[zona pelagica]]{{sfn|Stanley|1999|p=324}}. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Eon]] nlph19s6xyoi7hcos4u8lryeuay8id3 2500946 2500923 2026-05-17T15:26:38Z Jiròni 239 /* Atmosfèra */ 2500946 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra geologica|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. == Subdivisions == Tres èras constituisson lo Proterozoïc<ref>{{Obratge | langue=en | prénom1=F.M. | nom1=Gradstein | prénom2=J.G | nom2=Ogg | prénom3=M. | nom3=Schmitz | prénom4=G. | nom4=Ogg | títol=The Geologic Time Scale 2012 | éditeur=[[Elsevier (éditeur)|Elsevier]] | année=2012 | pages totales=1176 | isbn=978-0-444-59448-8 | lire en ligne=https://books.google.com/books?id=usoqlA8AVDUC&printsec=frontcover}}.</ref> : {| | '''[[Neoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Ediacarian]] || (635-541 Ma) |- |&nbsp; [[Criogenian]] || (850-635 Ma) |- |&nbsp; [[Tonian]] || ({{unitat|1000-850|Ma}}) |- | '''[[Mesoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Stenian]] || ({{unité|1200-1000|Ma}}) |- |&nbsp; [[Ectasian]] || ({{unité|1400-1200|Ma}}) |- |&nbsp; [[Calimmian]] || ({{unité|1600-1400|Ma}}) |- | '''[[Paleoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Staterian]] || ({{unité|1800-1600|Ma}}) |- |&nbsp; [[Orosirian]] || ({{unité|2050-1800|Ma}}) |- |&nbsp; [[Riacian]] || ({{unité|2300-2050|Ma}}) |- |&nbsp; [[Siderian]] || ({{unité|2500-2300|Ma}}) |} == Atmosfèra == L’aumentacion del taus d’[[oxigèn]] dins l’aire es un dels eveniments màger d'aqueste eon. Se l’aparicion de la [[fotosintèsi]] data probable de l’[[Arquean]]<ref>{{article |langue=en |url=https://www.newscientist.com/article/mg19125654.200.html |títol=Revealing the dawn of photosynthesis |autor1=Rowan Hooper |périodique=New Scientist |date=19 août 2006}}</ref>, lo taus d’oxigèn dins l’atmosfèra aumenta pas de biais significatiu abans que los poses quimics ([[ocean]]s, [[sofre]] e [[fèrre]] non oxidats) sián saturats. I a {{unitat|2,3|miliards d’annadas}}, l’atmosfèra conteniá aperaquí 1 a 2 % d’oxigèn{{sfn|Stanley|1999|p=323}}, las [[Formacion de fèrre ribanejat|formacions de fèrre ribanejat]] èran, elas tanben, d'eficaças poses quimics d'oxigèn. L’acumulacion d’oxigèn dins l’aire mòstra un plan i a {{unitat|1,9|miliard d’annadas}}, probable del fach d'una melhora mescla de l’aiga dins la [[zona pelagica]]{{sfn|Stanley|1999|p=324}}. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Eon]] aeb0qubd7km6mdyilhgti4xmwds1l3o 2500948 2500946 2026-05-17T15:27:43Z Jiròni 239 /* Atmosfèra */ 2500948 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra geologica|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments los melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. == Subdivisions == Tres èras constituisson lo Proterozoïc<ref>{{Obratge | langue=en | prénom1=F.M. | nom1=Gradstein | prénom2=J.G | nom2=Ogg | prénom3=M. | nom3=Schmitz | prénom4=G. | nom4=Ogg | títol=The Geologic Time Scale 2012 | éditeur=[[Elsevier (éditeur)|Elsevier]] | année=2012 | pages totales=1176 | isbn=978-0-444-59448-8 | lire en ligne=https://books.google.com/books?id=usoqlA8AVDUC&printsec=frontcover}}.</ref> : {| | '''[[Neoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Ediacarian]] || (635-541 Ma) |- |&nbsp; [[Criogenian]] || (850-635 Ma) |- |&nbsp; [[Tonian]] || ({{unitat|1000-850|Ma}}) |- | '''[[Mesoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Stenian]] || ({{unité|1200-1000|Ma}}) |- |&nbsp; [[Ectasian]] || ({{unité|1400-1200|Ma}}) |- |&nbsp; [[Calimmian]] || ({{unité|1600-1400|Ma}}) |- | '''[[Paleoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Staterian]] || ({{unité|1800-1600|Ma}}) |- |&nbsp; [[Orosirian]] || ({{unité|2050-1800|Ma}}) |- |&nbsp; [[Riacian]] || ({{unité|2300-2050|Ma}}) |- |&nbsp; [[Siderian]] || ({{unité|2500-2300|Ma}}) |} == Atmosfèra == L’aumentacion del taus d’[[oxigèn]] dins l’aire es un dels eveniments màger d'aqueste eon. Se l’aparicion de la [[fotosintèsi]] data probable de l’[[Arquean]]<ref>{{article |langue=en |url=https://www.newscientist.com/article/mg19125654.200.html |títol=Revealing the dawn of photosynthesis |autor1=Rowan Hooper |périodique=New Scientist |date=19 août 2006}}</ref>, lo taus d’oxigèn dins l’atmosfèra aumenta pas d'un biais significatiu abans que los poses quimics ([[ocean]]s, [[sofre]] e [[fèrre]] non oxidats) sián saturats. I a {{unitat|2,3|miliards d’annadas}}, l’atmosfèra conteniá aperaquí 1 a 2 % d’oxigèn{{sfn|Stanley|1999|p=323}}, las [[Formacion de fèrre ribanejat|formacions de fèrre ribanejat]] èran, elas tanben, d'eficaças poses quimics d'oxigèn. L’acumulacion d’oxigèn dins l’aire mòstra un plan i a {{unitat|1,9|miliard d’annadas}}, probable del fach d'una melhora mescla de l’aiga dins la [[zona pelagica]]{{sfn|Stanley|1999|p=324}}. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Eon]] k42p0hgrcze7z9328v89yxlr2w4mr1l 2500973 2500948 2026-05-17T19:23:51Z Jiròni 239 2500973 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra geologica|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. == Subdivisions == Tres èras constituisson lo Proterozoïc<ref>{{Obratge | langue=en | prénom1=F.M. | nom1=Gradstein | prénom2=J.G | nom2=Ogg | prénom3=M. | nom3=Schmitz | prénom4=G. | nom4=Ogg | títol=The Geologic Time Scale 2012 | éditeur=[[Elsevier (éditeur)|Elsevier]] | année=2012 | pages totales=1176 | isbn=978-0-444-59448-8 | lire en ligne=https://books.google.com/books?id=usoqlA8AVDUC&printsec=frontcover}}.</ref> : {| | '''[[Neoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Ediacarian]] || (635-541 Ma) |- |&nbsp; [[Criogenian]] || (850-635 Ma) |- |&nbsp; [[Tonian]] || ({{unitat|1000-850|Ma}}) |- | '''[[Mesoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Stenian]] || ({{unité|1200-1000|Ma}}) |- |&nbsp; [[Ectasian]] || ({{unité|1400-1200|Ma}}) |- |&nbsp; [[Calimmian]] || ({{unité|1600-1400|Ma}}) |- | '''[[Paleoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Staterian]] || ({{unité|1800-1600|Ma}}) |- |&nbsp; [[Orosirian]] || ({{unité|2050-1800|Ma}}) |- |&nbsp; [[Riacian]] || ({{unité|2300-2050|Ma}}) |- |&nbsp; [[Siderian]] || ({{unité|2500-2300|Ma}}) |} == Atmosfèra == L’aumentacion del taus d’[[oxigèn]] dins l’aire es un dels eveniments màger d'aqueste eon. Se l’aparicion de la [[fotosintèsi]] data probable de l’[[Arquean]]<ref>{{article |langue=en |url=https://www.newscientist.com/article/mg19125654.200.html |títol=Revealing the dawn of photosynthesis |autor1=Rowan Hooper |périodique=New Scientist |date=19 août 2006}}</ref>, lo taus d’oxigèn dins l’atmosfèra aumenta pas d'un biais significatiu abans que los poses quimics ([[ocean]]s, [[sofre]] e [[fèrre]] non oxidats) sián saturats. I a {{unitat|2,3|miliards d’annadas}}, l’atmosfèra conteniá aperaquí 1 a 2 % d’oxigèn{{sfn|Stanley|1999|p=323}}, las [[Formacion de fèrre ribanejat|formacions de fèrre ribanejat]] èran, elas tanben, d'eficaças poses quimics d'oxigèn. L’acumulacion d’oxigèn dins l’aire mòstra un plan i a {{unitat|1,9|miliard d’annadas}}, probable del fach d'una melhora mescla de l’aiga dins la [[zona pelagica]]{{sfn|Stanley|1999|p=324}}. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Eon]] 3wsza82iqi2djgqpz083franfjzhbkj 2500974 2500973 2026-05-17T19:35:32Z Jiròni 239 /* Atmosfèra */ 2500974 wikitext text/x-wiki Sus l’[[escala dels tempses geologics]], lo '''Proterozoïc''' es lo darrièr [[eon]] del [[Precambrian]]. Cobrís el tot sol prèp de la mitat del temps d’existéncia de la planèta [[Tèrra]], entre l’[[Arquean]] e lo [[Fanerozoïc]]. Devesit en tres [[Èra geologica|èras]], es marcat per mantun eveniments precís relativament plan coneguts dels [[Paleontologia|paleontològs]] e [[Geologia|geològ]]s, mas que la datacion demòra aproximativa. Classicament, aqueste eon finís al començament del [[Cambrian]], a partir del moment ont los primièrs fossils de [[Trilobita|trilobit]]s apareisson. S’estend de 2500 a 541 milions d’annadas<ref>{{Ligam web |lenga=fr |títol=Charte stratigraphique internationale (2012) |url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2012French.pdf |format=pdf |site=stratigraphy.org |consultat lo = 4 avril 2018}}.</ref>. Los eveniments melhor identificats son : * la transicion cap a una [[atmosfèra terrèstra|atmosfèra]] oxigenada, que se produtz saique durant lo [[Paleoproterozoïc]], qu'òm apela la [[Granda Oxidacion]] ; * mantuna glaciacions, dont [[Glaciacion Varanger|la mai sévèra]] se produtz durant lo [[Neoproterozoïc]] ; * lo periòde de l'[[Ediacarian]], ont l’evolucion d’organismes de còrs mòl s’accelera. Durant aqueste eon, los nuclèus continentals, tanben sonats [[bloquièr (geologia)|bloquièrs]] [[continent]]als, apareguts durant l’[[Arquean]], mòstran un creis important. A la fin del Proterozoïc, lo volum de la massa continentala s'estabiliza. == Subdivisions == Tres èras constituisson lo Proterozoïc<ref>{{Obratge | langue=en | prénom1=F.M. | nom1=Gradstein | prénom2=J.G | nom2=Ogg | prénom3=M. | nom3=Schmitz | prénom4=G. | nom4=Ogg | títol=The Geologic Time Scale 2012 | éditeur=[[Elsevier (éditeur)|Elsevier]] | année=2012 | pages totales=1176 | isbn=978-0-444-59448-8 | lire en ligne=https://books.google.com/books?id=usoqlA8AVDUC&printsec=frontcover}}.</ref> : {| | '''[[Neoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Ediacarian]] || (635-541 Ma) |- |&nbsp; [[Criogenian]] || (850-635 Ma) |- |&nbsp; [[Tonian]] || ({{unitat|1000-850|Ma}}) |- | '''[[Mesoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Stenian]] || ({{unité|1200-1000|Ma}}) |- |&nbsp; [[Ectasian]] || ({{unité|1400-1200|Ma}}) |- |&nbsp; [[Calimmian]] || ({{unité|1600-1400|Ma}}) |- | '''[[Paleoproterozoïc]]''' | |- |&nbsp; [[Staterian]] || ({{unité|1800-1600|Ma}}) |- |&nbsp; [[Orosirian]] || ({{unité|2050-1800|Ma}}) |- |&nbsp; [[Riacian]] || ({{unité|2300-2050|Ma}}) |- |&nbsp; [[Siderian]] || ({{unité|2500-2300|Ma}}) |} == Atmosfèra == L’aumentacion del taus d’[[oxigèn]] dins l’aire es un dels eveniments màger d'aqueste eon. Se l’aparicion de la [[fotosintèsi]] data probable de l’[[Arquean]]<ref>{{article |langue=en |url=https://www.newscientist.com/article/mg19125654.200.html |títol=Revealing the dawn of photosynthesis |autor1=Rowan Hooper |périodique=New Scientist |date=19 août 2006}}</ref>, lo taus d’oxigèn dins l’atmosfèra aumenta pas d'un biais significatiu abans que los poses quimics ([[ocean]]s, [[sofre]] e [[fèrre]] non oxidats) sián saturats. I a {{unitat|2,3|miliards d’annadas}}, l’atmosfèra conteniá aperaquí 1 a 2 % d’oxigèn{{sfn|Stanley|1999|p=323}}, las [[Formacion de fèrre ribanejat|formacions de fèrre ribanejat]] èran, elas tanben, d'eficaças poses quimics d'oxigèn. L’acumulacion d’oxigèn dins l’aire mòstra un plan i a {{unitat|1,9|miliard d’annadas}}, probable del fach d'una melhora mescla de l’aiga dins la [[zona pelagica]]{{sfn|Stanley|1999|p=324}}. Las [[sisas rojas]], coloradas per d'[[ematita]], indican une aumentacion del taus d’oxigèn après {{unité|2|miliards d’annadas}} ; s'en tròba pas dins de terrens pus ancians{{sfn|Stanley|1999|p=324}}. L’oxigenacion de l’atmosfèra es probable deguda a dos factors : lo comblament dels poses quimics e una aumentacion de la sequestracion dels compausats organics carbonats que senon, serián estats oxidats per l’oxygèn contengut dins l’atmosfèra{{sfn|Stanley|1999|p=325}}. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Eon]] 84dzvz5y9vldt8k7aqrdo4ksg6yy51w 0 201199 2500928 2026-05-17T14:49:29Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sant Flor (Puèi de Doma)]] cap a [[Sant Flor l'Estanh]] 2500928 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sant Flor l'Estanh]] 9a5aqhgn555oe66vwsr2miaxqdql54w 0 201200 2500937 2026-05-17T15:09:22Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sant Ginès (Artensa)]] cap a [[Sant Ginès de Champèspa]] 2500937 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sant Ginès de Champèspa]] n4rcycd4aiyc22g2xmw8b65kgs1c2pi 0 201201 2500942 2026-05-17T15:17:13Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Genès de Retz]] cap a [[Sent Genès dau Retz]] 2500942 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Genès dau Retz]] kum3nxzsptjob5ljp88pkqxwdmyeygk 0 201202 2500954 2026-05-17T15:58:35Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent German de l-Armenc]] cap a [[Sent German de l-Ermenc]] 2500954 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent German de l-Ermenc]] mjwwcrcaa0lobscwqtv99t6cco096i9