Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 293 2501056 1855267 2026-05-19T21:51:39Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Tina Fey]] 2501056 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1872]] - [[Bertrand Russell]], [[matematicas|matematician]] anglés, Prèmi Nobel de Literatura (m. [[1970]]) * [[1876]] - [[Hermann Müller]], cancelièr d'[[Alemanha]] (m. [[1931]]) * [[1883]] - [[Eurico Gaspar Dutra]], president de Brasil (m. [[1974]]) * [[1901]] - [[Vincent du Vigneaud]], [[quimia|quimista]] american, Prèmi Nobel (m. [[1978]]) * [[1913]] - [[Neelam Sanjiva Reddy]], president d'Índia (m. [[1996]]) * [[1920]] - [[Karol Józef Wojtyła]], cardenal polonés puèi papa amb lo nom de [[Joan Pau II]] (m. [[2005]]) * [[1923]] - [[Hugh Shearer]], primièr ministre de Jamaica (m. [[2004]]) * [[1949]] - [[Rick Wakeman]], musician britanic * [[1960]] - [[Yannick Noah]], jogaire de tennis francés * [[1970]] - [[Tina Fey]], actritz, comediana, escrivana e productritz americana == Decèsses == * [[1911]] - [[Gustav Mahler]], compositor austriac (n. [[1860]]) * [[1922]] - [[Charles Louis Alphonse Laveran]], mètge francés, Prèmi Nobel (n. [[1845]]) ---- Vejatz tanben: * [[17 de mai]] | [[19 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 7mbz4mcoh86w9cg6hlei2b5bpnias6k 0 12150 2501046 2484580 2026-05-19T16:42:58Z Poiuytrell 61256 /* */ 2501046 wikitext text/x-wiki {{omon|La Crosilha}} {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = La Crosilha | nom2 = ''La Croisille-sur-Briance'' | imatge = Town hall of La Croisille-sur-Briance (2).jpg | descripcion = La mairariá. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_La_Croisille-sur-Briance_(Haute-Vienne).svg | ist = {{Lemosin}} | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton d'Aimostier|Aimostier]] ([[Canton de Chasteunuòu|Chasteunuòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Briança Combada|CC de Briança Combada]] | insee = 87051 | cp = 87130 | cònsol = Jean-Gérard Didiere | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = crosilhaud, -auda | longitud = 1.58305555556 | latitud = 45.6313888889 | alt mej = | alt mini = 387 | alt maxi = 709 | ectaras = | km² = 43.61 |}} '''La Crosilha''' (''La Croisille-sur-Briance'' en [[francés]]) es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los crosilhauds. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Commune de La Croisille-sur-Briance.png|miniatura|gaucha|Situacion de La Crosilha en Nauta Vinhana]] [[Imatge:Map commune FR insee code 87051.png|vignette|upright=1.8|left|Mapa de la comuna e de las comunas vesinas.]]{{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Crosilha | nòrd = [[Chasteu Nuòu|Chasteunuòu]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | nòrd-èst = [[Suçac]] | èst = [[Sent Geris]] | sud-èst = [[Surdòu]] </br> [[Chambaret]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa, per un qüadripunt]])</small> | sud = [[Melhars]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[La Porcharia]] | oèst = [[Sent Vit]] | nòrd-oèst = [[Sent Mèrd]] }} ==Toponimia== Fòrmas ancianas : ''La Cruzilla'' davant 1100, ''la Crozilla'' vers 1100, ''la Crozila'' en 1137-40, 1147-89. Prononciat [la kɾuzi'ʎɔ] <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 51, ed. Lucien Souny, 2000</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''La Crosilha'' representa una pitita crotz <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27309</ref>. </br> Segon Ives Lavalada, ''Crosilha'' es un diminutiu de l'occitan ''crotz'' e representa una crotz o un caireforc<ref name = yla/>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Crosilha'' es un diminutiu de ''crotz''. Pòt designar una pitita crotz o pus sovent un caireforc <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 230-231, a ''Croix'', puei ''diminutifs''</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=87051 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Gérard Didière |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] ? |Fin= 2008 |Identitat=Monique Daude |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 ? |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=87051 |1793=1695 |1800=1729 |1806=1642 |1821=2065 |1831=1980 |1836=2117 |1841=2022 |1846=2163 |1851=2071 |1856=2016 |1861=2014 |1866=2076 |1872=2030 |1876=2064 |1881=2159 |1886=2269 |1891=2344 |1896=2361 |1901=2357 |1906=2333 |1911=2225 |1921=1903 |1926=1935 |1931=1847 |1936=1803 |1946=1604 |1954=1415 |1962=1302 |1968=1138 |1975=1025 |1982=815 |1990=701 |1999=700 |cassini=11129 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|051}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|051}}/43.61) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] jrvsy7gukisdeupto6ede32agx9rm39 2501047 2501046 2026-05-19T16:44:05Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2501047 wikitext text/x-wiki {{omon|La Crosilha}} {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = La Crosilha | nom2 = ''La Croisille-sur-Briance'' | imatge = Town hall of La Croisille-sur-Briance (2).jpg | descripcion = La mairariá. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_La_Croisille-sur-Briance_(Haute-Vienne).svg | ist = {{Lemosin}} | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton d'Aimostier|Aimostier]] ([[Canton de Chasteunuòu|Chasteunuòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Briança Combada|CC de Briança Combada]] | insee = 87051 | cp = 87130 | cònsol = Jean-Gérard Didiere | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = crosilhaud, -auda | longitud = 1.58305555556 | latitud = 45.6313888889 | alt mej = | alt mini = 387 | alt maxi = 709 | ectaras = | km² = 43.61 |}} '''La Crosilha''' (''La Croisille-sur-Briance'' en [[francés]]) es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los crosilhauds. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Commune de La Croisille-sur-Briance.png|miniatura|gaucha|Situacion de La Crosilha en Nauta Vinhana]] [[Imatge:Map commune FR insee code 87051.png|vignette|upright=1.8|left|Mapa de la comuna e de las comunas vesinas.]]{{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Crosilha | nòrd = [[Chasteu Nuòu|Chasteunuòu]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | nòrd-èst = [[Suçac]] | èst = [[Sent Geris]] | sud-èst = [[Surdòu]] </br> [[Chambaret]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa, per un qüadripunt]])</small> | sud = [[Melhars]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[La Porcharia]] | oèst = [[Sent Vit]] | nòrd-oèst = [[Sent Mèrd]] }} ==Toponimia== Se pronóncia localament [lo kruzilho]. Fòrmas ancianas : ''La Cruzilla'' davant 1100, ''la Crozilla'' vers 1100, ''la Crozila'' en 1137-40, 1147-89. Prononciat [la kɾuzi'ʎɔ] <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 51, ed. Lucien Souny, 2000</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''La Crosilha'' representa una pitita crotz <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27309</ref>. </br> Segon Ives Lavalada, ''Crosilha'' es un diminutiu de l'occitan ''crotz'' e representa una crotz o un caireforc<ref name = yla/>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Crosilha'' es un diminutiu de ''crotz''. Pòt designar una pitita crotz o pus sovent un caireforc <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 230-231, a ''Croix'', puei ''diminutifs''</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=87051 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Gérard Didière |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] ? |Fin= 2008 |Identitat=Monique Daude |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 ? |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=87051 |1793=1695 |1800=1729 |1806=1642 |1821=2065 |1831=1980 |1836=2117 |1841=2022 |1846=2163 |1851=2071 |1856=2016 |1861=2014 |1866=2076 |1872=2030 |1876=2064 |1881=2159 |1886=2269 |1891=2344 |1896=2361 |1901=2357 |1906=2333 |1911=2225 |1921=1903 |1926=1935 |1931=1847 |1936=1803 |1946=1604 |1954=1415 |1962=1302 |1968=1138 |1975=1025 |1982=815 |1990=701 |1999=700 |cassini=11129 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|051}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|051}}/43.61) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] 5lm45t0828ky43my2twry7znfqdwuak 2501048 2501047 2026-05-19T16:45:04Z Poiuytrell 61256 2501048 wikitext text/x-wiki {{omon|La Crosilha}} {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = La Crosilha | nom2 = ''La Croisille-sur-Briance'' | imatge = Town hall of La Croisille-sur-Briance (2).jpg | descripcion = La mairariá. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_La_Croisille-sur-Briance_(Haute-Vienne).svg | ist = {{Lemosin}} | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton d'Aimostier|Aimostier]] ([[Canton de Chasteunuòu|Chasteunuòu]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Briança Combada|CC de Briança Combada]] | insee = 87051 | cp = 87130 | cònsol = Jean-Gérard Didiere | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = crosilhaud, -auda | longitud = 1.58305555556 | latitud = 45.6313888889 | alt mej = | alt mini = 387 | alt maxi = 709 | ectaras = | km² = 43.61 |}} '''La Crosilha''' (''La Croisille-sur-Briance'' en [[francés]]) es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los crosilhauds. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Commune de La Croisille-sur-Briance.png|miniatura|gaucha|Situacion de La Crosilha en Nauta Vinhana]] [[Imatge:Map commune FR insee code 87051.png|vignette|upright=1.8|left|Mapa de la comuna e de las comunas vesinas.]]{{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Crosilha | nòrd = [[Chasteu Nuòu|Chasteunuòu]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | nòrd-èst = [[Suçac]] | èst = [[Sent Geris]] | sud-èst = [[Surdòu]] </br> [[Chambaret]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa, per un qüadripunt]])</small> | sud = [[Melhars]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[La Porcharia]] | oèst = [[Sent Vit]] | nòrd-oèst = [[Sent Mèrd]] }} ==Toponimia== Se pronóncia localament [lo kruzilho]. Fòrmas ancianas : ''La Cruzilla'' davant 1100, ''la Crozilla'' vers 1100, ''la Crozila'' en 1137-40, 1147-89. Prononciat [la kɾuzi'ʎɔ] <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 51, ed. Lucien Souny, 2000</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''La Crosilha'' representa una pitita crotz <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27309</ref>. </br> Segon Ives Lavalada, ''Crosilha'' es un diminutiu de l'occitan ''crotz'' e representa una crotz o un caireforc<ref name = yla/>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Crosilha'' es un diminutiu de ''crotz''. Pòt designar una pitita crotz o pus sovent un caireforc <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 230-231, a ''Croix'', puei ''diminutifs''</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=87051 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Gérard Didière |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] ? |Fin= 2008 |Identitat=Monique Daude |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 ? |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=87051 |1793=1695 |1800=1729 |1806=1642 |1821=2065 |1831=1980 |1836=2117 |1841=2022 |1846=2163 |1851=2071 |1856=2016 |1861=2014 |1866=2076 |1872=2030 |1876=2064 |1881=2159 |1886=2269 |1891=2344 |1896=2361 |1901=2357 |1906=2333 |1911=2225 |1921=1903 |1926=1935 |1931=1847 |1936=1803 |1946=1604 |1954=1415 |1962=1302 |1968=1138 |1975=1025 |1982=815 |1990=701 |1999=700 |cassini=11129 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|051}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|051}}/43.61) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== == Personalitats liadas a la comuna == ==Vejatz tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== * [[https://la-biaca.org/items/show/13563 Enquesta lingüistica a la Crosilha]] ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] m5g8a7kl6bhmz0zy93mhbejifytmdf3 0 17569 2501067 2500879 2026-05-20T04:55:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Formulas pel calcul de l'aira */ 2501067 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]) horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] 16tlxa9e9vssegu0l38mjv6ztz2iyzr 2501068 2501067 2026-05-20T05:00:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Calcul integrau e teoria de la mesura */ 2501068 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] gz2zctfc5vylxd7i9msxoztk8kj3xoy 2501069 2501068 2026-05-20T05:04:15Z Nicolas Eynaud 6858 /* Calcul integrau e teoria de la mesura */ 2501069 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] jq840m5unui7nhulzw3zlequxg1m2se 0 21859 2501037 2488921 2026-05-19T15:21:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501037 wikitext text/x-wiki {{Infobox Logicial|lenguatge_programacion=[[C]], [[lengatge assemblador]]|tipe=[[projècte]], [[sistèma operatiu]]}}[[File:Linux kernel ubiquity.svg|thumb|278x278px|Linux.]] '''GNU/Linux''', simplament anomenat '''Linux''', es un [[sistèma operatiu]] [[Logicial liure|liure]], multitrabalh, multiplataforma e multiutilizaire de tipe [[Unix]]. Trapa son nom dins un dels seus compausants, lo '''[[nuclèu Linux]]''', iniciat per [[Linus Torvalds]] en [[1991]]. Se tracta del [[nuclèu (informatica)|nuclèu]] del sistèma, lo jaç de bas nivèl que s'ocupa de balhar als logicials una interfàcia per comunicar entre els e amb lo material. Lo sistèma operatiu dins son ensems representa la resulta dels esfòrces convergents de nombroses projèctes desvolopats en collaboracion que se son espandits per [[Internet]] : lo projècte [[GNU]], lo nuclèu Linux, lo sistèma de fenestratge [[X Window]], e unes [[Logicial|logicials]] produchs per las còlas dels Unix liures [[FreeBSD]], [[OpenBSD]] e [[NetBSD]]. I collaboran de passionats e d'organizacions coma la [[Fondacion pel Logicial Liure]] de [[Richard Stallman]] coma de pichonas e grandas entrepresas comercialas ([[IBM]], [[Sun Microsystems]], [[HP]], [[Oracle Corporation|Oracle]], etc.) Per l'utilizaire final, GNU/Linux se presenta jos la forma d'una [[distribucion Linux]], comerciala o pas, es a dire d'una solucion presta d'èsser installada que compren una seleccion completa e coerenta dels logicials, de programas d'installacion e d'administracion de l'[[ordinator]], e tanben un mecanisme per facilitar l'installacion e la mesa a jorn dels logicials. Linux es uèi utilizat sus de nombrosas plataformas, del mai poderós [[superordenador]] als sistèmas embarcats coma [[telefòn mobil]], [[assistènt personal]], [[Modèm]]s , legidor video [[DivX]], etc., e tanben los ordenadors personals, [[Compatible PC|PC]] e [[Macintosh|Mac]], ont se pòt installar sol o en parallèl amb [[Microsoft Windows]] o [[Mac OS]]. D'en primièr Linux s'es impausat dins lo domeni dels servidors informaticas mercé a de logicials coma lo [[servidor web]] [[Apache HTTP Servènt|Apache]] o lo [[servidor de fichièr]] [[Samba (informatica)|Samba]] que permet de partejar de fichièrs amb un malhum d'ordenadors jos [[Microsoft Windows]]. Atenhèt dempuei pauc una certana maturitat sul pòst de trabalh mercé a las interfàcias [[GNOME]] e [[KDE]] e tanben a las capitadas dels logicials coma la seguida burotica [[OpenOffice.org]] o lo navegador web [[Mozilla Firefox]]. La mascòta de Linux es un [[pingoïn]] apelat [[Tux]]. == Istòria == === Lo projècte GNU === [[Richard Stallman]] desvela lo [[13 de julhet]] de [[1985]] son "Manifèst del projècte GNU"<ref>[https://web.archive.org/web/20070102061116/http://www.gnu.org/gnu/manifesto.fr.html Manifeste du projet GNU]</ref> que resuma l'ambicion del projècte : ''[[GNU]], l'acronim de GNU's Not [[Unix]] (GNU es pas [[Unix]]), es lo nom del sistèma complet de logicials compatibles Unix qu'escrivi per tal de poder o donar liurament a totes los que lor fariá mestièr. De nombroses benevols m'ajudan. Las contribucions en temps, en argent, en logicials e en material son benvengudas.'' Pensa aital de reagir a l'enauçada de las redevenças dels dos [[UNIX]] classics, [[System V]] (d' [[AT&T]]) e [[Berkeley Software Distribution|BSD]] (de Berkeley). Concretament relata l'esfòrç que complit dempuèi [[1983]] que ja se diferencian en 1985 unas pèças mestressas : lo [[compilator]] [[GCC]], l'[[editor de tèxt]] [[Emacs]], etc. L' esfòrç serà perseguit amb testarditge e a la debuta de las [[annadas 1990]], lo projècte GNU ten una version utilisable de totes los elements necessaris a la construccion d'un sistèma operatiu (E mai de los ja citats : un [[Shell (informatica)|shell]], de [[Bibliotècas logicielas]], e de nombroses logicials) levat lo mai central : le [[nuclèu (informatica)|nuclèu]]. Le projècte GNU inicia en [[1990]] la produccion d'un nuclèu nomenat [[Hurd]]. D'après [[Thomas Bushnell]], l'arquitècte del projet Hurd, l'idèa iniciala èra d'adaptar lo nuclèu [[Berkeley Software Distribution|BSD]] 4.4-lite:'' es perfectament clar per ieu qu'aquel auriá ufanosament capitat e la cara de l'informatica en seriá estat cambiada »<ref>[https://web.archive.org/web/20230710085615/http://www.groklaw.net/article.php?story=20050727225542530 groklaw.net] met en linha una declaracion de Thomas Bushnell subre lo nuclèu GNU.</ref>. A causa d'una manca de collaboracion de l'[[Universitat de Berkeley]], Stallman decidiguèt, a la plaça, d'utilizar lo micro nuclèu [[Mach (informatica)|Mach]], que serà fòrça malaisit de far progressar (un [[micro nuclèu]] redusís la partida protegida del sistèma a son estricte minimum, los prètzfaches màger, e tracta lo rèsta coma d'aplicatius ordinaris). [[Hurd]] passarà pas jamais l'estadi de curiositat de laboratòri de recerca, pasmens lo trabalh del projècte GNU forma uèi una part importanta d'un sistèma operatiu actual basat sul [[nuclèu Linux]] (veire pus bas). Una brega semantica a, per aicesta rason, espetada aquestas darrièras annadas que concernava l'apelacion '''GNU/Linux''' per tal de far referéncia al sistèma dins son integralitat. Aquel débat es contat dins l'article [[Linux o GNU/Linux]]. === 1991 : naissença del nuclèu Linux === [[Fichièr:Linus Torvalds.jpeg|thumb|left|180px|[[Linus Torvalds]] iniciaire e uèi coordinaire del [[nuclèu Linux]]]] En [[1991]], un estudiant finlandés qu'èra geinat per la febla disponibilitat del servidor Unix de l'Universitat d'[[Helsinki]] comencèt d'escriure un nuclèu (monolitic) que se sonarà mai tard « [[nuclèu Linux]] ». [[Linus Torvalds]] faguèt son aprendissatge sus [[Minix]], un sistèma operatiu escrit dins una tòca [[Pedagogia|pedagogica]] per [[Andrew Tanenbaum]]. En voler servar un systèma operatiu simple que pòsca èsser comprés dins los mendres detalhs per sos estudiants, Tanenbaum refusèt las contribucions per tal de melhorar Minix, e donèt aital a Linus la motivacion necessària per escriure un remplaçant. Comencèt de desvolopar un simple emulator de terminal, qu'utilizèt per se connectar per [[modèm]] al servènt de son universitat. Linus voliá alara mai que mai comprene lo foncionament de son ordenador, un [[i386|386]], maquina fòrça modèrna per l'epòca. Après l'ajust de divèrsas foncionalitats e particularament un sistèma de fichièrs compatible amb aquel de [[minix]], Linus orienta son projècte cap a quicòm de mai ambiciós : lo [[nuclèu (informatica|nuclèu]] d'un [[sistèma operatiu]] de las nòrmas [[POSIX]]. ==== De Minix a Freax ==== Lo [[5 d'octobre]] de [[1991]], anoncièt sul forum [[Usenet]] news:comp.os.minix la disponibilitat d'un esbòs de son sistèma operatiu en version 0.02, (que la version 0.01 aviá agut una difusion mai que confidenciala). Dempuèi, de centenats d'afogats e d'entrepresas, pichonas o gigantas, son venguts participar al projècte que [[Linus Torvalds]] n'es sempre lo coordinator. [[Eric S. Raymond]] retrai dins un assag resclantissent<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110317032151/http://www.linux-france.org/article/these/cathedrale-bazar/cathedrale-bazar.html la cathédrale et le bazaar], d'Eric S. Raymond.</ref>, lo modèl de desvolopament del nuclèu Linux e d'una part dels [[logicial liure|logicials liures]]. ==== De Freax a Linux ==== Inicialament sonat ''[[Freax]]'' per son creator, lo projècte tròba lo seu nom definitiu merce a [[Ari Lemmke]]<ref>D'après Lars Wirzeniu dins una presentacion donada en 1998 : [http://liw.iki.fi/liw/texts/linux-anecdotes.html Linux Anecdotes]</ref>, administrator del servidor [[File Transfer Protocol|FTP]] ''ftp.funet.fi'', qu'auberga lo trabalh de Linus Torvalds dins un repertòri nomenat ''Linux''. Es la primièra aparicion d'un tèrme compausat a partir de ''Linus'' e ''Unix'', que vendrà pus tard una marca depausada al nom de Linus Torvalds. Lo pingoïn [[Tux]], dessenhat per [[Larry Ewing]] en 1996, venguèt lo simbòl del projècte.{{Clr}} ==== L'ajuda de Bill Clinton ==== Lo mond de l'industria foguèt trantalhant per Linux pr'amor qu'aqueste darrièr possedissiá pas la certificacion [[POSIX]], (tièra longassa e cara de tèsts). [[Bill Clinton]], suls conselhs d'[[Al Gore]], farà dins l'interès de l'economia dels [[Estats-Units]] finançar la primièra certificacion suls budgèts federals : l nuclèu 1.2.13 passarà sens embolh los tèsts de certificacion de nuclèu (POSIX.1 [[Kernel]], 1.3.59). Linux podiá d'ara endavant jogar amb los grands, e las direccions informaticas integrèron dins sos plans de servidors Linux sens crentas. === Espandiment de Linux === Los logicials del projècte [[GNU]] e lo [[nuclèu Linux]] formèron aital la basa d'un sistèma operatiu que, dempuèi, foguèt completat per las contribucions de nombrosas comunautats del [[logicial liure]]. Demest las etapas principalas, podèm citar : * lo bandiment en octobre de 1996 per [[Matthias Ettrich]] de l'[[environament grafic]] [[KDE]] puèi en agost de 1997 per [[Miguel de Icaza]] de son concurrènt [[GNOME]], los dos essent basats sul sistèma de fenestrage [[X11]] eissit dels trabalhs del [[MIT]]. Dins lo sistèma operatiu grand public basat sul nuclèu Linux, GNOME e KDE forman la partida visibla, al contacte dirècte de l'utilizaire. * la liberacion del [[còde fònt]] del navegador [[Netscape]] lo [[31 de març]] de [[1998]], que bandís lo projècte [[Mozilla]] que menarà en [[2004]] al navegador popular [[Mozilla Firefox]]. [[Fichièr:OOoWriter2.0.1-Linux.png|thumb|[[OpenOffice.org]] 2.0 - Writer : lo compausant tractament de tèxt de la seguida burotica liura multiplataforma]] * la liberacion de [[StarOffice]] per [[Sun Microsystems]] que fondèt en junh de de 2000 la seguida burotica liura [[OpenOffice.org]], un eveniment màger per la burotica liura. * la presa en compte progressiva de l'interès comercial de Linux que se pòdon citar qualques manifestacions espectaclosas: lo lançament en febrièr de 1998 de l'[[Open Source Initiative]] ; l'anonci en julhet de 1998 del supòrt d'[[Oracle Corporation]] que pòrta e supòrta sa famosa [[basa de donadas]] jos Linux ; la dintrada en borsa de [[RedHat]] l'11 de novembre de 1999 ; aquela de [[VA Linux]] lo mes seguent que provoquèt una fòrta [[bofiga especulativa]] ; lo sosten important del gigant [[IBM]] que i despensa de miliards de dollars, emplega en [[2005]] aperaquí 300 desvolopaires del [[nuclèu Linux]], e organiza a partir de [[2003]] la respòsta legala pendent l'ataca del [[SCO Group]] qu'afirmava possedir los dreits d'autors del [[nuclèu Linux]]; l'aquisicion en octobre e novembre de 2003 de [[Ximian]] puèi de [[SuSE]] per lo gigant american [[Novell]]<ref>[http://www.redhat.com/en_us/USA/home/company/companyprofile/history/ La cronologia de RedHat Linux]</ref>. Linux s'utiliza uèi dins de sectors nombroses, dels [[sistèmas embarcats]] als [[superordinator]]s e tanben los servidors amb lo fòrça popular [[LAMP]]. Sa part de mercat suls pòstes clients es febla, las divèrsas estimacions son en general compresas entre 0,3 % e mai de 3 % en foncion dels metòdes de relevat e de calcul. Aquela chifra es en realitat dificilament apreciabla, pr'amor que d'un latz, de nombroses [[Navegador web|navegadors web]] modifican son identitat per defaut (o a la demanda de l'utilizaire) per fin de pas èsser geinats per los [[Sit Web|sits Web]] qu'empachan los navegadors autres qu'« [[Internet Explorer]] amb [[Microsoft Windows]] », e d'autre latz, es abitual qu'un utilizaire Linux configure son sistèma per tal que comunique pas aquelas entresenhas, que podrián facilitar la recèrca de falhas possiblas per un pirata. == Filosofia == === [[Logicial liure]] === [[Fichièr:Copyleft.svg|thumb|Logo [[copyleft]] (« drech de còpia liure »)]] La principala originalitat de Linux al respècte d'autres sistèmas operatius concurrents coma [[Microsoft Windows]], [[Mac OS]], o los autres [[UNIX]] [[Logicial propriétari|proprietaris]] es d'èsser constituit d'un [[Nuclèu Linux|nuclèu]] liure e de logicials liures. Un logicial liure es pas necessariament un logicial gratuit, e tanben tot logicial ''non-comercial'' es pas sempre liure. Son pas tanpauc de ''logicials liures de dreits'' : es mercé a sos dreits d'autors que los contributors d'un logicial liure acòrdan las [[Logiciel libre#Free Software Foundation (FSF), projet GNU|quatre libertats]], es a dire: * d'utilizar lo logicial sens restriccion; * d'estudiar lo logicial; * de lo modificar per tal de l'adaptar a sos besonhs; * de lo tornar distribuir jos d'unas condicions precisas. D'unas licéncias son basadas sul principi de [[copyleft]], es a dire de reciprocitat : una òbra derivada d'un logicial jos copyleft deu ela tanben èsser liura. Est lo cas de la licéncia liura pus utilizada, en comencar per lo quite [[nuclèu Linux]] : la [[Licéncia publica generala GNU|licéncia GNU GPL]] escrita per [[Richard Stallman]]. La dobertura del [[còde font]], un dels quatre critèris que correspondon a la nocion de [[logicial liure]], ten d'avantatges explicats entre autres per [[Eric Raymond]] en matèria de correccion rapida dels [[Bug (informatica)|bugs]] que son la plaga de l'informatica, particularament la correccion de las [[falha de securitat|falhas de securitats]]. Es lo refús del principi de [[securitat per l'escuresina]]. D'un punt de vista ideologic, lo logicial liure correspond a una defensa de las libertats individualas a l'ora de la societat de l'informacion. Del punt de vista dels governants, pòt correspondre a una volontat de sobeiranetat o pus precisament d'independéncia tecnologica. D'un punt de vista mai practic, l'utilizacion de logicials liures simplifica radicalament la mesa en conformitat en matèria de licéncias (la GPL impausa pas per exemple ''cap de constrencha'' en cas de non-redifusion del logicial), dobrís camin a una implicacion de l'industria locala, e permet d'èsser mèstre de sas causidas pr'amor que se pòt influïr a totes los nivèls. Lo logicial liure permet permet doncas d'èsser mèstre de l'infrastructura tecnologica. Los contributors als logicials liures son pas sonque de [[Programacion|desvolopaires]] (''veire [[#Los environaments GNOME e KDE|pus bas]]''). E mai lo principe del logicial liure a trapat de rebombidas dins d'autres sectors ont lo trabalh collaboratiu es possible, e ont lo cost de la copia es segondari. Demest los autres sòcis d'aquela [[cultura liura]] se trapa lo movement [[Creative Commons]] iniciat per [[Lawrence Lessig]] e l'enciclopèdia collaborativa [[Wikipèdia]]. === Interoperabilitat === Linux se seriá pas pogut desvolopar sens la preséncia de protocòls estandardizats utilizats sus [[Internet]]. Un brave nombre de logicials liures son d'implementacions de referéncia, coma [[Apache HTTP Server|Apache]]. Los partisans dels logicials liures son doncas de partisans constants de l'[[interoperabilitat]]. Meton endavant los [[format dobert|formats doberts]], dels formats de donadas que lors specificacions tecnicas son publicas e sens restriccion d'accès ni de mesa en òbra, per fin de pas dependre d'un sol logicial. Cal citar dins aquela optica [[Mozilla Firefox]] qu'ensaja de respectar escrupulosament las recomandacions emesas pel [[World Wide Web Consortium]], [[Jabber]] qu'a donat naissença a l'estandard [[XMPP]] reconegut per l'[[Internet Engineering Task Force]] dins lo sector de la [[messatjariá instantanèa]] o encara las seguidas [[OpenOffice.org]] e [[KOffice]] qu'an bandit lo recent estandard [[OpenDocument]] dins le domeni de la burotica. Dins d'autres domenis, existis pas ges d'organisme o d'acòrdi d'estandardizacion reconegut. Lo mercat es alara morcelat entre divèrs vendeires qu'an cadun sa tecnologia o sos la dominacion d'un actor economic màger que tanca sos [[Format dobert|formats]] o [[Protocòl de comunicacion|protocòls]]. Lo primièr cas de figura preval dins la guèrra de las [[messatjaria instantanèa|messatjarias instantanèas]] e es reglat per de logicials multiprotocòls coma [[Gaim]] o [[Kopete]]. Los formats de las seguidas [[Microsoft Office]] successivas e lo protocòl [[Common Internet File System]] que permet de partejar fichièrs e estamparia entre diferents ordenadors d'un malhum [[Microsoft Windows]] tomban dins la segonda categoria. Aqueles formats e protocòls son sovent pas o mal documentats. L'[[interoperabilitat]] passa alara necesserament per l'[[engenhariá invèrsa]]. Aquò pòt necessitar un trabalh grandas, illegal als Estats Units mas legal en Euròpa (tan que demòra dins lo quadre de l'interoperabilitat) ; uèi, [[OpenOffice.org]] permet de liure la granda majoritat dels fichièrs als diferents formats ''.doc'', e lo logicial [[Samba (informatica)|Samba]] permet de participar als malhums Windows. Pus problematics pels [[logicials liures]] son los formats e protocòls necessaris a l'interoperabilitat, mas barrats tecnicament e/o legalament : [[gestion dels dreits numerics]], [[brevet logicial|brevets logicials]], [[EUCD]], [[Digital Millennium Copyright Act]]… === Comunautats === D'associacions nombrosas, conegudas jol nom de [[Linux Users Group]], Grop d'Utilizaires Linux (LUG o GUL), cèrcan de promòure Linux e per extension, los logicials liures, per mejan de rencontres ont de mòstras de Linux son fachas, de formacions, e per los qu'o desiran d'installacions sus son ordenador. De comunautats nombrosas existisson sus [[Internet]] per tal d'ajudar los començaires coma los professionals. Per exemple lo sit [http://lea-linux.org lea-linux] e lo sit d'informacions collaboratiu [[Linuxfr.org]]. == Las distribucions Linux == === Ròtle === [[Fichièr:Distribution Linux2.svg|right|350px|Compausants d'una [[distribucion Linux]]]] Los logicials liures son produchs d'un biais collaboratiu, sovent independentament los uns dels autres, e pòdon èsser liurament tornar distribuits. Una particularitat del monde Linux : la despartida entre los que produsisson los logicials e los que los distribuisson. S'apèla ''[[distribucion Linux]]'' una solucion presta d'èsser installada per l'utilizaire final que compren un nuclèu Linux, de programas d'installacion e d'administracion de l'ordinator, un mecanisme que facilita l'installacion e la mesa a jorn dels logicials coma [[Red Hat Package Manager|RPM]] o [[dpkg]] e tanben una seleccion de logicials produchs per d'autres. Una distribucion pòt per exemple causir de s'especializar (o non) sus [[GNOME]] o [[KDE]]. Es tanben responsable de la configuracion per defaut del sistèma (grafisme, simplicitat…), del seguiment de securitat (installacions de mesa a jorn) e pus generalament de l'integracion de l'ensems. === Causir una distribucion === La diversitat de las distribucions permet de respondre a de besonhs divèrs : * de tòca comercial o non ; * orientat servidor, burotica o embarcat ; * orientat grand-public o public entendut ; * generalista o especializat per un usatge especific (parafuòc, routeur réseau, grappe de calcul…) ; Au demiei de las mei celèbras distribucions, que's pòt citar : [[Debian]], editada per ua comunautat de desvolopaires ; [[Mandriva]], editada per la societat francesa de medish nom e implicada dens mantun projècte liure (dont l'un dels creators, [[Gael Duval]] a puèi mes en plaça una distribucion mobila). ; [[Red Hat]], editada per l'enterpresa americana deu medish nom qui participa egaument au desvolopament de Fedora Core ; [[Slackware]], degana de las distribucions linux, editada per Patrick J. Volkerding ; [[Susa]], editada per Novell ; [[Ubuntu]], projècte iniciat per [[Canonical]]. De nombrosas autas distribucions mei o mensh especializadas qu'existeishen, estant entà la màger part derivadas deus grans projèctes sabuts-citats. Per exemple aquí quauquas distribucions especializadas « environament de burèu » : la d'ara enlà celèbra Ubuntu, editada per Canonical Ltd qui ei derivada de Debian, Mepis egaument basada sus Debian, o enqüèra Zenwalk derivada de Slackware. Qu'existeish egaument de las distribucions ditas LiveCD, dont la mei celèbra qu'ei Knoppix, qui auhereishen la possibilitat d'aviar un sistèma d'espleitacion Linux complet e d'accedir a de nombrós logiciaus a partir deu supòrt (CD o DVD) shens installacion preliminara suu disc dur, e shens alterar lo son contienut. Aquera soplessa d'utilizacion qu'a hèit que son vadudas un supòrt plan popular de demostracion d'utilizacion de Linux, e que son quitament utilizadas com atrunas de mantenença sistèma. La coexisténcia de mantua distribucion que permet d'evitar l'escuèlh revelat peus procès de Microsoft peus Estats Units e l'Union Europèa, on s'a podut constatar los dangèrs d'un sistèma on, en estant sol capable d'impausar ua seguida de logiciaus installats sus cada ordenador, lo fabricant deu sistèma d'espleitacion que podèva de pròcha en pròche espandir lo son monopòli. L'inconvenient d'aqueth sistèma qu'ei   ua certana confusion : a la vista de la lista de las distribucions Linux, de nombrosas personas que pensan qu'existeish un detzenat de « sistèmas d'espleitacion Linux » diferents. Que cau plan compréner que los medishs logiciaus pòden estar utilizats sus totas las distribucions màgers. Au debutant qui desira explorar Linux, se recomandarà simplament la distribucion mei pròcha de la qui emplegan los qui l'ajudaràn. Entà mei de detalhs, que podetz léger l'article distribucion Linux. : === Contrats OEM et détaxe Windows === {{Article détaillé|Vente liée}} Un des enjeux qui se posent pour les distributions Linux est de nouer des partenariats avec des fabricants d'ordinateurs afin qu'il devienne facile de trouver un ordinateur préinstallé sous Linux. Car même si certaines distributions affirment avoir rendu l'installation d'un système Linux aussi simple que celui de ses concurrents, le simple fait d'avoir à être au courant qu'une alternative existe, d'être prêt à accepter des changements dans ses habitudes et d'avoir à installer soi-même le système constitue un désavantage indéniable par rapport à la situation privilégiée dont jouissent les fabriquants d'ordinateurs pour [[Microsoft Windows|Windows]] et [[Mac OS X]], le premier par son omniprésence, le second car [[Apple Computer|Apple]] est en même temps le fabriquant des [[Macintosh]], prééquipés de cet OS. À défaut, les linuxiens réclament de pouvoir être remboursés, lors de l'achat d'un ordinateur neuf, de la part du prix correspondant au système d'exploitation et logiciels qu'ils n'ont pas l'intention d'utiliser, comme la loi de certains pays le permet<ref>Pour la France, voir les articles [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/RechercheSimpleArticleCode?code=CCONSOML.rcv&art=L113-3&indice=1 L113-3],[http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/RechercheSimpleArticleCode?code=CCONSOML.rcv&art=L111-1&indice=1 L111-1] et [http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/RechercheSimpleArticleCode?code=CCONSOML.rcv&art=L122-1&indice=1 L122-1] du code de la consommation sur [[Légifrance]]</ref>. Si la société [[Apple Computer|Apple]] s'est montrée plusieurs fois coopérative face à de telles demandes, le remboursement de [[Microsoft Windows]] est en général long et difficile. Les associations Linuxfrench et AFUL ainsi que Roberto di Cosmo ont lancé en réaction une action pour la ''détaxe Windows''<ref>[https://web.archive.org/web/20070324214215/http://www.detaxe.org/ Detaxe.org] - Non à la vente liée des logiciels - Oui à l’information des consommateurs</ref>. Fin 2006, une pétition a été lancée contre les [https://web.archive.org/web/20061231170739/http://www.racketiciel.info/ « racketiciels »] et la [[DGCCRF]] vient de déposer plusieurs plaintes pour vente liée. Cette situation est vraie en [[Europe]] et en [[Amérique du Nord]], mais pas dans certains pays d'[[Amérique du Sud]] où les distributions de Linux ont plus de parts de marché que Windows. En France, la jurisprudence adopte des positions contrastées. Ainsi, la juridiction de proximité de Rennes s’est prononcée le 06 juillet 2006 dans un sens favorable au consommateur [https://web.archive.org/web/20061124004316/http://www.davidtate.fr/spip.php?article772 (Juridiction de proximité de Rennes, 06 juillet 2006, RG n° 91-05-000291)], tandis que celle de Luneville s’est prononcée en sens contraire le 05 juillet 2006 [https://web.archive.org/web/20061124004303/http://www.davidtate.fr/spip.php?article771 (Juridiction de proximité de Luneville, 05 juillet 2006, RG n° 91-05-000057)]. <!-- Pas d'accord avec ce paragraphe. Le fabricant de cartes graphiques canadien ATI, largement minoritaire sur le marché Linux en raison du manque de support 3D de ses cartes sur ce système d'exploitation, estime que Linux représente 3% de ses ventes. NVidia représente encore plus de monde. Bref, il serait non pertinent de publier de quelconque stats fausses. Google donnait Linux à 1% il y a encore quelques années de cela. Plutôt que des chiffres faux, j'opte pour pas de chiffres, ou alors il faut donner toutes les statistiques à ce sujet, et on n'a pas fini… === Part de marché === Une étude de [[Xiti]] réalisée sur l'année [[2005]] sur 19 000 sites web professionnels donne 95.3% de [[part de marché]] à [[Microsoft Windows|Windows]] (81.6% à [[Windows XP]]), 2.7% à [[Mac OS X]] et 0.6% à '''GNU/Linux'''. --> == Utilisation de Linux == === La ligne de commande === [[Fichièr:Konsole-FDA1.png|thumb|left|L'invite de commande, très prisée par les experts]] De par la filiation avec [[UNIX]], la [[Invite de commande|ligne de commande]] est toujours disponible dans Linux. Certaines distributions, notamment celles spécialisées dans les serveurs ou certaines tâches d'administration, utilisent uniquement la ligne de commande, en particulier pour sa faible consommation de ressource, due à l'absence d'[[interface graphique]]. Pendant longtemps, de nombreuses opérations de configuration nécessitaient son utilisation, ce qui n'est plus vrai avec les distributions récentes dédiées à l'utilisation familiale. Les aides en ligne mentionnent cependant souvent la démarche à suivre en ligne de commande, même lorsqu'une configuration graphique est possible : cette méthode est plus ''universelle'' dans le monde Linux, et souvent plus facile à expliquer pour la personne qui aide, et son interlocuteur n'a qu'à [[copier-coller]] l'indication. Une interface graphique bien conçue permet de nos jours d'accomplir la grande majorité des tâches bien plus agréablement, mais ce n'est pas toujours le cas, particulièrement lorsque la tâche a un aspect répétitif. La ligne de commande, qui tire sa puissance de sa possibilité de combiner à l'infini des sous-tâches atomiques, et qui permet presque naturellement d'automatiser la tâche ainsi accomplie, peut alors se révéler plus efficace que l'interface graphique. Scientifiques, ingénieurs et développeurs comptent parmi ses plus fréquents utilisateurs. Interface graphique et ligne de commande peuvent aussi se compléter l'une et l'autre : [[KDE]] est livré avec un terminal très ergonomique, et offre un mécanisme efficace (''dcop'') pour piloter et donc automatiser toutes ses applications graphiques depuis la ligne de commande. === Linux sur le poste de travail === L'emploi du terme générique ''Linux'' est trompeur s'agissant de l'utilisation d'un ordinateur personnel. Il existe en réalité trois interfaces distinctes, aux caractéristiques bien différentes et formant chacune un tout autonome : l'approche traditionnelle centrée autour d'un [[gestionnaire de fenêtres]] d'une part, l'environnement [[KDE]] et l'environnement [[GNOME]] d'autre part. ==== Environnement graphique traditionnel ==== [[Fichièr:Window maker freebsd screenshot.jpg|thumb|Environnement graphique traditionnel ([[WindowMaker]]) sous Linux avec un simple [[gestionnaire de fenêtres]] et une suite hétéroclite d'applications]] Traditionnellement l'interface d'un système d'exploitation basé sur le [[noyau Linux]] est une interface sobre voire spartiate, centrée autour d'un [[gestionnaire de fenêtres]] (il en existe de nombreux comme [[Window Maker]], [[XFCE]] ou [[IceWM]]) et d'une suite assez hétéroclite d'applications. La fenêtre [[xterm]] permettant une utilisation en ligne de commande n'est en général jamais loin, l'informaticien en appréciant ses puissantes possibilités d'utilisation qui proviennent de la filiation de Linux avec [[Unix]]. L'inconvénient d'un tel système est le temps nécessaire à personnaliser un tel environnement, et surtout la non-standardisation des applications ainsi utilisées. Les applications que l'on peut voir sur la copie d'écran de droite ([[XMMS]], [[RealPlayer]], [[Mozilla Firefox]], [[xterm]], [[gaim]], [[konqueror]]) suivent chacune leurs propres conventions : aspect, comportements, raccourcis claviers différents ; les [[copier-coller]] et glisser-déposer sont aléatoires… Si individuellement des applications comme [[vim]] ou [[emacs]] peuvent effectivement avoir des aspects brillants, l'ensemble disparate de toutes ces applications en fait un système difficile à appréhender. Le temps consacré à apprendre une application et les réflexes ainsi acquis ne peuvent être appliqués aux autres applications, un avantage énorme qu'apporte la standardisation de comportement des interfaces comme l'avait montré le [[Macintosh]]. À titre d'exemple, le raccourci clavier utilisé pour quitter une application peut être : ''Ctrl+Q, q, Esc, Ctrl-C+Ctrl-X, Ctrl-C, :qa!, bye, quit…'' L'utilisation d'un tel environnement régresse nettement ces dernières années avec la maturité des alternatives présentées ci-dessous. Elle perdure néanmoins chez des utilisateurs qui se sont faits à un tel système, ou qui l'apprécient car il leur permet d'utiliser un Linux récent même sur des ordinateurs anciens. ==== Les environnements GNOME et KDE ==== {{Article détaillé|KDE|GNOME}} [[Fichièr:Kde34screenshot.png|thumb|L'environnement [[KDE]] avec le navigateur [[Konqueror]] et le lecteur multimedia [[Amarok]]]] [[Fichièr:GNOME 2.12 (2005-09).png|thumb|L'environnement [[GNOME]] avec le lecteur multimédia [[Totem (logiciel)|Totem]] et le lecteur PDF [[Evince]]]] L'état des lieux du précédent chapitre est décrit dans un manifeste<ref>[http://www.kde.org/announcements/announcement.php Le manifeste de 1996], montrant la nécessité d'un environnement de travail.</ref> daté de [[1996]] ayant poussé [[Matthias Ettrich]] à fonder en réaction le projet [[KDE]], puis [[Miguel de Icaza]] à fonder le projet [[GNOME]] l'année suivante, qui s'inspirent de [[Mac OS]] et de [[Microsoft Windows|Windows]] sur le plan de l'[[ergonomie]] logicielle et de la standardisation des comportements. Ces deux projets sont devenus les fédérateurs de Linux sur le poste de travail. Chacun offre en effet : * aux programmeurs, un environnement de programmation très productif ainsi que des recommandations d'interfaces (en anglais : ''guidelines'') permettant de produire plus vite des applications plus simples à utiliser. * aux traducteurs, une infrastructure. Ces deux environnements et leur myriade de logiciels sont traduits en plusieurs dizaines de langues<ref>Voir l'état des traductions de KDE sur [http://l10n.kde.org/stats/gui/stable/index.php l10n.kde.org] et de GNOME sur [http://www.gnome.org/i18n/ gnome.org].</ref>. * aux artistes, des espaces de travail<ref>Voir les espaces de travail de KDE sur [https://web.archive.org/web/20120207004157/http://www.kde-artists.org/ kde-artists] et de GNOME sur [http://art.gnome.org/ art.gnome.org]</ref> pour exercer leurs talents. * aux spécialistes d'ergonomie, la possibilité de le rendre plus simple et cohérent<ref>[http://openusability.org/ openusability], [https://web.archive.org/web/20040201211856/http://developer.gnome.org/projects/gup/hig/ GNOME Human Interface Guidelines] et [https://web.archive.org/web/20040106212356/http://developer.kde.org/documentation/design/ui/ l'équivalent KDE] sont destinés à rendre plus simple et plus cohérente l'interface homme-machine.</ref>. * aux applications externes, un environnement de référence dans lequel s'intégrer<ref>Deux projets : [https://web.archive.org/web/20100713115136/http://kde.openoffice.org/ kde.openoffice.org] et [http://www.gnome.org/projects/ooo/ www.gnome.org/projects/ooo/] ont permis l'intégration d'[[OpenOffice.org]] dans les deux environnements.</ref>. * et par conséquent, à l'utilisateur, un environnement complet, intégré et homogène ainsi qu'une suite d'applications essentielles : [[Gestionnaire de fichiers|explorateur de fichiers]], [[navigateur Web]], [[lecteur multimédia]], [[client email]], carnet d'adresses, [[Portable Document Format|lecteur PDF]], gestionnaire d'images. Ces deux environnements de bureau ont atteint récemment une maturité certaine, citons l'année [[2003]] pour [[KDE]]<ref>[https://web.archive.org/web/20061210180100/http://www.linux-usability.de/download/summary_linux_usability.pdf Voir ce rapport] évaluant la prise en main de [[KDE]] 3.1 par des utilisateurs habitués à [[Microsoft Windows]].</ref>, un peu plus tard pour GNOME. Très actifs, ces deux projets ont néanmoins l'intention de s'améliorer nettement pour leurs prochaines versions majeures ; les efforts dans ce sens sont concentrés au sein des projets Appeal<ref>[http://appeal.kde.org/ Le site officiel d'Appeal]</ref> pour KDE, et ToPaZ<ref>[http://live.gnome.org/ThreePointZero Le site officiel de ToPaZ]</ref> pour GNOME. Techniquement, ils reposent tous deux sur de nombreuses technologies communes, au premier rang desquelles le système de fenêtrage [[X11]]. Pour éviter de dupliquer certains efforts, une zone informelle de collaboration entre ces projets du nom de [[Freedesktop]] a été mise en place. C'est dans l'approche de l'[[ergonomie]] (celle-ci étant relative au type d'utilisateur) et dans la conception du rôle d'un environnement du bureau qu'ils diffèrent : l'environnement KDE pousse loin la volonté d'intégration entre les applications, possède de très nombreuses fonctionnalités avancées et joue la carte de la configuration tout en veillant à avoir des bons choix par défaut ; GNOME se veut plus épuré et se consacre sur les tâches essentielles (reprenant la philosophie ''making things just work''). Chacun plaît, par conséquent, à un public différent. ==== Offre en logiciels ==== {{Article détaillé|Liste de logiciels populaires sous Linux}} La qualité d'un système d'exploitation se mesure principalement pour l'utilisateur aux applications qu'il peut utiliser. Un grand nombre d'applications libres sont disponibles sous Linux, couvrant un large panel d'utilisation. * Bureautique, avec notamment [[OpenOffice.org]]. * Internet, avec [[Mozilla Firefox]], [[Opera]], [[IceWeasel]], [[Gnuzilla]], [[Mozilla Thunderbird]], [[Gaim]] ou [[BitTorrent]]. * Multimédia, avec [[Xine]], [[MPlayer]], [[VideoLAN|VLC media player]], [[XMMS]] ou [[Amarok]]. * Graphisme, avec [[The GIMP]], [[Inkscape]], [[Scribus]]. Certains logiciels propriétaires importants ont également une version Linux. C'est le cas de [[Macromedia Flash]] Player, [[Acrobat Reader]], [[Nero Burning ROM#NeroLinux|NeroLinux]] ou [[Skype]] par exemple. La notion de [[portabilité]] désigne la capacité d'un programme à être utilisé sous différents systèmes d'exploitation ou architectures. Enfin notons qu'il est possible d'utiliser des logiciels faits pour [[Microsoft Windows]] sur un poste Linux grâce à une implémentation de l'[[Application programming interface|API]] Windows sous Linux comme [[WINE]]. Des offres commerciales basées sur WINE comme [[CrossOver Office]] permettent d'utiliser presque sans problèmes des logiciels comme [[Microsoft Office]] et [[Adobe Photoshop]] issus du monde Windows. ==== Jeux vidéo ==== {{Article détaillé|Liste de jeux sous GNU/Linux}} Un des freins au développement de Linux sur les ordinateurs familiaux est le [[jeu vidéo]]. Même s'il existe de nombreux jeux libres disponibles sous Linux, l'offre n'a encore rien à voir en terme de qualité et de quantité avec celle des jeux commerciaux, qui dans la très grande majorité des cas, ne sont compatibles qu'avec Windows, et parfois Mac OS. [[Cedega]] réalise une implémentation de l'[[Application programming interface|API]] Windows sous Linux, spécialement pour les jeux, cela permet de faire fonctionner de nombreux jeux conçus pour Windows. Un autre recours des linuxiens consiste tout simplement à utiliser parallèlement Windows sur le même ordinateur. === Linux en tant que serveur === [[File:LAMP software bundle.svg|thumb|300px|De nombreux serveurs de la [[Wikimedia Foundation]] fonctionnent sous [[LAMP]] (Linux-Apache-MariaDB-PHP)]] En raison de la parenté de Linux avec [[UNIX]], Linux s'est imposé sur le marché des serveurs informatiques très rapidement. Un point crucial a été la possibilité d'utiliser un sistèma operatiu de tipe [[UNIX]] sur du matériel [[compatible PC]], beaucoup moins cher que les solutions à base d'UNIX propriétaire et de matériel spécifique. De nombreux logiciels serveurs très demandés et très utilisés ([[serveur web]], [[base de données]], [[Groupware]], [[serveur de messagerie électronique]]…) sont disponibles gratuitement, en général sans aucune limitation, et fiables, la part de marché de Linux dans ce domaine a en conséquence crû rapidement. Linux ayant une réputation de stabilité et d'efficacité dans la maintenance, il remplit les exigences posées à tout système d'exploitation pour serveurs. De plus, la modularité d'un système basé sur le [[noyau Linux]] permet l'exploitation de serveurs dédiés à une tâche particulière. Le portage du noyau Linux sur de nombreux composants hardwares fait que Linux est aujourd'hui utilisable sur toutes les architectures utilisées dans ce domaine. Le matériel utilisable est en conséquence considérable. Les derniers ''[[IBM]] eServer p5'' sont par exemple supportés par Linux, et permettent d'y exécuter plusieurs systèmes Linux en parallèle. La part de marché des serveurs Linux s'établit en 2004 à environ 10 % avec une forte croissance annuelle de 50 % <small>[Information de [[:de:Linux|l'article allemand]] ; sources à trouver]</small>. Il est utilisé dans à peu près tous les domaines. Un des exemples les plus connus est résumé par l'acronyme [[LAMP]], où Linux propulse un serveur web [[Apache HTTP Server|Apache]] associé à la base de données [[MySQL]] et au langage de programmation [[PHP hypertext preprocessor|PHP]] (alternativement : [[Perl (langage)|Perl]] ou [[Python (langage)|Python]]). Linux est également souvent utilisé comme serveur de fichiers, le plus souvent dans les réseaux Windows grâce au serveur [[Samba (informatique)|Samba]], moins souvent sous [[Network file system|NFS]] ou [[Appleshare]]. :Voir les articles [[Serveur informatique]] et [[UNIX]] pour plus d'informations. {{clr}} === Autres utilisations === ==== Sécurité réseau ==== Linux, qui jouit d'une bonne réputation en matière de sécurité et de performance (passage à l'échelle) est très utilisé dans le domaine des réseaux informatiques, par exemple comme [[passerelle (informatique)|passerelle]], comme [[routeur]] ou comme [[pare-feu]]. ==== [[Ordinateur central]] ==== La disponibilité du code source, et la possibilité qui en découle d'adapter le système à une tâche précise, a permis à Linux de faire son entrée dans les centres de calculs. Sur ce marché des ordinateurs centraux, gros ordinateurs ultra-fiables optimisés pour le traitement massif de données, omniprésents dans les banques, les sociétés d'assurances et les grandes entreprises, Linux fait de plus en plus concurrence aux systèmes Unix propriétaires qui étaient autrefois la norme. ==== Grappes de serveurs ==== Linux a été très tôt utilisé dans le domaine des [[grappe de serveurs|grappes de serveurs]] (en anglais : ''clusters'') , par exemple par le moteur de recherche [[Google]] dès le milieu des années 90. Dans cette configuration, associée à la notion de [[grille de calcul]], de simples ordinateurs tournant sous une distribution spécialisée de Linux travaillent indépendamment au sein d'un grand réseau d'ordinateurs. ==== Superordinateurs ==== Les [[superordinateur]]s sont conçus pour atteindre les plus hautes performances possibles avec les technologies connues, en particulier en terme de vitesse de calcul. En novembre 2005, selon [[TOP500]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070208225918/http://www.top500.org/stats/27/os/ Statistiques sur les systèmes d'exploitation] utilisés par les superordinateurs.</ref> Linux fait tourner 74% des cinq cents plus puissants ordinateurs du monde (contre 20% pour UNIX) dont les plus puissants, les deux serveurs ''Blue Gene'' d'[[International Business Machines Corporation|IBM]] (40960 et 131072 processeurs). ==== Embarqué ==== [[Fichièr:Sharp Zaurus.jpg|thumb|Sharp Zaurus SL-5500 avec l'interface graphique OPIE et le logiciel OpenZaurus basé sur Linux]] Le domaine de l'embarqué regroupe un ensemble de petits appareils électroniques destinés à la consommation de masse, équipés en général d'un processeur spécialisé économe en énergie et d'une [[mémoire flash]]. Le succès de Linux dans ce domaine tient, ici comme ailleurs, à ce que les fabricants apprécient de pouvoir d'une part adapter le logiciel à leurs besoins (consommation, …), d'autre part de bénéficier de l'expérience et du travail d'une communauté active. Linux fait tourner la [[Freebox]], modem triway du [[Free|FAI free]], la [[livebox]], modem triway du [[Orange (société)|FAI Orange]], une gamme de téléphones portables de [[Motorola]], l'assistant personnel [[Zaurus|Sharp Zaurus]] et la tablette Internet [[Nokia 770]], certains routeurs de [[Linksys]], ainsi que de nombreux routeurs [[WLAN]], les lecteurs de salon [[DivX]] de Kiss, etc. De manière générale, Linux se trouve au cœur de nombreux appareils informatiques sans que l'usager ne le sache. Il est apprécié pour sa fiabilité, sa résistance aux attaques des pirates informatiques sur les réseaux et bien sûr sa gratuité. Il faut noter que la quasi totalité des routeurs ont abandonné Linux Embedded. En effet, l'empreinte mémoire Linux Embedded est notablement plus grande que celles des RTOS classiques ( WxWorks, Nucleus, eCos) et le cout de la licence de l'OS est moindre que le surcout des mémoires Flash et RAM. Des forums de coopération spécialisés aident les fabricants de ces produits en mettant à disposition instructions, programmes et exemples de codes, et en s'efforçant de standardiser les interfaces de programmations de Linux dans l'embarqué. L'[[OSDL]] a lancé le 17 octobre [[2005]] la [[Mobile Linux Initiative]] pour accélérer la progression de Linux dans ce domaine. == Linux et la sécurité == Les raisons pour lesquelles Linux est réputé avoir une bonne [[sécurité informatique]] sont diverses et dépendent également du domaine d'utilisation. Ainsi, sur le poste de travail, Linux bénéficie d'une stricte [[séparation des privilèges]], ce qui dans la pratique n'est souvent pas utilisé avec des systèmes concurrents. Une des conséquences est qu'un [[ver informatique|ver]] ou [[virus informatique]] ne peut accéder qu'à une partie des ressources et fonctionnalités d'un système Linux, mais ni aux données importantes du système, ni aux données d'éventuels autres utilisateurs. Par comparaison avec d'autres systèmes grand-public, Linux, et avant lui [[Unix]], s'est propagé d'abord parmi des gens possédant un solide bagage technique et sensibles aux problèmes de sécurité informatique. Le développement de Linux s'est, par conséquent, déroulé dans un contexte où la sécurité était une question critique, comme en témoigne le nombre de logiciels de qualité dans ce domaine qui sont libres et originaires du monde Linux/Unix<ref>[http://www.insecure.org/tools.html insecure.org] propose un classement des logiciels ayant trait à la sécurité.</ref>. Dans le domaine des serveurs, le degré de sécurité dépend, par comparaison, avant tout du degré d'expérience qu'a l'[[administrateur système]]. Là, Linux marque des points grâce à sa liberté d'utilisation, qui permet sans risque et sans surcoût de tester abondamment divers scénarios sur d'autres ordinateurs, et d'y acquérir ainsi une expérience utile. De plus, il existe une série de [[distributions Linux|distributions]] spécifiquement axées sur la sécurité, et des initiatives telles que [[SELinux]] de la [[National Security Agency]] pour atteindre des niveaux de protection toujours plus hauts. Un autre argument avancé est la variété des plates-formes matérielles supportées, ainsi que les solutions logicielles existantes. Une faille de sécurité touchant le plus populaire [[client email]] ne touchera qu'une fraction des linuxiens ; par contraste, une faille touchant [[Outlook Express]] peut toucher d'un coup une proportion énorme des utilisateurs de Windows. Cette thèse est développée dans un rapport écrit par des sommités du domaine comme [[Bruce Schneier]] pour le compte de la [[CCIA]] et reprise par la société [[:en:Gartner|Gartner]] dans un document<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080912183349/http://www.ccianet.org/papers/cyberinsecurity.pdf CyberInsecurity: The cost of Monopoly], un document du CCIA dénonçant des dangers d'un système monopolitaire.</ref>. Une partie est traduisible ainsi : <blockquote> « La plupart des ordinateurs tournent sous Microsoft™, et, par conséquent, la plupart des ordinateurs du monde sont vulnérables aux mêmes virus et aux mêmes vers au même moment. Le seul moyen d'éviter cela est d'éviter la monoculture logicielle dans le domaine des systèmes d'exploitation pour les mêmes raisons raisonnables et évidentes pour lesquelles on évite la monoculture en matière d'agriculture. Microsoft exacerbe ce problème via une panoplie de pratiques visant à verrouiller ses utilisateurs à sa plate-forme. L'impact sur la sécurité de ce verrouillage est réel et représente une menace pour la société. » </blockquote> Enfin, le fait que Linux et nombre de logiciels tournant sous Linux soient des [[logiciel libre|logiciels libres]] permet que son [[code source]] soit étudié d'un œil critique par quiconque désirant le faire, que ce soit pour effectuer des adaptations, dans un cadre éducatif, pour répondre aux intérêts privés d'une entreprise/institution ou par simple intérêt personnel. En relation avec cela, on entend souvent l'argument que les failles de sécurité sont corrigées plus rapidement, affirmation approuvée et réfutée par diverses études, en fonction généralement de leur source de financement. Enfin, la liberté des logiciels rend inutile le recours au [[piratage informatique]], aux [[crack (informatique)|cracks]] ou autres sites ''[[warez]]'' très populaires parmi les adeptes des autres systèmes d'exploitation, et qui constituent un vecteur d'infection des ordinateurs. Reste que Linux n'est pas totalement insensible aux problèmes de sécurité, comme l'a montré le ver [[Slapper]] en septembre 2002, premier du genre à toucher un nombre notable d'ordinateurs sous Linux, avant tout des serveurs web tournant sous [[Apache HTTP Server|Apache]] (6000 à l'apogée du ver<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20070930195422/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2120156/arrest-slapper-author vnunet.com annonce l'évolution de Slapper] en septembre 2002.</ref>). == Referéncias == <references /> [[Categoria:Linux]] n7evhwcbpc505y288p7lk6qx3006ll0 0 25585 2501024 2501016 2026-05-19T12:09:32Z Jiròni 239 2501024 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{esbòs}} <!--article redigit en Lengadocian--> [[Image:AndréJeanBarquetteMarseillaise.jpg|300px|right|thumb|Vela latina a [[Marselha]]]] La '''vela latina''' es un tipe de vela utilizada tradicionalament mai que mai en [[Mar Mediterranèa]]. Son nom ven del [[latin]] ''vela alla trina'' e caracteriza sa forma triangulara. La vela es envergada sus l'[[Antena (nau)|antena]] qu'es acimelada per son mitan a un costat de l'[[arbre]]. Aquela antena es generalament formada de doas pèças : la pus espessa clinada cap a la [[proa]] es apelada [[car]] e la pus prima enauçada cap a la [[popa]] es sonada pena. [[Imatge:Lateinersegel.png|thumb|Vela latina]] Apareguda al sègle II-IV, d'inspiracion [[Empèri Roman|romana]], la vela latina s'es rapidament difusada dins la Mediterranèa tota.<ref>I. C. Campbell, "The Lateen Sail in World History", ''Journal of World History'', '''6'''.1 (1995), 1–23</ref> ==Exemples de vela latina== *[[Barca catalana]] *[[Barca levantina]] *[[Barca de mejana]] *[[Barqueta marselhesa]] *[[Beta]] *[[Laüt (barca)]]<!--en catalan: llaüt o llagut--> *[[Morre de pòrc]] *[[Tartana (embarcacion)]] == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * '''(en)''' [https://web.archive.org/web/20160804061252/http://www.uhpress.hawaii.edu/journals/jwh/jwh061p001.pdf I. C. Campbell, "The Lateen Sail in World History"], ''Journal of World History'', '''6'''.1 (1995), 1–23 1a1e6xn5njvgli027pz43ldezpy5s7l 0 28508 2501058 2463852 2026-05-19T23:45:48Z ~2026-30282-68 63621 Precisions e ligams 2501058 wikitext text/x-wiki {{omon|Pampalona (omonimia)}}{{Infobox Comuna d'Espanha |nom=Pampalona |nom2=Iruñea/Pamplona |carta=eus |bandièra=Bandera Pamplona.svg |blason=Escudo de Pamplona.svg |imatge=Old city of Pamplona and its Cathedral from the top of san cernin's tower.jpg |legenda= |comauto=[[Comunautat Forala de Navarra]] |província= |comarca= |districte= |cp= |cònsol=Joseba Asirón |mandat= | longitud = | latitud = |alt min= |alt mej= |alt max= |ectaras= |km²= |ine= |sens=197138 |data-sens=2017 |dens= |nomab= |sitweb= |mapa= |mapa2= }}'''Pampalona''' o '''Pampaluna''' <ref>{{PichòtTalamus|P|Pampalune}}</ref> (oficialament Pamplona/Iruña; segon l'[[Euskaltzaindia|Acadèmia Reiala de la Lenga Basca]]: ''Iruñea'')<ref>{{Ref-web|url=https://www.boe.es/boe/dias/1992/02/06/pdfs/A04036-04036.pdf|títol=Decreto foral 338/1990, de 20 de diciembre, por el que se determinan las denominaciones oficiales de la capital de la Comunidad Foral de Navarra|sit=boe.es|url_accès=pdf}}</ref> es la capitala de la Comunautat Forala de [[Navarra]]. Segon lo [[nacionalisme basc]], es considerada coma capitala istorica del [[Bascoat]] (Euskal Herria).<ref>{{Ref-web|url=https://www.hiru.eus/es/geografia/las-capitales-de-euskal-herria|títol=Las Capitales de Euskal Herria|sit=hiru.eus|consulta=19 de mai de 2024}}</ref> Pampalona es situada dins lo nòrd de la [[peninsula Iberica]], a 440 m d'altitud, banhada pels rius Argas e Elort. Centre arquitectural ric, ten divèrses monuments inscrits coma [[Ben d'Interès Cultural]], notament la [[Catedrala de Santa Maria (Pampalona)|catedrala de Santa Maria]], las glèisas de [[Glèisa de Sant Saturnin (Pampalona)|Sant Saturnin]], [[Glèisa de Sant Nicolau (Pampalona)|Sant Nicolau]] e Sant Laurenç, la [[Ciutadèla de Pampalona|Ciutadèla]] e la [[Cambra de Comptes de Navarra]]. Pampalona es tanben coneguda per las [[Hèstas de la Sent Fermin|fèstas de la Sant Fermin]] (entre los 6 e 14 de julhet) que atraçan de gents d'Occitània. A l'epòca medievala, al moment que Navarra èra un reialme independent, lo basc costejava la lenga menada per las personas originàrias de [[Gasconha]] ([[occitan transpirenenc]]). Tanpauc los primièrs [[Fòr|fòrs]] (privilègis, costums) de la vila de Pampalona foguèron escrits en lenga occitana. Aquels occitans, apelats ''Francos'', vivián als borg Sent Nicolau e Sant Cernín, per opausicion al barri de la Navarreria poblats pels bascs. == Nòtas e referéncias == <references /> {{Pelegrinatge de St Jacme de Compostèla}} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Comuna de Navarra]] idef6xd41rgylo3buckxc28yaqseebc 0 30417 2501079 2488466 2026-05-20T07:36:32Z ~2026-30107-90 63622 /* Titulatura */ 2501079 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Enric de Luxemborg''' (nascut '''Henri Albert Gabriel Félix Marie Guillaume'''; [[Betzdorf]], 16 d'abril de 1955) es l'actual [[Lista dels grands ducs de Luxemborg|grand duc emerit de Luxemborg]] dempuèi lo 7 d'octobre de 2000 fins al 3 d'octòbre de 2025, data d'abdicacion en favor de son filh [[Guilhèm V de Luxemborg|Guilhèm V]]. Per son àvia Astrid de Suècia, es descent de [[Carles XIV Joan de Suècia e III de Norvègia|Joan Baptista Bernadòta]], rei de Suècia e de Norvègia. == Ascendéncia == <center>{{Aujols-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Enric de Luxemborg''' |2= 2. [[Joan de Luxemborg]] |3= 3. [[Josefina Carlòta de Belgica]] |4= 4. [[Fèlix de Borbon Parma]] |5= 5. [[Carlòta de Luxemborg]] |6= 6. [[Leopòld III de Belgica]] |7= 7. [[Astrid de Suècia]] |8= 8. [[Robèrt Ier de Parma]] |9= 9. [[Antònia de Portugal]] |10= 10. [[Guilhèm IV de Luxemborg]] |11= 11. [[Maria Anna de Portugal]] |12= 12. [[Albèrt Ier de Belgica]] |13= 13. [[Elisabèt de Bavària (1876-1965)|Elisabèt de Bavària]] |14= 14. [[Carl de Suècia]] |15= 15. Ingeborg de Danemarc |16= 16. [[Carles III de Parma]] |17= 17. [[Loïsa d'Artés]] |18= 18. [[Miquel I de Portugal|Miquèl Ièr de Portugal]] |19= 19. [[Adelaïda de Löwenstein-Wertheim-Rosenberg]] |20= 20. [[Adòlf de Luxemborg]] |21= 21. Adelaïda d'Anhalt-Dessau |22= 22=18. [[Miquel I de Portugal|Miquèl Ièr de Portugal]] |23= 23=19. [[Adelaïda de Löwenstein-Wertheim-Rosenberg]] |24= 24. [[Felip de Belgica (1837-1905)|Felip de Belgica]] |25= 25. [[Maria de Hohenzollern-Sigmaringen]] |26= 26. [[Carles Teodòr en Bavària]] |27= 27. [[Maria Josèpa de Portugal]] |28= 28. [[Oscar II de Suècia]] |29= 29. [[Sofia de Nassau]] |30= 30. [[Frederic VIII de Danemarc]] |31= 31. [[Loïsa de Suècia]] }}</center> == Titulatura == * '''16 d'abril de 1955 – 7 d'octobre de 2000''': ''Son Altesa Reiala'' Enric de Nassau, prince de Luxemborg, prince de Nassau e Borbon-Parma. * '''dempuèi 7 d'octobre de 2000''': ''Son Altesa Reiala'' lo grand duc de Luxemborg, duc de Nassau, prince de Borbon-Parma. == Referéncias == {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Joan]]|aprèp= cap |nom=<br /> [[Lista dels monarcas de Luxemborg|Grand duc de Luxemborg]] <br />dempuèi lo [[7 d'octobre]] de [[2000]]}} {{DEFAULTSORT:Enric}} [[Categoria:Grand Duc de Luxemborg]] [[Categoria:Naissença en 1955]] [[Categoria:Dinastia dels Borbons]] [[Categoria:Borbons de Parma]] cvest6hzkg1uq5b607lsolhtxeodixv 0 32057 2501060 2498898 2026-05-20T02:55:19Z DaWiseOneCo2022 56622 2501060 wikitext text/x-wiki {{Infobox Conflicte militar |imatge=[[Imatge:Cathars expelled.JPG|250px|centre]] |legenda = Bandiment deis abitants de Carcassona en 1209. |data = [[1209]] - [[1229]] |luòc = [[Occitània]] centrala |casus = Volontat de la Glèisa Catolica de reprimir l'[[Catarisme|eresia catara]] |eissida = [[Tractat de París (1229)|Tractat de París]] |comandant1 = [[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Innocenci III]]<br /> [[Fichièr:C o a Onorio IV.svg|20px]] [[Onòri III]]<br /> [[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Gregòri IX]]<br /> [[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Arnaud Amalric]]<br /> [[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Folquet de Marselha]]<br/> [[Fichièr:C o a Onorio IV.svg|20px]] [[Romano Frangipani]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Simon IV de Montfòrt]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Gui de Montfòrt]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Amalric VI de Montfòrt]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Gui de Montfòrt-Bigòrra]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Lambert de Thury]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Jori]]<br /> [[Fichièr:Blason famille fr Lévis.svg|20px]] [[Gui Ier de Levis|Gui I{{èr}} de Levis]]<br/> [[File:Blason Alain de Roucy (croisé albigeois).svg|20px]] [[Alain de Roucy]]<br/> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Baudoïn de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason pays fr France ancien.svg|20px]] [[Loís VIII de França]]<br /> [[Fichièr:Blason pays fr France ancien.svg|20px]] [[Umbèrt V de Beljòc]]<br /> [[File:Blason ville fr Orange (Vaucluse).svg|20px]] [[Guilhèm I dei Bauç|Guilhèm I{{èr}} dei Bauç]]<br/> [[Fichièr:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Ramon Berenguier V de Provença]]<br/> [[Fichièr:Blason Ducs Bourgogne (ancien).svg|20px]] [[Audon III de Borgonha]]<br /> [[Fichièr:Blason maison fr de Donzy.svg|20px]] [[Arvei IV de Donzy]]<br /> [[Fichièr:Blason maison fr de Courtenay.svg|20px]] [[Pierre II de Courtenay]]<br /> [[Fichièr:Blason_de_la_maison_de_Châtillon.svg|20px]] [[Gaucher III de Châtillon]]<br /> [[Fichièr:Blason ville fr Donges (Loire-Atlantique).svg|20px]] [[Roard III de Donges]]<br /> [[Fichièr:Blason Vicomté Turenne.svg|20px]] [[Ramon III de Torèna]]<br/> [[Fichièr:Blason Vicomté Turenne.svg|20px]] [[Ramon IV de Torèna]]<br/> [[Fichièr:Austria coat of arms simple.svg|20px]] [[Leopòld VI d'Àustria]]<br/> [[Fichièr:Bergischer Löwe.svg|20px]] [[Adòlf VI de Berg]]<br/> |combatents1 = [[Fichièr:Cross-Pattee-alternate red.svg|20px]] '''Crosada : '''<br /> *[[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Glèisa Catolica]]<ref>Lei papas dau periòde de la Crosada son Innocenci III (1199-1216), Honori III (1216-1227) e Gregòri IX (1227-1241).</ref><br /> ** [[Fichièr:Shield of Dominican Order.svg|20px]] [[Òrdre dels Predicaires]] ** [[Fichièr:Cross of MJC.svg|20px]] [[Militia Jesu Christi]] ** [[Fichièr:Blason Hospitaliers du Saint-Esprit XV et après.svg|20px]] [[Òrdre de Espíritu Santo]] ** [[Fichièr:Croix Gueules.png|20px]] [[Òrdre de San Jorge de Alfama]] *[[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Ostau de Montfòrt]]<ref>Maugrat sa desfacha de [[1224]] e la cession de sei drechs sus lei domenis Trencavèl e lo Comtat de Tolosa au rèi de França, mai d'un membre de l'Ostau de Montfòrt participèt a la Crosada Reiala.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason pays fr France ancien.svg|20px]] [[França|Reiaume de França]]<br /> *[[File:COA fr BRE.svg|20px]] [[Ducat de Bretanha]]<ref>La participacion dau Ducat de Bretanha, estat encara independent au sègle XIII, foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri, especialament en 1219 per acompanhar lo prince de França, e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason Ducs Bourgogne (ancien).svg|20px]] [[Comtat de Borgonha]]<ref>La participacion dau Comtat de Borgonha foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason maison fr de Donzy.svg|20px]] [[Comtat de Nivèrns]]<ref>La participacion dau Comtat de Nivèrs foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason maison fr de Courtenay.svg|20px]] [[Comtat d'Aussèra]]<ref>La participacion dau Comtat d'Aussèra foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason_de_la_maison_de_Châtillon.svg|20px]] [[Comtat de Saint-Pol]]<ref>La participacion dau Comtat de Blois foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason ville fr Donges (Loire-Atlantique).svg|20px]] [[Vescomtat de Donges]]<ref>La participacion del Vescomtat de Donges, inicialament limitada a un servici d'ost provisòri, demorèt importanta durant lo rèine de [[Roard III de Donges]].</ref><br /> *[[Fichièr:Blason Vicomté Turenne.svg|20px]] [[Vescomtat de Torèna]]<ref>La participacion dau Vescomtat de Torèna foguèt periodica e generalament limitada ais operacions còntra la region de Cassanuèlh, benlèu per de rasons pus politicas que religiosas.</ref> *[[Fichièr:Austria coat of arms simple.svg|20px]] [[Ducat d'Àustria]]<ref>La participacion dau Comtat de Blois foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br/> *[[Fichièr:Bergischer Löwe.svg|20px]] [[Ducat de Berg|Comtat de Berg]]<ref>La participacion dau Comtat de Blois foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br/> [[File:Blason ville fr Orange (Vaucluse).svg|20px]] [[Principat d'Aurenja]]<br/> [[Fichièr:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Comtat de Provença]]<ref>A partir deis annadas 1210 e 1220, unei dificultats intèrnas ai comtats de Provença e de Forcauquier entraïnèron una aumentacion de l'influéncia tolosenca dins lei fèus d'un [[Ramon Berenguier V de Provença]] encara enfant, especialament a [[Arle]] e [[Marselha]]. Vengut adulte e mèstre de sei possessions a partir de [[1222]], sostenguèt donc lei Francés de Loís VIII puei d'Humbert de Beaujeu per eliminar l'influéncia tolosenca de Provença.</ref><br /> |combatents2 = |combatents2 = [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Comtat de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Marquesat de Provença]]<ref>Après la conquista dau Comtat de Tolosa per Simon de Montfòrt, lo Marquesat de Provença foguèt la basa principala dei senhors de Tolosa fins a la reconquista de la capitala comtala. En [[1226]], lo Marquesat formèt tanben la premiera linha de defensa dei possessions tolosencas còntra l'armada francesa de Loís VIII. Certanei vilas dau [[Comtat de Provença]] (Arle, Marselha...) ajudèron tanben Ramon VII en cambi d'un sostèn dins lei sieunas luchas còntra lei còmtes de Provença.</ref><br /> [[File:Blason du comté d'Astarac.svg|20px]] [[Comtat d'Astarac]]<br/> [[Fichièr:Blason du comté de Foix.svg|20px]] [[Comtat de Fois]]<br /> [[Fichièr:ArmoiriesTrencavel.svg|20px]] [[Ostal de Trencavèl|Ostau de Trencavèl]] e sei vassaus<ref>Maugrat la desfacha rapida de l'Ostau Trencavèl, mai d'un de sei vassaus contunièt de luchar ambé lei comtes de Tolosa o de Fois o coma chivaliers faidits.</ref> :<br /> *[[Fichièr:Blason Minerve 34.svg|20px]] [[Vescomtat de Menèrba|Baronia de Menèrba]]<br /> *[[Fichièr:Blason-argent-lion-gueules.svg|20px]] [[Senhoriá de Tèrmes]]<br /> *[[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Senhoriá de Cabaret]] [[Fichièr:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Corona d'Aragon]]<br /> [[Fichièr:Blason comté fr Comminges (ancien).svg|20px]] [[Comtat de Comenge]]<ref>Lo còmte de Comenge èra un vassau d'Aragon e un aliat de Tolosa. Après la desfacha aragonesa de Murèth (1213), lo Comtat de Comenge contunhèt de participar au combat e d'ajudar lei princes occitans en causa dei ligams familiaus entre aquelei familhas.</ref> <br /> [[Fichièr:Blason du Béarn.svg|20px]] [[Vescomtat de Bearn]]<ref>Lo vescòmte de Bearn èra un vassau d'Aragon e un aliat de Tolosa. Après la desfacha aragonesa de Murèth (1213), lo Vescomtat de Bearn contunièt de participar au combat e d'ajudar lei princes occitans en causa dei ligams familiaus entre aquelei familhas.</ref><br /> [[Fichièr:Royal Arms of England (1198-1340).svg|20px]] [[Reialme Unit|Reiaume d'Anglatèrra]]<ref>La participacion anglesa foguèt limitada a de conflictes locaus entre Crosats e soudats anglés dins lei fèus tolosencs que lo senhor superior èra lo rèi d'Anglatèrra.</ref><br/> [[Fichièr:Blason maison fr de Poitiers-Valentinois.svg|20px]] [[Comtat de Valentinés]]<ref>Lo Comtat de Valentinés èra vassau dau Comtat de Tolosa. Pasmens, en causa de sa posicion alunchada de Tolosa, Valentinés èra fòrça menaçada per lei Crosats. Ansin, son senhor, [[Ademar de Peitieus]], preferiguèt generalament negociar sa neutralitat en fàcia de l'armada crosada. Pasmens, quand lei concentracions de tropas occitanas èran pron importantas dins son sector per equilibrar la menaça crosada, participèt au combat dins lo camp tolosenc coma en [[1216]].</ref><br/> [[Fichièr:Blason famille fr deodat de caylus.svg|20px]] [[Senhoriá de Severac]]<br/> [[Faidiment|Chivaliers faidits]]<ref>L'apellacion de chivaliers faidits pertoca lei nobles occitans expulsats de sei fèus par d'accions o de decisions dei caps crosats, especialament Simon de Montfòrt, o dei legats. Segon lo debanament de la guèrra, aqueleis expulsions foguèron permanentas o provisòrias.</ref><br /> |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ramon VI de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ramon VII de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Bertran de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ramon de Ricaud]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ugues d'Alfaro]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Gui de Cavalhon]]<br/> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Guilhèm Ramon]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ramon Riali]]<br /> [[File:Blason du comté d'Astarac.svg|20px]] [[Centolh d'Astarac]]<br/> [[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Aimeri de Montreal]]<br /> [[Fichièr:Blason du comté de Foix.svg|20px]] [[Ramon Rogièr de Fois]]<br /> [[Fichièr:Blason du comté de Foix.svg|20px]] [[Rogièr Bernat II de Fois]]<br /> [[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Guiraud de Pepius]]<br /> [[Fichièr:Armoiries fascé gueules et hermine.svg|20px]] [[Ramon Rogièr Trencavèl]]<br /> [[Fichièr:Armoiries fascé gueules et hermine.svg|20px]] [[Ramon II Trencavèl]]<br /> [[Fichièr:Blason Minerve 34.svg|20px]] [[Guilhem IV de Menèrba]]<br /> [[Fichièr:Blason-argent-lion-gueules.svg|20px]] [[Ramon de Tèrme]]<br /> [[Fichièr:Blason-argent-lion-gueules.svg|20px]] [[Olivièr de Tèrme]]<br/> [[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Pèire Rogièr de Cabaret]]<br /> [[Fichièr:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Pèire II d'Aragon]]<br /> [[Fichièr:Blason comté fr Comminges (ancien).svg|20px]] [[Bernat IV de Comenge]]<br /> [[Fichièr:Blason comté fr Comminges (ancien).svg|20px]] [[Bernat V de Comenge]]<br /> [[Fichièr:Blason du Béarn.svg|20px]] [[Gaston VI de Bearn]]<br /> [[Fichièr:Blason maison fr de Poitiers-Valentinois.svg|20px]] [[Ademar de Peitieus]]<br/> [[Fichièr:Blason famille fr deodat de caylus.svg|20px]] [[Deodat III de Severac]]<br/> [[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Bertran Oton de Niòrt]]<br/> |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = {{Guèrra deis Albigés - Periòde 1209-1216}} {{Guèrra deis Albigés - Periòde 1216-1223}} {{Guèrra deis Albigés - Periòde 1223-1229}} {{Operacions militaras majoras d'après la Crosada deis Albigés}} |nòtas = }} La '''Crosada dels albigeses''' (var. '''Crotzada, [[Article definit en occitan|deis/deus]]'''/etc., '''albigés''') o '''Crosada contra los albigeses'''{{TdF}} (var. '''còntra, [[Article definit en occitan|lei]]''', etc.) foguèt una [[crosada]], proclamada per la [[Glèisa Catolica]] per fin de far desaparéisser lo [[catarisme]] en [[Lengadòc]], que se debanèt de [[1209]] a [[1229]]. Afectèt d'en premier lei tèrras de [[Ramon Rogièr Trencavèl]], vescomte d'[[Albi]], de [[Besièrs]] e de [[Carcassona]] puei aquelei dei comtats de [[Comtat de Tolosa|Tolosa]] e de [[Comtat de Fois|Fois]]. Es per aquela rason que se diguèt «Crosada deis Albigés». Après de combats acarnats favorizats per l'oposicion dei populacions occitanas a una expedicion considerada coma una invasion francesa, entraïnèt una aumentacion importanta de l'influéncia dau rèi de França dins lo sud de son reiaume, ''de facto'' independent en [[1209]], ambé l'annexion d'una partida de [[Lengadòc]] au Domeni Reiau francés, la preparacion d'aquela dau Comtat de Tolosa e lo reculament de l'influéncia de la [[Reialme d'Aragon|corona aragonesa]] dins lei regions situadas au nòrd dei [[Pirenèus]]. Après lo succès militar dei Francés, la Glèisa Catolica poguèt crear e installar dins la region d'institucions novèlas, que la principala foguèt l'Inquisicion, per luchar e finalament anientar lo catarisme occitan au començament dau sègle XIV. Lo [[catarisme]] èra aparegut en [[Lengadòc]] au sègle XII. Rapidament, una organizacion ierarquizada ambé la formacion d'evescats catars se creèt. Se difusèt dins totei lei classas socialas, compres la noblesa e lo rèsta dei classas dirigentas coma la borgesiá au servici de l'administracion tolosenca. Au nivèu teologic, lei catars destriavan doas creacions e lo [[catarisme]] èra donc una forma de crestianisme quasi dualista. D'efèct per lei catars, la creacion vertadiera èra aquela de Dieu e gropava lei causas que « son realament » coma lo sauvament de l'arma. La segonda èra aquela dei causas qu'avián pas d'existéncia vertadiera, coma lo monde vesedor, e èran liadas au Mau. Aital, l'arma dau cresent èra considerada presoniera de son còrs, dins una mena de « preson de carn », e d'un monde materiau corromput. Un batejament unic, dich [[consolament]], per imposicion dei mans èra lo mejan de la desliurar. De mai, totjorn au nivèu teologic, lo principi dau Mau foguèt pas complètament definit. Sa natura èra similara a aquela de Dieu entraïnant l'aspèct quasi dualista dau catarisme<ref>Per la seguida, lo catarisme estudièt aquela question e de definicions pus precisas foguèron adoptadas per lo principi malefic. Dins certanei cas, venguèt un rivau vertadier de Dieu e un nombre significatiu de cresents catars finiguèron per adoptar un ponch de vista dualista.</ref>. Ansin, lei Catars creèron una Glèisa rivala e parralèla a aquela de Roma. La rompedura entre lei Catars e Roma èra donc totala. Òr, la Glèisa Catolica foguèt totjorn sevèra ambé lei fraccions de la crestiantat qu'èran consideradas ereticas. Pasmens, avans lo sègle XII, leis eresias eliminadas per Roma èran solament de predicadors individuaus o de sèctas pichonas e localizadas. Fàcia a una situacion occitana qu'èra fòrça pus grèva qu'un afaire pertocant un predicator solet, la Glèisa podiá pas demorar sensa reaccion. Tre [[1163]] lo [[Concili de Tors]] preconizèt donc l'escomenge per lei protectors d'erètges e demandèt ai senhors concernits d'arrestar leis eretics e de confiscar sei bens. En [[1177]], [[Ramon V de Tolosa]] mandèt una letra a l'abat de l'Òrdre de Cistèl per li expausar lo nivèu preocupant de l'eresia dins son comtat. Aital foguèron mandats en mission en [[Lengadòc]] dos legats papals successivament, [[Pèire de Pavia]] en [[1178]] e [[Enric de Marcy]] en [[1181]] mai sens gaire de resultats<ref>Una expedicion militara limitada ataquèt La Vaur en [[1181]]. De negociacions permetèron la reddicion de la ciutat e lei Catars acceptèron de reconóisser lor error. Lei venceires partiguèron sensa verificar la sinceritat d'aqueu jurament e lo catarisme poguèt contunhar son desvolopament.</ref>. Quand [[Ramon VI de Tolosa]] succediguèt a son paire en [[1194]], lo catarisme èra donc talament ben implantat qu'auriá pas poscut far quicòm còntra leis eretics sensa provocar de revòutas importantas dins son comtat. La preparacion diplomatica de la Crosada e sa predicacion venguèt donc una deis òbras principalas dau pontificat dau papa [[Innocenci III]] ([[1199]]-[[1216]]). Pasmens, en fàcia de l'indiferéncia o de la tolerància dei senhors occitans e d'un clergat locau largament corromput, foguèt un procès lòng. D'efèct, lo rèi francés Felip August ja en lucha còntra Anglatèrra refusèt d'ajudar una intervencion papala dins leis afaires intèrns. Avans de reünir lo sostèn e lei fòrças militaras sufisentas, deguèt donc mandar solament fòrça prèires coma [[Domenge de Guzmán]] e Guy des Vaux de Cernay, per fins de predicar lo retorn au catolicisme. Mai, lei conversions èran raras. La creacion de l'[[Òrdre dels Presicaires]] sus lo modèl de la predicacion itinerenta de Jèsus capitèt de melhorar lei resultats mai l'eresia èra encara pron presenta per faciar lei representants de la Glèisa Catolica durant de reünions tengudas en preséncia de divèrsei senhors occitans. Lo trabalh diplomatic e religiós dei legats papaus venguèt donc fòrça malaisat. Après l'excomunicacion d'unei senhors occitans coma lo còmte [[Ramon VI de Tolosa]], lei relacions venguèron fòrça marridas. En [[1208]], lo murtre dau legat [[Pèire de Castelnòu]] foguèt l'eveniment qu'entraïnèt la formacion d'una expedicion militara importanta desirosa dempuei d'annadas per [[Innocenci III]]. La Crosada acomencèt en [[1209]]. Se debanèt en tres etapas principalas. D'en premier, la papautat capitèt de devesir seis advèrsaris menaçant solament [[Ramon Rogièr Trencavèl]] e lei Crosats prenguèron aisament lo contraròtle de sei possessions après la capitulacion de Carcassona. Lei territòris Trencavèl foguèron confiscats e donats a [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]]. Aquò va cambiar prefondament la Crosada qu'evolucionèt d'un conflicte religiós vèrs un conflicte feodau entre lo senhor novèu e lei vassaus totjorn fidèus a la familha Trencavèl. Aqueu conflicte va entraïnar l'intervencion dirècta dau còmte de Tolosa que son territòri foguèt rapidàment menaçat. En fàcia de sei dificultats, Raimon VI acceptèt de venir lo vassau dau reiaume d'Aragon en [[1213]]. Pasmens, l'ofensiva aragonesa foguèt anientada a [[Batalha de Murèth|Murèth]] e Raimon VI perdiguèt la màger part de sei fèus au profiech de Montfòrt a la seguida d'una decision papala en [[1216]]. Pasmens, la conquista francesa foguèt mau acceptada e Raimon VII, fiu de Raimon VI, acomencèt una campanha de reconquista dempuei sei fèus provençaus. Tolosa se revòutèt e Simon de Montfòrt foguèt tuat en assaiant sensa succès d'ocupar tornarmai la ciutat. Son fiu capitèt pas de tenir lei conquistas de son paire e vèrs 1220-1222, lei Crosats perdiguèron totei sei conquistas. Lei Montfòrt abandonèron donc sei revendicacions sus lei regions occitanas au profiech dau rèi [[Loís VIII de França]]. La Glèisa sostenguèt lo movement en prononciant la despossession oficiala de Raimon VII. Après una premiera revirada, lo rèi de [[França]] capitèt de conquistar la màger part dei possessions de Raimon VII. Dins aquò, sa mòrt e una darriera revòuta occitana obliguèron lei dos camps de durbir de negociacions. Sei resultats foguèron un succès notable per lo reiaume de França que poguèt annexar dirèctament una partida granda dei principats occitans independents au començament de la Crosada e preparar lei condicions per plaçar un Capetian coma cap dau Comtat de Tolosa après la mòrt de Raimon VII. En causa de la mòrt sensa eiretier d'[[Anfós de Peitieus]], successor de Raimon VII e fraire de Loís IX de França, Tolosa intrèt dins lo domeni reiau tre [[1271]]. D'autra part, meme se lo caòs e la resisténcia militara dei senhors occitans permetèron a la Glèisa Catara de s'estendre de 1229, la victòria finala permetèt a la Glèisa Catolica de tornar venir en Occitània ambé lo sostèn deis autoritats novèlas per reprimir l'eresia e leis annadas 1230 van marcar lo començament dau declin dau catarisme occitan. == Situacion politica d'Occitània au començament dau sègle XIII == Au sègle XIII, Occitània èra un mosaïc d'estats feodaus organizats a l'entorn de l'estat tolosenc dirigit per [[Raimon VI de Tolosa]]. Lei possessions de la familha Trencavèl, centradas sus Carcassona e Besièrs, lo Comtat de Fois e lei territòris tenguts per lo Reiaume d'Aragon completavan aquel ensems. L'influéncia aragonesa èra d'alhors notabla dins lei principats Trencavèl e lo Comtat de Fois. La màger part d'aquelei territòris èran sota la senhoriá superiora, es a dire la dependéncia, dau rèi de França. Pasmens, en causa de l'afebliment dau poder centrau francés, de la possession de fèus francés per de reiaumes estrangiers coma Anglatèrra o Aragon, aqueu ligam èra vengut fòrça teoric e lei senhors tolosencs èran independents ''de facto'' enterin que lei senhors de Fois o Trencavèl èran subretot preocupats per sei relacions ambé Tolosa o Aragon. En [[1209]], la Crosada còntra lo catarisme intrèt donc dins un país totalament estrangier que l'oposicion a la preséncia de soudats estrangiers e a la despossession de sei senhors va unir còntra l'invasion, catarisme o pas. Per exemple, en [[1216]] e [[1226]], la vila d'[[Avinhon]], onte la preséncia d'eretics èra nulla, sostenguèt la causa dei còmtes de Tolosa amb acarnament. Lo racònte de la guèrra per lei dos autors catolics de la [[Cançon de la Crosada]] mostra tanben aquela condamnacion deis atrocitats crosadas per la màger part dei populacions occitanas. === Lo Comtat de Tolosa === [[Fichièr:Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png|thumb|right|Possessions dirèctas (blau sorn) e indirèctas (blau clar) dau còmte de Tolosa en [[1209]].]] {{veire|Comtat de Tolosa}} Lo [[Comtat de Tolosa]] èra lo principat pus poderós dau teatre d'accion de la Crosada deis Albigés. Dempuei la mòrt de [[Ramon V de Tolosa]] en [[1194]], son senhor es [[Ramon VI de Tolosa]]. Sei possessions dirèctas èran lo país tolosenc, la region de [[Bèucaire (Gard)|Bèucaire]], lo Ducat de Narbona<ref>Lo Ducat de Narbona donava solament lo drech de senhoriá superiora sus lo territòri d'aquela vila. Dans lei fachs, l'autoritat locala es aquela dau Vescomtat de Narbona. Durant tota la Crosada, aqueu darrier assaièt de demorar neutre e cambièt regularament de camp — ambé succès — segon l'eissida deis operacions. Aquò li permetèt de demorar vescòmte de la vila fins a sa mòrt en [[1239]].</ref>, lo [[Marquesat de Provença]] e lo [[Comtat de Mauguiò]]. Sei possessions indirèctas èran lei comtats o lei vescomtats de [[Lomanha]], de Narbona, [[Roergue]], de Nimes, d'Agde, de Vivarés, de Valentinés e de Diés e lei senhoriás d'Andusa, d'Alès e de Sauve. De mai, lei còmtes de [[Comtat de Fois|Fois]] e de [[Comtat de Comenge|Comenge]] èran sei vassaus per certanei fèus de la region de Tolosa e de son caire, Raimon VI èra tanben lo vassau dau rèi d'Anglatèrra per de quauquei territòris gascons. Ansin, Raimon VI èra lo vassau dau rèi de França per la màger part de sei possessions, lo vassau dau rèi d'Anglatèrra per sei fèus gascons e lo vassau de l'emperaire dau Sant Empèri Roman Germanic per sei territòris provençaus. Òr, au començament dau sègle XIII, lei poders centraus reiaus e imperiaus son relativament afeblits e fòrça alunchats de Tolosa. Aquel alunchament èra tanben renfòrçat per lei conflictes regulars entre França e Anglatèrra. Dins lei fachs, Raimon VI de Tolosa èra donc un senhor independent e lei sobeiranetats dei rèis francés e anglés o de l'emperaire èran solament teoricas. Sa politica èra magerament dirigida vèrs lo melhorament dei relacions ambé lo Reiaume d'Aragon. De [[1198]] a [[1205]], capitèt d'establir una patz solida renfòrçada per una tièra de maridatges entre lei dinastias dei dos estats. Raimon VI esposèt la sòrre dau futur [[Pèire II d'Aragon]]. Un segond maridatge foguèt tanben previst entre [[Sancia d'Aragon]], segonda sòrre de Pèire II, e lo futur Raimon VII. En [[1204]], aqueu dispositiu foguèt completat per la signatura d'un tractat d'aliança defensiva entre lei còmtes de Tolosa, de Provença e lo rèi d'Aragon. Au nivèu religiós, lo còmte tolosenc èra catolic mai pas vertadièrament pertocat per la lucha còntra l'eresia catara presentada dins sei territòris. === Lo Comtat de Fois === [[Fichièr:Territòris dau còmte de Fois 2.png|thumb|right|Territòris de Ramon Rogièr de Fois coma vassau dau rèi d'Aragon (jaune) e vassau dau còmte de Tolosa (verd).]] {{veire|Comtat de Fois}} Lo Comtat de Fois èra dirigit dempuei [[1188]] per [[Ramon Rogièr de Fois]] que reinèt sus lo bacin d'Arièja e teniá quauquei fèus au sud de la cadena pirenenca. En [[1191]], participèt a la Crosada dau rèi [[Felip August]] e se distinguèt ai [[sètge d'Ascalon (1189-1191)|sètges d'Ascalon]] e de [[sètge de Sant Joan d'Acre (1191)|Sant Joan d'Acre]]. En [[1209]], lo rèi [[Pèire II d'Aragon]] li donèt quauquei fèus vèrs [[Capcir]] e un maridatge permetèt d'aumentar la talha dau Comtat ambé quauquei vaus de la region d'[[Andòrra]]. Au nivèu politic, lo principat èra un fèu dau [[Reiaume d'Aragon]] e l'influéncia d'aqueu darrier i èra importanta. Au nivèu religiós, lo catarisme i èra fòrça present. Mai d'un membre de la noblesa e de la familha dau còmte Ramon Rogièr foguèron de cresents catars. Certanei familhas nòblas de la region, coma lei Mirapeis, anavan donc logicament venir d'advèrsaris acarnats de la Crosada puei de l'Inquisicion catolica<ref>Per exemple, [[Pèire Rogièr de Mirapeis]] foguèt lo cap militar de la garnison de Montsegur durant lo sètge de 1243-1244, siá quinze ans après la fin oficiala de la Crosada.</ref>. En fòra de sei ligams grands ambé l'eresia, lo còmte Ramon Rogièr èra tanben un advèrsari determinat de la ierarquia catolica persecutant regularament leis establiments religiós locaus. Durant la Crosada, lo Comtat de Fois foguèt donc un deis enemics principaus dei Crosats e sei tropas participèron a la màger part dei campanhas. === Lei possessions Trencavèl === [[Fichièr:Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png|thumb|right|Territòris Trencavèl coma vassau de Tolosa (verd) e vassau d'Aragon (jaune).]] Lei possessions Trencavèl son dirigidas per [[Ramon Rogièr Trencavèl]], nebòt de Raimon VI, qu'es lo cap d'un estat compausat de fèus dependent dau còmte de Tolosa e dau còmte de Barcelona, títol tengut per lo rèi d'Aragon. [[Ramon Rogièr Trencavèl]] èra lo vassau d'Aragon per la vescomtat de Carcassona e aqueu de Tolosa per lei vescomtats de Besièrs e d'Albi e la senhoriá de Rasés. Dins lei fachs, aprofichant lei conflictes entre Aragon e Tolosa, lei possessions Trencavèl tènon una autonòmia granda e la patz negociada per Raimon VI ambé Pèire II a pas menaçat aquela posicion. Au nivèu religiós, es, ambé [[Ramon Rogièr de Fois]], lo senhor occitan pus compromés ambé lo catarisme car, se demorèt catolic, una partida granda de sei vassaus o de seis oficièts principaus èran catars. Son paire èra estat ja excomunicat en [[1178]] en causa de la persecucion de l'evesque d'Albi. Au nivèu politic, certanei vilas coma Besièrs tenián d'autonòmias importantas e èran fòrça desirosas de gardar lei sieunas institucions. L'arribada dei Crosats va donc prefondament turtar lei valors aquela societat e un nombre grand d'advèrsaris de la Crosada o de chivaliers faidits venguèron donc dei territòris Trencavèl. === Lo Reiaume d'Aragon === [[Fichièr:Territòris dau reiaume d'Aragon.png|thumb|right|Possessions dirèctas (blau sorn) e indirèctas (blau clar) dau rèi d'Aragon.]] {{veire|Reiaume d'Aragon}} Lo Reiaume d'Aragon foguèt dirigit per Anfós II d'Aragon fins a [[1196]] puei per son fiu [[Pèire II d'Aragon]]. Dempuei [[1068]], aqueu reiaume èra vengut lo vassau volontari de la Papautat. Pasmens, aqueu ligam èra solament teoric e aviá subretot un ròtle politic per leis afaires estrangiers dau reiaume que son pensament principau èra la Reconquista còntra leis estats musulmans dau sud de la peninsula espanhòla. Ansin, de legislacions fòrça duras èran regularament adoptadas per lei sobeirans aragonés còntra leis eretics mai demorèron sensa aplicacion vertadiera. En [[1137]], lei còmtes de Barcelona venguèron rèi d'Aragon per maridatge formant un estat poderós dins lo nòrd-èst d'Espanha. De mai, aquel estat teniá un nombre important de fèus au nòrd dei Pirenèus en [[Provença]], en [[Gavaudan|Gevaudan]] e en Gasconha. Lei Comtats de Comenge e de Fois èran sei vassaus e l'influéncia dau senhor dins sei regions èra pas solament nominala. En [[1204]], lo maridatge de Pèire II ambé l'eiretiera dau principat de Montpelhièr li permetèt de prendre possession d'un dei fèus pus rics de Lengadòc. L'aliança concluda ambé lo Comtat de Tolosa permetèt a Pèire II de se concentrar sus sei [[frontiera]]s sud. Ansin, en [[1212]], sa victòria a [[Batalha de Las Navas de Tolosa|Las Navas de Tolosa]], que marquèt lo començament de la fin per la preséncia [[islam|musulmana]] en [[Espanha]], li donèt un prestigi immens dins tota la Crestianitat. === L'influéncia dau Reiaume de França === [[Fichièr:França-Aragon-Principats occitans 1180.png|thumb|right|Extension dau domeni reiau francés (blau), dei possessions dirèctas e indirèctas d'Aragon (jaune) e dei territòris dei senhors occitans pertocats per la Crosada (verd) vèrs la fin dau sègle XII.]] A la fin dau sègle XII e au començament dau sègle XIII, l'influéncia francesa dins lei principats occitans èra venguda fòrça limitada en causa de l'alunchament de la capitala e de l'afebliment dau poder reiau après l'afondrament de l'[[Empèri Carolingian]]. Se lo domeni reiau aviá aumentat dins lo corrent dei règnes precedents, lei possessions dirèctas de Felip August èran encara limitadas e lei senhors tolosencs èran entre lei vassaus pus poderós dau Reiaume de França. Ansin, lei còmtes de Tolosa prestavan plus l'omatge per sei fèus e lo rèi de França i gardava donc solament un drech de senhoriá qu'èra teoric. D'autra part, la politica de Felip August regardava lei frontieras nòrd dau reiaume e la lucha còntra l'influéncia anglesa que son rèi teniá divèrsei fèus sus lo continent. Ansin, lo rèi francés èra gaire desirós d'entraïnar una reaccion ostila dau rèi aragonés en causa d'un desplaçament de tropas vèrs lo sud dins de fèus teoricament francés mai independents ''de facto'' coma aquelei dau còmte de Tolosa e dins de fèus dependent de la corona aragonesa coma aqueu de la [[Vescomtat de Carcassona]]. De mai, lei relacions diplomaticas entre França e Roma èran marridas en causa de l'afaire dau divòrci mancat de Felip e de pretencions d'aqueu darrier a prepaus de son autoritat sus la Glèisa Francesa. Una intervencion papala dins leis afaires de fèus teoricament francés èra donc pas desirabla per lo rèi. Fins a la fin de son rèine en [[1223]], [[Felip August]] demorèt donc un opausant, au mens passiu, a la Crosada e l'obtencion de son autorizacion per lo mandadís de nòbles francés dins lo sud foguèt un pretzfach malaisat per la diplomàcia papala. === L'influéncia dau Reiaume d'Anglatèrra === Per sei drechs senhoriaus dins lo sud-èst de la [[França]] modèrna, lo rèi d'Anglatèrra aviá tanben d'interés de tenir còntra la Crosada. Lo còmte de Tolosa èra son vassau teoric per quauquei fèus e de ligams existián entre lei senhors tolosencs e lei senhors gascons. Au nivèu religiós, l'eresia catara èra quasi inexistenta dins lei territòris relevent dau rèi d'Anglatèrra. Ansin, lei regions gasconas seràn utilizadas per lei dos camps, mai magerament per lo camp occitan, per recrutar de renfòrç. Per lo rèsta, Anglatèrra èra ja pron ocupada per sei relacions conflictualas ambé lo rèi de França e la neutralitat foguèt generalament l'actitud de son govèrn. === L'influéncia dau Sant Empèri Roman Germanic === {{veire|Sant Empèri Roman Germanic}} Coma Anglatèrra, lo Sant Empèri Roman Germanic èra lo senhor teoric d'una partida dei fèus pertocats per la Crosada, especialament dins lei regions provençalas e daufinesas. Pasmens, lo poder centrau de l'Empèri èra relativament feble per compelir la politica de sei vassaus e subretot ocupat per lo conflicte ambé la papautat per lo contraròtle dei vilas dau nòrd d'[[Itàlia]]. L'emperaire germanic demorèt donc neutre dins lo conflicte permetent lo recrutament de volontaris per lei dos camps dins lei territòris imperiaus. == Lei causas == Lei causas de l'entraïnament de la Crosada deis Albigés foguèron una mescla de factors entre la volontat papala d'anientar l'eresia catara, l'indiferéncia deis autoritats senhorialas o eclesiasticas a sei demandas e lo desvolopament continú dau catarisme dins la region maugrat leis esfòrç de divèrsei missions de predicacion catolica. D'efèct, tre son eleccion coma papa, [[Innocenci III]] assaièt sensa succès de suscitar una reaccion armada dei senhors occitans per reprimir lo catarisme. En fàcia d'aquela revirada, adoptèt una politica tenent tres principis : * lo mandadís de missions de predicacion dirigidas per de legats per convertir leis eretics. * l'epuracion dau clergat locau per s'assegurar un sostèn locau a seis iniciativas. * la formacion d'una expedicion militara motivada per la confiscacion dei bens deis eretics e de sei protectors. Lo premier ponch aguèt un succès limitat en causa de la corrupcion fòrça importanta dau clergat occitan. Lo segond aguèt tanben un succès limitat en causa de la resisténcia d'unei prelats locaus, fòrça corromputs, a l'idèa d'abandonar sei cargas. Enfin, l'organizacion d'un Crosada se turtèt pendent dètz annadas a l'oposicion dau rèi de França que refusèt d'autorizar una intervencion dirècta de la Glèisa Catolica dins leis afaires intèrns de son reiaume, i comprés dins de regions qu'èran independentas dins lei fachs. L'assassinat dau legat [[Pèire de Castelnòu]] permetèt de cambiar aquela situacion e d'acusar lo còmte de Tolosa mème se lei pròvas èran inexistentas. Aquò aumentèt la pression per l'organizacion d'una Crosada e Felip August deguèt finalament acceptar en fàcia de la volontat de sa noblesa de formar una expedicion. === Lo desvolopament de l'eresia catara en Occitània === ==== Definicion generala dau catarisme ==== {{veire|Catarisme}} La màger part dei fònts istoricas pertocant la teologia catara foguèron escrichas per d'advèrsaris qu'èran sovent d'una objectivitat limitada. Lei tèxtes autenticament catars son rars e regardan pas totjorn lo domeni de la liturgia. Per exemple, lei tèxts coneguts dau [[concili de Sant Felitz de Lauragués]] an per subjècte principau la delimitacion entre evescats catars de Tolosa e de Carcassona. Ansin, lei documents majors de l'estudi dau catarisme foguèron lòngtemps l'obratge anonim ''[[De heresi catharorum in Lombardia]]'' e aqueu de l'inquisitor dominican [[Ansèume d'Alexàndria]] ''[[Tractatus de hereticis]]''. Au sègle XX, divèrsei descubèrtas permetèron d'enrichir aqueu corpus d'un tractat de teologia catara dich lo ''[[Libre dei dos principis]]'' escrich vèrs [[1250]], d'un tractat pertocant lei rites catars e d'un tractat anomim d'origina occitana datant probablament dau començament dau sègle XII. L'estudi d'aquelei documents mostran que lo catarisme èra un movement crestian [[dualisme|dualista]] basat sus lei tèxts sacrats religiós acceptats per lo Crestianisme e sur certanei liures apòcrifs. En oposicion a la Glèisa Catolica, lei catars destriavan doas formas de creacions : la vertadièra, es a dire aquela dei causas que son realament, aquela de Dieu, de l'esperit blos ; la segonda èra aquela dei causas qu'an pas d'existéncia vertadièra, que i èra inclús lo monde vesedor, apariat au nonrés. Per elei, lo monde fisic èra doncas vodat au patiment, a la violéncia e au mau. Per arribar a aquela conclusion, la teologia catara part dau principi que Dieu, qu'es un èstre perfèct, a pas poscut crear d'èstre capable de pecar, çò que seriá una pròva d'imperfeccion. De mai, per la mema rason, Dieu a tanben pas poscut concebre un [[liure arbitri]] considerat coma la possibilitat de pecar d'un biais volontari. Es donc que sa creacion a pas poscut empachar l'emergéncia de condicions favorablas au mau. La perfeccion de Dieu lo rendent innocent de l'existéncia e de la formacion dau mau, es donc que lo principi d'aqueu darrier existís d'un biais independent. La posicion, la poissança e lo nom d'aqueu principi marrit foguèron jamai totalament definits per lo catarisme occitan. Èra de còps dich ''« Principi Marrit »'', Demiürg, Enemic, Satan... etc. De mai, lo poder dau principi marrit demorèt tanben gaire clar : opausat a Dieu, a costat de Dieu, d'una poissança egala o leugierament pus febla ? Aquò es probablament lo fach que l'afirmacion dualista dau catarisme foguèt pas completada car per una partida granda dei fidèus, lo Dieu bon es tanben lo Dieu unic e vertadier mentre que l'abséncia de nom clar per lo principi malefic empachèt l'emergéncia de sa divinitat. En revènge, au sen deis elèits e autoritats religiosas dau catarisme, lei posicions dualistas foguèron pauc a pauc afirmadas durant la segonda mitat dau sègle XII. Pasmens, mème se lo dualisme es pas totalament afirmat per la màger part dei catars, aqueu dogme es en oposicion totala au dogme catolic de l'unicitat de Dieu. D'efèct, se la Glèisa Catolica utiliza tanben sovent l'oposicion entre lo Ben e lo Mau, sei concèptes an per limit la poissança totala de Dieu e lo Mau es solament causat per l'utilizacion marrida de la libertat donada per Dieu a sei creaturas. La rompedura dogmatica entre catarisme e catolicisme es donc majora e non conciliabla. D'autra part, au nivèu rituau, lo sauvament de l'arma necessita per lei catars de passar per l'estat religiós avans sa mòrt. La durada dau periòde a pas d'importància. Pasmens, èra relativament similar a l'ideologia dei premiers movements crestians ai sègles I e II. L'intrada dins l'estat religiós se fa gràcias a un [[sacrament]] dich [[consolament]] qu'es un batejament per imposicion dei mans. La recepcion dau consolament deviá èstre un acte volontari e conscient e lo catarisme condamnèt donc lo batejament de novèus-nats per la Glèisa Catolica. Après la recepcion d'aqueu sacrament, l'individu èra dich « Crestian » e sa vida deviá respectar la volontat divina per assegurar lo sauvament de son arma. Per s'aparar còntra la corrupcion de la matèria, la regla teniá especialament de defensas alimentaras, la necessitat de trabalhar de sei mans, la defensa d'utilizar la violéncia, l'obligacion d'ajudar leis autrei « Crestians » e l'obligacion de predicacion. Se, a sa mòrt, l'arma dau cresent es pas pron bòna per jónher Dieu, existiá un sistèma de reïncarnacions dins un autre còrs materiau. La rompedura dei rites catars ambé lei rites catolics dau sègle XII es donc totala e benlèu encara pus importanta que la rompedura dogmatica. ==== Lo bogomilisme e sa difusion dins lo rèsta d'Euròpa ==== [[Fichièr:Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png|thumb|right|Esquèma possible per la difusion dau bogomilisme vèrs lei Balcans e lo rèsta d'Euròpa.]] Lo bogomilisme èra una eresia apareguda vèrs la mitat dau sègle X dins lei regions bulgaras a l'entorn de la vila de Preslav. Èra una doctrina crestiana dualista considerant lo mond materiau coma l'òbra de Satan, condamnant lo batejament deis enfants e lei sacraments catolics. Lei fidèus devián seguir una regla inspirada deis Escrituras Santas defendent especialament de manjar de carn. Divèrseis obratges presentèron lo bogomilisme e sei rites qu'èran fòrça similars ai rites catars. La possibilitat d'una origina bogomila au catarisme es donc relativament seriosa. D'efèct, la predicacion bogomilista permetèt d'espandre aquela religion dins lo rèsta dei Balcans e dins una partida de l'[[Empèri Bizantin]] ai sègles XI-XII. Pasmens, après aqueu succès, lei traças d'una òbra de predicacion importanta existisson pas. En revènge, es possible de seguir lei procès eclesiastics còntra d'eretics dualistas durant aqueu periòde : * vèrs [[1022]], d'eretics foguèron cremats a [[Orleans]] e a [[Tolosa]]<ref name="Roquebert I p.49">'''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]], ''L'épopée cathare - I. L'Invasion 1198-1212'', Editions Perrin (2006), p. 49.</ref> per « [[maniqueïsme]] »<ref>Lo [[maniqueïsme]] èra una religion dualista apareguda au sègle III. Activament combatuda per lo crestianisme fins a sa disparicion, son nom demorèt a l'Edat Mejana per qualificar — e condamnar — d'eretics dualistas. Pasmens, en causa dei limits de la formacion dau clergat e, sovent de l'abséncia d'estudi de la fe eretica, la religion vertadiera de l'eretic èra pas lo [[maniqueïsme]].</ref>. * vèrs [[1028]], un concili foguèt reünit per lo [[Ducat d'Aquitània|duc d'Aquitània]] per luchar còntra lo « maniqueïsme »<ref name="Roquebert I p.49"/>. * vèrs [[1052]], l'emperaire germanic ordonèt de pendre d'eretics dualistas en Saxònia. * vèrs [[1056]], un concili se reüniguèt a [[Tolosa]] per definir certanei reglas de lucha còntra una eresia locala. * vèrs [[1143]], d'eretics dualistas foguèron cremats a [[Colonha]]. * dins leis annadas 1140, una comunautat d'eretics dualistas ben organizadas e pròcha dei rites catars existiá en Champanha. * dins leis annadas 1160, un nombre grand d'eretics dualistas foguèron cremats en [[Alemanha]] ([[Colonha]], Trèva...). Certaneis èran membre d'una ierarquia. Aquela tièra de procès mostra l'expansion e l'organizacion d'una [[eretgia|eresia]] dualista dins l'[[oèst]] d'[[Euròpa]]. Pasmens, la feblesa dei fònts istòrics permeton pas de descriure l'evolucion d'aquela expansion. Lei detalhs de l'introduccion e de l'implantacion d'una eresia dualista en Occitània son mau coneguts e lo ligam ambé lo bogomilisme es donc pas dirèctament establit maugrat lei similituds entre lei dos movements. Pasmens, vèrs la mitat dau sègle XII, l'organizacion dau [[concili de Sant Felitz de Lauragués|concili catar de Sant Felitz de Lauragués]], ambé la preséncia d'unei caps eretics venguts de l'èst d'Euròpa, e la multiplicacion de concili catolics per luchar còntra l'eresia dins lei vilas occitanas, coma aqueu de Montpelhièr en 1162, permeton d'afirmar la probabilitat fòrta d'un ligam ambé lo [[bogomilisme]] e la soliditat dau catarisme dins la region. ==== L'aparicion e l'implantacion de la Glèisa Catara occitana ==== Coma ditz dins lo paragraf precedent, l'aparicion e la formacion de la Glèisa Catara en Occitània es un fenomèn mau conegut en causa dau limit dei fònts istoricas. Pasmens, tre la mitat dau sègle XII, d'elements mostran la preséncia d'un aparelh religiós ja desvolopat e d'una implantacion dins la societat pron fòrta per limitar la volontat de repression deis autoritats localas. Dins aquò, l'extension maximala dau catarisme regardèt un sector limitat d'Occitània. Son airau d'influéncia principau es una zona centrada sus [[Lauragués]] e limitat per [[Tolosa]], lo Comtat de Fois, la region d'Albi e aquela de Carcassona. Dins aquelei territòris, la proporcion de catars, batejats (perfècts) o fidèus simples, èra importanta e podiá de còps agantar 50% localament de la populacion. Lo rèsta demorèt catolic mostrant que lo catarisme venguèt rarament la religion majoritària meme dins lei sectors pus favorables a son desvolopament. Totei lei classas socialas son regardadas per lo fenomèn e lei conversions de membres de la noblesa son ben documentadas. Per exemple, lei funeralhas dau chivalier Ramon de Sant-Pòl en [[1203]] reüniguèron una partida granda de la populacion dau vilatge de [[Sant Pau del Cabdal Jòus]] e un nombre important de chivaliers. Lo cas pus impressionant es aqueu de la familha de [[Ramon Rogièr de Fois]] que sa frema e sa sòrre venguèron cataras. En fòra de [[Lauragués]] e de sei regions vesinas, lo catarisme representava de minoritats religiosas dins lo rèsta dau sud e dau centre d'[[Occitània]]. La repression crosada e catolica mostrèt l'existéncia de comunautats a Besièrs, dins tot lo Lengadòc e dins lo relarg d'Agen. Avans la Crosada, l'organizacion de la Glèisa Catara èra publica. L'unitat de basa èra lo pareu de perfècts car, coma leis Apòstols, lei perfècts devián jamai èstre solets. Cada perfèct aviá donc un sòci e cada perfècta aviá una sòcia. Aquelei pareus se gropan per formar de comunautats pichonas vivent segon la règla catara basada sus la Bibliá. Generalament, aquelei comunautats trabalhan dins un obrador comunautari e un nombre important de catars practican l'artesanat. Aqueleis obradors èran tanben un luòc de socializacion per lei catars e venguèron un otís de predicacion important en fàcia de l'opuléncia dau clergat aut de la Glèisa Catolica. Leis obradors son dirigits per un ancian e uneis obradors son gropas sota l'autoritat d'un diacre. Lo ròtle dau diacre es d'assegurar lo contraròtle de sei fidèus, la liason ambé la ierarquia auta de la Glèisa Catara e lo debanament cada mes de la ceremonia de l'[[aparelhament]]. Aquela darriera èra una ceremonia de confession mutuala. Enfin, au dessús dei diacres, se troba l'evesque catar de la region que teniá dos assistents dichs [[fiu major]] e [[fiu menor]]. A la mòrt de l'evesque, lo premier lo remplaçava, lo segond veniá fiu major e un fiu menor novèu èra chausit entre lei diacres. Aquela organizacion èra relativament pròcha de la populacion e permet d'explicar lo succès dau catarisme en Occitània. En [[1209]], existiá quatre evescats catars e un cinquen foguèt creat en [[1226]]. Ansin, lei princes occitans de la region podián pas luchar — a condicion de supausar una volontat de lo faire — contra lo catarisme sensa considerar lo risc d'una revòuta majora de l'aristocràcia e de la populacion convertidas a l'eresia. Un sentiment de tolerància, ja existent en causa de la preséncia d'unei minoritats jusievas dins la region, se desvolopèt donc per lo catarisme que mai d'un exemple permet d'illustrar. Ansin, a la prima de [[1165]], un collòqui foguèt organizat a [[Collòqui de Lombèrs|Lombèrs]] entre de caps catolics e una delegacion catara en preséncia de Ramon Trencavèl, de la comtessa de Tolosa e dau vescòmte de Lautrec. Se lei conclusions dau collòqui condamnèron — per lo principi — lo catarisme, la delagacion de perfècts poguèt venir e partir liurament sensa dificultat de la part deis autoritats. === La revirada de la repression catolica de l'eresia === ==== La corrupcion dau clergat occitan e la revirada dei missions papalas ==== [[Fichièr:Innozenz3.jpg|thumb|right|Retrach dau papa d'Innocenci III.]] En fàcia dau desvolopament de l'eresia catara, una reaccion deis autoritats localas e de la papautat èran inevitablas. Pasmens, en causa de la conversion au catarisme d'una partida de la noblesa occitana, lei senhors e leis evesques locaus foguèron rapidament desbordats e a partir dau sègle XI, seis iniciativas venguèron raras. Vèrs la fin dau sègle XII, es donc la papautat e lei concilis europèus majors coma aqueu de Latran que va se preocupar sensa succès de la repression de l'eresia. D'efèct, après una tièra de condamnacions, lo catarisme foguèt finalament condamnant oficialament per lo concili de Latran en [[1179]] entraïnant lo mandadís d'una expedicion militara còntra [[La Vaur (Lengadòc)|La Vaur]] en [[1181]]. De son caire, lo clergat locau acomencèt ges d'accions pus importantas que la transmission formala dei consignas dau concili de Latran a sei subordenats. En fach, leis accions pus seriosas còntra lo catarisme acomencèron quand [[Innocenci III]] venguèt papa lo 8 de genier de [[1198]]. En abriu de 1198 puei tornarmai en [[1199]], lo papa mandèt son conselhier e confessor Rainier e un monge dich Gui per organizar la lucha còntra leis eretics e sei protectors ambé lo sostèn dei senhors locaus. Tre lo començament, l'apèu dau papa desvolopèt dos concèptes centraus de la Crosada deis Albigés. Lo premier èra la confiscacion dei bens deis eretics e de sei protectors. Lo segond èra lo drech de la papautat d'iniciar una Crosada sensa lo sostèn deis autoritats dau país. Pasmens, aqueu premier assai s'acabèt per una revirada rapida en fàcia de l'oposicion de l'aristocràcia occitana e l'indiferéncia de la màger part dau clergat superior qu'èra normalament la relèva de la volontat papala a l'escala regionala. L'indiferéncia d'aqueu clergat èra causada per sa corrupcion granda dei preocupacions politicas e financieras de sei caps. Ansin, leis evesques de Carcassona, de Narbona, de Besièrs, de Vence, de Vivièrs, de Tolosa èran pauc segurs. Dins certanei cas, lor conducha èra vertadierament escandalosa. Per exemple, l'evesque de Tolosa Ramon de Rabastens utilizèt la corrupcion per venir lo cap d'un evescat, ja roïnat per son predecessor, e aprofichèt lei revenguts de sa posicion per una guèrra privada. De son caire, l'evesque de Narbona, cap de la màger part deis evescats occitans, cumulava lei beneficis, demandava un pagament per confirmar leis eleccions eclesiasticas de son diocèsi, teniá un grop de mercenaris personaus e èra regularament a la caça o ambé sei mestressas. Lo papa ordonèt sa deposicion en [[1203]] que l'evesque refusèt. En [[1205]], capitèt d'obtenir un relambi per corregir sa conducha que se melhorèt finalament pas. En 1207, una deposicion novèla aguèt pas plus de succès. Se lo cas de l'evesque de Narbona es un cas extrèm, la corrupcion granda dau clergat occitan èra generalizada. Èra un avantatge major per la propagacion dau catarisme. D'efèct, entre l'opuléncia d'un clergat desinteressat dau sòrt de sei fidèus e de perfècts vivent de sei mans dins d'obradors relativament paures, la populacion èra necessàriament pus favorablas ais eretics. Lo fast dei missions papalas èra tanben raprochat per leis abitants d'aquela corrupcion. Pasmens, en causa de l'abséncia de volontat d'intervenir de la part dei senhors occitans, la papautat a pas d'autra solucion. Lei mandadors cargats de suscitar una reaccion còntra l'eresia van donc se succedir. En [[1203]], [[Pèire de Castelnòu]] e Raols de Fòntfreja foguèron mandats a Tolosa. Obtenguèron gaire de resultats. Sota la condicion de respectar leis institucions de Tolosa, obtenguèron un sagrament de fe catolica deis abitants e deguèron quitar la vila. L'annada seguenta, participèron a un collòqui organizat per Pèire II d'Aragon entre catolics, vaudés e catars. Lei doas eresias foguèron condamnadas per lo principi e lei delegacions vaudesas e cataras partiguèron liuras. En [[1206]], un concili reüniguèt 600 perfècts a Mirapeis sota la proteccion de 35 senhors de la region. La revirada èra donc totala per lei legats de la papautat. ==== La predicacion dominicada e l'oposicion de Felip August a l'organizacion d'una expedicion militara ==== [[Fichièr:Fra Angelico 052.jpg|thumb|right|Representacion de Sant Domenge.]] [[Fichièr:Sceau_de_Philippe_Auguste._-_Archives_Nationales_-_SC-D157.jpg|thumb|right|Representacion de Felip August sus un sagèu.]] Après la revirada dei legats Pèire de Castelnòu e Raols Fòntfreja, lei monges [[Diego d'Osma]] e lo futur [[Domenge de Guzmán|Sant Domenge]] foguèron mandats per lo papa per crestianizar la region Osma. En camin, faguèron una pausa a Montpelhièr onte poguèron discutir ambé lei dos legats. Constatant l'error de l'opulància dei legats e de sei discors menaçants, prepausèron de donar una forma novèla a la predicacion còntra lo catarisme. Partiguèron donc coma de mendicants ambé lei legats dins lei vilatges de la region. Innocent III aprovèt aqueu metòde e un monastèri foguèt bastit a Pàmias en [[1207]]. Se desvolopèt pauc a pauc e la predicacion dominicana obtenguèt de resultats. A la prima de [[1207]], la menaça èra venguda tant importanta que lei caps catars provoquèron un collòqui de doas [[setmana]]s a [[Montreal (Aude)|Montreal]]. Leis arbitres refusèron de designar un venceire au debat mai lei membres de la predicacion s'enardiguèron. Aprofichant l'arribada de monges suplementaris, se devesiguèron en grops pus pichons per visitar un nombre pus important de vilatges. L'accion dei legats èran tanben pus malaisada de susvelhar. Ansin, en abriu de 1207, Pèire de Castelnòu arribèt en dessobte a Tolosa e prononcièt l'excomunicacion de Ramon VI de Tolosa e l'interdich sus sei territòris. Aquò èra liat a l'estrategia d'escalada chausida per lo papa Innocenci III. D'efèct, aqueu darrier confirmèt la senténcia lo 29 de mai. Lei repròches de la papautat còntra Ramon VI èran nombrós. Lei principaus èran : * lo pilhatge d'una partida dau domeni de l'abadiá de [[La Becièira de Candelh|Candelh]]. * l'expulsion de l'evesque de Carpentras. * lo mantenent d'una fòrça de mercenaris. * la preséncia de Jusieus dins l'administracion tolosenca. * la proteccion de l'eresia e son refús d'intervenir per la reprimir. Se Ramon VI refusèt de s'emendar, la sancion èra la mesa en preda de sei fèus. Es a dire que lo premier senhor que conquistariá una partida dei territòris tolosencs podriá se proclamar son senhor legitim. L'objectiu èra de suscitar una expedicion militara de la Crestianitat per anientar l'eresia en causa de la revirada deis apèus a la noblesa occitana. Dins aquò, lo papa se turtèt a l'oposicion dau rèi [[Felip August]] qu'èra militarament ocupat dins lo nòrd de França e opausat a una destabilizacion de la region. De mai, èra tanben opausat a l'intervencion papala dins d'afaires pertocant de fèus teoricament dependent de França coma lo Comtat de Tolosa. Una premiera letra en [[1204]] aviá ja mau capitat d'entraïnar l'intervencion francesa. En [[1207]], Innocent III aguèt tanben ges de succès. En revènge, l'idèa de la confiscacion dei bens deis eretics e de sei protectors i foguèt tornarmai desvolopada e afinada. Òr, es aqueu principi que va permetre la Crosada en [[1209]] e entraïnar l'acarnament dei combats fins a [[1229]]. === L'assassinat de Pèire de Castèlnòu === ==== L'excomunicacion dei territòris tolosencs, sei consequéncias e lo refús d'intervenir de Felip August ==== L'excomunicacion dei territòris tolosencs melhorèron pas lei relacions entre Tolosa e lei legats de la papautat. Au contrari, serán a l'origina de l'assassinat dau legat Pèire de Castelnòu que va dirèctament entraïnar la Crosada l'annada seguenta. D'efèct, lo 14 de genier de 1208, Pèire de Castelnòu foguèt assassinat a [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] dins de circonstàncias mau conegudas après una entrevista achavanida ambé Ramon VI : complòt dirigit per un cap catolic rivau o gèst de venjança d'un chivalier occitan còntra una personalitat aborrida ? Coma Sant Geli èra un territòri tengut per Ramon VI, lo legat [[Arnaud Amalric]] aprofichèt l'ocasion per acusar lo còmte de Tolosa de l'assassinat e se precipitèt rapidàment a Roma per faire son rapòrt au papa e defendre un apèu a la Crosada còntra lo catarisme e sei protectors. En consequéncia, lo 10 de març, Innocenci III publiquèt sa bula famosa cridant a la Crosada còntra lo còmte de Tolosa : ''« En avans ! Chivaliers dau Crist ! En avans recrus coratjós de l'armada crestiana ! Que lo crit universau de dolor de la Glèisa Santa vos entraïna !... »''. Pasmens maugrat la violéncia dau tèxte, un relambi foguèt acordat a Ramon VI per s'emendar. De mai, per s'aparar còntra lo refús de Felip August de sostenir la Crosada, la mesa en preda e la confiscacion dei bens dei protectors d'eretics foguèt confirmada sota resèrva de respectar lo drech de senhoriá superiora dau rèi de França. Pasmens, aquela clausa foguèt totjorn pas sufisenta per obtenir l'acòrd dau rèi. Aqueu darrier acceptèt solament d'intervenir sota doas condicions non acceptablas per Innocenci III : * ordonar una trèva militara entre [[França]] e [[Anglatèrra]]. * anullar la mesa en preda dei territòris de Ramon VI car, segon lo rèi de França, lo papa, qu'èra pas lo senhor de Tolosa, aviá pas lo drech d'intervenir dins leis afaires francés sensa l'acòrd de Felip. Felip August utilizava donc lo drech feodau per empachar una Crosada qu'èra autorizada per lo drech religiós. L'oposicion entre lei doas fònts juridicas permetèt de crear un debat sensa fin e la papautat deguèt donc adoptar una estrategia novèla : acceptar l'idèa d'una Crosada acampant l'aristocràcia francesa sensa la participacion reiala. ==== L'acceptacion reticenta de la Crosada per lo rèi de França ==== En fàcia de l'oposicion de Felip August, Innocenci III decidiguèt de se passar de l'ajuda reiala e de cridar dirèctament la noblesa europèa. De legats foguèron mandats per predicar la Crosada en França. Obtenguèron rapidament de succès e mai d'un nòble èran volontaris per formar l'expedicion. Pasmens, la màger part d'entre elei volián tanben obtenir l'autorizacion de partença dau rèi qu'èra lor senhor. Innocenci III mandèt donc sei legats a París per obtenir au mens sa caucion. La volontat de certanei membres de l'aristocràcia francesa auta d'anar au combat sostenguèron lei legats. Mau capitèron d'obtenir lo sostèn oficiau de la Corona francesa e la Crosada èra pas sota la direccion francesa. En revènge, Felip August finiguèt per donar l'autorizacion a sei chivaliers de jónher la Crosada permetent son entraïnament après dètz annadas d'esfòrç de la papautat per organizar una expedicion militara còntra l'eresia catara. == Lo debanament de la Crosada == === La Crosada dei Montfòrt === ==== La division deis estats occitans per la diplomàcia papala ==== [[Fichièr:Penitence du Comte de Toulouse - France - Annee 1209.jpg|thumb|right|Representacion de la peniténcia de Raimon VI a Sant Geli sus una sieta anciana.]] Au començament de la [[Crosada]], lei principats [[Occitània|occitans]] èran devesits e foguèron pas capables de formar una aliança comuna per s'aparar còntra l'invasion. La [[diplomacia]] [[papa]]la e lei rivalitats ancianas entre senhors [[Occitània|occitans]] aguèron un ròtle dins la formacion d'aquela situacion. D'efèct, de negociacions que se debanèron en [[1208]] entre [[Ramon VI de Tolosa|Ramon VI]] e [[Ramon Rogièr Trencavèl]] permetèron pas d'establir un aliança. Pasmens, la formacion d'aquela aliança èra pas la solucion unica de [[Ramon VI de Tolosa|Ramon VI]] car lo [[papa]] li aviá donat un relambi per acceptar sei demandas, annular l'[[excomunicacion]] e empachar la [[Crosada]] d'atacar sei territòris. [[Ramon VI de Tolosa|Ramon VI]] acceptèt donc d'anar a [[Valença]] onte lei representants dau [[papa]] acceptèron de levar l'[[excomunicacion]] e leis acusacions de protector d'eretics e d'assassinat de [[Pèire de Castèlnòu|Pèire de Castelnòu]]. En cambi, Ramon deviá obeïr ai demandas de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]] dins sa lucha còntra l'[[eretgia|eresia]], corregir lei tòrts causats per sa politica (per exemple lo pilhatge de l'abadiá de Candelh), acceptar l'ocupacion de sept [[castèl|castèus]] de la region de [[Ròse]] e realizar una ceremonia de peniténcia publica a [[Sant Geli]]. Aquela darriera se debanèt lo 18 de junh de [[1209]]. Se lo jurament èra romput, lei sept [[castèl|castèus]] ocupats e lo [[Comtat de Mauguiò]] serián confiscats per la [[papa]]utat enterin que la [[Crosada]] seriá autorizada d'atacar lei principats [[Tolosa|tolosencs]]. Lo 20, Ramon acceptèt donc d'ajudar de son poder la repression de l'[[eretgia|eresia]] sus son territòri e de jónher la [[Crosada]]. En fach, lei dos camps assaièron de s'enganar a Sant Geli. Per [[Ramon VI de Tolosa|Ramon VI]], l'estatut de crosat li permetiá de protegir seis estats còntra la [[Crosada]] e pensava poder empachar la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]] d'intervenir dins seis afaires intèrns per la seguida. Per la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]], Ramon VI èra neutralizat, ço que permetiá de reglar pus aisament lo cas deis estats Trencavèl. Se Ramon VI èra pas fidèu a sei juraments, l'eliminacion de Trencavèl l'empachariá de trobar d'aliats dins la region. Ansin, fin finala, la Crosada se dirigiguèt còntra leis estats de [[Ramon Rogièr Trencavèl]] que deguèt faciar solet l'invasion crosada. ==== La conquista rapida de la vila de Carcassona e sa confiscacion au profiech de Simon de Montfòrt ==== ===== Lei sètges de Besièrs e Carcassona ===== [[Fichièr:Cathars expelled.JPG|thumb|right|Expulsion de la populacion de Carcassona per lei Crosats.]] La Crosada acomencèt la guèrra per una campanha còntra la region d'Agen. Pasmens, coma lo país èra fèu de Ramon VI, lei Crosats se retirèron après quauquei succès iniciaus. Lei combats vertadiers acomencèron a l'èst còntra leis estats Trencavèl. Lo 2 de julhèt, Ramon VI jonhèt la Crosada segon leis acòrds de Sant Geli mai son armada participará pas ai combats. Ramon Rogièr se presentèt tanben au camp crosat per faire sa somission ai legats mai Arnaud Amalric refusèt de lo recebre. Trencavèl deguèt rintrar dins seis estats e preparar sa defensa. Son plan èra de concentrar sei fòrças a [[Carcassona]]. Per aquò, ordonèt a [[Besièrs]] de resistir en esperant son retorn rapid ambé de renfòrç. Lo 21 de julhèt de [[1209]], lei Crosats arribèron a l'entorn de Besièrs. La vila refusèt l'ultimatum d'Arnaud Amalric demandant lo deliurament de dos centenaus de catars que la lista èra l'òbra de l'evesque de la vila que s'èra escapat. Lei motivacions de la ciutat èran lo refús d'abandonar lei privilègis de seis institucions e lo respèct de sa fidelitat a Ramon Rogièr Trencavèl. D'efèct, Besièrs teniá de fortificacions e de resèrvas de manjar importantas per resistir a un sètge. Pasmens, tre lo 22 de julhèt, una temptativa de sortida còntra lei Crosats s'acabèt per un desastre e permetèt ai Crosats d'intrar dins la vila que sa populacion foguèt massacrada. Aquela estrategia de terror capitèt. La presa aisada de Besièrs e son anientament permetèron ai Crosats d'obtenir la reddicion d'unei vilas dei domenis Trencavèl sensa combat. Tre lo 1{{èr}} d'aost, lei Crosats poguèron enceuclar e acomençar lo sètge de Carcassona. S'aquela vila teniá pas encara son sistèma de fortificacion contemporanèu, la ciutat de Ramon Rogièr Trencavèl demorèt una fortalesa malaisada d'atacar dirèctament. Lei Crosats preferiguèron donc ocupar la riba d'[[Aude (riu)|Aude]] per privar la vila e seis abitants d'[[aiga]]. En causa de la calor de l'[[estiu]], la situacion deis abitants venguèt rapidàment marrida e Ramon Rogièr Trencavèl acceptèt de negociar<ref name="Cathar Castles p. 42">Marcus Cowper, ''Cathar Castles: Fortresses of the Albigensian Crusade 1209-1300'', Edicions Osprey Publishing (2012), p. 42.</ref>. Lo debanament d'aquelei negociacions es mau coneguda (rediccion oficiala, captura sospresa de Trencavèl dins lo camp crosat ?). Dins totei lei cas, lo 15, lei Crosats poguèron intrar dins Carcassona e Trencavèl venguèt presonier. Una partida granda de la populacion carcassonesa foguèt fòrabandida e la vila venguèt la basa principala dei Crosats fins a sa reconquista per lei senhors occitans en [[1224]]. ===== La confiscacion dei possessions Trencavèl e sei consequéncias ===== [[Fichièr:Simon IV de Montfort.jpg|thumb|right|Representacion de Simon de Montfòrt.]] Après la presa de Carcassona e la captura de [[Ramon Rogièr Trencavèl]], se debanèt un eveniment que va prefondament cambiar la significacion e leis objectius de la Crosada : la confiscacion dei territòris Trencavèl au profiech de Simon de Montfòrt. Aquel acte èra autorizat per lo drech canonic mai non per lo drech feodau. Va donc crear una situacion juridica complèxa que va venir la fònt de mai d'una revendicacion senhoriala e aumentar l'intensitat e la zona dei combats. D'efèct, segon l'apèu papau a la Crosada, lei bens deis eretics e dei protectors d'eretics devián èsser confiscats e donats ai conquistaires crosats. Pasmens, dins lo drech feodau, aqueu drech èra solament entre lei mans dau senhor superior d'un [[fèu]]. Dins la situacion presenta, èran lei rèis d'Aragon o de França segon la zona considerada. Nomar un senhor novèu de la part dau legat papau podiá donc entraïnar una reaccion ostila d'aquelei darriers. De mai, dins lo cas que lei senhors vassaus legitims de Trencavèl refusèsson de reconoisser lo senhor novèu coma senhor legitim, venián automaticament de rebèls segon lo drech feodau. Faliá tanben considerar que lo senhor novèu seriá tanben en carga de la lucha còntra lo catarisme. Òr, lei ligams dei familhas noblas ambé l'eresia èran tanben una dificultat suplementària e un factor de conflicte. D'efèct, certanei senhors occitans èran capables d'acceptar un senhor novèu mai pas d'atacar de membres de lor familha, que foguèsson fidèus de l'eresia o non. Acceptar la senhoriá dei regions confiscadas èran donc acceptar de venir lo cap d'una region fòrça ostila e de faciar l'ostilitat dei rèis francés e aragonés. Lei senhors francés principaus (Borgonha, Nivèrns... etc) refusèron donc de venir lo senhor dei possessions Trencavèl. Lo cas de la vescomtat de Carcassona èra un problema fòrça malaisat car la senhoriá èra sota la sobeiranetat — teorica — dau [[reiaume d'Aragon]] e la nominacion d'un senhor vassau dau rèi de França èra automaticament una fònt de conflicte ambé Pèire II. Lo senhor qu'acceptèt l'ofèrta dau legat [[Arnaud Amalric]] foguèt donc un baron de la region parisenca dich [[Simon IV de Montfòrt]] qu'èra un senhor pichon, un cap militar experimentat e qu'aviá ren de pèrdre dins l'aventura. Obtenguèt lo sostèn financièr de la Glèisa per contuniar la Crosada car, sensa sospresas, lei vassaus Trencavèl refusèron de lo reconoisser. Ansin, la Crosada venguèt un conflicte feodau. Cada senhor luchant per aumentar la talha de sei domenis o, au mens, lei protegir, lei consideracions religiosas venguèron annèxas o pretèxtes de guèrra. ==== La Guèrra dei Castèus e la generalizacion de la guèrra au Comtat de Tolosa ==== Vengut vescòmte de Carcassona, Simon de Montfòrt deguèt faciar mai d'un problèma. Lo premier foguèt de conquistar sa senhoriá mentre que la màger part dei senhors avián quitat la Crosada e finit lor servici d'ost. Lo segond foguèt d'obtenir la reconoissança oficiala de sa posicion novèla. Enfin, lo tresen foguèt la degradacion dei relacions entre lo senhor de Tolosa e lei legats d'[[Innocenci III]] que va entraïnar la generalizacion dau conflicte. ===== La guèrra dei Castèus ===== La premiera operacion de Montfòrt còntra lei senhors rebèls a son autoritat novèla foguèt dirigida còntra lei [[Campanha de Cabaret (1210)|castèus de Las Tors]]. S'acabèt per una revirada en causa dei defensas naturalas importantas de la region e de la manca de tropas. Après l'estiu, una partida de zonas ocupadas se revòutèt e lei Crosats duguèron faciar un sètge malaisat a [[Sètge de Puègserguièr|Puègserguièr]] mentre que la garnison de [[Sètge de Miramont|Miramont]] èra massacrada. Durant aqueu periòde, se fau notar la mòrt de Ramon Rogièr Trencavèl lo 10 de novembre de 1209. Aquò èra una novèla bòna per Montfòrt car l'eiretier Trencavèl èra un enfant e donc pas encara una menaça dirècta còntra son rèine. En fàcia d'aquelei dificultats, Montfòrt deguèt esperar la prima de 1210 per obtenir lo renfòrç dei senhors venguts faire lor servici d'ost. D'efèct, durant tot la guèrra, lo nom de Crosada donat a l'expedicion permetèt d'atirar un nombre important de tropas desirosas d'obtenir leis indulgéncias papalas promesas per la lucha còntra l'eresia. Meme se lei combats de l'annada èra pas destinat a la destruccion dau catarisme, aquò permetèt totjorn ai partisans de Montfòrt d'obtenir de renfòrç regulars. Una ofensiva, dicha « Guèrra dei Castèus », poguèt donc èstre organizada còntra lei vassaus pus poderós de Trencavèl qu'èran replegats dins sei castèus e totjorn fidèus au « senhor naturau » de la region. Lei sètges foguèron malaisats mai s'acabèron per de victòrias que permetèron de neutralizar de senhors poderós e de cremar quauquei desenaus o centenaus de catars<ref>François Guizot, ''Pierre de Vaux-Cernay. Histoire de l'hérésie des Albigeois'', Edicions J.-L.-J. Brière (1824), p. 98.</ref><ref>Marcus Cowper, ''Cathar Castles: Fortresses of the Albigensian Crusade 1209-1300'', Edicions Osprey Publishing (2012), p. 44.</ref>. Lo premier foguèt aqueu de [[Sètge de Menèrba|Menèrba]] que se debanèt dau 15 au 22 de julhèt de 1210. Lo segond foguèt lo [[sètge de Tèrmes]] que se debanèt dau 1{{èr}} d'aost au 23 de novembre. Aquelei succès entraïnèron la rediccion sensa combat d'unei senhors occitans coma Pèire Rogièr de Ventajor o de vilas coma [[Castras]]. Una partida granda dei possessions Trencavèl èra donc conquistada quand lo començament de l'ivèrn entraïnèt la fin de la Crosada. ===== La rompedura entre la Crosada e lo Comtat de Tolosa ===== [[Fichièr:ArnoldAmaury.jpg|thumb|right|Representacion d'Arnaud Amalric.]] Mentre que Simon de Montfòrt menava lei sètges de Menèrba e de Tèrmes, lei legats papaus acomencèron tornarmai de s'ocupar de l'eresia dins lei possessions tolosencas. D'efèct, [[Arnaud Amalric]] e son luòctenent èran persuadits que Ramon VI èra un eretic e un protector d'eretic fòrça dangerós car capable, gràcias a sa diplomàcia, d'enganar lo papa. Durant l'annada 1210, lei legats s'ocupèron de descreditar lo còmte tolosenc e de trobar de pretèxtes per estendre la guèrra ais estats de Ramon VI. I capitèron entraïnant la rompedura de la papautat ambé lo Comtat de Tolosa e la generalizacion de la guèrra. Pasmens, trobar de pretèxtes per entraïnar una guèrra còntra Ramon VI èra aisat. D'en premier, lei juraments de Sant Geli èran estats pas respectats. De mai, es verai que lo còmte e la populacion tolosenca protegissián totjorn leis eretics de la vila, causa sufisenta per atacar e confiscar lei domenis Trencavèl. Per lei legats, la dificultat vertadiera èra de crear una situacion juridica e diplomatica pron complèxa per empachar la diplomàcia tolosenca d'arrestar lo conflicte. Per aquò, lei legats van durbir un concili a Sant Geli per acomençar oficialament lo procès canonic dau còmte. Dins aquò, coma lei juraments de Sant Geli èran pas encara respectats, lo concili foguèt immediatament suspendut e Ramon VI tornarmai excomunicat. Puei, lei legats organizèron una campanha de denigracion sistema de Ramon VI auprès d'Innocenci III. Enfin, assaièron d'obtenir la neutralitat dau Comtat de Fois e dau Reiaume d'Aragon per la guèrra de venir. Enfin, l'etapa darriera foguèt de provocar una declaracion de guèrra de la part de Ramon VI. Un ultimatum li foguèt donc mandat per li ordonar d'ajudar la Crosada dins la repression dau catarisme dins seis estats en cambi d'una partida dei bens sasits ais eretics. Òr, Ramon VI aviá ni lo poder ni l'enveja de se batre còntre sei vassaus. L'ultimatum foguèt donc refusat. A l'iniciativa dei legats, lo concili poguèt donc establir una tièra d'exigéncias suplementàrias e encara mens acceptablas coma la destruccion dei fortalesas dau Comtat, la partença de Ramon VI per lei Luòcs Sants... etc. Aquò marquèt la rompedura oficiala entre Tolosa e la Crosada. A la fin de l'annada 1210, lei dos camps poguèron se preparar. D'un caire, la difusion publica d'aquelei condicions renfòrcèt l'ostilitat dei populacions tolosencas còntra la Crosada e dei vassaus o aliats de Ramon VI. De mai, lo rèi d'Aragon èra tanben espantat deis exigéncias dau concili e aquò va permetre d'establir lei condicions favorablas a l'intervencion aragonesa de [[1213]]. De l'autre caire, la politica dei legats èra favorabla ais ambicions de Simon de Montfòrt desirós de formar a son profiech un fèu important. ===== L'isolament e lei dificultats militaras de Tolosa ===== Après la rompedura de [[1210]] entre la Crosada e Tolosa, Simon de Montfòrt poguèt aprofichar lei renfòrç de la prima de 1211 per s'atacar ai possessions de Ramon VI. Pasmens, la campanha d'aquela annada s'acabèt per una revirada dei Crosats que deguèron esparar 1212 per ocupar la màger part dau Comtat de Tolosa e isolar sa capitala. En març, la premiera operacion importanta foguèt lo [[sètge de La Vaur]] per lei Crosats. Ramon VI renfòrcèt la garnison e la batalha s'acabèt solament lo 3 de mai per lo chaple dei faidits de la garnison e la cremada de tres o quatre centenaus de catars capturats<ref>Georges Bordonove, ''La Tragédie Cathare'', Edicions Pygmalion – Gérard Watelet (1991), pp. 207-212.</ref>. Lo camp tolosenc foguèt pas capable d'intervenir en causa de divisions intèrnas entraïnadas per l'evesque de Tolosa Folque de Marselha. Aqueu darrier èra vengut evesque de la vila quauqueis annadas avans la Crosada a l'iniciativa de la lucha còntra la corrupcion dau clergat occitan d'Innocenci III. Èra un partisan absolut dau papa e capitèt de crear un movement de catolics fanatics desirós de luchar ai costats dei Crosats. La segonda informacion d'importància dau sètge foguèt l'intrada en guèrra dau còmte de Fois que massacrèt una armada d'un milièr de crosats alemands a [[Batalha de Montjèi|Montjèi]]<ref>Georges Bordonove, ''La Tragédie Cathare'', Edicions Pygmalion – Gérard Watelet (1991), pp. 209-210.</ref>. Après lo succès de La Vaur, Montfòrt ataquèt la region de Montjèi per punir leis abitants aguent ajudats lo còmte de Fois dins son ataca. Puei, lei Crosats ataquèron [[sètge de Montferrand|Montferrand]], posicion defensiva importanta. Lo comandant de la garnison èra [[Baudoïn de Tolosa]], fraire de Ramon VI, que preferiguèt traïr e venir vassau de Montfòrt. Lei Crosats assaièron donc d'assètjar dirèctament [[Sètge de Tolosa (1211)|Tolosa]] (15-29 de junh de 1211) mai la temptativa foguèt rapidàment replegada. Montfòrt assaièt alora de pilhar lo Comtat de Fois e foguèt finalament ragantat a [[Batalha de Castèlnòu d'Arri (1211)|Castèlnòu d'Arri]] onte se debanèt una batalha indecisa. Militarament desfach per la cavalariá pesuca francesa, lo còmte de Fois, ajudat per Ramon VI, difusèt la novèla de la mòrt de Montfòrt entraïnant unei revòutas e entraïnant la retirada de Montfòrt fins a la prima seguenta. La campanha de 1212 acomencèt ambé l'arriba dei renfòrç de la prima. Lo mes de març foguèt marcat per lo [[sètge de Sant Marcèu]] e un succès defensiu dei senhors occitans. Pasmens, lei renfòrç permetèron a Montfòrt de reconquistar en quauquei setmanas una partida granda dei zonas perdudas l'annada precedenta. En mai, lei Crosats prenguèron [[Sètge de Sant Antonin|Sant Antonin]] e poguèron aprofichar la traïson de l'evesque d'Agen per ocupar lo relarg de la vila. Simon i recebiguèt lo jurament de fidelitat deis abitants mostrant sa volontat novèla de prendre la plaça de Ramon VI. Puei, mentre que son fraire [[Gui de Montfòrt|Gui]] èra en campanha dins lo sud dau comtat tolosenc per obtenir divèrsei juraments de fidelitat, Simon foguèt blocat fins au mes d'aost per la resisténcia acarnada de [[Sètge de Pena (1212)|Pena]]. Puei, foguèt lo torn de [[Sètge de Moissac (1212)|Moissac]] que capitèt de resistir tres setmanas. Aquela tièra de desfachas tolosencas entraïnèt mai d'una capitulacion suplementària. A la fin de l'annada, Ramon VI ocupava encara solament dos vilas importantas de seis estats : Tolosa e Montauban. Anant alora en direccion dau sud, Montfòrt ocupèt Pàmias, Autariba e Sabardu per empachar lei liasons entre Fois e Tolosa. Ansin, a la fin de l'annada 1212, la posicion militara dei Tolosencs èra venguda fòrça marrida e Ramon VI deguèt trobar d'aliats novèus per cambiar l'equilibri dei fòrças a son avantatge. ==== L'intervencion aragonesa e la formacion de l'Imperi Pirenenc ==== [[Fichièr:Imperi Pirenenc.png|thumb|right|Extension dei possessions aragonesas (verd sorn), dei possessions tolosencas vassalas d'Aragon (verd clar) e dei possessions de Simon de Montfòrt (roge) après leis acòrds entre Pèire II e Ramon VI.]] En [[1212]], [[Pèire II d'Aragon]] èra ocupat per la guèrra dei reiaumes iberics còntra leis estats musulmans dau sud d'[[Espanha]]. En [[1213]], après la victòria de Las Navas de Tolosa, aquela situacion aviá evolucionat e lo sobeiran aragonés poguèt tornarmai s'ocupar deis afaires occitans per prepausar un plan de patz acceptat per la papautat. D'efèct, Ramon VI e Pèire II avián un nombre grand de rasons per s'aliar : * lei doas dinastias èran liadas per una tièra de maridatges. * se Simon de Montfòrt veniá còmte de Tolosa, son omatge e sa dependància au rèi de França, permetriá de restablir l'influéncia francesa dispareguda dempuei au mens un sègle dins lo sud dau reiaume. * lei possessions Trencavèl èran teoricament vassalas d'Aragon. Òr, coma Montfòrt èra tanben vassau de Felip August, lo risc èra important de veire lo passatge definitiu de la vescomtat de Carcassona de l'influéncia aragonesa a l'influéncia francesa. Pèire II decidiguèt donc de prepausar un plan de patz a Innocenci III per reglar lo sòrt de la Crosada. Acceptat par Ramon VI, aqueu plan aprofichèt una campanha de denigrament dei legats e de Simon de Montfòrt organizada per lo rèi d'Aragon per èstre tanben acceptat per lo papa. D'efèct, dempuei lei campanhas de 1211-1212, Innocenci III èra inquiet a prepaus de l'evolucion de la Crosada e deis ambicions personalas de Montfòrt e d'Arnaud Amalric (vengut evesque e duc de Narbona). Lo plan aragonés èra donc una solucion per sortir d'una situacion malaisada. Dins aqueu plan, Ramon VI acceptèt de reconoisser pecats a abdiquèt au profiech de son fiu Ramon VII. Coma aqueu darrier èra encara minor, Pèire II venguèt lo cap provisòri dau Comtat de Tolosa. Dins lo cas que Ramon VII foguèsse jutjat pas digne de venir còmte, sei territòris demorarián sota lo contraròtle de Pèire II. D'autra part, coma d'ara endavant, Tolosa e Carcassona èran vassaus d'Aragon, Pèire II ordonèt a Simon de Montfòrt d'arrestar seis atacas e de gardar solament la possession deis estats Trencavèl. Per legitimar aquel òrdre, Innoncenci III acceptèt de prononciar la fin de la Crosada en genier de 1213 e d'ordonar a Montfòrt de rendre lei vilas tolosencas ocupadas. Au nivèu territòriau, aqueu plan entraïnèt la formacion d'un estat feodau grand, de còps dich Imperi Pirenenc per lei Catalans, gropant lei possessions tolosencas ai fèus dirècts e indirècts dau Reiaume d'Aragon. ==== La batalha de Murèth ==== [[Fichièr:Battle of Muret.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha de Murèth.]] [[Fichièr:Pietro II d'Aragón.jpg|thumb|right|Retrach de Pèire II pintat au sègle XIX per Manuel Aguirre y Monsalbe.]] {{veire|Batalha de Murèth}} Lo plan aragonés foguèt acceptat aisament per lei senhors occitans e una ceremonia d'omatges foguèt organizada a Tolosa lo 27 de genier de 1213. En revènge, aquò marcava la fin deis ambicions de [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]] e deis autrei caps de la Crosada. Maugrat leis òrdres d'Innocenci III, lei Crosats van donc contuniar seis operacions e refusar de reconoisser l'autoritat novèla de Pèire II entraïnant l'intervencion armada deis Aragonés e la [[batalha de Murèth]]. Per refusar lo plan de patz de Pèire II, lei Crosats poguèron utilizar lo drech canonic e considerar que l'ocupacion dei vilas tolosencas èra causada per l'activitat normala de la Crosada e non per una violacion dau drech feodau. Dins lo premier cas, se Pèire II èra maucontent de Simon, deviá s'adreiçar dirèctament a Roma. Puei, Simon de Montfòrt annoncièt sa rebellion còntra Pèire II en causa de la proteccion donada per aqueu darrier ais eretics de la region de Tolosa. Lo clergat occitan favorable ai Crosats foguèt rapidàment reünit par legitimar oficialament aquela estrategia. Enfin, l'òrdre dau papa d'arrestar la Crosada foguèt ignorat sota pretèxte de mandar una ambaissada per demostrar la faussetat dau rèi aragonés. Dins de circomstàncias mau conegudas, aquela ambaissada va capitar d'obtenir l'annulacion de la decision d'Innocenci d'acceptar lo plan aragonés lo 21 de mai. Aqueu còp, foguèron leis occitans e lei catalans qu'ignorèron la volontat papala. Lei Tolosencs ataquèron e prenguèron Pujòl que sa garnison capitulèt après la mòrt de son cap. En aost, Pèire II e una armada importanta se dirigiguèron vèrs Tolosa e s'arrestèron a Murèth. Lo plan de Pèire II èra abil. Voliá aprofichar la « feblessa » de Montfòrt de totjorn venir ajudar lei garnisons crosadas menaçadas d'un assaut o d'un sètge. Decidiguèt d'atirar son enemic vèrs la plaça de Murèth e d'i concentrar totei lei fòrças possiblas per esquichar l'armada crosada. Pasmens, se l'estrategia èra abila, la realizacion tactica foguèt catastrofica<ref>Jonathan Sumption, ''The Albigensian Crusade'', Edicions Faber & Faber (2011), p. 241.</ref>. D'efèct, Ramon VI, qu'aviá ja combatut lei Francés, prepausèt un plan defensiu per desorganizar la cavalariá francesa per la bastida de palissadas per permetre de protegir de soudats equipats d'[[aubaresta]]s. Lei chivaliers aragonés, desirós de cargar còntra la cavalariá pesuca francesa, refusèron aquel idèa. De mai, Pèire prenguèt un pòste riscat dins lo dispositiu catalan. De son caire, Montfòrt aviá gaire de possibilitats e decidiguèt de cargar dirèctament lei chivaliers enemics. Pus leugiers, aquelei darriers èran pus rapids e abils mai mens poderós dins lo cas d'un combat raprochat. L'endemans, lo 13 de setembre de 1213, l'absència de coordinacion entre lei còrs diferents deis armadas occitanas e catalanas aumentèt lo succès francés. Pèire II foguèt rapidàment tuat, probablament per error, e lei chivaliers aragonés, desorganizats, abandonèron lo prat batalhier ambé de pèrdas importantas. Lei còrs de resèrva dau còmte de Tolosa e dau còmte de Comenge foguèron entraïnats dins la desfacha sensa combatre. En revènge, après sa victòria còntra la cavalariá aliada, Montfòrt poguèt atacar l'infantariá tolosenca que foguèt massacrada. Lei pèrdas crosadas foguèron fòrça limitadas mentre que Tolosa perdiguèt unei milièrs d'òmes e la màger part de sei fòrças militaras. ==== La despossession de Raimon VI e la conquista de Tolosa per Simon de Montfòrt ==== La batalha de Murèth e la desfacha aliada entraïnèt la casuda de l'Imperi Pirenenc e l'afondrament de la resisténcia occitana. De negociacions acomencèron entre lei caps crosats (Montfòrt e lei legats), Ramon VI e lo papa per lo contraròtle deis estats tolosencs. S'acabèron per la despossession de Raimon VI e la nominacion de Simon coma còmte de Tolosa. D'efèct, après la mòrt de son rèi, la noblesa aragonesa èra ocupat per la restitucion de l'eiretier de Pèire II que sa garda èra sota lo contraròtle de Montfòrt dempuei genier de 1211. L'Aragon èra donc neutralizat e va plus gaire intervenir dins lo debanament de la Crosada. De lor caire, lei còmtes de Comenge e de Fois èran rintrats dins seis estats. Ramon VI, retirat a Tolosa tre la fin de la batalha, decidiguèt donc d'assaiar de luchar au nivèu diplomatic. Aprofichèt tanben l'alunchament de Simon de Montfòrt vèrs lei regions pròchas de Ròse per suscitar unei revòutas. Lo resultat principau foguèt la captura e l'execucion dau traite [[Baudoïn de Tolosa]]. De son caire, Montfòrt deguèt faciar, maugrat sa victòria, una tièra de dificultats pus importantas que l'agitacion causada per Ramon VI. D'en premier, una demonstracion de fòrças de la noblesa aragonesa vèrs Narbona per recuperar l'eiretier dau reiaume. Maugrat sa victòria de Murèth, Montfòrt preferiguèt negociar e rendre l'enfant. Puei, una ofensiva dau rèi d'Anglatèrra dins lo relarg d'Agen per i restablir sei drechs de senhor superior lesits per leis accions crosadas. La guèrra còntra Tolosa acomencèt tornarmai solament ambé l'arribada dei renfòrç de la prima de 1214. En despiech de la resisténcia acarnada d'unei castèus, Montfòrt conquistèt durant leis annadas 1214-1215 la màger part dau Comtat de Tolosa levat de sa capitala protegida per un òrdre dirèct d'Innocenci III. La lucha diplomatica foguèt decisiva e Montfòrt deguèt i faciar l'activitat importanta de Ramon VI que se desplacèt mai d'un còp per rescontrar dirèctament lo papa. Prepausèt de donar sei tèrras a la Glèisa coma caucion de sa conducha futura còntra l'eresia e obtenguèt son perdon. Pasmens, per lei legats de la Crosada, lei juraments de Raimon VI èran nuls en causa de son inaccion après lei juraments de Sant Gèli. Lei caps religiós de la Crosada, ajudats per un clergat occitan largament renovelat dempuei l'arribada de la Crosada, s'opausèron donc ai decisions dau papa. Après de debats importants, Innocenci III acceptèt finalament de donar la possession provisòria dei territòris tolosencs a Simon de Montfòrt e de definir una decision finala au concili de Latran. Aqueu concili se debanèt dau 11 au 30 de novembre de 1215. L'oposicion a la despossession de Ramon VI obtenguèt lo sostèn dei senhors locaus venguts testimoniar dei desastres de la Crosada, dau papa Innocenci III e dau rèi d'Anglatèrra mai lei legats obtenguèron aisament la majoritat. En revènge, lo principi de la despossession foguèt limitat au Comtat de Tolosa e ais estats conquists per Simon. Lei regions non ocupadas, es a dire lo Marquesat de Provença, demorèron sota lo contraròtle de la Glèisa. Sota reserva d'un comportament digne, Ramon VII ne'n venguèt l'eiretier. === La reconquista occitana === Lo concili de Latran e la mòrt dau papa Innocenci III en julhèt de [[1216]] marquèron la fin de la premiera partida de la Crosada deis Albigés. Lo venceire n'èra Simon de Montfòrt qu'èra reconegut per la Glèisa senhor dei possessions de Ramon Rogièr Trencavèl e de Ramon VI de Tolosa. Pasmens, lei decisions de Latran foguèron pas acceptadas per la màger part dei populacions localas ni ben segur per Ramon VI e son fiu Ramon VII. Dempuei lo Marquesat de Provença e lo Comtat de Fois, van organizar una revòuta generalizada dei possessions novèlas de Simon IV de Montfòrt. La mòrt d'aqueu darrier au sètge de Tolosa foguèt un còp decisiu mandada a la Crosada que sei caps foguèron plus capables de resistir ai revòutas localas e ais ofensivas dei senhors occitans menadas per lei còmtes de Tolosa e de Fois. Ansin, en [[1224]], totei lei territòris ocupats per lei Crosats dempuei 1209 foguèron reconquists e lei Montfòrt expulsats de la region. ==== Lei succès provençaus de Raimon VII ==== Après lo succès militar e sa reconoissança diplomatica per lo concili de Latran, Simon de Montfòrt deguèt contentar la condicion iniciala de la Crosada definida per lo papa d'Innocenci III de pas lesir lei drechs dei senhors superiors dei fèus confiscats ais eretics e ai protectors d'eretics. Per aquò, deviá donc faire omatge au rèi de França. En abriu de 1216, anèt donc en Normàndia per rescontrar lo rèi Felip August. Aprofichant son alunchament, lo fiu de Ramon VI, lo futur Ramon VII, poguèt organizar una armada novèla dins sei territòris provençaus. Son succès de [[Sèti de Bèucaire|Bèucaire]] e la mesfisança dei Montfòrt per la màger part de la populacion tolosenca li permetèron de durbir un frònt novèu e d'acomençar tornarmai la guèrra. L'organizacion de la campanha acomencèt en febrier de 1216 quand Ramon VI e son fiu èran a [[Marselha]]. Lei consols d'Avinhon lei sostenguèron immediatament e lei dos senhors s'installèron rapidàment dins la vila<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 16-18.</ref>. I obtenguèron lei sostèns suplementaris d'un nombre important de chivaliers dau Marquesat de Provença e de divèrsei senhors provençaus o daufinés coma lo còmte de Valentinés<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 21-27.</ref>. Una armada importanta e ben avitalhada foguèt donc pauc a pauc formada per atacar la ciutat de [[Bèucaire]]. Una garnison francesa dirigida per lo senescau de Simon de Montfòrt, [[Lambert de Thury]], i foguèt blocada dins lo castèu de la vila e l'acuèlh de la populacion per leis assalhidors foguèt trionfau<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 29-43.</ref>. Sota la direccion de Gui de Montfòrt, puei de Simon revengut rapidàment de Normàndia<ref>Durant lo rèine de Felipe August, la Cort de França èra encara itineranta e París èra solament son etapa pus frequenta.</ref>, lei Francés deguèron atacar lei posicions provençalas a l'entorn de la ciutat. Lo combat dirèct entre lei doas armadas s'acabèt per de pèrdas importantas mai cada camp capitèt de tenir sei posicions<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 43-45.</ref>. Lei Francés deguèron donc acomençar lo sètge de Bèucaire mai la novèla de la presa de la vila aviá renfòrçat l'ostilitat deis abitants de la region còntra lei Crosats. L'avitalhament de Montfòrt foguèt donc rapidàment menaçat. En revènge, lei Provençaus dau futur Ramon VII èran avitalhats per de naviris passant Ròse sensa dificultat car lei Crosats avián ges de flòta per l'interrompre. De mai, unei caps occitans de la region de Tolosa o dei territòris Trencavèl, coma Guilhèm de Menèrba, e de renfòrç de vilas provençalas importantas (Arle, Marselha...) jonhèron la revòuta<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 46-48.</ref>. Lo castèu de Bèucaire foguèt donc pauc a pauc menaçat d'un assaut dirèct e de negociacions acomencèron entre lei dos camps : la garnison poguèt quitar desliurament la vila que son contraròtle foguèt abandonat au futur còmte de Tolosa. Aquò representava la premiera desfacha importanta de Simon de Montfòrt dempuei lei campanhas de 1211-1212 e li causèt de pèrdas financieras e umanas importantas. ==== Lo pilhatge e la revòuta de Tolosa ==== Après sa revirada de Bèucaire, Simon de Montfòrt deguèt rintrar dins sa capitala, Tolosa, en causa de menaças de trebols grèus e per restaurar sei finanças. L'operacion se debanèt dins de condicions fòrça marridas e entraïnèt lo pilhatge d'una partida de la ciutat per la garnison francesa puei una revòuta generala menada per Ramon VI e sei partisans. D'efèct, tre que la novèla de l'arribada de Simon foguèsse coneguda per lei caps de la vila, d'emissaris li foguèron mandats per conéisser seis intencions<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), p. 57.</ref>. Foguèron arrestats e aquò entraïnèt un començament de revòuta. Lei Francés perdèron lo contraròtle d'unei sectors de Tolosa<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 60-62.</ref>. Blocat dins lo palais dau còmte, Folque capitèt de negociar una trèva e l'acceptacion de negociacions per Simon e per la populacion. Una assemblada foguèt donc convocada e Montfòrt aprofichèt sa reünion per arrestar lei caps principaus de la populacion tolosenca<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 62-64.</ref>. Puei, se debanèt una operacion de pilhatge novèla e la vila foguèt condamnada au pagament d'una emenda gròssa. Leis institucions tolosencas foguèron tanben abolidas. Simon èra finalament venceire de la revòuta mai la populacion tolosenca oblidèt pas la repression<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 70-71.</ref>. En fòra de Tolosa, lo començament de l'annada 1217 foguèt marcada per de combats frontaliers còntra lei còmtes de Comenge e de Fois a prepaus dau castèu de Montgrenier<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 72-83.</ref>. D'efèct, lo papa novèu [[Honori III]] aviá rendut sei possessions au còmte de Fois e aqueu darrier aviá renfòrçat sei frontieras ambé lo Comtat de Tolosa. Puei, a partir dau mes de mai, Montfòrt mandèt una tièra d'ofensivas còntra lei posicions dei Provençaus dau futur còmte Ramon VII que deguèron abandonar un nombre important de castèus. De mai, ataquèt lo Comtat de Valentinés e obliguèt son senhor de tornar venir neutre dins lo debanament dau conflicte<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 102-112.</ref>. Dins aquò, aquelei campanhas l'alunchèron de Tolosa ont un complòt organizat per divèrsei captaus preparava lo retorn de Ramon VI<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 115-118.</ref>. Amb una armada organizada dins lei Pirenèus, Ramon VI se dirigiguèt vèrs la vila. Après un succès còntra un còrs cargat per Montfòrt de susvelhar lei frontieras ambé lo Comtat de Comenge, intrèt dins la vila lo 13 de setembre de 1218. La populacion se revòutèt tornarmai e lei soudats francés foguèron massacrats. La familha e leis oficièrs de Montfòrt se retirèron dins lo palais fortificat e abandonèron rapidàment la vila<ref>Au contrari dei barris tolosencs, lei fortificacions dau Palais de Tolosa foguèron renfòrçadas per lei Francés per s'aparar còntra una revòuta.</ref>. Ramon VI restabliguèt leis institucions tolosencas e preparèt la vila per resistir a la còntrataca francesa inevitabla<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 122-126.</ref>. ==== Lo segond sètge de Tolosa e la mòrt de Simon de Montfòrt ==== {{article detalhat|Sètge de Tolosa (1218)}} [[Fichièr:Toulouse - Plaque de Simon de Monfort.jpg|thumb|right|Placa contemporanèa a Tolosa marcant lo luòc de la mòrt de [[Simon IV de Montfòrt]] durant lo sètge de la vila.]] [[Fichièr:Amaury IV de Montfort.jpg|thumb|right|Representacion d'Amalric de Montfòrt dins la catedrala de Chartres.]] La revòuta tolosenca e la reconquista de la vila per [[Ramon VI de Tolosa]] entraïnèt una reaccion de Simon de Montfòrt que va acomençar tornarmai lo sètge de la ciutat. Pasmens, en fàcia d'una armada occitana nombrosa e ben protegida per lei fortificacions de la vila, leis operacions foguèron lòngas e malaisadas. Durant l'estiu de 1218, se debanèt l'eveniment decisiu d'aqueu periòde de la Crosada quand moriguèt Simon de Montfòrt durant un assaut. Son successor, son fiu [[Amalric de Montfòrt]], èra un chivalier jove que deguèt se retirar finalament de Tolosa amb una armada crosada afeblida. Tre lo 22 de setembre de 1217, una armada francesa dirigida per [[Gui de Montfòrt]] ataquèt sensa succès lei defensas tolosencas<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 126-127.</ref>. Secutada per [[Rogièr Bernat II de Fois|Rogièr Bernat de Fois]], fiu dau còmte [[Ramon Rogièr de Fois]], deguèt se retirar e esperar l'arribada dei fòrças de son fraire. Aquò permetèt a Tolosa de restaurar sei forficacions que Simon aviá acomençat de destrurre. De mai, de renfòrç militars importantas arribèron dins la vila coma lo còmte de Comenge e sei vassaus o un nombre importants de chivaliers faidits<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 126-136.</ref>. Simon de Montfòrt arribèt en octòbre. Assaièt un premier assaut que foguèt aisament replegat mentre qu'un còrs de chivaliers aragonés dirigit per [[Ramon Rogièr de Fois]] passèt lei linhas francesas sensa dificultat especiala per rintrar dins Tolosa. Simon deguèt donc acomençar lo sètge de la vila per lo segond còp dempuei lo començament de la Crosada. Un camp fòrtament protegit foguèt installat au sud dei barris tolosencs. Pasmens, en causa de l'importància de la garnison, lei Crosats foguèron jamai capables d'enceuclar totalament Tolosa que foguèt donc regularament avitalhada. De mai, lei senhors occitans avián pron de tropas per organizar d'atacas importantas dirèctament còntra lo camp francés<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 136-146.</ref>. L'ivèrn de 1217-1218 marquèt la fin provisòria deis operacions fins a l'arribada dei renfòrç crosats de la prima de 1218<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 156-157.</ref>. Organizats per la frema de Simon e l'evesque de Tolosa [[Folquet de Marselha]], aquelei renfòrç èran fòrça importants e de combats importants acomencèron au mes d'abriu. Dins aquò, lei capacitats militaras tolosencas èran encara pron importantas per empachar l'enceuclament complèt de la vila. La defensa foguèt tanben ajudada per de chavanas e de vengudas deis aigas importantas que destruguèron un nombre grand d'accès utilizats per lei Crosats<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 159-162.</ref>. Lo morau dei Francés acomencèt donc de tombar. Pus grèu, mai d'un senhor vengut dau nòrd èran tanben decebut per la guèrra. D'efèct, a luòga de la guèrra còntra leis eretics descrichas per lei predicators de la Crosada, descubrián un conflicte feodau e una resisténcia acarnada d'una region opausada a la despossession de son senhor legitim<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 167-170.</ref>. En consequéncia, decidiguèron de rintrar tre la fin dau servici d'ost. Aquò entraïnèt donc l'obligacion per Simon de Montfòrt d'atacar Tolosa avans aquelei partenças. L'assaut generalizat comencèt lo 24 de junh de 1218. Se turtèt a una resisténcia gròssa<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 171-174.</ref>. L'endemans, lei soudats de la garnison prenguèron l'iniciativa d'atacar lei fòrças deis assalhidors en fòra de la vila. Fòrça saunós, la batalha s'acabèt per la mòrt de Simon de Montfòrt que sa tèsta foguèt esquichada per lo projectil d'una maquina de sètge tolosenca<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 174-180.</ref>. Son successor èra son fiu Amalric de Montfòrt qu'aviá solament vint ans e teniá pas lei qualitats militaras de son paire<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 181-183.</ref>. Contunièt lo sètge e mandèt un assaut a la fin de junh que foguèt tanben replegat. A partir dau 1{{èr}} de julhèt, la partença dei senhors aguent acabat lo servici d'ost, rendiguèt la posicion crosada fòrça perilhósa. [[Gui de Montfòrt]] capitèt de lo convéncer d'abandonar lo sètge de Tolosa lo 25 de julhèt de 1218 enterin que la màger part d'Occitània se revòuta. ==== La generalizacion de la revòuta occitana e la batalha de Basièja ==== La novèla de la mòrt de Simon de Montfòrt entraïnèt una generalizacion de l'insureccion organizada per Ramon VI e son fiu. L'autor anonim — mai catolic — de la ''[[Cançon de la Crosada|Canso de la Crosada]]'' mostrèt l'estrambòrd causat per aquela novèla dins son vèrs ''« Venc tot dreit la peira lai on era mestiers »''. Enterin que lei Crosats, sostenguts per l'arribada dau fiu de Felip August, ataquèsson Marmanda puei Tolosa per lo tresen còp, lei senhors occitans ataquèron lei posicions crosadas a l'entorn de Tolosa e venguèron reculhir lei juraments de fidelitat de senhors e vilas revòutadas còntra Amalric de Montfòrt. La [[batalha de Basièja]] marquèt la revirada de sa còntra ofensiva e l'armada crosada i perdèt la màger part de sei fòrças. D'efèct, après lo segond sètge de Tolosa, lei senhors occitans e Amalric de Montfòrt dirigiguèron de campanhas dins lo país de Tolosa e de Carcassona per s'assegurar de la fidelitat dei populacions localas. Lei resultats foguèron fòrça favorables ais Occitans que reprenguèron lo contraròtle de la region d'Agen o de vilas coma Pamièrs e Albi. De son caire, Amalric capitèt de reprendre lo contraròtle d'Albi — que cambièt rapidament de camp — de quauquei vilas dau relarg d'Agen e ataquèt lo Comtat de Comenge. En revènge, sei luòctenents o aliats aguèron mens d'astre. [[Jori]] foguèt capturat a [[Sètge de Melhan|Melhan]] e son armada massacrada. Lo prince d'Aurenja foguèt tanben capturat per leis abitants d'Avinhon e tuat. Amalric comencèt lo [[Sètge de Marmanda (1219)|sètge de Marmanda]] quand una armada occitana comandada per Rogièr Bernat de Fois s'embarrèt dins Basièja. Una armada crosada importanta s'i dirigiguèt per faire lo sètge de la vila. Pasmens, l'operacion èra en fach una leca organizada per lei senhors occitans<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 203-205.</ref>. Coma per Murèth, l'objectiu èra d'atraire la cavalariá pesuca francesa còntra de concentracions gròssas de tropas occitanas per l'anientar. En revènge, aqueu còp, un plan foguèt corrèctament establit e seguit. De grops de cavalariá leugiera equipats d'arcs e de lanças secutèron e desorganizèron lei fòrças francesas. Puei, lo rèsta de la cavalariá e l'infantariá occitana s'ocupèron de leis anientar. Après aquela batalha, Amalric de Montfòrt, que va resistir fins a [[1224]], poguèt jamai reünir una armada tant importanta e lei campanhas dei còmtes occitans van donc pauc a pauc reconquistar totei lei territòris perduts dempuei [[1209]]<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 207-208.</ref>. ==== L'intervencion dau Daufin de França e sa revirada ==== [[Fichièr:Louis VIII Marmande.jpg|thumb|right|Representacion dau sètge de Marmanda per lei Francés.]] L'annada de 1219 foguèt marcada per l'intervencion dau Daufin dau Reiaume de França, lo futur [[Loís VIII de França]]. Son intervencion marquèt lei darriereis ofensivas importantas dei Crosats e dei Montfòrt ambé la presa de Marmanda e lo [[Sètge de Tolosa (1219)|tresen sètge de Tolosa]]. Se lei motivacions d'aquela arribada son mau conegudas après un premier passatge brèu en [[1215]], sei consequéncias militaras demorèron limitadas au massacre de la populacion de Marmanda e a una tresena revirada crosada còntra Tolosa. L'arribada dau prince Loís se debanèt quauquei jorns après la [[batalha de Basièja]]. Fòrça importanta, son armada permetèt a Amalric de Montfòrt, menaçat per la destruccion de l'armada mandada a Basièja, de contuniar lo [[sètge de Marmanda (1219)|sètge de Marmanda]]. Lei motivacions de la preséncia dau prince demoran totjorn a l'ora d'ara gaire claras. S'èra un partisan convencut de la Crosada, sa campanha foguèt autorizada per son paire Felip August qu'èra pas conegut coma sostèn fervorós de l'intervencion de la Glèisa dins leis afaires intèrns de son reiaume. Lo motiu principau èra donc probablament, coma en [[1215]], lo besonh d'afirmar l'autoritat reiala dins un principat fòrça inestabla<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 210-211.</ref>. Pasmens, au contrari de [[1215]], Loís aguèt aqueu còp un ròtle militar significatiu dins lo debanament de la campanha de la fin de 1219. D'en premier, renfòrcèt lei fòrças crosadas a l'entorn de Marmanda que demandèt rapidàment de negociar sa rediccion. Pasmens, lo cap de la garnison negocièt lo sauvament de seis òmes en cambi dau drech de pilhar la vila<ref>Michel Roquebert, Le lys et la croix, 1216-1229, Edicions Perrin (2007), pp. 212-216.</ref>. La populacion foguèt donc massacrada e lei Crosats poguèron se dirigir vèrs Tolosa. Lo sètge se debanèt dau 17 de junh au 1{{èr}} d'aost de 1219. Se lei Francés èran pron nombrós per enceuclar totalament la vila, foguèron pas capables de menaçar vertadierament sei barris. Coma en [[1218]], lo morau dei senhors dau nòrd demeniguèt rapidàment car la guèrra aviá pas l'aspèct religiós promés per lei predicators crosats. Sota la pression de sei vassaus, Loís deguèt donc abandonar lo sètge marcant la revirada de son intervencion<ref>Michel Roquebert, Le lys et la croix, 1216-1229, Edicions Perrin (2007), pp. 219-224.</ref>. ==== La fin de la reconquista occitana e la desfacha dei Montfòrt ==== Leis annadas 1220-1224 veguèron l'acabament de la reconquista occitana dei territòris conquists per lei Montfòrt. Lo debanament precís deis eveniments es mau conegut per lei darriereis annadas d'aqueu periòde. Pasmens, son eissida foguèt la capitulacion d'Amalric de Montfòrt que deguèt finalament abondonar lo sud de França per rintrar dins sei domenis de la region parisenca. En fàcia, lei senhors occitans, compres lo fiu de Ramon Rogièr Trencavèl poguèron ocupar tornarmai sei fèus e totei lei succès crosats foguèron annulats fins a l'intervencion dau rèi de França. La premiera operacion importanta d'aquela reconquista foguèt lo [[sètge de Castèlnòu d'Arri (1220-1221)|sètge de Castèlnòu d'Arri]] que veguèt Amalric de Montfòrt assaiar d'enceuclar e de destrurre un còrs occitan important dins la vila<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), p. 238.</ref>. De son caire, lo papa Honori III assaièt de redreiçar l'interés per la Crosada mai la situacion aviá fòrtament cambiat sus lo prat batalhier. Lo clergat occitan acomencèt de prendre tornarmai sei distàncias ambé la papautat e lei renfòrç militars crosats venguèron rars e febles<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 242-248.</ref>. En febrier de 1221, lei Crosats deguèron abandonar lo sètge de Castèlnòu d'Arri. En junh, lo còmte de Fois ocupèt [[Limós]] e [[Fanjaus]]. A la prima de 1222, lo futur Ramon VII capitèt de restaurar sei drechs superiors sus lo Comtat de Gevaudan, Besièrs se revòutèt e una tropa de faidits ocupèt pauc a pauc lei castèus de Lauragués e de Menerbés. Per empachar aquelei progrès, lo papa e sei legats assaièron d'obtenir l'ajuda de Felip August e multipliquèron leis excomunicacions còntra lei vilas revòutadas<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 250-251.</ref>. Dins lo premier cas, Felip refusèt totjorn d'ajudar la Crosada. Dins lo segond, lei mesuras presas foguèron tanben gaire eficaças e magerament motivadas per la desirança de protegir lei fèus e lei possessions de la Glèisa. Au nivèu diplomatic, Amalric de Montfòrt prepausèt a Felip August de li donar sei drechs sus lei territòris Trencavèl e tolosencs mentre que Ramon VI e son fiu prepausèsson de reconóisser la senhoriá dau rèi francés. Dins lei dos cas, lei solucions èran fònts de problemas per Felip August que refusèt lei doas ofèrtas. Preferiguèt reünir un concili per debatre de la question mai sa mòrt lo 14 de julhèt de 1223 arrestèt lo procediment<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 304-304.</ref>. La guèrra contunièt donc e, en [[1223]], Amalric de Montfòrt e sei partisans èran blocats dins la region de Carcassona. Una temptativa de negociacions ambé Tolosa mau capitèt<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 280-283.</ref>. L'autona veguèt lo retorn d'exil de Ramon Trencavèl, fiu e eiretier dau vencut de [[1209]], que son arribada provoquèt l'insureccion dei domenis de son paire<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 308-309.</ref>. Prenguèt Albi, Lombèrs e divèrsei vilas e poguèt jónher Ramon VII e Rogièr Bernat de Fois per lo sètge de Carcassona. Lo 14 de genier de 1224, Amalric e sei darriers fidèus ([[Gui de Montfòrt]], [[Lambert de Thury]]...) deguèron capitular<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 316-318.</ref>. L'endemans, deguèt quitar Occitània ambé seis òmes per sei domenis parisencs marcant la desfacha finala de la Crosada dei Montfòrt. === La Crosada Reiala === La Crosada Reiala foguèt lo darrier periòde de la Crosada deis Albigés caracterizada per l'intervencion dirècta dau rèi [[Loís VIII de França]]. Aquò foguèt entaïnat per la desirança de la Glèisa Catolica de contuniar la lucha còntra lo catarisme e per la cession dei drechs dei Montfòrt au rèi de França per Amalric de Montfòrt. Se debanèt de [[1226]] a [[1229]] e s'acabèt per la victòria militara francesa que permetèt d'impausar la signatura dau tractat de París. ==== La cession dei drechs dei Montfòrt au rèi de França ==== Après la desfacha de Carcassona, lo papa Honori III decidiguèt de contuniar la Crosada e de demandar l'intervencion dirècta dau rèi de França. Dempuei la mòrt de Felip August, aqueu darrier èra Loís VIII qu'èra un partisan e un sostèn ancian de la Crosada. Aqueu darrier aprofichèt tanben l'occasion per assaiar de conquistar a son profiech lei territòris Trencavèl e tolosencs. Un ensems de negociacions ambé lo papa li permetèt donc d'assegurar sei pretencions e de preparar la legitimacion de sa conquista. D'efèct, Loís VIII èra de segur pas opausat a l'idèa de menar la Crosada còntra Tolosa. Pasmens, voliá impausar sei condicions per organizar la Crosada segon seis intencions e demorar lo mèstre dei territòris conquists. Òr, aquò menaçava lei beneficis e lei profiechs importants realizats per la Glèisa en Occitània gràcias ai sasiments de domenis considerats eretics o la creacion d'un impòst especiau creat per Simon de Montfòrt en [[1209]]. De negociacions complèxas aguèron donc luòc entre leis actors diferents de la Crosada <ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 322-366.</ref>: * lei senhors occitans assaièron d'empachar la Crosada Reiala. Per aquò, acceptèron de luchar còntra l'eresia, de normalizar lor relacion ambé lo clergat locau e de jurar de servir la Glèisa. Ansin, lei còmtes de Tolosa e de Fois e lo vescòmte de Carcassona èran tornarmai membres de la Glèisa Catolica e una Crosada èra impossible dins aquelei condicions au nivèu juridic. * Amalric de Montfòrt considerèt que la patz entre lo papa e lei senhors occitans annulèt la cession de sei drechs sus lei regions pertocadas per la Crosada. * lo rèi de França acceptèt oficialament lei negociacions de patz ambé lei senhors occitans e lo refús de sei condicions per lo papa. En consequéncia, refusèt d'intervenir dins lo sud e d'i sostenir l'accion dei legats papaus. * lo papa assaièt de signar la patz ambé lei princes occitans enterin que sei legats contunièsson de convencre Loís VIII d'intervenir per empachar lo redreiçament de l'eresia. La conclusion foguèt trobada quand lo rèi Loís VIII e lo legat [[Romano Frangipani]] decidiguèron de reünir un concili a Bourges per jutjar d'un biais definitiu la question albigesa. Pasmens, i organizèron una leca juridica per prononciar la despossession de Ramon VII<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 367-378.</ref>. ==== Lo concili de Bourges e lo refús d'abdicar de Raimon VII ==== Lo concili de Bourges acomencèt lo 29 de novembre de [[1225]] en preséncia de mai de dos centenaus d'evesques e d'abats francés. L'objectiu èra de jutjar lei princes occitans sospichats d'eresia. Pasmens, l'eissida dau concili èra ja definida per Romano Frangipani e Loís VIII : en cambi de son absolucion, Ramon VII deviá abandonar totei sei territòris au profiech dau rèi de França. Lei prepausicions de Ramon VII au concili de Bourges èran fòrça similara a aquelei de son paire au concili de Sant Gèli en [[1209]]. Acceptèt de jurar totei lei condicions ja impausadas per la Glèisa coma la lucha còntre l'eresia o la lucha còntra lei tropas de mercenaris. En consequéncia, demandèt son absolucion e se declarèt lèst per acceptar totei lei peniténcias impausadas per la Glèisa. Lo concili acceptèt son absolucion mai solament a la condicion de l'abandon de sa senhoriá sus totei seis estats. Aquela condicion èra estada jamai demandada durant lei negociacions entre lo papa e Ramon VII. De mai, per lo premier còp de son istòria, la Glèisa prononciá la despossession d'un senhor li aguent jurar sa fidelitat. De segur, Ramon VII refusèt aquelei condicions entraïnant oficialament l'aplant dei negociacions de patz, son excomunicacion e l'apèu dau concili au rèi de França per restablir la Patz e la Fe dins lo sud de son reiaume. Sensa sospresa, Loís VIII acceptèt mai sièis mes foguèron necessaris per convencre lo rèi d'Anglatèrra e l'emperaire germanic e obtenir la neutralitat d'aqueleis estats. En mai de 1226, l'armada francesa foguèt reünida a Bourges. ==== Lo sètge d'Avinhon e l'afondrament occitan ==== [[Fichièr:Louis VIII le Lion (Jean-Fouquet).jpg|thumb|right|Representacion dau sètge d'Avinhon e de la mòrt dau rèi Loís VIII de França.]] L'arribada dau rèi de França qu'èra lo senhor superior dei senhors occitans amb una armada fòrça importanta entraïnèt l'afondrament de la resisténcia occitana. Levat d'Avinhon qu'organizèt una resisténcia acarnada, leis autrei vilas acceptèron de capitular sensa condicion. Pasmens, la longor dau sètge d'Avinhon empachèt Loís VIII d'atacar Tolosa. Malaut, lo rèi moriguèt lo 8 de novembre de 1226 sensa acabar la conquista deis estats de Ramon VII. D'efèct, tre la fin dau concili de Bourges, sei conclusions entraïnèron unei somissions au rèi francés de vilas e de senhors occitans, i comprés de senhors fòrtament liats au catarisme coma Bernat Oton de Niòrt. Ansin, tre lo mes d'abriu, la resisténcia occitana dins lei regions de Langadòc aviá disparegut e la campanha militara francesa comencèt sensa dificultat fins a Avinhon. La vila èra estada entre lei premierei qu'avián jurat sa fidelitat a Loís VIII. Pasmens, quauquei jorns avans l'arribada dei Francés, una ambaissada mandada per Ramon VII capitèt de decidir lei dos caps de la vila de resistir. Lo sètge se debanèt dau 10 de junh au 12 de setembre de 1226. Lei fòrças de Ramon VII ataquèron l'avitalhament crosat e coma per lei tres sètges de Tolosa, lo morau dei vassaus principaus de França demeniguèt rapidàment. D'un biais generau, participar a una guèrra de despossession còntra un autre senhor èra pas una fònt de motivacion importanta per lei vassaus dau rèi de França. Per exemple, lo còmte de Champanha abandonèt la Crosada tre la fin de son servici d'ost. De mai, divèrseis epidemias causèron la mòrt d'unei soudats e chivaliers crosats. Fin finala, la manca de manjar e d'aiga dins la vila entra£inèt sa capitulacion e l'intrada dei Francés. Après aqueu succès, lei Crosats poguèron donc contuniar vèrs Tolosa sensa trobar de resisténcia. Besièrs e Carcassona foguèron abandonada per Ramon Trencavèl e lei Francés ocupèron lei doas ciutats sensa combat. Pasmens, lo retard causat per lei tres mes de resisténcia d'Avinhon, lei malautiás dins l'armada crosada e lo començament de l'ivèrn entraïnèron l'aplant de l'avançada vèrs la capitala de Ramon VII. Tanben malaut, Loís VIII decidiguèt d'atacar Tolosa a la prima de 1227 mai moriguèt lo 8 de novembre. Son eiretier èra un enfant e la direccion deis afaires occitans foguèt fisada a son cosin [[Humbert V de Beaujeu|Humbert de Beaujeu]] mai la disparicion dau rèi privèt la Crosada de sa legitimat auprès dei populacions occitanas e entraïnèt unei revòutas còntra la preséncia francesa. ==== La mòrt de Loís VIII e sei consequéncias ==== La mòrt de Loís VIII entraïnèt la revòuta dei regions de Limós e de Cabardès e la partença dei senhors francés aguent finit lor servici d'ost. L'armada francesa veguèt donc seis efectius demenir rapidàment per luchar còntra lei doas insureccions e sus lo frònt tolosenc. Leis annadas 1226-1228 foguèron donc caracterizats per un nombre grand de sètges. Ramon VII e seis aliats capitèron de gardar l'armada d'Humbert de Beaujeu alunchada de Tolosa. Pasmens, aqueu darrier capitèt de redurre la resisténcia de Limós e de Cabardès. Vèrs l'estiu de [[1228]], poguèt donc atacar dirèctament lo Comtat de Tolosa. Incapable d'atacar lei barris de la vila, Humbert de Beaujeu decidiguèt de generalizar una politica de pilhatge dei zonas agricòlas dau Comtat. Per de rasons mau conegudas, lei còmtes de Tolosa e de Fois, fòrça combatius après la mòrt de Loís VIII, assaièron pas d'empachar aqueleis operacions. De mai, la garnison de Tolosa assaièt tanben pas d'atacar lei Francés. Ansin, a la fin de setembre de 1228, lo relarg de la vila èra totalament devastat entraïnant la dubèrtura dei negociacions de patz finalas e la fin deis operacions militaras de la Crosada. ==== La dubèrtura de negociacions e la signatura dau Tractat de París ==== {{veire|Tractat de Meus de 1229}} Lei negociacions acomencèron après la signatura d'una trèva entre lei Francés e lei senhors occitans. A l'autona, lei posicions encara ocupadas per lei faidits dins la region de Termenés foguèron evacuats e de discussions foguèron organizadas entre Ramon VII, l'abat de Granselve Eli Guarin e Thibaut de Champagne. Puei, lo sèti dei negociacions foguèt desplaçat dins la region parisenca a Meus. Un premier « tractat » (en fach un tèxte preparatòri) i foguèt signat e lo reglament definitiu, dich Tractat de París, foguèt signat lo 12 d'abriu de 1229 marcant la desfacha tolosenca còntra lo rèi de França. Lei clausas principalas èran : * lo respèct dei juraments ancians ja adoptats a Sant Gèli e a Bourges per Ramon VI e Ramon VII. * d'emenda financieras per Ramon VII au profiech de la Glèisa. * l'obligacion per Ramon VII de partir dins lei Tèrras Santas per luchar còntra lei senhors musulmans. * la creacion d'un sistèma judiciari novèu, que va venir l'Inquisicion, per reprimir lo [[catarisme]]. * la fondacion d'una universitat (institucion fòrça pròcha de la papautat) a Tolosa ai despensas de Ramon VII. * la pèrda de la region de Bas Lengadòc (Nimes, Agde, Bèucaire... etc) au profiech dau rèi de França. * la pèrda dau Comtat de Magalona e dau Marquesat de Provença au profiech de la Glèisa Catolica. * l'annexion dei domenis Trencavèl au Domeni Reiau. * lo maridatge de la filha e eiretiera de Ramon VII ambé lo fraire de Loís IX de França. Aquelei clausas foguèron completadas per una amnistia generala a prepaus deis engatjaments adoptats per cada senhor durant au profiech dei senhors occitans, de l'Ostau Montfòrt o dau rèi de França. Leis eretics ne'n foguèron excluchs. L'objectiu d'aquelei clausas èran d'empachar lo Comtat de Tolosa de restaurar sei finanças per formar una armada novèla e de preparar l'annexion dau Comtat de Tolosa ai domenis dei Capetians. == Consequéncias == === La restauracion de l'autoritat centrala dins lo sud dau Reiaume de França === ==== L'aumentacion dau Domeni Reiau e la preparacion de l'annexion dau Comtat de Tolosa ==== L'aumentacion dau Domeni Reiau es la consequéncia principala dau Tractat de París. Lo rèi poguèt annexar lei vescomtats de Nimes, d'Agde, de Carcassona, de Besièrs, de Lodèva e lei senhoriás d'Andusa, d'Alès e de Sauve. Lei domenis Trencavèl an disparegut e Ramon VII a perdut la mitat de sei territòris. De mai, lo ligam de vassalitat entre lo rèi de França e lo còmte de Tolosa, qu'èra solament teoric en [[1209]], èra d'ara endavant vengut una realitat. Lei capacitats militaras de Tolosa èran tanben fòrtament limitadas ambé la destruccion d'unei sistèmas de fortificacions coma lei barris de la capitala comtala. D'autra part, un ensems de clausas de succession coma lo maridatge de la filha unica de Ramon VII ambé lo fraire de Loís IX de França deviá preparar lo passatge dau Comtat de Tolosa sota lo contraròtle dei Capetians. Coma Ramon VII èra encara jove, de clausas suplementàrias permetèron d'empachar un fiu eventuau de li succedir. Enfin, d'autreis articles dau tractat de París s'ocupèron d'establir de reglas de succession en favor dei Capetians dins lo cas que la filha de Ramon VII o lo fraire de Loís IX moriguèron. En fach, la succession èra pron enquadrada per assegurar la fin dau rèine de la dinastia de Ramon VII sota lo Comtat de Tolosa. Ansin, maugrat leis esfòrç de Ramon VII per obtenir la revision dau tractat, lo Comtat de Tolosa foguèt dirigit per [[Anfós de Peitieus]] e foguèt annexat au Domeni reiau a sa mòrt sensa eiretier en [[1271]]. Una politica d'integracion d'un nombre important de captaus tolosencs a la direccion de la vila limitèt lo risc de revòutas après la mòrt de Ramon VII e lo Comtat de Tolosa demorèt fidèu au rèi de França durant lei periòdes pus malaisats de la [[Guèrra de Cent Ans]] ([[1337]]-[[1453]]). [[Ramon II Trencavèl]] assaièt d'organizar una insureccion generala de sei domenis ancians mai mau capitèt de reconquistar Carcassona e deguèt finalament se sometre dins leis annadas 1240 e abandonar sei revendicacions sota lei fèus de son paire. Enfin, lei posicions ocupadas per lei faidits foguèron pauc a pauc conquists per lei rèis de França. Lei darriers combats de la pacificacion de la region se debanèron a la fin deis annadas 1250. Certanei faidits coma [[Olivièr de Tèrme]] venguèron de companhons dau rèi Loís IX còntra d'autrei faidits puei durant lei Crosadas. ==== Lo reculament de l'influéncia aragonesa au nòrd dei Pirenèus ==== En fòra dei senhors occitans, l'autre perdent important de la Crosada èra lo [[reiaume d'Aragon]] que se veguèt exclure dau reglament dau conflicte e perdiguèt son influéncia sus la màger de sei territòris au nòrd de la cadena pirenenca. D'efèct, la vescomtat de Carcassona, fèu dependent en [[1209]] de la Corona aragonesa, èra d'ara endavant partida dau Domeni reiau francés. D'autra part, lo Comtat de Fois qu'èra tanben un quasi protectorat aragonés èra d'ara endavant sota l'influéncia dau rèi de França. La situacion èra relativament similara dins lo Comtat de Comenge. Lo rèsta de l'influéncia aragonesa èra limitada ai castèus tenguts per lei faidits que foguèron pauc a pauc conquists per lei Francés fins ais annadas 1250. ==== La resisténcia de Raimon VII a la Corona Francesa ==== Se lo Comtat de Tolosa foguèt finalament annexat a la Corona en [[1271]], Ramon VII de Tolosa assaièt mai d'un còp de revisar lei clausas de succession dau tractat de París. Gràcias a una diplomàcia abila, obtenguèt la restitucion d'una partida dei fèus confiscats per la Glèisa coma lo Marquesat de Provença. Capitèt tanben de limitar la pression economica dau tractat e poguèt donc formar de fòrças armadas novèlas venent una fònt permanenta de dificultats per lo rèi. Assaièt tanben de limitar lo ròtle de l'Inquisicion en Occitània. Enfin, aliat au rèi d'Anglatèrra e a d'autrei feodaus poderós, se revoutèt sensa succès en [[1242]]. En [[1249]], assaièt d'aprofichar la partença de Loís IX per la Crosada per organizar un complòt novèu quand moriguèt lo 27 de setembre. ==== La resisténcia de la noblesa occitana ==== Se lo còmte de Tolosa èra lo feodau pus poderós de la region e l'autor de la revòuta pus importanta en [[1242]], lo rèsta dei faidits occitan demorèt una menaça importanta fins ais annadas 1240 e foguèt capabla d'opausar localament una resisténcia militara granda fins ais annadas 1250. L'eveniment major foguèt la revòuta de Ramon Trencavèl en 1240 que capitèt de reprendre la màger part dei possessions de son paire levat de la vila de Carcassona. L'arribada d'un renfòrç important de soudats francés permetèt de replegar leis assalhidors e la guèrra s'acabèt sus una patz negociada. De [[1243]] a [[1244]], lo sètge e la presa de Montsegur entraïnèt la disparicion dau darrier sanctuari catar. Enfin, vèrs [[1255]], lei presas dei castèus de Querbús e de Niòrt marquèron la conquista dei darrierei fortaresas importantas tengudas per de faidits. Una guèrra de partisans contunièt fins a la fin deis annadas 1250. === La creacion de formas novèlas de repression còntra una Glèisa catara renfòrçada === ==== Lo renfòrçament paradoxal de la Glèisa Catara durant la Crosada ==== L'unitat relativa dei populacions occitanas còntra l'invasion de la Crosada e lo succès de la reconquista de 1216-1224 permetèt a la Glèisa catara de se renfòrçar durant la guèrra. D'efèct, maugrat lei lenhiers de la Crosada de Simon de Montfòrt, la resisténcia occitana, especialament aquela de senhors faidits fòrtament liats a l'eresia, permetèt de protegir un nombre grand de caps catars e de mantenir l'organizacion de sei rets. Lo succès finala de la Crosada Reiala menacèt tanben gaire lo centre dei regions pertocant per la preséncia catara. Enfin, una generacion novèla de fidèus aviá remplaçat aquela de 1209-1210 e lo castèu de Montsegur venguèt un sanctuari major per lo catarisme fins a sa conquista en [[1243]]-[[1244]]. Ansin, la lucha còntra l'eresia catara foguèt fòrça lònga e s'acabèt solament a la fin deis annadas 1320 siá mai d'un sègle après la signatura dau tractat de París. ==== La creacion de l'Inquisicion ==== Per luchar còntra l'eresia, lo tractat de París ordonèt la creacion d'institucions novèlas mesclant autoritats civilas e religiosas. La manifestacion d'aquelei clausas foguèt la creacion de l'Inquisicion que va menar la repression còntra lo catarisme e li causar de pèrdas decisivas dins leis annadas 1230 e 1240. Puei, foguèt capabla d'empachar l'òbra de redreiçament iniciat vèrs [[1310]] per [[Pèire Autier]]. Per aquò, de milièrs de personas foguèron interrogats e de centenaus foguèron condamnats a la preson o, pus rarament, au lenhier. Coma leis eretics avián pas lo drech d'èstre enterrat, la repression regardèt tanben lei cadabres d'individús considerats coma eretics que foguèron cremats. Gaire popular, lo trabalh deis inquisitors deguèt faciar divèrsei dificultats e foguèt regularament blocat per Ramon VII o, de còps, lo clergat occitan locau. Certanei comunautats e de chivaliers faidits assaièron tanben de resistir. Lo cas pus important foguèt l'assassinat de dos inquisitors a Avinhonet en [[1242]] per un commando de faidits ajudats per leis abitants dau vilatge. De mai, après quauquei decennis de foncionament, l'institucion acomencèt de venir lo centre de poder que será dins lo corrent dei sègles precedents e certanei senhors o caps religiós locaus l'utilizèron per eliminar de rivaus. ==Veire tanben== {{Multibendèl|Portal Edat Mejana|Portal Lengadòc|Portal istòria militara|Portal Catolicisme|Portal Catarisme|Portal Crosada dels albigeses}} ===Ligams intèrns=== * [[Batalha de Murèth]]. * [[Ramon VI de Tolosa]]. * [[Ramon VII de Tolosa]]. * [[Simon IV de Montfòrt]]. * [[Tractat de Meus de 1229]]. * [[Tractat de París (1229)]]. ===Ligams extèrnes=== *[http://www.traduccionssimoneweil.cat/pdf/lagoniadunacivilitzaciovistaatravesdunpoemaepic.pdf L’agonia d’una civilització vista a través d’un poema èpic (Simone Weil)] [ca] == Bibliografia == * ''La Cançon de la Crosada''. * '''[[francés|(fr)]]''' [[Anne Brenon]] ''Le vrai visage du catharisme'' Edicions Loubatières ISBN 2-86266-436-7. * '''[[francés|(fr)]]''' Georges Bordonove, ''La Tragédie Cathare'', Edicions Pygmalion – Gérard Watelet (1991). * '''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]] ''Histoire des Cathares'', Edicions Perrin (2002). * '''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]] ''L'Epopée cathare tome 1 1198-1212 - L'invasion'', Edicions Perrin (2006). * '''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]] ''L'Epopée cathare tome 2 1213-1216 - Muret ou la dépossession'', Edicions Perrin (2006). * '''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]] ''L'Epopée cathare tome 3 1216-1229 - Le lys ou la croix'', Edicions Perrin (2007). * '''[[francés|(fr)]]''' ''Les Cathares'' "In situ" Edicions MSM ISBN 2-911515-28-5. == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Crosada dels Albigeses|*]] [[Categoria:Catarisme]] [[Categoria:Lengadòc medieval]] l3776jsidsosaoiqjblf4fx5c80fmg4 2501066 2501060 2026-05-20T04:44:03Z Nicolas Eynaud 6858 Lo catarisme èra donc "present" sus lei tèrras dau còmte : donc pensi qu'es ben "presenta" se parlèm de l'eresia. 2501066 wikitext text/x-wiki {{Infobox Conflicte militar |imatge=[[Imatge:Cathars expelled.JPG|250px|centre]] |legenda = Bandiment deis abitants de Carcassona en 1209. |data = [[1209]] - [[1229]] |luòc = [[Occitània]] centrala |casus = Volontat de la Glèisa Catolica de reprimir l'[[Catarisme|eresia catara]] |eissida = [[Tractat de París (1229)|Tractat de París]] |comandant1 = [[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Innocenci III]]<br /> [[Fichièr:C o a Onorio IV.svg|20px]] [[Onòri III]]<br /> [[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Gregòri IX]]<br /> [[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Arnaud Amalric]]<br /> [[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Folquet de Marselha]]<br/> [[Fichièr:C o a Onorio IV.svg|20px]] [[Romano Frangipani]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Simon IV de Montfòrt]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Gui de Montfòrt]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Amalric VI de Montfòrt]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Gui de Montfòrt-Bigòrra]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Lambert de Thury]]<br /> [[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Jori]]<br /> [[Fichièr:Blason famille fr Lévis.svg|20px]] [[Gui Ier de Levis|Gui I{{èr}} de Levis]]<br/> [[File:Blason Alain de Roucy (croisé albigeois).svg|20px]] [[Alain de Roucy]]<br/> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Baudoïn de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason pays fr France ancien.svg|20px]] [[Loís VIII de França]]<br /> [[Fichièr:Blason pays fr France ancien.svg|20px]] [[Umbèrt V de Beljòc]]<br /> [[File:Blason ville fr Orange (Vaucluse).svg|20px]] [[Guilhèm I dei Bauç|Guilhèm I{{èr}} dei Bauç]]<br/> [[Fichièr:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Ramon Berenguier V de Provença]]<br/> [[Fichièr:Blason Ducs Bourgogne (ancien).svg|20px]] [[Audon III de Borgonha]]<br /> [[Fichièr:Blason maison fr de Donzy.svg|20px]] [[Arvei IV de Donzy]]<br /> [[Fichièr:Blason maison fr de Courtenay.svg|20px]] [[Pierre II de Courtenay]]<br /> [[Fichièr:Blason_de_la_maison_de_Châtillon.svg|20px]] [[Gaucher III de Châtillon]]<br /> [[Fichièr:Blason ville fr Donges (Loire-Atlantique).svg|20px]] [[Roard III de Donges]]<br /> [[Fichièr:Blason Vicomté Turenne.svg|20px]] [[Ramon III de Torèna]]<br/> [[Fichièr:Blason Vicomté Turenne.svg|20px]] [[Ramon IV de Torèna]]<br/> [[Fichièr:Austria coat of arms simple.svg|20px]] [[Leopòld VI d'Àustria]]<br/> [[Fichièr:Bergischer Löwe.svg|20px]] [[Adòlf VI de Berg]]<br/> |combatents1 = [[Fichièr:Cross-Pattee-alternate red.svg|20px]] '''Crosada : '''<br /> *[[Fichièr:C o a Innocenzo III.svg|20px]] [[Glèisa Catolica]]<ref>Lei papas dau periòde de la Crosada son Innocenci III (1199-1216), Honori III (1216-1227) e Gregòri IX (1227-1241).</ref><br /> ** [[Fichièr:Shield of Dominican Order.svg|20px]] [[Òrdre dels Predicaires]] ** [[Fichièr:Cross of MJC.svg|20px]] [[Militia Jesu Christi]] ** [[Fichièr:Blason Hospitaliers du Saint-Esprit XV et après.svg|20px]] [[Òrdre de Espíritu Santo]] ** [[Fichièr:Croix Gueules.png|20px]] [[Òrdre de San Jorge de Alfama]] *[[Fichièr:Armoiries seigneurs Montfort.svg|20px]] [[Ostau de Montfòrt]]<ref>Maugrat sa desfacha de [[1224]] e la cession de sei drechs sus lei domenis Trencavèl e lo Comtat de Tolosa au rèi de França, mai d'un membre de l'Ostau de Montfòrt participèt a la Crosada Reiala.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason pays fr France ancien.svg|20px]] [[França|Reiaume de França]]<br /> *[[File:COA fr BRE.svg|20px]] [[Ducat de Bretanha]]<ref>La participacion dau Ducat de Bretanha, estat encara independent au sègle XIII, foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri, especialament en 1219 per acompanhar lo prince de França, e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason Ducs Bourgogne (ancien).svg|20px]] [[Comtat de Borgonha]]<ref>La participacion dau Comtat de Borgonha foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason maison fr de Donzy.svg|20px]] [[Comtat de Nivèrns]]<ref>La participacion dau Comtat de Nivèrs foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason maison fr de Courtenay.svg|20px]] [[Comtat d'Aussèra]]<ref>La participacion dau Comtat d'Aussèra foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason_de_la_maison_de_Châtillon.svg|20px]] [[Comtat de Saint-Pol]]<ref>La participacion dau Comtat de Blois foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br /> *[[Fichièr:Blason ville fr Donges (Loire-Atlantique).svg|20px]] [[Vescomtat de Donges]]<ref>La participacion del Vescomtat de Donges, inicialament limitada a un servici d'ost provisòri, demorèt importanta durant lo rèine de [[Roard III de Donges]].</ref><br /> *[[Fichièr:Blason Vicomté Turenne.svg|20px]] [[Vescomtat de Torèna]]<ref>La participacion dau Vescomtat de Torèna foguèt periodica e generalament limitada ais operacions còntra la region de Cassanuèlh, benlèu per de rasons pus politicas que religiosas.</ref> *[[Fichièr:Austria coat of arms simple.svg|20px]] [[Ducat d'Àustria]]<ref>La participacion dau Comtat de Blois foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br/> *[[Fichièr:Bergischer Löwe.svg|20px]] [[Ducat de Berg|Comtat de Berg]]<ref>La participacion dau Comtat de Blois foguèt limitat a la realizacion de servicis d'ost provisòri e non a una preséncia permanenta sus lo prat batalhier.</ref><br/> [[File:Blason ville fr Orange (Vaucluse).svg|20px]] [[Principat d'Aurenja]]<br/> [[Fichièr:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Comtat de Provença]]<ref>A partir deis annadas 1210 e 1220, unei dificultats intèrnas ai comtats de Provença e de Forcauquier entraïnèron una aumentacion de l'influéncia tolosenca dins lei fèus d'un [[Ramon Berenguier V de Provença]] encara enfant, especialament a [[Arle]] e [[Marselha]]. Vengut adulte e mèstre de sei possessions a partir de [[1222]], sostenguèt donc lei Francés de Loís VIII puei d'Humbert de Beaujeu per eliminar l'influéncia tolosenca de Provença.</ref><br /> |combatents2 = |combatents2 = [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Comtat de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Marquesat de Provença]]<ref>Après la conquista dau Comtat de Tolosa per Simon de Montfòrt, lo Marquesat de Provença foguèt la basa principala dei senhors de Tolosa fins a la reconquista de la capitala comtala. En [[1226]], lo Marquesat formèt tanben la premiera linha de defensa dei possessions tolosencas còntra l'armada francesa de Loís VIII. Certanei vilas dau [[Comtat de Provença]] (Arle, Marselha...) ajudèron tanben Ramon VII en cambi d'un sostèn dins lei sieunas luchas còntra lei còmtes de Provença.</ref><br /> [[File:Blason du comté d'Astarac.svg|20px]] [[Comtat d'Astarac]]<br/> [[Fichièr:Blason du comté de Foix.svg|20px]] [[Comtat de Fois]]<br /> [[Fichièr:ArmoiriesTrencavel.svg|20px]] [[Ostal de Trencavèl|Ostau de Trencavèl]] e sei vassaus<ref>Maugrat la desfacha rapida de l'Ostau Trencavèl, mai d'un de sei vassaus contunièt de luchar ambé lei comtes de Tolosa o de Fois o coma chivaliers faidits.</ref> :<br /> *[[Fichièr:Blason Minerve 34.svg|20px]] [[Vescomtat de Menèrba|Baronia de Menèrba]]<br /> *[[Fichièr:Blason-argent-lion-gueules.svg|20px]] [[Senhoriá de Tèrmes]]<br /> *[[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Senhoriá de Cabaret]] [[Fichièr:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Corona d'Aragon]]<br /> [[Fichièr:Blason comté fr Comminges (ancien).svg|20px]] [[Comtat de Comenge]]<ref>Lo còmte de Comenge èra un vassau d'Aragon e un aliat de Tolosa. Après la desfacha aragonesa de Murèth (1213), lo Comtat de Comenge contunhèt de participar au combat e d'ajudar lei princes occitans en causa dei ligams familiaus entre aquelei familhas.</ref> <br /> [[Fichièr:Blason du Béarn.svg|20px]] [[Vescomtat de Bearn]]<ref>Lo vescòmte de Bearn èra un vassau d'Aragon e un aliat de Tolosa. Après la desfacha aragonesa de Murèth (1213), lo Vescomtat de Bearn contunièt de participar au combat e d'ajudar lei princes occitans en causa dei ligams familiaus entre aquelei familhas.</ref><br /> [[Fichièr:Royal Arms of England (1198-1340).svg|20px]] [[Reialme Unit|Reiaume d'Anglatèrra]]<ref>La participacion anglesa foguèt limitada a de conflictes locaus entre Crosats e soudats anglés dins lei fèus tolosencs que lo senhor superior èra lo rèi d'Anglatèrra.</ref><br/> [[Fichièr:Blason maison fr de Poitiers-Valentinois.svg|20px]] [[Comtat de Valentinés]]<ref>Lo Comtat de Valentinés èra vassau dau Comtat de Tolosa. Pasmens, en causa de sa posicion alunchada de Tolosa, Valentinés èra fòrça menaçada per lei Crosats. Ansin, son senhor, [[Ademar de Peitieus]], preferiguèt generalament negociar sa neutralitat en fàcia de l'armada crosada. Pasmens, quand lei concentracions de tropas occitanas èran pron importantas dins son sector per equilibrar la menaça crosada, participèt au combat dins lo camp tolosenc coma en [[1216]].</ref><br/> [[Fichièr:Blason famille fr deodat de caylus.svg|20px]] [[Senhoriá de Severac]]<br/> [[Faidiment|Chivaliers faidits]]<ref>L'apellacion de chivaliers faidits pertoca lei nobles occitans expulsats de sei fèus par d'accions o de decisions dei caps crosats, especialament Simon de Montfòrt, o dei legats. Segon lo debanament de la guèrra, aqueleis expulsions foguèron permanentas o provisòrias.</ref><br /> |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ramon VI de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ramon VII de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Bertran de Tolosa]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ramon de Ricaud]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ugues d'Alfaro]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Gui de Cavalhon]]<br/> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Guilhèm Ramon]]<br /> [[Fichièr:Blason Languedoc.svg|20px]] [[Ramon Riali]]<br /> [[File:Blason du comté d'Astarac.svg|20px]] [[Centolh d'Astarac]]<br/> [[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Aimeri de Montreal]]<br /> [[Fichièr:Blason du comté de Foix.svg|20px]] [[Ramon Rogièr de Fois]]<br /> [[Fichièr:Blason du comté de Foix.svg|20px]] [[Rogièr Bernat II de Fois]]<br /> [[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Guiraud de Pepius]]<br /> [[Fichièr:Armoiries fascé gueules et hermine.svg|20px]] [[Ramon Rogièr Trencavèl]]<br /> [[Fichièr:Armoiries fascé gueules et hermine.svg|20px]] [[Ramon II Trencavèl]]<br /> [[Fichièr:Blason Minerve 34.svg|20px]] [[Guilhem IV de Menèrba]]<br /> [[Fichièr:Blason-argent-lion-gueules.svg|20px]] [[Ramon de Tèrme]]<br /> [[Fichièr:Blason-argent-lion-gueules.svg|20px]] [[Olivièr de Tèrme]]<br/> [[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Pèire Rogièr de Cabaret]]<br /> [[Fichièr:Blason d'Aragon.svg|20px]] [[Pèire II d'Aragon]]<br /> [[Fichièr:Blason comté fr Comminges (ancien).svg|20px]] [[Bernat IV de Comenge]]<br /> [[Fichièr:Blason comté fr Comminges (ancien).svg|20px]] [[Bernat V de Comenge]]<br /> [[Fichièr:Blason du Béarn.svg|20px]] [[Gaston VI de Bearn]]<br /> [[Fichièr:Blason maison fr de Poitiers-Valentinois.svg|20px]] [[Ademar de Peitieus]]<br/> [[Fichièr:Blason famille fr deodat de caylus.svg|20px]] [[Deodat III de Severac]]<br/> [[Fichièr:Blason desconegut 2.png|20px]] [[Bertran Oton de Niòrt]]<br/> |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = {{Guèrra deis Albigés - Periòde 1209-1216}} {{Guèrra deis Albigés - Periòde 1216-1223}} {{Guèrra deis Albigés - Periòde 1223-1229}} {{Operacions militaras majoras d'après la Crosada deis Albigés}} |nòtas = }} La '''Crosada dels albigeses''' (var. '''Crotzada, [[Article definit en occitan|deis/deus]]'''/etc., '''albigés''') o '''Crosada contra los albigeses'''{{TdF}} (var. '''còntra, [[Article definit en occitan|lei]]''', etc.) foguèt una [[crosada]], proclamada per la [[Glèisa Catolica]] per fin de far desaparéisser lo [[catarisme]] en [[Lengadòc]], que se debanèt de [[1209]] a [[1229]]. Afectèt d'en premier lei tèrras de [[Ramon Rogièr Trencavèl]], vescomte d'[[Albi]], de [[Besièrs]] e de [[Carcassona]] puei aquelei dei comtats de [[Comtat de Tolosa|Tolosa]] e de [[Comtat de Fois|Fois]]. Es per aquela rason que se diguèt «Crosada deis Albigés». Après de combats acarnats favorizats per l'oposicion dei populacions occitanas a una expedicion considerada coma una invasion francesa, entraïnèt una aumentacion importanta de l'influéncia dau rèi de França dins lo sud de son reiaume, ''de facto'' independent en [[1209]], ambé l'annexion d'una partida de [[Lengadòc]] au Domeni Reiau francés, la preparacion d'aquela dau Comtat de Tolosa e lo reculament de l'influéncia de la [[Reialme d'Aragon|corona aragonesa]] dins lei regions situadas au nòrd dei [[Pirenèus]]. Après lo succès militar dei Francés, la Glèisa Catolica poguèt crear e installar dins la region d'institucions novèlas, que la principala foguèt l'Inquisicion, per luchar e finalament anientar lo catarisme occitan au començament dau sègle XIV. Lo [[catarisme]] èra aparegut en [[Lengadòc]] au sègle XII. Rapidament, una organizacion ierarquizada ambé la formacion d'evescats catars se creèt. Se difusèt dins totei lei classas socialas, compres la noblesa e lo rèsta dei classas dirigentas coma la borgesiá au servici de l'administracion tolosenca. Au nivèu teologic, lei catars destriavan doas creacions e lo [[catarisme]] èra donc una forma de crestianisme quasi dualista. D'efèct per lei catars, la creacion vertadiera èra aquela de Dieu e gropava lei causas que « son realament » coma lo sauvament de l'arma. La segonda èra aquela dei causas qu'avián pas d'existéncia vertadiera, coma lo monde vesedor, e èran liadas au Mau. Aital, l'arma dau cresent èra considerada presoniera de son còrs, dins una mena de « preson de carn », e d'un monde materiau corromput. Un batejament unic, dich [[consolament]], per imposicion dei mans èra lo mejan de la desliurar. De mai, totjorn au nivèu teologic, lo principi dau Mau foguèt pas complètament definit. Sa natura èra similara a aquela de Dieu entraïnant l'aspèct quasi dualista dau catarisme<ref>Per la seguida, lo catarisme estudièt aquela question e de definicions pus precisas foguèron adoptadas per lo principi malefic. Dins certanei cas, venguèt un rivau vertadier de Dieu e un nombre significatiu de cresents catars finiguèron per adoptar un ponch de vista dualista.</ref>. Ansin, lei Catars creèron una Glèisa rivala e parralèla a aquela de Roma. La rompedura entre lei Catars e Roma èra donc totala. Òr, la Glèisa Catolica foguèt totjorn sevèra ambé lei fraccions de la crestiantat qu'èran consideradas ereticas. Pasmens, avans lo sègle XII, leis eresias eliminadas per Roma èran solament de predicadors individuaus o de sèctas pichonas e localizadas. Fàcia a una situacion occitana qu'èra fòrça pus grèva qu'un afaire pertocant un predicator solet, la Glèisa podiá pas demorar sensa reaccion. Tre [[1163]] lo [[Concili de Tors]] preconizèt donc l'escomenge per lei protectors d'erètges e demandèt ai senhors concernits d'arrestar leis eretics e de confiscar sei bens. En [[1177]], [[Ramon V de Tolosa]] mandèt una letra a l'abat de l'Òrdre de Cistèl per li expausar lo nivèu preocupant de l'eresia dins son comtat. Aital foguèron mandats en mission en [[Lengadòc]] dos legats papals successivament, [[Pèire de Pavia]] en [[1178]] e [[Enric de Marcy]] en [[1181]] mai sens gaire de resultats<ref>Una expedicion militara limitada ataquèt La Vaur en [[1181]]. De negociacions permetèron la reddicion de la ciutat e lei Catars acceptèron de reconóisser lor error. Lei venceires partiguèron sensa verificar la sinceritat d'aqueu jurament e lo catarisme poguèt contunhar son desvolopament.</ref>. Quand [[Ramon VI de Tolosa]] succediguèt a son paire en [[1194]], lo catarisme èra donc talament ben implantat qu'auriá pas poscut far quicòm còntra leis eretics sensa provocar de revòutas importantas dins son comtat. La preparacion diplomatica de la Crosada e sa predicacion venguèt donc una deis òbras principalas dau pontificat dau papa [[Innocenci III]] ([[1199]]-[[1216]]). Pasmens, en fàcia de l'indiferéncia o de la tolerància dei senhors occitans e d'un clergat locau largament corromput, foguèt un procès lòng. D'efèct, lo rèi francés Felip August ja en lucha còntra Anglatèrra refusèt d'ajudar una intervencion papala dins leis afaires intèrns. Avans de reünir lo sostèn e lei fòrças militaras sufisentas, deguèt donc mandar solament fòrça prèires coma [[Domenge de Guzmán]] e Guy des Vaux de Cernay, per fins de predicar lo retorn au catolicisme. Mai, lei conversions èran raras. La creacion de l'[[Òrdre dels Presicaires]] sus lo modèl de la predicacion itinerenta de Jèsus capitèt de melhorar lei resultats mai l'eresia èra encara pron presenta per faciar lei representants de la Glèisa Catolica durant de reünions tengudas en preséncia de divèrsei senhors occitans. Lo trabalh diplomatic e religiós dei legats papaus venguèt donc fòrça malaisat. Après l'excomunicacion d'unei senhors occitans coma lo còmte [[Ramon VI de Tolosa]], lei relacions venguèron fòrça marridas. En [[1208]], lo murtre dau legat [[Pèire de Castelnòu]] foguèt l'eveniment qu'entraïnèt la formacion d'una expedicion militara importanta desirosa dempuei d'annadas per [[Innocenci III]]. La Crosada acomencèt en [[1209]]. Se debanèt en tres etapas principalas. D'en premier, la papautat capitèt de devesir seis advèrsaris menaçant solament [[Ramon Rogièr Trencavèl]] e lei Crosats prenguèron aisament lo contraròtle de sei possessions après la capitulacion de Carcassona. Lei territòris Trencavèl foguèron confiscats e donats a [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]]. Aquò va cambiar prefondament la Crosada qu'evolucionèt d'un conflicte religiós vèrs un conflicte feodau entre lo senhor novèu e lei vassaus totjorn fidèus a la familha Trencavèl. Aqueu conflicte va entraïnar l'intervencion dirècta dau còmte de Tolosa que son territòri foguèt rapidàment menaçat. En fàcia de sei dificultats, Raimon VI acceptèt de venir lo vassau dau reiaume d'Aragon en [[1213]]. Pasmens, l'ofensiva aragonesa foguèt anientada a [[Batalha de Murèth|Murèth]] e Raimon VI perdiguèt la màger part de sei fèus au profiech de Montfòrt a la seguida d'una decision papala en [[1216]]. Pasmens, la conquista francesa foguèt mau acceptada e Raimon VII, fiu de Raimon VI, acomencèt una campanha de reconquista dempuei sei fèus provençaus. Tolosa se revòutèt e Simon de Montfòrt foguèt tuat en assaiant sensa succès d'ocupar tornarmai la ciutat. Son fiu capitèt pas de tenir lei conquistas de son paire e vèrs 1220-1222, lei Crosats perdiguèron totei sei conquistas. Lei Montfòrt abandonèron donc sei revendicacions sus lei regions occitanas au profiech dau rèi [[Loís VIII de França]]. La Glèisa sostenguèt lo movement en prononciant la despossession oficiala de Raimon VII. Après una premiera revirada, lo rèi de [[França]] capitèt de conquistar la màger part dei possessions de Raimon VII. Dins aquò, sa mòrt e una darriera revòuta occitana obliguèron lei dos camps de durbir de negociacions. Sei resultats foguèron un succès notable per lo reiaume de França que poguèt annexar dirèctament una partida granda dei principats occitans independents au començament de la Crosada e preparar lei condicions per plaçar un Capetian coma cap dau Comtat de Tolosa après la mòrt de Raimon VII. En causa de la mòrt sensa eiretier d'[[Anfós de Peitieus]], successor de Raimon VII e fraire de Loís IX de França, Tolosa intrèt dins lo domeni reiau tre [[1271]]. D'autra part, meme se lo caòs e la resisténcia militara dei senhors occitans permetèron a la Glèisa Catara de s'estendre de 1229, la victòria finala permetèt a la Glèisa Catolica de tornar venir en Occitània ambé lo sostèn deis autoritats novèlas per reprimir l'eresia e leis annadas 1230 van marcar lo començament dau declin dau catarisme occitan. == Situacion politica d'Occitània au començament dau sègle XIII == Au sègle XIII, Occitània èra un mosaïc d'estats feodaus organizats a l'entorn de l'estat tolosenc dirigit per [[Raimon VI de Tolosa]]. Lei possessions de la familha Trencavèl, centradas sus Carcassona e Besièrs, lo Comtat de Fois e lei territòris tenguts per lo Reiaume d'Aragon completavan aquel ensems. L'influéncia aragonesa èra d'alhors notabla dins lei principats Trencavèl e lo Comtat de Fois. La màger part d'aquelei territòris èran sota la senhoriá superiora, es a dire la dependéncia, dau rèi de França. Pasmens, en causa de l'afebliment dau poder centrau francés, de la possession de fèus francés per de reiaumes estrangiers coma Anglatèrra o Aragon, aqueu ligam èra vengut fòrça teoric e lei senhors tolosencs èran independents ''de facto'' enterin que lei senhors de Fois o Trencavèl èran subretot preocupats per sei relacions ambé Tolosa o Aragon. En [[1209]], la Crosada còntra lo catarisme intrèt donc dins un país totalament estrangier que l'oposicion a la preséncia de soudats estrangiers e a la despossession de sei senhors va unir còntra l'invasion, catarisme o pas. Per exemple, en [[1216]] e [[1226]], la vila d'[[Avinhon]], onte la preséncia d'eretics èra nulla, sostenguèt la causa dei còmtes de Tolosa amb acarnament. Lo racònte de la guèrra per lei dos autors catolics de la [[Cançon de la Crosada]] mostra tanben aquela condamnacion deis atrocitats crosadas per la màger part dei populacions occitanas. === Lo Comtat de Tolosa === [[Fichièr:Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png|thumb|right|Possessions dirèctas (blau sorn) e indirèctas (blau clar) dau còmte de Tolosa en [[1209]].]] {{veire|Comtat de Tolosa}} Lo [[Comtat de Tolosa]] èra lo principat pus poderós dau teatre d'accion de la Crosada deis Albigés. Dempuei la mòrt de [[Ramon V de Tolosa]] en [[1194]], son senhor es [[Ramon VI de Tolosa]]. Sei possessions dirèctas èran lo país tolosenc, la region de [[Bèucaire (Gard)|Bèucaire]], lo Ducat de Narbona<ref>Lo Ducat de Narbona donava solament lo drech de senhoriá superiora sus lo territòri d'aquela vila. Dans lei fachs, l'autoritat locala es aquela dau Vescomtat de Narbona. Durant tota la Crosada, aqueu darrier assaièt de demorar neutre e cambièt regularament de camp — ambé succès — segon l'eissida deis operacions. Aquò li permetèt de demorar vescòmte de la vila fins a sa mòrt en [[1239]].</ref>, lo [[Marquesat de Provença]] e lo [[Comtat de Mauguiò]]. Sei possessions indirèctas èran lei comtats o lei vescomtats de [[Lomanha]], de Narbona, [[Roergue]], de Nimes, d'Agde, de Vivarés, de Valentinés e de Diés e lei senhoriás d'Andusa, d'Alès e de Sauve. De mai, lei còmtes de [[Comtat de Fois|Fois]] e de [[Comtat de Comenge|Comenge]] èran sei vassaus per certanei fèus de la region de Tolosa e de son caire, Raimon VI èra tanben lo vassau dau rèi d'Anglatèrra per de quauquei territòris gascons. Ansin, Raimon VI èra lo vassau dau rèi de França per la màger part de sei possessions, lo vassau dau rèi d'Anglatèrra per sei fèus gascons e lo vassau de l'emperaire dau Sant Empèri Roman Germanic per sei territòris provençaus. Òr, au començament dau sègle XIII, lei poders centraus reiaus e imperiaus son relativament afeblits e fòrça alunchats de Tolosa. Aquel alunchament èra tanben renfòrçat per lei conflictes regulars entre França e Anglatèrra. Dins lei fachs, Raimon VI de Tolosa èra donc un senhor independent e lei sobeiranetats dei rèis francés e anglés o de l'emperaire èran solament teoricas. Sa politica èra magerament dirigida vèrs lo melhorament dei relacions ambé lo Reiaume d'Aragon. De [[1198]] a [[1205]], capitèt d'establir una patz solida renfòrçada per una tièra de maridatges entre lei dinastias dei dos estats. Raimon VI esposèt la sòrre dau futur [[Pèire II d'Aragon]]. Un segond maridatge foguèt tanben previst entre [[Sancia d'Aragon]], segonda sòrre de Pèire II, e lo futur Raimon VII. En [[1204]], aqueu dispositiu foguèt completat per la signatura d'un tractat d'aliança defensiva entre lei còmtes de Tolosa, de Provença e lo rèi d'Aragon. Au nivèu religiós, lo còmte tolosenc èra catolic mai pas vertadièrament pertocat per la lucha còntra l'eresia catara presenta dins sei territòris. === Lo Comtat de Fois === [[Fichièr:Territòris dau còmte de Fois 2.png|thumb|right|Territòris de Ramon Rogièr de Fois coma vassau dau rèi d'Aragon (jaune) e vassau dau còmte de Tolosa (verd).]] {{veire|Comtat de Fois}} Lo Comtat de Fois èra dirigit dempuei [[1188]] per [[Ramon Rogièr de Fois]] que reinèt sus lo bacin d'Arièja e teniá quauquei fèus au sud de la cadena pirenenca. En [[1191]], participèt a la Crosada dau rèi [[Felip August]] e se distinguèt ai [[sètge d'Ascalon (1189-1191)|sètges d'Ascalon]] e de [[sètge de Sant Joan d'Acre (1191)|Sant Joan d'Acre]]. En [[1209]], lo rèi [[Pèire II d'Aragon]] li donèt quauquei fèus vèrs [[Capcir]] e un maridatge permetèt d'aumentar la talha dau Comtat ambé quauquei vaus de la region d'[[Andòrra]]. Au nivèu politic, lo principat èra un fèu dau [[Reiaume d'Aragon]] e l'influéncia d'aqueu darrier i èra importanta. Au nivèu religiós, lo catarisme i èra fòrça present. Mai d'un membre de la noblesa e de la familha dau còmte Ramon Rogièr foguèron de cresents catars. Certanei familhas nòblas de la region, coma lei Mirapeis, anavan donc logicament venir d'advèrsaris acarnats de la Crosada puei de l'Inquisicion catolica<ref>Per exemple, [[Pèire Rogièr de Mirapeis]] foguèt lo cap militar de la garnison de Montsegur durant lo sètge de 1243-1244, siá quinze ans après la fin oficiala de la Crosada.</ref>. En fòra de sei ligams grands ambé l'eresia, lo còmte Ramon Rogièr èra tanben un advèrsari determinat de la ierarquia catolica persecutant regularament leis establiments religiós locaus. Durant la Crosada, lo Comtat de Fois foguèt donc un deis enemics principaus dei Crosats e sei tropas participèron a la màger part dei campanhas. === Lei possessions Trencavèl === [[Fichièr:Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png|thumb|right|Territòris Trencavèl coma vassau de Tolosa (verd) e vassau d'Aragon (jaune).]] Lei possessions Trencavèl son dirigidas per [[Ramon Rogièr Trencavèl]], nebòt de Raimon VI, qu'es lo cap d'un estat compausat de fèus dependent dau còmte de Tolosa e dau còmte de Barcelona, títol tengut per lo rèi d'Aragon. [[Ramon Rogièr Trencavèl]] èra lo vassau d'Aragon per la vescomtat de Carcassona e aqueu de Tolosa per lei vescomtats de Besièrs e d'Albi e la senhoriá de Rasés. Dins lei fachs, aprofichant lei conflictes entre Aragon e Tolosa, lei possessions Trencavèl tènon una autonòmia granda e la patz negociada per Raimon VI ambé Pèire II a pas menaçat aquela posicion. Au nivèu religiós, es, ambé [[Ramon Rogièr de Fois]], lo senhor occitan pus compromés ambé lo catarisme car, se demorèt catolic, una partida granda de sei vassaus o de seis oficièts principaus èran catars. Son paire èra estat ja excomunicat en [[1178]] en causa de la persecucion de l'evesque d'Albi. Au nivèu politic, certanei vilas coma Besièrs tenián d'autonòmias importantas e èran fòrça desirosas de gardar lei sieunas institucions. L'arribada dei Crosats va donc prefondament turtar lei valors aquela societat e un nombre grand d'advèrsaris de la Crosada o de chivaliers faidits venguèron donc dei territòris Trencavèl. === Lo Reiaume d'Aragon === [[Fichièr:Territòris dau reiaume d'Aragon.png|thumb|right|Possessions dirèctas (blau sorn) e indirèctas (blau clar) dau rèi d'Aragon.]] {{veire|Reiaume d'Aragon}} Lo Reiaume d'Aragon foguèt dirigit per Anfós II d'Aragon fins a [[1196]] puei per son fiu [[Pèire II d'Aragon]]. Dempuei [[1068]], aqueu reiaume èra vengut lo vassau volontari de la Papautat. Pasmens, aqueu ligam èra solament teoric e aviá subretot un ròtle politic per leis afaires estrangiers dau reiaume que son pensament principau èra la Reconquista còntra leis estats musulmans dau sud de la peninsula espanhòla. Ansin, de legislacions fòrça duras èran regularament adoptadas per lei sobeirans aragonés còntra leis eretics mai demorèron sensa aplicacion vertadiera. En [[1137]], lei còmtes de Barcelona venguèron rèi d'Aragon per maridatge formant un estat poderós dins lo nòrd-èst d'Espanha. De mai, aquel estat teniá un nombre important de fèus au nòrd dei Pirenèus en [[Provença]], en [[Gavaudan|Gevaudan]] e en Gasconha. Lei Comtats de Comenge e de Fois èran sei vassaus e l'influéncia dau senhor dins sei regions èra pas solament nominala. En [[1204]], lo maridatge de Pèire II ambé l'eiretiera dau principat de Montpelhièr li permetèt de prendre possession d'un dei fèus pus rics de Lengadòc. L'aliança concluda ambé lo Comtat de Tolosa permetèt a Pèire II de se concentrar sus sei [[frontiera]]s sud. Ansin, en [[1212]], sa victòria a [[Batalha de Las Navas de Tolosa|Las Navas de Tolosa]], que marquèt lo començament de la fin per la preséncia [[islam|musulmana]] en [[Espanha]], li donèt un prestigi immens dins tota la Crestianitat. === L'influéncia dau Reiaume de França === [[Fichièr:França-Aragon-Principats occitans 1180.png|thumb|right|Extension dau domeni reiau francés (blau), dei possessions dirèctas e indirèctas d'Aragon (jaune) e dei territòris dei senhors occitans pertocats per la Crosada (verd) vèrs la fin dau sègle XII.]] A la fin dau sègle XII e au començament dau sègle XIII, l'influéncia francesa dins lei principats occitans èra venguda fòrça limitada en causa de l'alunchament de la capitala e de l'afebliment dau poder reiau après l'afondrament de l'[[Empèri Carolingian]]. Se lo domeni reiau aviá aumentat dins lo corrent dei règnes precedents, lei possessions dirèctas de Felip August èran encara limitadas e lei senhors tolosencs èran entre lei vassaus pus poderós dau Reiaume de França. Ansin, lei còmtes de Tolosa prestavan plus l'omatge per sei fèus e lo rèi de França i gardava donc solament un drech de senhoriá qu'èra teoric. D'autra part, la politica de Felip August regardava lei frontieras nòrd dau reiaume e la lucha còntra l'influéncia anglesa que son rèi teniá divèrsei fèus sus lo continent. Ansin, lo rèi francés èra gaire desirós d'entraïnar una reaccion ostila dau rèi aragonés en causa d'un desplaçament de tropas vèrs lo sud dins de fèus teoricament francés mai independents ''de facto'' coma aquelei dau còmte de Tolosa e dins de fèus dependent de la corona aragonesa coma aqueu de la [[Vescomtat de Carcassona]]. De mai, lei relacions diplomaticas entre França e Roma èran marridas en causa de l'afaire dau divòrci mancat de Felip e de pretencions d'aqueu darrier a prepaus de son autoritat sus la Glèisa Francesa. Una intervencion papala dins leis afaires de fèus teoricament francés èra donc pas desirabla per lo rèi. Fins a la fin de son rèine en [[1223]], [[Felip August]] demorèt donc un opausant, au mens passiu, a la Crosada e l'obtencion de son autorizacion per lo mandadís de nòbles francés dins lo sud foguèt un pretzfach malaisat per la diplomàcia papala. === L'influéncia dau Reiaume d'Anglatèrra === Per sei drechs senhoriaus dins lo sud-èst de la [[França]] modèrna, lo rèi d'Anglatèrra aviá tanben d'interés de tenir còntra la Crosada. Lo còmte de Tolosa èra son vassau teoric per quauquei fèus e de ligams existián entre lei senhors tolosencs e lei senhors gascons. Au nivèu religiós, l'eresia catara èra quasi inexistenta dins lei territòris relevent dau rèi d'Anglatèrra. Ansin, lei regions gasconas seràn utilizadas per lei dos camps, mai magerament per lo camp occitan, per recrutar de renfòrç. Per lo rèsta, Anglatèrra èra ja pron ocupada per sei relacions conflictualas ambé lo rèi de França e la neutralitat foguèt generalament l'actitud de son govèrn. === L'influéncia dau Sant Empèri Roman Germanic === {{veire|Sant Empèri Roman Germanic}} Coma Anglatèrra, lo Sant Empèri Roman Germanic èra lo senhor teoric d'una partida dei fèus pertocats per la Crosada, especialament dins lei regions provençalas e daufinesas. Pasmens, lo poder centrau de l'Empèri èra relativament feble per compelir la politica de sei vassaus e subretot ocupat per lo conflicte ambé la papautat per lo contraròtle dei vilas dau nòrd d'[[Itàlia]]. L'emperaire germanic demorèt donc neutre dins lo conflicte permetent lo recrutament de volontaris per lei dos camps dins lei territòris imperiaus. == Lei causas == Lei causas de l'entraïnament de la Crosada deis Albigés foguèron una mescla de factors entre la volontat papala d'anientar l'eresia catara, l'indiferéncia deis autoritats senhorialas o eclesiasticas a sei demandas e lo desvolopament continú dau catarisme dins la region maugrat leis esfòrç de divèrsei missions de predicacion catolica. D'efèct, tre son eleccion coma papa, [[Innocenci III]] assaièt sensa succès de suscitar una reaccion armada dei senhors occitans per reprimir lo catarisme. En fàcia d'aquela revirada, adoptèt una politica tenent tres principis : * lo mandadís de missions de predicacion dirigidas per de legats per convertir leis eretics. * l'epuracion dau clergat locau per s'assegurar un sostèn locau a seis iniciativas. * la formacion d'una expedicion militara motivada per la confiscacion dei bens deis eretics e de sei protectors. Lo premier ponch aguèt un succès limitat en causa de la corrupcion fòrça importanta dau clergat occitan. Lo segond aguèt tanben un succès limitat en causa de la resisténcia d'unei prelats locaus, fòrça corromputs, a l'idèa d'abandonar sei cargas. Enfin, l'organizacion d'un Crosada se turtèt pendent dètz annadas a l'oposicion dau rèi de França que refusèt d'autorizar una intervencion dirècta de la Glèisa Catolica dins leis afaires intèrns de son reiaume, i comprés dins de regions qu'èran independentas dins lei fachs. L'assassinat dau legat [[Pèire de Castelnòu]] permetèt de cambiar aquela situacion e d'acusar lo còmte de Tolosa mème se lei pròvas èran inexistentas. Aquò aumentèt la pression per l'organizacion d'una Crosada e Felip August deguèt finalament acceptar en fàcia de la volontat de sa noblesa de formar una expedicion. === Lo desvolopament de l'eresia catara en Occitània === ==== Definicion generala dau catarisme ==== {{veire|Catarisme}} La màger part dei fònts istoricas pertocant la teologia catara foguèron escrichas per d'advèrsaris qu'èran sovent d'una objectivitat limitada. Lei tèxtes autenticament catars son rars e regardan pas totjorn lo domeni de la liturgia. Per exemple, lei tèxts coneguts dau [[concili de Sant Felitz de Lauragués]] an per subjècte principau la delimitacion entre evescats catars de Tolosa e de Carcassona. Ansin, lei documents majors de l'estudi dau catarisme foguèron lòngtemps l'obratge anonim ''[[De heresi catharorum in Lombardia]]'' e aqueu de l'inquisitor dominican [[Ansèume d'Alexàndria]] ''[[Tractatus de hereticis]]''. Au sègle XX, divèrsei descubèrtas permetèron d'enrichir aqueu corpus d'un tractat de teologia catara dich lo ''[[Libre dei dos principis]]'' escrich vèrs [[1250]], d'un tractat pertocant lei rites catars e d'un tractat anomim d'origina occitana datant probablament dau començament dau sègle XII. L'estudi d'aquelei documents mostran que lo catarisme èra un movement crestian [[dualisme|dualista]] basat sus lei tèxts sacrats religiós acceptats per lo Crestianisme e sur certanei liures apòcrifs. En oposicion a la Glèisa Catolica, lei catars destriavan doas formas de creacions : la vertadièra, es a dire aquela dei causas que son realament, aquela de Dieu, de l'esperit blos ; la segonda èra aquela dei causas qu'an pas d'existéncia vertadièra, que i èra inclús lo monde vesedor, apariat au nonrés. Per elei, lo monde fisic èra doncas vodat au patiment, a la violéncia e au mau. Per arribar a aquela conclusion, la teologia catara part dau principi que Dieu, qu'es un èstre perfèct, a pas poscut crear d'èstre capable de pecar, çò que seriá una pròva d'imperfeccion. De mai, per la mema rason, Dieu a tanben pas poscut concebre un [[liure arbitri]] considerat coma la possibilitat de pecar d'un biais volontari. Es donc que sa creacion a pas poscut empachar l'emergéncia de condicions favorablas au mau. La perfeccion de Dieu lo rendent innocent de l'existéncia e de la formacion dau mau, es donc que lo principi d'aqueu darrier existís d'un biais independent. La posicion, la poissança e lo nom d'aqueu principi marrit foguèron jamai totalament definits per lo catarisme occitan. Èra de còps dich ''« Principi Marrit »'', Demiürg, Enemic, Satan... etc. De mai, lo poder dau principi marrit demorèt tanben gaire clar : opausat a Dieu, a costat de Dieu, d'una poissança egala o leugierament pus febla ? Aquò es probablament lo fach que l'afirmacion dualista dau catarisme foguèt pas completada car per una partida granda dei fidèus, lo Dieu bon es tanben lo Dieu unic e vertadier mentre que l'abséncia de nom clar per lo principi malefic empachèt l'emergéncia de sa divinitat. En revènge, au sen deis elèits e autoritats religiosas dau catarisme, lei posicions dualistas foguèron pauc a pauc afirmadas durant la segonda mitat dau sègle XII. Pasmens, mème se lo dualisme es pas totalament afirmat per la màger part dei catars, aqueu dogme es en oposicion totala au dogme catolic de l'unicitat de Dieu. D'efèct, se la Glèisa Catolica utiliza tanben sovent l'oposicion entre lo Ben e lo Mau, sei concèptes an per limit la poissança totala de Dieu e lo Mau es solament causat per l'utilizacion marrida de la libertat donada per Dieu a sei creaturas. La rompedura dogmatica entre catarisme e catolicisme es donc majora e non conciliabla. D'autra part, au nivèu rituau, lo sauvament de l'arma necessita per lei catars de passar per l'estat religiós avans sa mòrt. La durada dau periòde a pas d'importància. Pasmens, èra relativament similar a l'ideologia dei premiers movements crestians ai sègles I e II. L'intrada dins l'estat religiós se fa gràcias a un [[sacrament]] dich [[consolament]] qu'es un batejament per imposicion dei mans. La recepcion dau consolament deviá èstre un acte volontari e conscient e lo catarisme condamnèt donc lo batejament de novèus-nats per la Glèisa Catolica. Après la recepcion d'aqueu sacrament, l'individu èra dich « Crestian » e sa vida deviá respectar la volontat divina per assegurar lo sauvament de son arma. Per s'aparar còntra la corrupcion de la matèria, la regla teniá especialament de defensas alimentaras, la necessitat de trabalhar de sei mans, la defensa d'utilizar la violéncia, l'obligacion d'ajudar leis autrei « Crestians » e l'obligacion de predicacion. Se, a sa mòrt, l'arma dau cresent es pas pron bòna per jónher Dieu, existiá un sistèma de reïncarnacions dins un autre còrs materiau. La rompedura dei rites catars ambé lei rites catolics dau sègle XII es donc totala e benlèu encara pus importanta que la rompedura dogmatica. ==== Lo bogomilisme e sa difusion dins lo rèsta d'Euròpa ==== [[Fichièr:Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png|thumb|right|Esquèma possible per la difusion dau bogomilisme vèrs lei Balcans e lo rèsta d'Euròpa.]] Lo bogomilisme èra una eresia apareguda vèrs la mitat dau sègle X dins lei regions bulgaras a l'entorn de la vila de Preslav. Èra una doctrina crestiana dualista considerant lo mond materiau coma l'òbra de Satan, condamnant lo batejament deis enfants e lei sacraments catolics. Lei fidèus devián seguir una regla inspirada deis Escrituras Santas defendent especialament de manjar de carn. Divèrseis obratges presentèron lo bogomilisme e sei rites qu'èran fòrça similars ai rites catars. La possibilitat d'una origina bogomila au catarisme es donc relativament seriosa. D'efèct, la predicacion bogomilista permetèt d'espandre aquela religion dins lo rèsta dei Balcans e dins una partida de l'[[Empèri Bizantin]] ai sègles XI-XII. Pasmens, après aqueu succès, lei traças d'una òbra de predicacion importanta existisson pas. En revènge, es possible de seguir lei procès eclesiastics còntra d'eretics dualistas durant aqueu periòde : * vèrs [[1022]], d'eretics foguèron cremats a [[Orleans]] e a [[Tolosa]]<ref name="Roquebert I p.49">'''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]], ''L'épopée cathare - I. L'Invasion 1198-1212'', Editions Perrin (2006), p. 49.</ref> per « [[maniqueïsme]] »<ref>Lo [[maniqueïsme]] èra una religion dualista apareguda au sègle III. Activament combatuda per lo crestianisme fins a sa disparicion, son nom demorèt a l'Edat Mejana per qualificar — e condamnar — d'eretics dualistas. Pasmens, en causa dei limits de la formacion dau clergat e, sovent de l'abséncia d'estudi de la fe eretica, la religion vertadiera de l'eretic èra pas lo [[maniqueïsme]].</ref>. * vèrs [[1028]], un concili foguèt reünit per lo [[Ducat d'Aquitània|duc d'Aquitània]] per luchar còntra lo « maniqueïsme »<ref name="Roquebert I p.49"/>. * vèrs [[1052]], l'emperaire germanic ordonèt de pendre d'eretics dualistas en Saxònia. * vèrs [[1056]], un concili se reüniguèt a [[Tolosa]] per definir certanei reglas de lucha còntra una eresia locala. * vèrs [[1143]], d'eretics dualistas foguèron cremats a [[Colonha]]. * dins leis annadas 1140, una comunautat d'eretics dualistas ben organizadas e pròcha dei rites catars existiá en Champanha. * dins leis annadas 1160, un nombre grand d'eretics dualistas foguèron cremats en [[Alemanha]] ([[Colonha]], Trèva...). Certaneis èran membre d'una ierarquia. Aquela tièra de procès mostra l'expansion e l'organizacion d'una [[eretgia|eresia]] dualista dins l'[[oèst]] d'[[Euròpa]]. Pasmens, la feblesa dei fònts istòrics permeton pas de descriure l'evolucion d'aquela expansion. Lei detalhs de l'introduccion e de l'implantacion d'una eresia dualista en Occitània son mau coneguts e lo ligam ambé lo bogomilisme es donc pas dirèctament establit maugrat lei similituds entre lei dos movements. Pasmens, vèrs la mitat dau sègle XII, l'organizacion dau [[concili de Sant Felitz de Lauragués|concili catar de Sant Felitz de Lauragués]], ambé la preséncia d'unei caps eretics venguts de l'èst d'Euròpa, e la multiplicacion de concili catolics per luchar còntra l'eresia dins lei vilas occitanas, coma aqueu de Montpelhièr en 1162, permeton d'afirmar la probabilitat fòrta d'un ligam ambé lo [[bogomilisme]] e la soliditat dau catarisme dins la region. ==== L'aparicion e l'implantacion de la Glèisa Catara occitana ==== Coma ditz dins lo paragraf precedent, l'aparicion e la formacion de la Glèisa Catara en Occitània es un fenomèn mau conegut en causa dau limit dei fònts istoricas. Pasmens, tre la mitat dau sègle XII, d'elements mostran la preséncia d'un aparelh religiós ja desvolopat e d'una implantacion dins la societat pron fòrta per limitar la volontat de repression deis autoritats localas. Dins aquò, l'extension maximala dau catarisme regardèt un sector limitat d'Occitània. Son airau d'influéncia principau es una zona centrada sus [[Lauragués]] e limitat per [[Tolosa]], lo Comtat de Fois, la region d'Albi e aquela de Carcassona. Dins aquelei territòris, la proporcion de catars, batejats (perfècts) o fidèus simples, èra importanta e podiá de còps agantar 50% localament de la populacion. Lo rèsta demorèt catolic mostrant que lo catarisme venguèt rarament la religion majoritària meme dins lei sectors pus favorables a son desvolopament. Totei lei classas socialas son regardadas per lo fenomèn e lei conversions de membres de la noblesa son ben documentadas. Per exemple, lei funeralhas dau chivalier Ramon de Sant-Pòl en [[1203]] reüniguèron una partida granda de la populacion dau vilatge de [[Sant Pau del Cabdal Jòus]] e un nombre important de chivaliers. Lo cas pus impressionant es aqueu de la familha de [[Ramon Rogièr de Fois]] que sa frema e sa sòrre venguèron cataras. En fòra de [[Lauragués]] e de sei regions vesinas, lo catarisme representava de minoritats religiosas dins lo rèsta dau sud e dau centre d'[[Occitània]]. La repression crosada e catolica mostrèt l'existéncia de comunautats a Besièrs, dins tot lo Lengadòc e dins lo relarg d'Agen. Avans la Crosada, l'organizacion de la Glèisa Catara èra publica. L'unitat de basa èra lo pareu de perfècts car, coma leis Apòstols, lei perfècts devián jamai èstre solets. Cada perfèct aviá donc un sòci e cada perfècta aviá una sòcia. Aquelei pareus se gropan per formar de comunautats pichonas vivent segon la règla catara basada sus la Bibliá. Generalament, aquelei comunautats trabalhan dins un obrador comunautari e un nombre important de catars practican l'artesanat. Aqueleis obradors èran tanben un luòc de socializacion per lei catars e venguèron un otís de predicacion important en fàcia de l'opuléncia dau clergat aut de la Glèisa Catolica. Leis obradors son dirigits per un ancian e uneis obradors son gropas sota l'autoritat d'un diacre. Lo ròtle dau diacre es d'assegurar lo contraròtle de sei fidèus, la liason ambé la ierarquia auta de la Glèisa Catara e lo debanament cada mes de la ceremonia de l'[[aparelhament]]. Aquela darriera èra una ceremonia de confession mutuala. Enfin, au dessús dei diacres, se troba l'evesque catar de la region que teniá dos assistents dichs [[fiu major]] e [[fiu menor]]. A la mòrt de l'evesque, lo premier lo remplaçava, lo segond veniá fiu major e un fiu menor novèu èra chausit entre lei diacres. Aquela organizacion èra relativament pròcha de la populacion e permet d'explicar lo succès dau catarisme en Occitània. En [[1209]], existiá quatre evescats catars e un cinquen foguèt creat en [[1226]]. Ansin, lei princes occitans de la region podián pas luchar — a condicion de supausar una volontat de lo faire — contra lo catarisme sensa considerar lo risc d'una revòuta majora de l'aristocràcia e de la populacion convertidas a l'eresia. Un sentiment de tolerància, ja existent en causa de la preséncia d'unei minoritats jusievas dins la region, se desvolopèt donc per lo catarisme que mai d'un exemple permet d'illustrar. Ansin, a la prima de [[1165]], un collòqui foguèt organizat a [[Collòqui de Lombèrs|Lombèrs]] entre de caps catolics e una delegacion catara en preséncia de Ramon Trencavèl, de la comtessa de Tolosa e dau vescòmte de Lautrec. Se lei conclusions dau collòqui condamnèron — per lo principi — lo catarisme, la delagacion de perfècts poguèt venir e partir liurament sensa dificultat de la part deis autoritats. === La revirada de la repression catolica de l'eresia === ==== La corrupcion dau clergat occitan e la revirada dei missions papalas ==== [[Fichièr:Innozenz3.jpg|thumb|right|Retrach dau papa d'Innocenci III.]] En fàcia dau desvolopament de l'eresia catara, una reaccion deis autoritats localas e de la papautat èran inevitablas. Pasmens, en causa de la conversion au catarisme d'una partida de la noblesa occitana, lei senhors e leis evesques locaus foguèron rapidament desbordats e a partir dau sègle XI, seis iniciativas venguèron raras. Vèrs la fin dau sègle XII, es donc la papautat e lei concilis europèus majors coma aqueu de Latran que va se preocupar sensa succès de la repression de l'eresia. D'efèct, après una tièra de condamnacions, lo catarisme foguèt finalament condamnant oficialament per lo concili de Latran en [[1179]] entraïnant lo mandadís d'una expedicion militara còntra [[La Vaur (Lengadòc)|La Vaur]] en [[1181]]. De son caire, lo clergat locau acomencèt ges d'accions pus importantas que la transmission formala dei consignas dau concili de Latran a sei subordenats. En fach, leis accions pus seriosas còntra lo catarisme acomencèron quand [[Innocenci III]] venguèt papa lo 8 de genier de [[1198]]. En abriu de 1198 puei tornarmai en [[1199]], lo papa mandèt son conselhier e confessor Rainier e un monge dich Gui per organizar la lucha còntra leis eretics e sei protectors ambé lo sostèn dei senhors locaus. Tre lo començament, l'apèu dau papa desvolopèt dos concèptes centraus de la Crosada deis Albigés. Lo premier èra la confiscacion dei bens deis eretics e de sei protectors. Lo segond èra lo drech de la papautat d'iniciar una Crosada sensa lo sostèn deis autoritats dau país. Pasmens, aqueu premier assai s'acabèt per una revirada rapida en fàcia de l'oposicion de l'aristocràcia occitana e l'indiferéncia de la màger part dau clergat superior qu'èra normalament la relèva de la volontat papala a l'escala regionala. L'indiferéncia d'aqueu clergat èra causada per sa corrupcion granda dei preocupacions politicas e financieras de sei caps. Ansin, leis evesques de Carcassona, de Narbona, de Besièrs, de Vence, de Vivièrs, de Tolosa èran pauc segurs. Dins certanei cas, lor conducha èra vertadierament escandalosa. Per exemple, l'evesque de Tolosa Ramon de Rabastens utilizèt la corrupcion per venir lo cap d'un evescat, ja roïnat per son predecessor, e aprofichèt lei revenguts de sa posicion per una guèrra privada. De son caire, l'evesque de Narbona, cap de la màger part deis evescats occitans, cumulava lei beneficis, demandava un pagament per confirmar leis eleccions eclesiasticas de son diocèsi, teniá un grop de mercenaris personaus e èra regularament a la caça o ambé sei mestressas. Lo papa ordonèt sa deposicion en [[1203]] que l'evesque refusèt. En [[1205]], capitèt d'obtenir un relambi per corregir sa conducha que se melhorèt finalament pas. En 1207, una deposicion novèla aguèt pas plus de succès. Se lo cas de l'evesque de Narbona es un cas extrèm, la corrupcion granda dau clergat occitan èra generalizada. Èra un avantatge major per la propagacion dau catarisme. D'efèct, entre l'opuléncia d'un clergat desinteressat dau sòrt de sei fidèus e de perfècts vivent de sei mans dins d'obradors relativament paures, la populacion èra necessàriament pus favorablas ais eretics. Lo fast dei missions papalas èra tanben raprochat per leis abitants d'aquela corrupcion. Pasmens, en causa de l'abséncia de volontat d'intervenir de la part dei senhors occitans, la papautat a pas d'autra solucion. Lei mandadors cargats de suscitar una reaccion còntra l'eresia van donc se succedir. En [[1203]], [[Pèire de Castelnòu]] e Raols de Fòntfreja foguèron mandats a Tolosa. Obtenguèron gaire de resultats. Sota la condicion de respectar leis institucions de Tolosa, obtenguèron un sagrament de fe catolica deis abitants e deguèron quitar la vila. L'annada seguenta, participèron a un collòqui organizat per Pèire II d'Aragon entre catolics, vaudés e catars. Lei doas eresias foguèron condamnadas per lo principi e lei delegacions vaudesas e cataras partiguèron liuras. En [[1206]], un concili reüniguèt 600 perfècts a Mirapeis sota la proteccion de 35 senhors de la region. La revirada èra donc totala per lei legats de la papautat. ==== La predicacion dominicada e l'oposicion de Felip August a l'organizacion d'una expedicion militara ==== [[Fichièr:Fra Angelico 052.jpg|thumb|right|Representacion de Sant Domenge.]] [[Fichièr:Sceau_de_Philippe_Auguste._-_Archives_Nationales_-_SC-D157.jpg|thumb|right|Representacion de Felip August sus un sagèu.]] Après la revirada dei legats Pèire de Castelnòu e Raols Fòntfreja, lei monges [[Diego d'Osma]] e lo futur [[Domenge de Guzmán|Sant Domenge]] foguèron mandats per lo papa per crestianizar la region Osma. En camin, faguèron una pausa a Montpelhièr onte poguèron discutir ambé lei dos legats. Constatant l'error de l'opulància dei legats e de sei discors menaçants, prepausèron de donar una forma novèla a la predicacion còntra lo catarisme. Partiguèron donc coma de mendicants ambé lei legats dins lei vilatges de la region. Innocent III aprovèt aqueu metòde e un monastèri foguèt bastit a Pàmias en [[1207]]. Se desvolopèt pauc a pauc e la predicacion dominicana obtenguèt de resultats. A la prima de [[1207]], la menaça èra venguda tant importanta que lei caps catars provoquèron un collòqui de doas [[setmana]]s a [[Montreal (Aude)|Montreal]]. Leis arbitres refusèron de designar un venceire au debat mai lei membres de la predicacion s'enardiguèron. Aprofichant l'arribada de monges suplementaris, se devesiguèron en grops pus pichons per visitar un nombre pus important de vilatges. L'accion dei legats èran tanben pus malaisada de susvelhar. Ansin, en abriu de 1207, Pèire de Castelnòu arribèt en dessobte a Tolosa e prononcièt l'excomunicacion de Ramon VI de Tolosa e l'interdich sus sei territòris. Aquò èra liat a l'estrategia d'escalada chausida per lo papa Innocenci III. D'efèct, aqueu darrier confirmèt la senténcia lo 29 de mai. Lei repròches de la papautat còntra Ramon VI èran nombrós. Lei principaus èran : * lo pilhatge d'una partida dau domeni de l'abadiá de [[La Becièira de Candelh|Candelh]]. * l'expulsion de l'evesque de Carpentras. * lo mantenent d'una fòrça de mercenaris. * la preséncia de Jusieus dins l'administracion tolosenca. * la proteccion de l'eresia e son refús d'intervenir per la reprimir. Se Ramon VI refusèt de s'emendar, la sancion èra la mesa en preda de sei fèus. Es a dire que lo premier senhor que conquistariá una partida dei territòris tolosencs podriá se proclamar son senhor legitim. L'objectiu èra de suscitar una expedicion militara de la Crestianitat per anientar l'eresia en causa de la revirada deis apèus a la noblesa occitana. Dins aquò, lo papa se turtèt a l'oposicion dau rèi [[Felip August]] qu'èra militarament ocupat dins lo nòrd de França e opausat a una destabilizacion de la region. De mai, èra tanben opausat a l'intervencion papala dins d'afaires pertocant de fèus teoricament dependent de França coma lo Comtat de Tolosa. Una premiera letra en [[1204]] aviá ja mau capitat d'entraïnar l'intervencion francesa. En [[1207]], Innocent III aguèt tanben ges de succès. En revènge, l'idèa de la confiscacion dei bens deis eretics e de sei protectors i foguèt tornarmai desvolopada e afinada. Òr, es aqueu principi que va permetre la Crosada en [[1209]] e entraïnar l'acarnament dei combats fins a [[1229]]. === L'assassinat de Pèire de Castèlnòu === ==== L'excomunicacion dei territòris tolosencs, sei consequéncias e lo refús d'intervenir de Felip August ==== L'excomunicacion dei territòris tolosencs melhorèron pas lei relacions entre Tolosa e lei legats de la papautat. Au contrari, serán a l'origina de l'assassinat dau legat Pèire de Castelnòu que va dirèctament entraïnar la Crosada l'annada seguenta. D'efèct, lo 14 de genier de 1208, Pèire de Castelnòu foguèt assassinat a [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]] dins de circonstàncias mau conegudas après una entrevista achavanida ambé Ramon VI : complòt dirigit per un cap catolic rivau o gèst de venjança d'un chivalier occitan còntra una personalitat aborrida ? Coma Sant Geli èra un territòri tengut per Ramon VI, lo legat [[Arnaud Amalric]] aprofichèt l'ocasion per acusar lo còmte de Tolosa de l'assassinat e se precipitèt rapidàment a Roma per faire son rapòrt au papa e defendre un apèu a la Crosada còntra lo catarisme e sei protectors. En consequéncia, lo 10 de març, Innocenci III publiquèt sa bula famosa cridant a la Crosada còntra lo còmte de Tolosa : ''« En avans ! Chivaliers dau Crist ! En avans recrus coratjós de l'armada crestiana ! Que lo crit universau de dolor de la Glèisa Santa vos entraïna !... »''. Pasmens maugrat la violéncia dau tèxte, un relambi foguèt acordat a Ramon VI per s'emendar. De mai, per s'aparar còntra lo refús de Felip August de sostenir la Crosada, la mesa en preda e la confiscacion dei bens dei protectors d'eretics foguèt confirmada sota resèrva de respectar lo drech de senhoriá superiora dau rèi de França. Pasmens, aquela clausa foguèt totjorn pas sufisenta per obtenir l'acòrd dau rèi. Aqueu darrier acceptèt solament d'intervenir sota doas condicions non acceptablas per Innocenci III : * ordonar una trèva militara entre [[França]] e [[Anglatèrra]]. * anullar la mesa en preda dei territòris de Ramon VI car, segon lo rèi de França, lo papa, qu'èra pas lo senhor de Tolosa, aviá pas lo drech d'intervenir dins leis afaires francés sensa l'acòrd de Felip. Felip August utilizava donc lo drech feodau per empachar una Crosada qu'èra autorizada per lo drech religiós. L'oposicion entre lei doas fònts juridicas permetèt de crear un debat sensa fin e la papautat deguèt donc adoptar una estrategia novèla : acceptar l'idèa d'una Crosada acampant l'aristocràcia francesa sensa la participacion reiala. ==== L'acceptacion reticenta de la Crosada per lo rèi de França ==== En fàcia de l'oposicion de Felip August, Innocenci III decidiguèt de se passar de l'ajuda reiala e de cridar dirèctament la noblesa europèa. De legats foguèron mandats per predicar la Crosada en França. Obtenguèron rapidament de succès e mai d'un nòble èran volontaris per formar l'expedicion. Pasmens, la màger part d'entre elei volián tanben obtenir l'autorizacion de partença dau rèi qu'èra lor senhor. Innocenci III mandèt donc sei legats a París per obtenir au mens sa caucion. La volontat de certanei membres de l'aristocràcia francesa auta d'anar au combat sostenguèron lei legats. Mau capitèron d'obtenir lo sostèn oficiau de la Corona francesa e la Crosada èra pas sota la direccion francesa. En revènge, Felip August finiguèt per donar l'autorizacion a sei chivaliers de jónher la Crosada permetent son entraïnament après dètz annadas d'esfòrç de la papautat per organizar una expedicion militara còntra l'eresia catara. == Lo debanament de la Crosada == === La Crosada dei Montfòrt === ==== La division deis estats occitans per la diplomàcia papala ==== [[Fichièr:Penitence du Comte de Toulouse - France - Annee 1209.jpg|thumb|right|Representacion de la peniténcia de Raimon VI a Sant Geli sus una sieta anciana.]] Au començament de la [[Crosada]], lei principats [[Occitània|occitans]] èran devesits e foguèron pas capables de formar una aliança comuna per s'aparar còntra l'invasion. La [[diplomacia]] [[papa]]la e lei rivalitats ancianas entre senhors [[Occitània|occitans]] aguèron un ròtle dins la formacion d'aquela situacion. D'efèct, de negociacions que se debanèron en [[1208]] entre [[Ramon VI de Tolosa|Ramon VI]] e [[Ramon Rogièr Trencavèl]] permetèron pas d'establir un aliança. Pasmens, la formacion d'aquela aliança èra pas la solucion unica de [[Ramon VI de Tolosa|Ramon VI]] car lo [[papa]] li aviá donat un relambi per acceptar sei demandas, annular l'[[excomunicacion]] e empachar la [[Crosada]] d'atacar sei territòris. [[Ramon VI de Tolosa|Ramon VI]] acceptèt donc d'anar a [[Valença]] onte lei representants dau [[papa]] acceptèron de levar l'[[excomunicacion]] e leis acusacions de protector d'eretics e d'assassinat de [[Pèire de Castèlnòu|Pèire de Castelnòu]]. En cambi, Ramon deviá obeïr ai demandas de la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]] dins sa lucha còntra l'[[eretgia|eresia]], corregir lei tòrts causats per sa politica (per exemple lo pilhatge de l'abadiá de Candelh), acceptar l'ocupacion de sept [[castèl|castèus]] de la region de [[Ròse]] e realizar una ceremonia de peniténcia publica a [[Sant Geli]]. Aquela darriera se debanèt lo 18 de junh de [[1209]]. Se lo jurament èra romput, lei sept [[castèl|castèus]] ocupats e lo [[Comtat de Mauguiò]] serián confiscats per la [[papa]]utat enterin que la [[Crosada]] seriá autorizada d'atacar lei principats [[Tolosa|tolosencs]]. Lo 20, Ramon acceptèt donc d'ajudar de son poder la repression de l'[[eretgia|eresia]] sus son territòri e de jónher la [[Crosada]]. En fach, lei dos camps assaièron de s'enganar a Sant Geli. Per [[Ramon VI de Tolosa|Ramon VI]], l'estatut de crosat li permetiá de protegir seis estats còntra la [[Crosada]] e pensava poder empachar la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]] d'intervenir dins seis afaires intèrns per la seguida. Per la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa]], Ramon VI èra neutralizat, ço que permetiá de reglar pus aisament lo cas deis estats Trencavèl. Se Ramon VI èra pas fidèu a sei juraments, l'eliminacion de Trencavèl l'empachariá de trobar d'aliats dins la region. Ansin, fin finala, la Crosada se dirigiguèt còntra leis estats de [[Ramon Rogièr Trencavèl]] que deguèt faciar solet l'invasion crosada. ==== La conquista rapida de la vila de Carcassona e sa confiscacion au profiech de Simon de Montfòrt ==== ===== Lei sètges de Besièrs e Carcassona ===== [[Fichièr:Cathars expelled.JPG|thumb|right|Expulsion de la populacion de Carcassona per lei Crosats.]] La Crosada acomencèt la guèrra per una campanha còntra la region d'Agen. Pasmens, coma lo país èra fèu de Ramon VI, lei Crosats se retirèron après quauquei succès iniciaus. Lei combats vertadiers acomencèron a l'èst còntra leis estats Trencavèl. Lo 2 de julhèt, Ramon VI jonhèt la Crosada segon leis acòrds de Sant Geli mai son armada participará pas ai combats. Ramon Rogièr se presentèt tanben au camp crosat per faire sa somission ai legats mai Arnaud Amalric refusèt de lo recebre. Trencavèl deguèt rintrar dins seis estats e preparar sa defensa. Son plan èra de concentrar sei fòrças a [[Carcassona]]. Per aquò, ordonèt a [[Besièrs]] de resistir en esperant son retorn rapid ambé de renfòrç. Lo 21 de julhèt de [[1209]], lei Crosats arribèron a l'entorn de Besièrs. La vila refusèt l'ultimatum d'Arnaud Amalric demandant lo deliurament de dos centenaus de catars que la lista èra l'òbra de l'evesque de la vila que s'èra escapat. Lei motivacions de la ciutat èran lo refús d'abandonar lei privilègis de seis institucions e lo respèct de sa fidelitat a Ramon Rogièr Trencavèl. D'efèct, Besièrs teniá de fortificacions e de resèrvas de manjar importantas per resistir a un sètge. Pasmens, tre lo 22 de julhèt, una temptativa de sortida còntra lei Crosats s'acabèt per un desastre e permetèt ai Crosats d'intrar dins la vila que sa populacion foguèt massacrada. Aquela estrategia de terror capitèt. La presa aisada de Besièrs e son anientament permetèron ai Crosats d'obtenir la reddicion d'unei vilas dei domenis Trencavèl sensa combat. Tre lo 1{{èr}} d'aost, lei Crosats poguèron enceuclar e acomençar lo sètge de Carcassona. S'aquela vila teniá pas encara son sistèma de fortificacion contemporanèu, la ciutat de Ramon Rogièr Trencavèl demorèt una fortalesa malaisada d'atacar dirèctament. Lei Crosats preferiguèron donc ocupar la riba d'[[Aude (riu)|Aude]] per privar la vila e seis abitants d'[[aiga]]. En causa de la calor de l'[[estiu]], la situacion deis abitants venguèt rapidàment marrida e Ramon Rogièr Trencavèl acceptèt de negociar<ref name="Cathar Castles p. 42">Marcus Cowper, ''Cathar Castles: Fortresses of the Albigensian Crusade 1209-1300'', Edicions Osprey Publishing (2012), p. 42.</ref>. Lo debanament d'aquelei negociacions es mau coneguda (rediccion oficiala, captura sospresa de Trencavèl dins lo camp crosat ?). Dins totei lei cas, lo 15, lei Crosats poguèron intrar dins Carcassona e Trencavèl venguèt presonier. Una partida granda de la populacion carcassonesa foguèt fòrabandida e la vila venguèt la basa principala dei Crosats fins a sa reconquista per lei senhors occitans en [[1224]]. ===== La confiscacion dei possessions Trencavèl e sei consequéncias ===== [[Fichièr:Simon IV de Montfort.jpg|thumb|right|Representacion de Simon de Montfòrt.]] Après la presa de Carcassona e la captura de [[Ramon Rogièr Trencavèl]], se debanèt un eveniment que va prefondament cambiar la significacion e leis objectius de la Crosada : la confiscacion dei territòris Trencavèl au profiech de Simon de Montfòrt. Aquel acte èra autorizat per lo drech canonic mai non per lo drech feodau. Va donc crear una situacion juridica complèxa que va venir la fònt de mai d'una revendicacion senhoriala e aumentar l'intensitat e la zona dei combats. D'efèct, segon l'apèu papau a la Crosada, lei bens deis eretics e dei protectors d'eretics devián èsser confiscats e donats ai conquistaires crosats. Pasmens, dins lo drech feodau, aqueu drech èra solament entre lei mans dau senhor superior d'un [[fèu]]. Dins la situacion presenta, èran lei rèis d'Aragon o de França segon la zona considerada. Nomar un senhor novèu de la part dau legat papau podiá donc entraïnar una reaccion ostila d'aquelei darriers. De mai, dins lo cas que lei senhors vassaus legitims de Trencavèl refusèsson de reconoisser lo senhor novèu coma senhor legitim, venián automaticament de rebèls segon lo drech feodau. Faliá tanben considerar que lo senhor novèu seriá tanben en carga de la lucha còntra lo catarisme. Òr, lei ligams dei familhas noblas ambé l'eresia èran tanben una dificultat suplementària e un factor de conflicte. D'efèct, certanei senhors occitans èran capables d'acceptar un senhor novèu mai pas d'atacar de membres de lor familha, que foguèsson fidèus de l'eresia o non. Acceptar la senhoriá dei regions confiscadas èran donc acceptar de venir lo cap d'una region fòrça ostila e de faciar l'ostilitat dei rèis francés e aragonés. Lei senhors francés principaus (Borgonha, Nivèrns... etc) refusèron donc de venir lo senhor dei possessions Trencavèl. Lo cas de la vescomtat de Carcassona èra un problema fòrça malaisat car la senhoriá èra sota la sobeiranetat — teorica — dau [[reiaume d'Aragon]] e la nominacion d'un senhor vassau dau rèi de França èra automaticament una fònt de conflicte ambé Pèire II. Lo senhor qu'acceptèt l'ofèrta dau legat [[Arnaud Amalric]] foguèt donc un baron de la region parisenca dich [[Simon IV de Montfòrt]] qu'èra un senhor pichon, un cap militar experimentat e qu'aviá ren de pèrdre dins l'aventura. Obtenguèt lo sostèn financièr de la Glèisa per contuniar la Crosada car, sensa sospresas, lei vassaus Trencavèl refusèron de lo reconoisser. Ansin, la Crosada venguèt un conflicte feodau. Cada senhor luchant per aumentar la talha de sei domenis o, au mens, lei protegir, lei consideracions religiosas venguèron annèxas o pretèxtes de guèrra. ==== La Guèrra dei Castèus e la generalizacion de la guèrra au Comtat de Tolosa ==== Vengut vescòmte de Carcassona, Simon de Montfòrt deguèt faciar mai d'un problèma. Lo premier foguèt de conquistar sa senhoriá mentre que la màger part dei senhors avián quitat la Crosada e finit lor servici d'ost. Lo segond foguèt d'obtenir la reconoissança oficiala de sa posicion novèla. Enfin, lo tresen foguèt la degradacion dei relacions entre lo senhor de Tolosa e lei legats d'[[Innocenci III]] que va entraïnar la generalizacion dau conflicte. ===== La guèrra dei Castèus ===== La premiera operacion de Montfòrt còntra lei senhors rebèls a son autoritat novèla foguèt dirigida còntra lei [[Campanha de Cabaret (1210)|castèus de Las Tors]]. S'acabèt per una revirada en causa dei defensas naturalas importantas de la region e de la manca de tropas. Après l'estiu, una partida de zonas ocupadas se revòutèt e lei Crosats duguèron faciar un sètge malaisat a [[Sètge de Puègserguièr|Puègserguièr]] mentre que la garnison de [[Sètge de Miramont|Miramont]] èra massacrada. Durant aqueu periòde, se fau notar la mòrt de Ramon Rogièr Trencavèl lo 10 de novembre de 1209. Aquò èra una novèla bòna per Montfòrt car l'eiretier Trencavèl èra un enfant e donc pas encara una menaça dirècta còntra son rèine. En fàcia d'aquelei dificultats, Montfòrt deguèt esperar la prima de 1210 per obtenir lo renfòrç dei senhors venguts faire lor servici d'ost. D'efèct, durant tot la guèrra, lo nom de Crosada donat a l'expedicion permetèt d'atirar un nombre important de tropas desirosas d'obtenir leis indulgéncias papalas promesas per la lucha còntra l'eresia. Meme se lei combats de l'annada èra pas destinat a la destruccion dau catarisme, aquò permetèt totjorn ai partisans de Montfòrt d'obtenir de renfòrç regulars. Una ofensiva, dicha « Guèrra dei Castèus », poguèt donc èstre organizada còntra lei vassaus pus poderós de Trencavèl qu'èran replegats dins sei castèus e totjorn fidèus au « senhor naturau » de la region. Lei sètges foguèron malaisats mai s'acabèron per de victòrias que permetèron de neutralizar de senhors poderós e de cremar quauquei desenaus o centenaus de catars<ref>François Guizot, ''Pierre de Vaux-Cernay. Histoire de l'hérésie des Albigeois'', Edicions J.-L.-J. Brière (1824), p. 98.</ref><ref>Marcus Cowper, ''Cathar Castles: Fortresses of the Albigensian Crusade 1209-1300'', Edicions Osprey Publishing (2012), p. 44.</ref>. Lo premier foguèt aqueu de [[Sètge de Menèrba|Menèrba]] que se debanèt dau 15 au 22 de julhèt de 1210. Lo segond foguèt lo [[sètge de Tèrmes]] que se debanèt dau 1{{èr}} d'aost au 23 de novembre. Aquelei succès entraïnèron la rediccion sensa combat d'unei senhors occitans coma Pèire Rogièr de Ventajor o de vilas coma [[Castras]]. Una partida granda dei possessions Trencavèl èra donc conquistada quand lo començament de l'ivèrn entraïnèt la fin de la Crosada. ===== La rompedura entre la Crosada e lo Comtat de Tolosa ===== [[Fichièr:ArnoldAmaury.jpg|thumb|right|Representacion d'Arnaud Amalric.]] Mentre que Simon de Montfòrt menava lei sètges de Menèrba e de Tèrmes, lei legats papaus acomencèron tornarmai de s'ocupar de l'eresia dins lei possessions tolosencas. D'efèct, [[Arnaud Amalric]] e son luòctenent èran persuadits que Ramon VI èra un eretic e un protector d'eretic fòrça dangerós car capable, gràcias a sa diplomàcia, d'enganar lo papa. Durant l'annada 1210, lei legats s'ocupèron de descreditar lo còmte tolosenc e de trobar de pretèxtes per estendre la guèrra ais estats de Ramon VI. I capitèron entraïnant la rompedura de la papautat ambé lo Comtat de Tolosa e la generalizacion de la guèrra. Pasmens, trobar de pretèxtes per entraïnar una guèrra còntra Ramon VI èra aisat. D'en premier, lei juraments de Sant Geli èran estats pas respectats. De mai, es verai que lo còmte e la populacion tolosenca protegissián totjorn leis eretics de la vila, causa sufisenta per atacar e confiscar lei domenis Trencavèl. Per lei legats, la dificultat vertadiera èra de crear una situacion juridica e diplomatica pron complèxa per empachar la diplomàcia tolosenca d'arrestar lo conflicte. Per aquò, lei legats van durbir un concili a Sant Geli per acomençar oficialament lo procès canonic dau còmte. Dins aquò, coma lei juraments de Sant Geli èran pas encara respectats, lo concili foguèt immediatament suspendut e Ramon VI tornarmai excomunicat. Puei, lei legats organizèron una campanha de denigracion sistema de Ramon VI auprès d'Innocenci III. Enfin, assaièron d'obtenir la neutralitat dau Comtat de Fois e dau Reiaume d'Aragon per la guèrra de venir. Enfin, l'etapa darriera foguèt de provocar una declaracion de guèrra de la part de Ramon VI. Un ultimatum li foguèt donc mandat per li ordonar d'ajudar la Crosada dins la repression dau catarisme dins seis estats en cambi d'una partida dei bens sasits ais eretics. Òr, Ramon VI aviá ni lo poder ni l'enveja de se batre còntre sei vassaus. L'ultimatum foguèt donc refusat. A l'iniciativa dei legats, lo concili poguèt donc establir una tièra d'exigéncias suplementàrias e encara mens acceptablas coma la destruccion dei fortalesas dau Comtat, la partença de Ramon VI per lei Luòcs Sants... etc. Aquò marquèt la rompedura oficiala entre Tolosa e la Crosada. A la fin de l'annada 1210, lei dos camps poguèron se preparar. D'un caire, la difusion publica d'aquelei condicions renfòrcèt l'ostilitat dei populacions tolosencas còntra la Crosada e dei vassaus o aliats de Ramon VI. De mai, lo rèi d'Aragon èra tanben espantat deis exigéncias dau concili e aquò va permetre d'establir lei condicions favorablas a l'intervencion aragonesa de [[1213]]. De l'autre caire, la politica dei legats èra favorabla ais ambicions de Simon de Montfòrt desirós de formar a son profiech un fèu important. ===== L'isolament e lei dificultats militaras de Tolosa ===== Après la rompedura de [[1210]] entre la Crosada e Tolosa, Simon de Montfòrt poguèt aprofichar lei renfòrç de la prima de 1211 per s'atacar ai possessions de Ramon VI. Pasmens, la campanha d'aquela annada s'acabèt per una revirada dei Crosats que deguèron esparar 1212 per ocupar la màger part dau Comtat de Tolosa e isolar sa capitala. En març, la premiera operacion importanta foguèt lo [[sètge de La Vaur]] per lei Crosats. Ramon VI renfòrcèt la garnison e la batalha s'acabèt solament lo 3 de mai per lo chaple dei faidits de la garnison e la cremada de tres o quatre centenaus de catars capturats<ref>Georges Bordonove, ''La Tragédie Cathare'', Edicions Pygmalion – Gérard Watelet (1991), pp. 207-212.</ref>. Lo camp tolosenc foguèt pas capable d'intervenir en causa de divisions intèrnas entraïnadas per l'evesque de Tolosa Folque de Marselha. Aqueu darrier èra vengut evesque de la vila quauqueis annadas avans la Crosada a l'iniciativa de la lucha còntra la corrupcion dau clergat occitan d'Innocenci III. Èra un partisan absolut dau papa e capitèt de crear un movement de catolics fanatics desirós de luchar ai costats dei Crosats. La segonda informacion d'importància dau sètge foguèt l'intrada en guèrra dau còmte de Fois que massacrèt una armada d'un milièr de crosats alemands a [[Batalha de Montjèi|Montjèi]]<ref>Georges Bordonove, ''La Tragédie Cathare'', Edicions Pygmalion – Gérard Watelet (1991), pp. 209-210.</ref>. Après lo succès de La Vaur, Montfòrt ataquèt la region de Montjèi per punir leis abitants aguent ajudats lo còmte de Fois dins son ataca. Puei, lei Crosats ataquèron [[sètge de Montferrand|Montferrand]], posicion defensiva importanta. Lo comandant de la garnison èra [[Baudoïn de Tolosa]], fraire de Ramon VI, que preferiguèt traïr e venir vassau de Montfòrt. Lei Crosats assaièron donc d'assètjar dirèctament [[Sètge de Tolosa (1211)|Tolosa]] (15-29 de junh de 1211) mai la temptativa foguèt rapidàment replegada. Montfòrt assaièt alora de pilhar lo Comtat de Fois e foguèt finalament ragantat a [[Batalha de Castèlnòu d'Arri (1211)|Castèlnòu d'Arri]] onte se debanèt una batalha indecisa. Militarament desfach per la cavalariá pesuca francesa, lo còmte de Fois, ajudat per Ramon VI, difusèt la novèla de la mòrt de Montfòrt entraïnant unei revòutas e entraïnant la retirada de Montfòrt fins a la prima seguenta. La campanha de 1212 acomencèt ambé l'arriba dei renfòrç de la prima. Lo mes de març foguèt marcat per lo [[sètge de Sant Marcèu]] e un succès defensiu dei senhors occitans. Pasmens, lei renfòrç permetèron a Montfòrt de reconquistar en quauquei setmanas una partida granda dei zonas perdudas l'annada precedenta. En mai, lei Crosats prenguèron [[Sètge de Sant Antonin|Sant Antonin]] e poguèron aprofichar la traïson de l'evesque d'Agen per ocupar lo relarg de la vila. Simon i recebiguèt lo jurament de fidelitat deis abitants mostrant sa volontat novèla de prendre la plaça de Ramon VI. Puei, mentre que son fraire [[Gui de Montfòrt|Gui]] èra en campanha dins lo sud dau comtat tolosenc per obtenir divèrsei juraments de fidelitat, Simon foguèt blocat fins au mes d'aost per la resisténcia acarnada de [[Sètge de Pena (1212)|Pena]]. Puei, foguèt lo torn de [[Sètge de Moissac (1212)|Moissac]] que capitèt de resistir tres setmanas. Aquela tièra de desfachas tolosencas entraïnèt mai d'una capitulacion suplementària. A la fin de l'annada, Ramon VI ocupava encara solament dos vilas importantas de seis estats : Tolosa e Montauban. Anant alora en direccion dau sud, Montfòrt ocupèt Pàmias, Autariba e Sabardu per empachar lei liasons entre Fois e Tolosa. Ansin, a la fin de l'annada 1212, la posicion militara dei Tolosencs èra venguda fòrça marrida e Ramon VI deguèt trobar d'aliats novèus per cambiar l'equilibri dei fòrças a son avantatge. ==== L'intervencion aragonesa e la formacion de l'Imperi Pirenenc ==== [[Fichièr:Imperi Pirenenc.png|thumb|right|Extension dei possessions aragonesas (verd sorn), dei possessions tolosencas vassalas d'Aragon (verd clar) e dei possessions de Simon de Montfòrt (roge) après leis acòrds entre Pèire II e Ramon VI.]] En [[1212]], [[Pèire II d'Aragon]] èra ocupat per la guèrra dei reiaumes iberics còntra leis estats musulmans dau sud d'[[Espanha]]. En [[1213]], après la victòria de Las Navas de Tolosa, aquela situacion aviá evolucionat e lo sobeiran aragonés poguèt tornarmai s'ocupar deis afaires occitans per prepausar un plan de patz acceptat per la papautat. D'efèct, Ramon VI e Pèire II avián un nombre grand de rasons per s'aliar : * lei doas dinastias èran liadas per una tièra de maridatges. * se Simon de Montfòrt veniá còmte de Tolosa, son omatge e sa dependància au rèi de França, permetriá de restablir l'influéncia francesa dispareguda dempuei au mens un sègle dins lo sud dau reiaume. * lei possessions Trencavèl èran teoricament vassalas d'Aragon. Òr, coma Montfòrt èra tanben vassau de Felip August, lo risc èra important de veire lo passatge definitiu de la vescomtat de Carcassona de l'influéncia aragonesa a l'influéncia francesa. Pèire II decidiguèt donc de prepausar un plan de patz a Innocenci III per reglar lo sòrt de la Crosada. Acceptat par Ramon VI, aqueu plan aprofichèt una campanha de denigrament dei legats e de Simon de Montfòrt organizada per lo rèi d'Aragon per èstre tanben acceptat per lo papa. D'efèct, dempuei lei campanhas de 1211-1212, Innocenci III èra inquiet a prepaus de l'evolucion de la Crosada e deis ambicions personalas de Montfòrt e d'Arnaud Amalric (vengut evesque e duc de Narbona). Lo plan aragonés èra donc una solucion per sortir d'una situacion malaisada. Dins aqueu plan, Ramon VI acceptèt de reconoisser pecats a abdiquèt au profiech de son fiu Ramon VII. Coma aqueu darrier èra encara minor, Pèire II venguèt lo cap provisòri dau Comtat de Tolosa. Dins lo cas que Ramon VII foguèsse jutjat pas digne de venir còmte, sei territòris demorarián sota lo contraròtle de Pèire II. D'autra part, coma d'ara endavant, Tolosa e Carcassona èran vassaus d'Aragon, Pèire II ordonèt a Simon de Montfòrt d'arrestar seis atacas e de gardar solament la possession deis estats Trencavèl. Per legitimar aquel òrdre, Innoncenci III acceptèt de prononciar la fin de la Crosada en genier de 1213 e d'ordonar a Montfòrt de rendre lei vilas tolosencas ocupadas. Au nivèu territòriau, aqueu plan entraïnèt la formacion d'un estat feodau grand, de còps dich Imperi Pirenenc per lei Catalans, gropant lei possessions tolosencas ai fèus dirècts e indirècts dau Reiaume d'Aragon. ==== La batalha de Murèth ==== [[Fichièr:Battle of Muret.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha de Murèth.]] [[Fichièr:Pietro II d'Aragón.jpg|thumb|right|Retrach de Pèire II pintat au sègle XIX per Manuel Aguirre y Monsalbe.]] {{veire|Batalha de Murèth}} Lo plan aragonés foguèt acceptat aisament per lei senhors occitans e una ceremonia d'omatges foguèt organizada a Tolosa lo 27 de genier de 1213. En revènge, aquò marcava la fin deis ambicions de [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]] e deis autrei caps de la Crosada. Maugrat leis òrdres d'Innocenci III, lei Crosats van donc contuniar seis operacions e refusar de reconoisser l'autoritat novèla de Pèire II entraïnant l'intervencion armada deis Aragonés e la [[batalha de Murèth]]. Per refusar lo plan de patz de Pèire II, lei Crosats poguèron utilizar lo drech canonic e considerar que l'ocupacion dei vilas tolosencas èra causada per l'activitat normala de la Crosada e non per una violacion dau drech feodau. Dins lo premier cas, se Pèire II èra maucontent de Simon, deviá s'adreiçar dirèctament a Roma. Puei, Simon de Montfòrt annoncièt sa rebellion còntra Pèire II en causa de la proteccion donada per aqueu darrier ais eretics de la region de Tolosa. Lo clergat occitan favorable ai Crosats foguèt rapidàment reünit par legitimar oficialament aquela estrategia. Enfin, l'òrdre dau papa d'arrestar la Crosada foguèt ignorat sota pretèxte de mandar una ambaissada per demostrar la faussetat dau rèi aragonés. Dins de circomstàncias mau conegudas, aquela ambaissada va capitar d'obtenir l'annulacion de la decision d'Innocenci d'acceptar lo plan aragonés lo 21 de mai. Aqueu còp, foguèron leis occitans e lei catalans qu'ignorèron la volontat papala. Lei Tolosencs ataquèron e prenguèron Pujòl que sa garnison capitulèt après la mòrt de son cap. En aost, Pèire II e una armada importanta se dirigiguèron vèrs Tolosa e s'arrestèron a Murèth. Lo plan de Pèire II èra abil. Voliá aprofichar la « feblessa » de Montfòrt de totjorn venir ajudar lei garnisons crosadas menaçadas d'un assaut o d'un sètge. Decidiguèt d'atirar son enemic vèrs la plaça de Murèth e d'i concentrar totei lei fòrças possiblas per esquichar l'armada crosada. Pasmens, se l'estrategia èra abila, la realizacion tactica foguèt catastrofica<ref>Jonathan Sumption, ''The Albigensian Crusade'', Edicions Faber & Faber (2011), p. 241.</ref>. D'efèct, Ramon VI, qu'aviá ja combatut lei Francés, prepausèt un plan defensiu per desorganizar la cavalariá francesa per la bastida de palissadas per permetre de protegir de soudats equipats d'[[aubaresta]]s. Lei chivaliers aragonés, desirós de cargar còntra la cavalariá pesuca francesa, refusèron aquel idèa. De mai, Pèire prenguèt un pòste riscat dins lo dispositiu catalan. De son caire, Montfòrt aviá gaire de possibilitats e decidiguèt de cargar dirèctament lei chivaliers enemics. Pus leugiers, aquelei darriers èran pus rapids e abils mai mens poderós dins lo cas d'un combat raprochat. L'endemans, lo 13 de setembre de 1213, l'absència de coordinacion entre lei còrs diferents deis armadas occitanas e catalanas aumentèt lo succès francés. Pèire II foguèt rapidàment tuat, probablament per error, e lei chivaliers aragonés, desorganizats, abandonèron lo prat batalhier ambé de pèrdas importantas. Lei còrs de resèrva dau còmte de Tolosa e dau còmte de Comenge foguèron entraïnats dins la desfacha sensa combatre. En revènge, après sa victòria còntra la cavalariá aliada, Montfòrt poguèt atacar l'infantariá tolosenca que foguèt massacrada. Lei pèrdas crosadas foguèron fòrça limitadas mentre que Tolosa perdiguèt unei milièrs d'òmes e la màger part de sei fòrças militaras. ==== La despossession de Raimon VI e la conquista de Tolosa per Simon de Montfòrt ==== La batalha de Murèth e la desfacha aliada entraïnèt la casuda de l'Imperi Pirenenc e l'afondrament de la resisténcia occitana. De negociacions acomencèron entre lei caps crosats (Montfòrt e lei legats), Ramon VI e lo papa per lo contraròtle deis estats tolosencs. S'acabèron per la despossession de Raimon VI e la nominacion de Simon coma còmte de Tolosa. D'efèct, après la mòrt de son rèi, la noblesa aragonesa èra ocupat per la restitucion de l'eiretier de Pèire II que sa garda èra sota lo contraròtle de Montfòrt dempuei genier de 1211. L'Aragon èra donc neutralizat e va plus gaire intervenir dins lo debanament de la Crosada. De lor caire, lei còmtes de Comenge e de Fois èran rintrats dins seis estats. Ramon VI, retirat a Tolosa tre la fin de la batalha, decidiguèt donc d'assaiar de luchar au nivèu diplomatic. Aprofichèt tanben l'alunchament de Simon de Montfòrt vèrs lei regions pròchas de Ròse per suscitar unei revòutas. Lo resultat principau foguèt la captura e l'execucion dau traite [[Baudoïn de Tolosa]]. De son caire, Montfòrt deguèt faciar, maugrat sa victòria, una tièra de dificultats pus importantas que l'agitacion causada per Ramon VI. D'en premier, una demonstracion de fòrças de la noblesa aragonesa vèrs Narbona per recuperar l'eiretier dau reiaume. Maugrat sa victòria de Murèth, Montfòrt preferiguèt negociar e rendre l'enfant. Puei, una ofensiva dau rèi d'Anglatèrra dins lo relarg d'Agen per i restablir sei drechs de senhor superior lesits per leis accions crosadas. La guèrra còntra Tolosa acomencèt tornarmai solament ambé l'arribada dei renfòrç de la prima de 1214. En despiech de la resisténcia acarnada d'unei castèus, Montfòrt conquistèt durant leis annadas 1214-1215 la màger part dau Comtat de Tolosa levat de sa capitala protegida per un òrdre dirèct d'Innocenci III. La lucha diplomatica foguèt decisiva e Montfòrt deguèt i faciar l'activitat importanta de Ramon VI que se desplacèt mai d'un còp per rescontrar dirèctament lo papa. Prepausèt de donar sei tèrras a la Glèisa coma caucion de sa conducha futura còntra l'eresia e obtenguèt son perdon. Pasmens, per lei legats de la Crosada, lei juraments de Raimon VI èran nuls en causa de son inaccion après lei juraments de Sant Gèli. Lei caps religiós de la Crosada, ajudats per un clergat occitan largament renovelat dempuei l'arribada de la Crosada, s'opausèron donc ai decisions dau papa. Après de debats importants, Innocenci III acceptèt finalament de donar la possession provisòria dei territòris tolosencs a Simon de Montfòrt e de definir una decision finala au concili de Latran. Aqueu concili se debanèt dau 11 au 30 de novembre de 1215. L'oposicion a la despossession de Ramon VI obtenguèt lo sostèn dei senhors locaus venguts testimoniar dei desastres de la Crosada, dau papa Innocenci III e dau rèi d'Anglatèrra mai lei legats obtenguèron aisament la majoritat. En revènge, lo principi de la despossession foguèt limitat au Comtat de Tolosa e ais estats conquists per Simon. Lei regions non ocupadas, es a dire lo Marquesat de Provença, demorèron sota lo contraròtle de la Glèisa. Sota reserva d'un comportament digne, Ramon VII ne'n venguèt l'eiretier. === La reconquista occitana === Lo concili de Latran e la mòrt dau papa Innocenci III en julhèt de [[1216]] marquèron la fin de la premiera partida de la Crosada deis Albigés. Lo venceire n'èra Simon de Montfòrt qu'èra reconegut per la Glèisa senhor dei possessions de Ramon Rogièr Trencavèl e de Ramon VI de Tolosa. Pasmens, lei decisions de Latran foguèron pas acceptadas per la màger part dei populacions localas ni ben segur per Ramon VI e son fiu Ramon VII. Dempuei lo Marquesat de Provença e lo Comtat de Fois, van organizar una revòuta generalizada dei possessions novèlas de Simon IV de Montfòrt. La mòrt d'aqueu darrier au sètge de Tolosa foguèt un còp decisiu mandada a la Crosada que sei caps foguèron plus capables de resistir ai revòutas localas e ais ofensivas dei senhors occitans menadas per lei còmtes de Tolosa e de Fois. Ansin, en [[1224]], totei lei territòris ocupats per lei Crosats dempuei 1209 foguèron reconquists e lei Montfòrt expulsats de la region. ==== Lei succès provençaus de Raimon VII ==== Après lo succès militar e sa reconoissança diplomatica per lo concili de Latran, Simon de Montfòrt deguèt contentar la condicion iniciala de la Crosada definida per lo papa d'Innocenci III de pas lesir lei drechs dei senhors superiors dei fèus confiscats ais eretics e ai protectors d'eretics. Per aquò, deviá donc faire omatge au rèi de França. En abriu de 1216, anèt donc en Normàndia per rescontrar lo rèi Felip August. Aprofichant son alunchament, lo fiu de Ramon VI, lo futur Ramon VII, poguèt organizar una armada novèla dins sei territòris provençaus. Son succès de [[Sèti de Bèucaire|Bèucaire]] e la mesfisança dei Montfòrt per la màger part de la populacion tolosenca li permetèron de durbir un frònt novèu e d'acomençar tornarmai la guèrra. L'organizacion de la campanha acomencèt en febrier de 1216 quand Ramon VI e son fiu èran a [[Marselha]]. Lei consols d'Avinhon lei sostenguèron immediatament e lei dos senhors s'installèron rapidàment dins la vila<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 16-18.</ref>. I obtenguèron lei sostèns suplementaris d'un nombre important de chivaliers dau Marquesat de Provença e de divèrsei senhors provençaus o daufinés coma lo còmte de Valentinés<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 21-27.</ref>. Una armada importanta e ben avitalhada foguèt donc pauc a pauc formada per atacar la ciutat de [[Bèucaire]]. Una garnison francesa dirigida per lo senescau de Simon de Montfòrt, [[Lambert de Thury]], i foguèt blocada dins lo castèu de la vila e l'acuèlh de la populacion per leis assalhidors foguèt trionfau<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 29-43.</ref>. Sota la direccion de Gui de Montfòrt, puei de Simon revengut rapidàment de Normàndia<ref>Durant lo rèine de Felipe August, la Cort de França èra encara itineranta e París èra solament son etapa pus frequenta.</ref>, lei Francés deguèron atacar lei posicions provençalas a l'entorn de la ciutat. Lo combat dirèct entre lei doas armadas s'acabèt per de pèrdas importantas mai cada camp capitèt de tenir sei posicions<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 43-45.</ref>. Lei Francés deguèron donc acomençar lo sètge de Bèucaire mai la novèla de la presa de la vila aviá renfòrçat l'ostilitat deis abitants de la region còntra lei Crosats. L'avitalhament de Montfòrt foguèt donc rapidàment menaçat. En revènge, lei Provençaus dau futur Ramon VII èran avitalhats per de naviris passant Ròse sensa dificultat car lei Crosats avián ges de flòta per l'interrompre. De mai, unei caps occitans de la region de Tolosa o dei territòris Trencavèl, coma Guilhèm de Menèrba, e de renfòrç de vilas provençalas importantas (Arle, Marselha...) jonhèron la revòuta<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 46-48.</ref>. Lo castèu de Bèucaire foguèt donc pauc a pauc menaçat d'un assaut dirèct e de negociacions acomencèron entre lei dos camps : la garnison poguèt quitar desliurament la vila que son contraròtle foguèt abandonat au futur còmte de Tolosa. Aquò representava la premiera desfacha importanta de Simon de Montfòrt dempuei lei campanhas de 1211-1212 e li causèt de pèrdas financieras e umanas importantas. ==== Lo pilhatge e la revòuta de Tolosa ==== Après sa revirada de Bèucaire, Simon de Montfòrt deguèt rintrar dins sa capitala, Tolosa, en causa de menaças de trebols grèus e per restaurar sei finanças. L'operacion se debanèt dins de condicions fòrça marridas e entraïnèt lo pilhatge d'una partida de la ciutat per la garnison francesa puei una revòuta generala menada per Ramon VI e sei partisans. D'efèct, tre que la novèla de l'arribada de Simon foguèsse coneguda per lei caps de la vila, d'emissaris li foguèron mandats per conéisser seis intencions<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), p. 57.</ref>. Foguèron arrestats e aquò entraïnèt un començament de revòuta. Lei Francés perdèron lo contraròtle d'unei sectors de Tolosa<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 60-62.</ref>. Blocat dins lo palais dau còmte, Folque capitèt de negociar una trèva e l'acceptacion de negociacions per Simon e per la populacion. Una assemblada foguèt donc convocada e Montfòrt aprofichèt sa reünion per arrestar lei caps principaus de la populacion tolosenca<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 62-64.</ref>. Puei, se debanèt una operacion de pilhatge novèla e la vila foguèt condamnada au pagament d'una emenda gròssa. Leis institucions tolosencas foguèron tanben abolidas. Simon èra finalament venceire de la revòuta mai la populacion tolosenca oblidèt pas la repression<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 70-71.</ref>. En fòra de Tolosa, lo començament de l'annada 1217 foguèt marcada per de combats frontaliers còntra lei còmtes de Comenge e de Fois a prepaus dau castèu de Montgrenier<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 72-83.</ref>. D'efèct, lo papa novèu [[Honori III]] aviá rendut sei possessions au còmte de Fois e aqueu darrier aviá renfòrçat sei frontieras ambé lo Comtat de Tolosa. Puei, a partir dau mes de mai, Montfòrt mandèt una tièra d'ofensivas còntra lei posicions dei Provençaus dau futur còmte Ramon VII que deguèron abandonar un nombre important de castèus. De mai, ataquèt lo Comtat de Valentinés e obliguèt son senhor de tornar venir neutre dins lo debanament dau conflicte<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 102-112.</ref>. Dins aquò, aquelei campanhas l'alunchèron de Tolosa ont un complòt organizat per divèrsei captaus preparava lo retorn de Ramon VI<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 115-118.</ref>. Amb una armada organizada dins lei Pirenèus, Ramon VI se dirigiguèt vèrs la vila. Après un succès còntra un còrs cargat per Montfòrt de susvelhar lei frontieras ambé lo Comtat de Comenge, intrèt dins la vila lo 13 de setembre de 1218. La populacion se revòutèt tornarmai e lei soudats francés foguèron massacrats. La familha e leis oficièrs de Montfòrt se retirèron dins lo palais fortificat e abandonèron rapidàment la vila<ref>Au contrari dei barris tolosencs, lei fortificacions dau Palais de Tolosa foguèron renfòrçadas per lei Francés per s'aparar còntra una revòuta.</ref>. Ramon VI restabliguèt leis institucions tolosencas e preparèt la vila per resistir a la còntrataca francesa inevitabla<ref>Michel Roquebert, ''Le Lys et la croix 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 122-126.</ref>. ==== Lo segond sètge de Tolosa e la mòrt de Simon de Montfòrt ==== {{article detalhat|Sètge de Tolosa (1218)}} [[Fichièr:Toulouse - Plaque de Simon de Monfort.jpg|thumb|right|Placa contemporanèa a Tolosa marcant lo luòc de la mòrt de [[Simon IV de Montfòrt]] durant lo sètge de la vila.]] [[Fichièr:Amaury IV de Montfort.jpg|thumb|right|Representacion d'Amalric de Montfòrt dins la catedrala de Chartres.]] La revòuta tolosenca e la reconquista de la vila per [[Ramon VI de Tolosa]] entraïnèt una reaccion de Simon de Montfòrt que va acomençar tornarmai lo sètge de la ciutat. Pasmens, en fàcia d'una armada occitana nombrosa e ben protegida per lei fortificacions de la vila, leis operacions foguèron lòngas e malaisadas. Durant l'estiu de 1218, se debanèt l'eveniment decisiu d'aqueu periòde de la Crosada quand moriguèt Simon de Montfòrt durant un assaut. Son successor, son fiu [[Amalric de Montfòrt]], èra un chivalier jove que deguèt se retirar finalament de Tolosa amb una armada crosada afeblida. Tre lo 22 de setembre de 1217, una armada francesa dirigida per [[Gui de Montfòrt]] ataquèt sensa succès lei defensas tolosencas<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 126-127.</ref>. Secutada per [[Rogièr Bernat II de Fois|Rogièr Bernat de Fois]], fiu dau còmte [[Ramon Rogièr de Fois]], deguèt se retirar e esperar l'arribada dei fòrças de son fraire. Aquò permetèt a Tolosa de restaurar sei forficacions que Simon aviá acomençat de destrurre. De mai, de renfòrç militars importantas arribèron dins la vila coma lo còmte de Comenge e sei vassaus o un nombre importants de chivaliers faidits<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 126-136.</ref>. Simon de Montfòrt arribèt en octòbre. Assaièt un premier assaut que foguèt aisament replegat mentre qu'un còrs de chivaliers aragonés dirigit per [[Ramon Rogièr de Fois]] passèt lei linhas francesas sensa dificultat especiala per rintrar dins Tolosa. Simon deguèt donc acomençar lo sètge de la vila per lo segond còp dempuei lo començament de la Crosada. Un camp fòrtament protegit foguèt installat au sud dei barris tolosencs. Pasmens, en causa de l'importància de la garnison, lei Crosats foguèron jamai capables d'enceuclar totalament Tolosa que foguèt donc regularament avitalhada. De mai, lei senhors occitans avián pron de tropas per organizar d'atacas importantas dirèctament còntra lo camp francés<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 136-146.</ref>. L'ivèrn de 1217-1218 marquèt la fin provisòria deis operacions fins a l'arribada dei renfòrç crosats de la prima de 1218<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 156-157.</ref>. Organizats per la frema de Simon e l'evesque de Tolosa [[Folquet de Marselha]], aquelei renfòrç èran fòrça importants e de combats importants acomencèron au mes d'abriu. Dins aquò, lei capacitats militaras tolosencas èran encara pron importantas per empachar l'enceuclament complèt de la vila. La defensa foguèt tanben ajudada per de chavanas e de vengudas deis aigas importantas que destruguèron un nombre grand d'accès utilizats per lei Crosats<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 159-162.</ref>. Lo morau dei Francés acomencèt donc de tombar. Pus grèu, mai d'un senhor vengut dau nòrd èran tanben decebut per la guèrra. D'efèct, a luòga de la guèrra còntra leis eretics descrichas per lei predicators de la Crosada, descubrián un conflicte feodau e una resisténcia acarnada d'una region opausada a la despossession de son senhor legitim<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 167-170.</ref>. En consequéncia, decidiguèron de rintrar tre la fin dau servici d'ost. Aquò entraïnèt donc l'obligacion per Simon de Montfòrt d'atacar Tolosa avans aquelei partenças. L'assaut generalizat comencèt lo 24 de junh de 1218. Se turtèt a una resisténcia gròssa<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 171-174.</ref>. L'endemans, lei soudats de la garnison prenguèron l'iniciativa d'atacar lei fòrças deis assalhidors en fòra de la vila. Fòrça saunós, la batalha s'acabèt per la mòrt de Simon de Montfòrt que sa tèsta foguèt esquichada per lo projectil d'una maquina de sètge tolosenca<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 174-180.</ref>. Son successor èra son fiu Amalric de Montfòrt qu'aviá solament vint ans e teniá pas lei qualitats militaras de son paire<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 181-183.</ref>. Contunièt lo sètge e mandèt un assaut a la fin de junh que foguèt tanben replegat. A partir dau 1{{èr}} de julhèt, la partença dei senhors aguent acabat lo servici d'ost, rendiguèt la posicion crosada fòrça perilhósa. [[Gui de Montfòrt]] capitèt de lo convéncer d'abandonar lo sètge de Tolosa lo 25 de julhèt de 1218 enterin que la màger part d'Occitània se revòuta. ==== La generalizacion de la revòuta occitana e la batalha de Basièja ==== La novèla de la mòrt de Simon de Montfòrt entraïnèt una generalizacion de l'insureccion organizada per Ramon VI e son fiu. L'autor anonim — mai catolic — de la ''[[Cançon de la Crosada|Canso de la Crosada]]'' mostrèt l'estrambòrd causat per aquela novèla dins son vèrs ''« Venc tot dreit la peira lai on era mestiers »''. Enterin que lei Crosats, sostenguts per l'arribada dau fiu de Felip August, ataquèsson Marmanda puei Tolosa per lo tresen còp, lei senhors occitans ataquèron lei posicions crosadas a l'entorn de Tolosa e venguèron reculhir lei juraments de fidelitat de senhors e vilas revòutadas còntra Amalric de Montfòrt. La [[batalha de Basièja]] marquèt la revirada de sa còntra ofensiva e l'armada crosada i perdèt la màger part de sei fòrças. D'efèct, après lo segond sètge de Tolosa, lei senhors occitans e Amalric de Montfòrt dirigiguèron de campanhas dins lo país de Tolosa e de Carcassona per s'assegurar de la fidelitat dei populacions localas. Lei resultats foguèron fòrça favorables ais Occitans que reprenguèron lo contraròtle de la region d'Agen o de vilas coma Pamièrs e Albi. De son caire, Amalric capitèt de reprendre lo contraròtle d'Albi — que cambièt rapidament de camp — de quauquei vilas dau relarg d'Agen e ataquèt lo Comtat de Comenge. En revènge, sei luòctenents o aliats aguèron mens d'astre. [[Jori]] foguèt capturat a [[Sètge de Melhan|Melhan]] e son armada massacrada. Lo prince d'Aurenja foguèt tanben capturat per leis abitants d'Avinhon e tuat. Amalric comencèt lo [[Sètge de Marmanda (1219)|sètge de Marmanda]] quand una armada occitana comandada per Rogièr Bernat de Fois s'embarrèt dins Basièja. Una armada crosada importanta s'i dirigiguèt per faire lo sètge de la vila. Pasmens, l'operacion èra en fach una leca organizada per lei senhors occitans<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 203-205.</ref>. Coma per Murèth, l'objectiu èra d'atraire la cavalariá pesuca francesa còntra de concentracions gròssas de tropas occitanas per l'anientar. En revènge, aqueu còp, un plan foguèt corrèctament establit e seguit. De grops de cavalariá leugiera equipats d'arcs e de lanças secutèron e desorganizèron lei fòrças francesas. Puei, lo rèsta de la cavalariá e l'infantariá occitana s'ocupèron de leis anientar. Après aquela batalha, Amalric de Montfòrt, que va resistir fins a [[1224]], poguèt jamai reünir una armada tant importanta e lei campanhas dei còmtes occitans van donc pauc a pauc reconquistar totei lei territòris perduts dempuei [[1209]]<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 207-208.</ref>. ==== L'intervencion dau Daufin de França e sa revirada ==== [[Fichièr:Louis VIII Marmande.jpg|thumb|right|Representacion dau sètge de Marmanda per lei Francés.]] L'annada de 1219 foguèt marcada per l'intervencion dau Daufin dau Reiaume de França, lo futur [[Loís VIII de França]]. Son intervencion marquèt lei darriereis ofensivas importantas dei Crosats e dei Montfòrt ambé la presa de Marmanda e lo [[Sètge de Tolosa (1219)|tresen sètge de Tolosa]]. Se lei motivacions d'aquela arribada son mau conegudas après un premier passatge brèu en [[1215]], sei consequéncias militaras demorèron limitadas au massacre de la populacion de Marmanda e a una tresena revirada crosada còntra Tolosa. L'arribada dau prince Loís se debanèt quauquei jorns après la [[batalha de Basièja]]. Fòrça importanta, son armada permetèt a Amalric de Montfòrt, menaçat per la destruccion de l'armada mandada a Basièja, de contuniar lo [[sètge de Marmanda (1219)|sètge de Marmanda]]. Lei motivacions de la preséncia dau prince demoran totjorn a l'ora d'ara gaire claras. S'èra un partisan convencut de la Crosada, sa campanha foguèt autorizada per son paire Felip August qu'èra pas conegut coma sostèn fervorós de l'intervencion de la Glèisa dins leis afaires intèrns de son reiaume. Lo motiu principau èra donc probablament, coma en [[1215]], lo besonh d'afirmar l'autoritat reiala dins un principat fòrça inestabla<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 210-211.</ref>. Pasmens, au contrari de [[1215]], Loís aguèt aqueu còp un ròtle militar significatiu dins lo debanament de la campanha de la fin de 1219. D'en premier, renfòrcèt lei fòrças crosadas a l'entorn de Marmanda que demandèt rapidàment de negociar sa rediccion. Pasmens, lo cap de la garnison negocièt lo sauvament de seis òmes en cambi dau drech de pilhar la vila<ref>Michel Roquebert, Le lys et la croix, 1216-1229, Edicions Perrin (2007), pp. 212-216.</ref>. La populacion foguèt donc massacrada e lei Crosats poguèron se dirigir vèrs Tolosa. Lo sètge se debanèt dau 17 de junh au 1{{èr}} d'aost de 1219. Se lei Francés èran pron nombrós per enceuclar totalament la vila, foguèron pas capables de menaçar vertadierament sei barris. Coma en [[1218]], lo morau dei senhors dau nòrd demeniguèt rapidàment car la guèrra aviá pas l'aspèct religiós promés per lei predicators crosats. Sota la pression de sei vassaus, Loís deguèt donc abandonar lo sètge marcant la revirada de son intervencion<ref>Michel Roquebert, Le lys et la croix, 1216-1229, Edicions Perrin (2007), pp. 219-224.</ref>. ==== La fin de la reconquista occitana e la desfacha dei Montfòrt ==== Leis annadas 1220-1224 veguèron l'acabament de la reconquista occitana dei territòris conquists per lei Montfòrt. Lo debanament precís deis eveniments es mau conegut per lei darriereis annadas d'aqueu periòde. Pasmens, son eissida foguèt la capitulacion d'Amalric de Montfòrt que deguèt finalament abondonar lo sud de França per rintrar dins sei domenis de la region parisenca. En fàcia, lei senhors occitans, compres lo fiu de Ramon Rogièr Trencavèl poguèron ocupar tornarmai sei fèus e totei lei succès crosats foguèron annulats fins a l'intervencion dau rèi de França. La premiera operacion importanta d'aquela reconquista foguèt lo [[sètge de Castèlnòu d'Arri (1220-1221)|sètge de Castèlnòu d'Arri]] que veguèt Amalric de Montfòrt assaiar d'enceuclar e de destrurre un còrs occitan important dins la vila<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), p. 238.</ref>. De son caire, lo papa Honori III assaièt de redreiçar l'interés per la Crosada mai la situacion aviá fòrtament cambiat sus lo prat batalhier. Lo clergat occitan acomencèt de prendre tornarmai sei distàncias ambé la papautat e lei renfòrç militars crosats venguèron rars e febles<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 242-248.</ref>. En febrier de 1221, lei Crosats deguèron abandonar lo sètge de Castèlnòu d'Arri. En junh, lo còmte de Fois ocupèt [[Limós]] e [[Fanjaus]]. A la prima de 1222, lo futur Ramon VII capitèt de restaurar sei drechs superiors sus lo Comtat de Gevaudan, Besièrs se revòutèt e una tropa de faidits ocupèt pauc a pauc lei castèus de Lauragués e de Menerbés. Per empachar aquelei progrès, lo papa e sei legats assaièron d'obtenir l'ajuda de Felip August e multipliquèron leis excomunicacions còntra lei vilas revòutadas<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 250-251.</ref>. Dins lo premier cas, Felip refusèt totjorn d'ajudar la Crosada. Dins lo segond, lei mesuras presas foguèron tanben gaire eficaças e magerament motivadas per la desirança de protegir lei fèus e lei possessions de la Glèisa. Au nivèu diplomatic, Amalric de Montfòrt prepausèt a Felip August de li donar sei drechs sus lei territòris Trencavèl e tolosencs mentre que Ramon VI e son fiu prepausèsson de reconóisser la senhoriá dau rèi francés. Dins lei dos cas, lei solucions èran fònts de problemas per Felip August que refusèt lei doas ofèrtas. Preferiguèt reünir un concili per debatre de la question mai sa mòrt lo 14 de julhèt de 1223 arrestèt lo procediment<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 304-304.</ref>. La guèrra contunièt donc e, en [[1223]], Amalric de Montfòrt e sei partisans èran blocats dins la region de Carcassona. Una temptativa de negociacions ambé Tolosa mau capitèt<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 280-283.</ref>. L'autona veguèt lo retorn d'exil de Ramon Trencavèl, fiu e eiretier dau vencut de [[1209]], que son arribada provoquèt l'insureccion dei domenis de son paire<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 308-309.</ref>. Prenguèt Albi, Lombèrs e divèrsei vilas e poguèt jónher Ramon VII e Rogièr Bernat de Fois per lo sètge de Carcassona. Lo 14 de genier de 1224, Amalric e sei darriers fidèus ([[Gui de Montfòrt]], [[Lambert de Thury]]...) deguèron capitular<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 316-318.</ref>. L'endemans, deguèt quitar Occitània ambé seis òmes per sei domenis parisencs marcant la desfacha finala de la Crosada dei Montfòrt. === La Crosada Reiala === La Crosada Reiala foguèt lo darrier periòde de la Crosada deis Albigés caracterizada per l'intervencion dirècta dau rèi [[Loís VIII de França]]. Aquò foguèt entaïnat per la desirança de la Glèisa Catolica de contuniar la lucha còntra lo catarisme e per la cession dei drechs dei Montfòrt au rèi de França per Amalric de Montfòrt. Se debanèt de [[1226]] a [[1229]] e s'acabèt per la victòria militara francesa que permetèt d'impausar la signatura dau tractat de París. ==== La cession dei drechs dei Montfòrt au rèi de França ==== Après la desfacha de Carcassona, lo papa Honori III decidiguèt de contuniar la Crosada e de demandar l'intervencion dirècta dau rèi de França. Dempuei la mòrt de Felip August, aqueu darrier èra Loís VIII qu'èra un partisan e un sostèn ancian de la Crosada. Aqueu darrier aprofichèt tanben l'occasion per assaiar de conquistar a son profiech lei territòris Trencavèl e tolosencs. Un ensems de negociacions ambé lo papa li permetèt donc d'assegurar sei pretencions e de preparar la legitimacion de sa conquista. D'efèct, Loís VIII èra de segur pas opausat a l'idèa de menar la Crosada còntra Tolosa. Pasmens, voliá impausar sei condicions per organizar la Crosada segon seis intencions e demorar lo mèstre dei territòris conquists. Òr, aquò menaçava lei beneficis e lei profiechs importants realizats per la Glèisa en Occitània gràcias ai sasiments de domenis considerats eretics o la creacion d'un impòst especiau creat per Simon de Montfòrt en [[1209]]. De negociacions complèxas aguèron donc luòc entre leis actors diferents de la Crosada <ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 322-366.</ref>: * lei senhors occitans assaièron d'empachar la Crosada Reiala. Per aquò, acceptèron de luchar còntra l'eresia, de normalizar lor relacion ambé lo clergat locau e de jurar de servir la Glèisa. Ansin, lei còmtes de Tolosa e de Fois e lo vescòmte de Carcassona èran tornarmai membres de la Glèisa Catolica e una Crosada èra impossible dins aquelei condicions au nivèu juridic. * Amalric de Montfòrt considerèt que la patz entre lo papa e lei senhors occitans annulèt la cession de sei drechs sus lei regions pertocadas per la Crosada. * lo rèi de França acceptèt oficialament lei negociacions de patz ambé lei senhors occitans e lo refús de sei condicions per lo papa. En consequéncia, refusèt d'intervenir dins lo sud e d'i sostenir l'accion dei legats papaus. * lo papa assaièt de signar la patz ambé lei princes occitans enterin que sei legats contunièsson de convencre Loís VIII d'intervenir per empachar lo redreiçament de l'eresia. La conclusion foguèt trobada quand lo rèi Loís VIII e lo legat [[Romano Frangipani]] decidiguèron de reünir un concili a Bourges per jutjar d'un biais definitiu la question albigesa. Pasmens, i organizèron una leca juridica per prononciar la despossession de Ramon VII<ref>Michel Roquebert, ''Le lys et la croix, 1216-1229'', Edicions Perrin (2007), pp. 367-378.</ref>. ==== Lo concili de Bourges e lo refús d'abdicar de Raimon VII ==== Lo concili de Bourges acomencèt lo 29 de novembre de [[1225]] en preséncia de mai de dos centenaus d'evesques e d'abats francés. L'objectiu èra de jutjar lei princes occitans sospichats d'eresia. Pasmens, l'eissida dau concili èra ja definida per Romano Frangipani e Loís VIII : en cambi de son absolucion, Ramon VII deviá abandonar totei sei territòris au profiech dau rèi de França. Lei prepausicions de Ramon VII au concili de Bourges èran fòrça similara a aquelei de son paire au concili de Sant Gèli en [[1209]]. Acceptèt de jurar totei lei condicions ja impausadas per la Glèisa coma la lucha còntre l'eresia o la lucha còntra lei tropas de mercenaris. En consequéncia, demandèt son absolucion e se declarèt lèst per acceptar totei lei peniténcias impausadas per la Glèisa. Lo concili acceptèt son absolucion mai solament a la condicion de l'abandon de sa senhoriá sus totei seis estats. Aquela condicion èra estada jamai demandada durant lei negociacions entre lo papa e Ramon VII. De mai, per lo premier còp de son istòria, la Glèisa prononciá la despossession d'un senhor li aguent jurar sa fidelitat. De segur, Ramon VII refusèt aquelei condicions entraïnant oficialament l'aplant dei negociacions de patz, son excomunicacion e l'apèu dau concili au rèi de França per restablir la Patz e la Fe dins lo sud de son reiaume. Sensa sospresa, Loís VIII acceptèt mai sièis mes foguèron necessaris per convencre lo rèi d'Anglatèrra e l'emperaire germanic e obtenir la neutralitat d'aqueleis estats. En mai de 1226, l'armada francesa foguèt reünida a Bourges. ==== Lo sètge d'Avinhon e l'afondrament occitan ==== [[Fichièr:Louis VIII le Lion (Jean-Fouquet).jpg|thumb|right|Representacion dau sètge d'Avinhon e de la mòrt dau rèi Loís VIII de França.]] L'arribada dau rèi de França qu'èra lo senhor superior dei senhors occitans amb una armada fòrça importanta entraïnèt l'afondrament de la resisténcia occitana. Levat d'Avinhon qu'organizèt una resisténcia acarnada, leis autrei vilas acceptèron de capitular sensa condicion. Pasmens, la longor dau sètge d'Avinhon empachèt Loís VIII d'atacar Tolosa. Malaut, lo rèi moriguèt lo 8 de novembre de 1226 sensa acabar la conquista deis estats de Ramon VII. D'efèct, tre la fin dau concili de Bourges, sei conclusions entraïnèron unei somissions au rèi francés de vilas e de senhors occitans, i comprés de senhors fòrtament liats au catarisme coma Bernat Oton de Niòrt. Ansin, tre lo mes d'abriu, la resisténcia occitana dins lei regions de Langadòc aviá disparegut e la campanha militara francesa comencèt sensa dificultat fins a Avinhon. La vila èra estada entre lei premierei qu'avián jurat sa fidelitat a Loís VIII. Pasmens, quauquei jorns avans l'arribada dei Francés, una ambaissada mandada per Ramon VII capitèt de decidir lei dos caps de la vila de resistir. Lo sètge se debanèt dau 10 de junh au 12 de setembre de 1226. Lei fòrças de Ramon VII ataquèron l'avitalhament crosat e coma per lei tres sètges de Tolosa, lo morau dei vassaus principaus de França demeniguèt rapidàment. D'un biais generau, participar a una guèrra de despossession còntra un autre senhor èra pas una fònt de motivacion importanta per lei vassaus dau rèi de França. Per exemple, lo còmte de Champanha abandonèt la Crosada tre la fin de son servici d'ost. De mai, divèrseis epidemias causèron la mòrt d'unei soudats e chivaliers crosats. Fin finala, la manca de manjar e d'aiga dins la vila entra£inèt sa capitulacion e l'intrada dei Francés. Après aqueu succès, lei Crosats poguèron donc contuniar vèrs Tolosa sensa trobar de resisténcia. Besièrs e Carcassona foguèron abandonada per Ramon Trencavèl e lei Francés ocupèron lei doas ciutats sensa combat. Pasmens, lo retard causat per lei tres mes de resisténcia d'Avinhon, lei malautiás dins l'armada crosada e lo començament de l'ivèrn entraïnèron l'aplant de l'avançada vèrs la capitala de Ramon VII. Tanben malaut, Loís VIII decidiguèt d'atacar Tolosa a la prima de 1227 mai moriguèt lo 8 de novembre. Son eiretier èra un enfant e la direccion deis afaires occitans foguèt fisada a son cosin [[Humbert V de Beaujeu|Humbert de Beaujeu]] mai la disparicion dau rèi privèt la Crosada de sa legitimat auprès dei populacions occitanas e entraïnèt unei revòutas còntra la preséncia francesa. ==== La mòrt de Loís VIII e sei consequéncias ==== La mòrt de Loís VIII entraïnèt la revòuta dei regions de Limós e de Cabardès e la partença dei senhors francés aguent finit lor servici d'ost. L'armada francesa veguèt donc seis efectius demenir rapidàment per luchar còntra lei doas insureccions e sus lo frònt tolosenc. Leis annadas 1226-1228 foguèron donc caracterizats per un nombre grand de sètges. Ramon VII e seis aliats capitèron de gardar l'armada d'Humbert de Beaujeu alunchada de Tolosa. Pasmens, aqueu darrier capitèt de redurre la resisténcia de Limós e de Cabardès. Vèrs l'estiu de [[1228]], poguèt donc atacar dirèctament lo Comtat de Tolosa. Incapable d'atacar lei barris de la vila, Humbert de Beaujeu decidiguèt de generalizar una politica de pilhatge dei zonas agricòlas dau Comtat. Per de rasons mau conegudas, lei còmtes de Tolosa e de Fois, fòrça combatius après la mòrt de Loís VIII, assaièron pas d'empachar aqueleis operacions. De mai, la garnison de Tolosa assaièt tanben pas d'atacar lei Francés. Ansin, a la fin de setembre de 1228, lo relarg de la vila èra totalament devastat entraïnant la dubèrtura dei negociacions de patz finalas e la fin deis operacions militaras de la Crosada. ==== La dubèrtura de negociacions e la signatura dau Tractat de París ==== {{veire|Tractat de Meus de 1229}} Lei negociacions acomencèron après la signatura d'una trèva entre lei Francés e lei senhors occitans. A l'autona, lei posicions encara ocupadas per lei faidits dins la region de Termenés foguèron evacuats e de discussions foguèron organizadas entre Ramon VII, l'abat de Granselve Eli Guarin e Thibaut de Champagne. Puei, lo sèti dei negociacions foguèt desplaçat dins la region parisenca a Meus. Un premier « tractat » (en fach un tèxte preparatòri) i foguèt signat e lo reglament definitiu, dich Tractat de París, foguèt signat lo 12 d'abriu de 1229 marcant la desfacha tolosenca còntra lo rèi de França. Lei clausas principalas èran : * lo respèct dei juraments ancians ja adoptats a Sant Gèli e a Bourges per Ramon VI e Ramon VII. * d'emenda financieras per Ramon VII au profiech de la Glèisa. * l'obligacion per Ramon VII de partir dins lei Tèrras Santas per luchar còntra lei senhors musulmans. * la creacion d'un sistèma judiciari novèu, que va venir l'Inquisicion, per reprimir lo [[catarisme]]. * la fondacion d'una universitat (institucion fòrça pròcha de la papautat) a Tolosa ai despensas de Ramon VII. * la pèrda de la region de Bas Lengadòc (Nimes, Agde, Bèucaire... etc) au profiech dau rèi de França. * la pèrda dau Comtat de Magalona e dau Marquesat de Provença au profiech de la Glèisa Catolica. * l'annexion dei domenis Trencavèl au Domeni Reiau. * lo maridatge de la filha e eiretiera de Ramon VII ambé lo fraire de Loís IX de França. Aquelei clausas foguèron completadas per una amnistia generala a prepaus deis engatjaments adoptats per cada senhor durant au profiech dei senhors occitans, de l'Ostau Montfòrt o dau rèi de França. Leis eretics ne'n foguèron excluchs. L'objectiu d'aquelei clausas èran d'empachar lo Comtat de Tolosa de restaurar sei finanças per formar una armada novèla e de preparar l'annexion dau Comtat de Tolosa ai domenis dei Capetians. == Consequéncias == === La restauracion de l'autoritat centrala dins lo sud dau Reiaume de França === ==== L'aumentacion dau Domeni Reiau e la preparacion de l'annexion dau Comtat de Tolosa ==== L'aumentacion dau Domeni Reiau es la consequéncia principala dau Tractat de París. Lo rèi poguèt annexar lei vescomtats de Nimes, d'Agde, de Carcassona, de Besièrs, de Lodèva e lei senhoriás d'Andusa, d'Alès e de Sauve. Lei domenis Trencavèl an disparegut e Ramon VII a perdut la mitat de sei territòris. De mai, lo ligam de vassalitat entre lo rèi de França e lo còmte de Tolosa, qu'èra solament teoric en [[1209]], èra d'ara endavant vengut una realitat. Lei capacitats militaras de Tolosa èran tanben fòrtament limitadas ambé la destruccion d'unei sistèmas de fortificacions coma lei barris de la capitala comtala. D'autra part, un ensems de clausas de succession coma lo maridatge de la filha unica de Ramon VII ambé lo fraire de Loís IX de França deviá preparar lo passatge dau Comtat de Tolosa sota lo contraròtle dei Capetians. Coma Ramon VII èra encara jove, de clausas suplementàrias permetèron d'empachar un fiu eventuau de li succedir. Enfin, d'autreis articles dau tractat de París s'ocupèron d'establir de reglas de succession en favor dei Capetians dins lo cas que la filha de Ramon VII o lo fraire de Loís IX moriguèron. En fach, la succession èra pron enquadrada per assegurar la fin dau rèine de la dinastia de Ramon VII sota lo Comtat de Tolosa. Ansin, maugrat leis esfòrç de Ramon VII per obtenir la revision dau tractat, lo Comtat de Tolosa foguèt dirigit per [[Anfós de Peitieus]] e foguèt annexat au Domeni reiau a sa mòrt sensa eiretier en [[1271]]. Una politica d'integracion d'un nombre important de captaus tolosencs a la direccion de la vila limitèt lo risc de revòutas après la mòrt de Ramon VII e lo Comtat de Tolosa demorèt fidèu au rèi de França durant lei periòdes pus malaisats de la [[Guèrra de Cent Ans]] ([[1337]]-[[1453]]). [[Ramon II Trencavèl]] assaièt d'organizar una insureccion generala de sei domenis ancians mai mau capitèt de reconquistar Carcassona e deguèt finalament se sometre dins leis annadas 1240 e abandonar sei revendicacions sota lei fèus de son paire. Enfin, lei posicions ocupadas per lei faidits foguèron pauc a pauc conquists per lei rèis de França. Lei darriers combats de la pacificacion de la region se debanèron a la fin deis annadas 1250. Certanei faidits coma [[Olivièr de Tèrme]] venguèron de companhons dau rèi Loís IX còntra d'autrei faidits puei durant lei Crosadas. ==== Lo reculament de l'influéncia aragonesa au nòrd dei Pirenèus ==== En fòra dei senhors occitans, l'autre perdent important de la Crosada èra lo [[reiaume d'Aragon]] que se veguèt exclure dau reglament dau conflicte e perdiguèt son influéncia sus la màger de sei territòris au nòrd de la cadena pirenenca. D'efèct, la vescomtat de Carcassona, fèu dependent en [[1209]] de la Corona aragonesa, èra d'ara endavant partida dau Domeni reiau francés. D'autra part, lo Comtat de Fois qu'èra tanben un quasi protectorat aragonés èra d'ara endavant sota l'influéncia dau rèi de França. La situacion èra relativament similara dins lo Comtat de Comenge. Lo rèsta de l'influéncia aragonesa èra limitada ai castèus tenguts per lei faidits que foguèron pauc a pauc conquists per lei Francés fins ais annadas 1250. ==== La resisténcia de Raimon VII a la Corona Francesa ==== Se lo Comtat de Tolosa foguèt finalament annexat a la Corona en [[1271]], Ramon VII de Tolosa assaièt mai d'un còp de revisar lei clausas de succession dau tractat de París. Gràcias a una diplomàcia abila, obtenguèt la restitucion d'una partida dei fèus confiscats per la Glèisa coma lo Marquesat de Provença. Capitèt tanben de limitar la pression economica dau tractat e poguèt donc formar de fòrças armadas novèlas venent una fònt permanenta de dificultats per lo rèi. Assaièt tanben de limitar lo ròtle de l'Inquisicion en Occitània. Enfin, aliat au rèi d'Anglatèrra e a d'autrei feodaus poderós, se revoutèt sensa succès en [[1242]]. En [[1249]], assaièt d'aprofichar la partença de Loís IX per la Crosada per organizar un complòt novèu quand moriguèt lo 27 de setembre. ==== La resisténcia de la noblesa occitana ==== Se lo còmte de Tolosa èra lo feodau pus poderós de la region e l'autor de la revòuta pus importanta en [[1242]], lo rèsta dei faidits occitan demorèt una menaça importanta fins ais annadas 1240 e foguèt capabla d'opausar localament una resisténcia militara granda fins ais annadas 1250. L'eveniment major foguèt la revòuta de Ramon Trencavèl en 1240 que capitèt de reprendre la màger part dei possessions de son paire levat de la vila de Carcassona. L'arribada d'un renfòrç important de soudats francés permetèt de replegar leis assalhidors e la guèrra s'acabèt sus una patz negociada. De [[1243]] a [[1244]], lo sètge e la presa de Montsegur entraïnèt la disparicion dau darrier sanctuari catar. Enfin, vèrs [[1255]], lei presas dei castèus de Querbús e de Niòrt marquèron la conquista dei darrierei fortaresas importantas tengudas per de faidits. Una guèrra de partisans contunièt fins a la fin deis annadas 1250. === La creacion de formas novèlas de repression còntra una Glèisa catara renfòrçada === ==== Lo renfòrçament paradoxal de la Glèisa Catara durant la Crosada ==== L'unitat relativa dei populacions occitanas còntra l'invasion de la Crosada e lo succès de la reconquista de 1216-1224 permetèt a la Glèisa catara de se renfòrçar durant la guèrra. D'efèct, maugrat lei lenhiers de la Crosada de Simon de Montfòrt, la resisténcia occitana, especialament aquela de senhors faidits fòrtament liats a l'eresia, permetèt de protegir un nombre grand de caps catars e de mantenir l'organizacion de sei rets. Lo succès finala de la Crosada Reiala menacèt tanben gaire lo centre dei regions pertocant per la preséncia catara. Enfin, una generacion novèla de fidèus aviá remplaçat aquela de 1209-1210 e lo castèu de Montsegur venguèt un sanctuari major per lo catarisme fins a sa conquista en [[1243]]-[[1244]]. Ansin, la lucha còntra l'eresia catara foguèt fòrça lònga e s'acabèt solament a la fin deis annadas 1320 siá mai d'un sègle après la signatura dau tractat de París. ==== La creacion de l'Inquisicion ==== Per luchar còntra l'eresia, lo tractat de París ordonèt la creacion d'institucions novèlas mesclant autoritats civilas e religiosas. La manifestacion d'aquelei clausas foguèt la creacion de l'Inquisicion que va menar la repression còntra lo catarisme e li causar de pèrdas decisivas dins leis annadas 1230 e 1240. Puei, foguèt capabla d'empachar l'òbra de redreiçament iniciat vèrs [[1310]] per [[Pèire Autier]]. Per aquò, de milièrs de personas foguèron interrogats e de centenaus foguèron condamnats a la preson o, pus rarament, au lenhier. Coma leis eretics avián pas lo drech d'èstre enterrat, la repression regardèt tanben lei cadabres d'individús considerats coma eretics que foguèron cremats. Gaire popular, lo trabalh deis inquisitors deguèt faciar divèrsei dificultats e foguèt regularament blocat per Ramon VII o, de còps, lo clergat occitan locau. Certanei comunautats e de chivaliers faidits assaièron tanben de resistir. Lo cas pus important foguèt l'assassinat de dos inquisitors a Avinhonet en [[1242]] per un commando de faidits ajudats per leis abitants dau vilatge. De mai, après quauquei decennis de foncionament, l'institucion acomencèt de venir lo centre de poder que será dins lo corrent dei sègles precedents e certanei senhors o caps religiós locaus l'utilizèron per eliminar de rivaus. ==Veire tanben== {{Multibendèl|Portal Edat Mejana|Portal Lengadòc|Portal istòria militara|Portal Catolicisme|Portal Catarisme|Portal Crosada dels albigeses}} ===Ligams intèrns=== * [[Batalha de Murèth]]. * [[Ramon VI de Tolosa]]. * [[Ramon VII de Tolosa]]. * [[Simon IV de Montfòrt]]. * [[Tractat de Meus de 1229]]. * [[Tractat de París (1229)]]. ===Ligams extèrnes=== *[http://www.traduccionssimoneweil.cat/pdf/lagoniadunacivilitzaciovistaatravesdunpoemaepic.pdf L’agonia d’una civilització vista a través d’un poema èpic (Simone Weil)] [ca] == Bibliografia == * ''La Cançon de la Crosada''. * '''[[francés|(fr)]]''' [[Anne Brenon]] ''Le vrai visage du catharisme'' Edicions Loubatières ISBN 2-86266-436-7. * '''[[francés|(fr)]]''' Georges Bordonove, ''La Tragédie Cathare'', Edicions Pygmalion – Gérard Watelet (1991). * '''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]] ''Histoire des Cathares'', Edicions Perrin (2002). * '''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]] ''L'Epopée cathare tome 1 1198-1212 - L'invasion'', Edicions Perrin (2006). * '''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]] ''L'Epopée cathare tome 2 1213-1216 - Muret ou la dépossession'', Edicions Perrin (2006). * '''[[francés|(fr)]]''' [[Michel Roquebert]] ''L'Epopée cathare tome 3 1216-1229 - Le lys ou la croix'', Edicions Perrin (2007). * '''[[francés|(fr)]]''' ''Les Cathares'' "In situ" Edicions MSM ISBN 2-911515-28-5. == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Crosada dels Albigeses|*]] [[Categoria:Catarisme]] [[Categoria:Lengadòc medieval]] kkrswylcafe89jq16a19udkmu3c9ou6 0 42227 2501074 2491320 2026-05-20T07:26:32Z ~2026-30107-90 63622 /* */ 2501074 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Lenga |País=[[Turquia]], [[Republica Turca de Chipre del Nòrd]], [[Chipre]], [[Grècia]], [[Macedònia del Nòrd]], [[Bulgaria]], [[Kosova]], e comunautats d'immigrants en [[Alemanha]], [[França]], [[Païses Basses]], [[Estats Units]] e altres. |Regions=[[Asia]] |personas=mai de 50 milions de |tipologia={{SOV}} {{Tipologia Caen|TRK}} <br />{{Lenga aglutinanta}} |fam1=[[Lengas altaïcas]] |fam2=[[Lengas turquesas]] |fam3=[[Oghuz]] |fam4=Oghuz del sud-oèst |status=[[Turquia]], [[Republica Turca de Chipre del Nòrd]], [[Chipre]], [[Macedònia del Nòrd]], [[Kosova]] |academia= Türk Dil Kurumu - TDK |iso-1=tr |iso-2=tur |iso-3=tur |iso-6=tur |iso-6P=cmot |mòstra= Türk Oğuz beyleri, ulus, işitin; üzeride Gök Tanrı basmasa, altta yer delinmese, Türk ulusu, ülkeni, töreni kim atar? |grop=[[Lengas altaïcas]] }} Lo '''turc''' (autonim: ''Türkçe'', ({{AFI|[ˈtyɾctʃe]|Turkce.ogg}}) es una lenga parlaa en [[Turquia]], dins lo nòrd de [[Chipre]] e dins quauquas regions dels [[Balcans]] o del [[Pròche Orient]] ([[Bulgaria]], [[Grècia]], [[Siria]], [[Iraq]], etc.). Existís pereu una importanta diaspòra turcofòna en [[Euròpa Occidentala]] e als [[USA|Estats Units]]. Lo nombre de locutors es estimat a 120 milions que 80 milions vívon en [[Turquia]]. Lo turc fa partia de las [[lengas turquesas|lengas turquicas]], un ensemble de lengas eissias del [[prototurc]]. Durant l'[[Edat Mejana]], las migracions turcas a partir de l'[[Asia Centrala]] menèron plusors [[tribú (etnologia)|tribús]] en [[Anatolia]]. Après lo periòde de [[Seljoquidas|dominacion seljoquida]], los Turcs Otomans prenguèron lo contraròtle de la region e fondèron un [[Emperi Otoman|emperi poderós]]. Pasmens, en [[1918]], aquel emperi s'afondrèc e lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] menat per [[Mustafa Kemal Atatürk]] metèc en plaça una republica turca calcaa sus lo modele occidentau. Impausèc alora una reforma lingüistica marcaa per l'abandon del [[turc otoman]], son remplaçament per lo turc parlat per la populacion generala, l'adopcion de l'[[alfabet latin]] e una modernizacion del vocabulari. Aquela politica es a l'origina del turc actuau. [[Lenga oficiala]] de [[Turquia]], aquela lenga es un [[lenga aglutinanta|parlar fòrça aglutinant]] d'[[lenga SOV|estructura SOV]] somes a de reglas d'[[armonia vocalica]]. La gramatica es relativament regulara. Un sistema d'[[afixe]]s, mai que mai que [[prefixe]]s, i ten un ròtle important car permet de declinar los [[mot]]s e de'n modificar lo sens per crear de mots noveus. L'[[Institut de la Lenga Turca]] es l'institucion oficiala que regís aquela [[gramatica]]. == Difusion geografica e usatge de la lenga == === Difusion geografica === Lo turc es la lenga prumiera en [[Anatolia]] (levat lo sud-est [[Curdistan|curd]]) e dins lo nòrd de [[Chipre]]. Es parlat per de minoritats mai o mens importantas dins lo [[Curdistan]] [[Turquia|turc]], dins lo sud de [[Chipre]] e dins de regions isolaas del [[Balcans]] o del [[Curdistan]] [[iraq]]uian. De diaspòras turcas importantas existisson egalament dins plusors païs [[Euròpa|europeus]] ([[Alemanha]], [[França]], [[Païses Basses|Païs Bas]], [[Àustria]], [[Belgica]], [[Soïssa]], [[Reiaume Unit]]). Lo nombre de locutors es estimat a 120 milions dins lo monde. La màger part, environ 80 milions, vivon en [[Turquia]]. Existís un turc estandardizat, basat sus las normas [[fonologia|fonologicas]] e [[gramatica|gramaticalas]] d'[[Istambol]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George L. Campbell, ''Concise Compendium of the World's Languages'', Psychology Press, 1998, p. 547.</ref>, e de [[dialecte]]s. Lo pus important es lo dialecte anatolian occidentau que predomina dins las regions occidentalas e centralas d'[[Anatolia]] onte se tròban la màger part de la populacion turca. Los autres dialectes majors son los parlars del nòrd-est d'Anatolia (parlat dins la region de [[Trabzon]]) e de l'est d'Anatolia. Los autres dialectes son pus minoritaris car son parlats per de minoritats exterioras a l'estat turc (nòrd de [[Chipre]], [[Balcans]], nòrd d'Iraq, etc.). === Usatges de la lenga === Lo turc es una lenga importanta dins lo nòrd-est del [[Mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]]. En [[Turquia]], a l'estatut de [[lenga oficiala]] e èra la lenga mairala de 85 % de la populacion en [[2006]]. Es pereu oficiau al sen de la [[Chipre|Republica de Chipre]]<ref>Lo grèc es pereu lenga oficiala de la Republica de Chipre.</ref>, mai i es unicament parlat per una minoritat (0,2 %) e de la [[Chipre del Nòrd|republica turca del nòrd de Chipre]] – un estat unicament reconeissut per [[Turquia]] – ont es parlat per 99 % dels abitants. Dins los [[Balcans]], a l'estatut minoritària en [[Bulgaria]] ({{formatnum:600000}} locutors), en [[Grècia]] ({{formatnum:40000}} locutors en [[2014]]) e en [[Romania]] ({{formatnum:25000}} locutors en [[2014]]). En [[Asia Centrala]], es reconeissut per [[Cazacstan]] ({{formatnum:90000}} locutors). Al niveu internacionau, lo turc es lenga oficiala de plusors organizacions regionalas ligaas a la promocion de las culturas turcas coma lo [[Conseu Turquic]] o l'[[Organizacion Internacionala per la Cultura Turca]]. === Organs de regulacion === Lo turc es regit per l'[[Institut de la Lenga Turca]] (''[[Türk Dil Kurumu]]''), una institucion publica creaa en [[1932]] per [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]]. Es charjaa per l'[[Estat]] turc de menar de recherchas sus la lenga turca, de produrre un [[diccionari]] e d'emetre de recomandacions sus l'usatge e l'evolucion de la [[lenga]]. == Istòria == === Las lengas turquicas === {{veire|Prototurc|Lengas turquicas}} Las [[lengas turquicas]] son un ensemble de lengas que forman una familha d'una trentena de lengas parlaas dins una region anant dels [[Balcans]] a l'oèst de [[Republica Populara de China|China]] e de [[Chipre]] au nòrd-est de [[Siberia]]. Lo nombre totau de locutors d'aquelas lengas es estimat entre 200 e 250 milions. Lor origina es pas clarament identificaa. Los Turcs semblan eissits d'un pòple sedentari establit dins la vau del [[flume]] [[Liao]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Tracing population movements in ancient East Asia through the linguistics and archaeology of textile production », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2,‎ 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Millet agriculture dispersed from Northeast China to the Russian Far East: Integrating archaeology, genetics, and linguistics », ''Archaeological Research in Asia'', vol. 22,‎ 2020.</ref>. Obligat de quitar la region en causa de chambiaments [[clima]]tics, migrèc en [[Asia Centrala]] ont adoptèron un mòde de vita [[Empèris nomadas|nomada]]. Lo [[prototurc]] es ansin probable apareissut entre [[Tova]] e [[Mongolia]] a la fin del [[millenari II avC]]<ref name="Uchiyama et al. 2020 p. 11">'''[[anglés|(en)]]''' Junzo Uchiyama, J. Christopher Gillam, Alexander Savelyev e Chao Ning, « Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2, 2020, p. 11.</ref>. Aquela lenga se fragmentèc en parlars diferents durant lo millenari seguent<ref name="Uchiyama et al. 2020 p. 11">'''[[anglés|(en)]]''' Junzo Uchiyama, J. Christopher Gillam, Alexander Savelyev e Chao Ning, « Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2, 2020, p. 11.</ref>. Los textes pus ancians escrichs dins una lenga turquica son las [[inscripcions d'Orkhon]], un ensemble de peiras levaas commemorativas erigias entre los [[segle VII|segles VII]] e [[segle X|X]] al sud del [[lac Baikal]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Denison Ross, « The Orkhon Inscriptions: Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering », ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', University of London, vol. 5, n° 4,‎ 1930, pp. 861–867.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Vilhelm Thomsen, « Déchiffrement des inscriptions de l'Orkhon et de l'Iénisseï », ''Bull. Acad. Roy. Danemark'', 1893.</ref>. En parallele, a partir dau [[sègle VI]], los pòples turcofòns comencèron de migrar en [[Asia Centrala]] e l'airau de las lengas turquicas se desvolopèc pauc a cha pauc per curbir una larja zòna anent de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranea Orientala]] al nòrd-est de [[Siberia]]. En particular, a la fin del [[segle XI]], los [[Seljoquidas|Turcs Seldjoquidas]] introduguèron lo turc oghoz en [[Anatolia]] après lor conquista de la region. === Lo periòde otoman === {{veire|Turc otoman}} Afeblit per las [[Empèri Mongòl|invasions mongòlas]], lo [[Sultanat de Rom|sultanat anatolian dels Seldjoquidas]] dispareissèc en [[1308]]. I foguèc rapidament remplaçat per lo [[Empèri Otoman|Sultanat Otoman]], fondat en [[1299]], coma potença principala. Aquò durbèc un periòde marcat per la coabitacion de dos parlars diferents. Lo prumier èra lo [[turc otoman]] que prenguèc pauc a cha pauc la plaça de lenga administrariva laissaa per la disparicion del parlar seldjoquida. Escrich amb un [[alfabet]] derivat de l'[[arabi]], èra una mescla de turc, de [[persan]] e d'[[arabi]] unicament parlaa per l'eleit. En [[1876]], la [[constitucion]] de l'[[Emperi Otoman|Emperi]] li donèc formalament l'estatut de [[lenga oficiala]]<ref>Article 8 de la constitucion otomana de 1876.</ref>. Lo segond parlar èra lo ''kaba Türkçe'' (« turc rugós » en [[occitan]]), la lenga jornadiera de la populacion generala. Demorèc inicialament pròche de las autras lengas turcas, mas foguèc pauc a cha pauc influenciat per lo [[grèc]], en particular dins las regions d'[[Esmirna]] e de [[Trebizonda]]. === Las reformas d'Atatürk === [[Fichièr:Turken maken kennis met Latijnse alfabet - Introduction of the Latin alphabet in Turkey (6941437163).jpg|thumb|right|Afichatge public del novel alfabet en [[1930]].]] {{veire|Mustafa Kemal Atatürk}} Durant lo segle XIX, l'[[Emperi Otoman]] assajèc de se reformar segon lo modèle occidentau per enraiar son declin. De pensaires coma [[Mirza Malkom Khan]] ([[1833]]-[[1908]]) o [[Mirza Fatali Akhundov]] ([[1812]]-[[1878]]) prepausèron alora de chambiar l'alfabet utilizat per transcriure lo turc. Apèrs l'afondrament de l'Emperi, lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] tornèc prendre l'idea dins lo quadre de la construccion d'un [[Estat-nacion]] turc moderne. Aquò menèc a doas evolucions a l'origina del turc moderne. La prumiera foguèc lo remplaçament de l'alfabet otoman, fòrça complexe, per l'[[alfabet latin]]. Aquò permetèc de simplificar l'escritura e d'alfabetizar rapidament lo païs. La segonda foguèc l'abandon del turc otoman coma lenga oficiau al profiech de la lenga jornadiera de la populacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Misha Glenny, ''The Balkans : Nationalism, War, and the Great Powers, 1804-1999'', Nòva York, Penguin, 2001, p. 99.</ref>. Aquela decision s'acompanhèc d'una « purificacion » del [[vocabulari]] destinaa a remplaçar los [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] a l'arabi e al persan per de mots d'origina turca. A l'iniciativa de [[Mustafa Kemal Atatürk]], aquelas reformas foguèron rapidament menaas entre [[1928]] e [[1932]] amb l'adopcion de l'alfabet noveu per lo Parlament, l'enebiment de l'alfabet arabi e la creacion de l'[[Institut de la Lenga Turca]]. En causa de sa complexitat e de son nombre de locutors reduch, lo turc otoman dispareissèc. Es desenant mestrejat per quauques [[Universitat|universitaris]] e apassionats. == Escritura e prononciacion == === L'alfabet turc moderne === [[Fichièr:Turkish alphabet.svg|thumb|right|Alfabet turc.]] {{veire|Alfabet turc}} L'[[alfabet turc]] es un [[alfabet latin]] de 29 letras. 22 son de letras classicas, partejaas amb los autres alfabets latins, e 7 son de letras modificaas per transcriure de sonoritats especificas. Aqueu besonh d'una transcripcion precisa foguèc un important argument en favor de l'abandon de l'alfabet arabi tradicionau que permetiá pas de representar una partia de la prononciacion<ref>'''[[turc|(tr)]]''' Talat Tekin, ''Tarih Boyunca Türkçenin Yazısı. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi'', Ankara, Simurg, 1997, p. 72.</ref>. L'alfabet turc a 21 [[consonanta]]s e 8 [[vocala]]s. Los [[diacritic]]s i tenon un ròtle important car son utilizats per modificar la prononciacion d'una letra d'un biais significatiu. Per exemple, las minusculas ⟨i⟩ e ⟨ı⟩ son doas letras diferentas en turc. === La prononciacion === {{veire|Prononciacion del turc}} Franc de quauques cas, chasca letra de l'alfabet turc moderne se prononcia d'un bias unic. Lo ''yumuşak ge'', < Ğ ğ >, es l'unica letra que se prononcia feblament e qu'alonja la letra que la precedís. Una autra particularitat grafica del turc es l'existéncia de doas letras I, ‹ İ i › e ‹ I ı ›, que se díson diferentament. Las letras Q, W e X son unicament utilizaas dins de mots empruntats. <center> {| class="wikitable" !Majuscula !Minuscula !Nom !Nom (IPA) !Valor |- | style="text-align:center" | '''[[A]]''' || style="text-align:center" | '''[[a]]''' || a || {{IPA|/aː/}} || /a/ |- | style="text-align:center" | '''[[B]]''' || style="text-align:center" | '''[[b]]''' || be || {{IPA|/beː/}} || /b/ |- | style="text-align:center" | '''[[C]]''' || style="text-align:center" | '''[[c]]''' || ce || {{IPA|/d͡ʒeː/}} || /d͡ʒ/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ç]]''' || style="text-align:center" | '''[[ç]]''' || çe || {{IPA|/t͡ʃeː/}} || /t͡ʃ/ |- | style="text-align:center" | '''[[D]]''' || style="text-align:center" | '''[[d]]''' || de || {{IPA|/deː/}} || /d/ |- | style="text-align:center" | '''[[E]]''' || style="text-align:center" | '''[[e]]''' || e || {{IPA|/eː/}} || /e/ |- | style="text-align:center" | '''[[F]]''' || style="text-align:center" | '''[[f]]''' || fe || {{IPA|/feː/}} || /f/ |- | style="text-align:center" | '''[[G]]''' || style="text-align:center" | '''[[g]]''' || ge || {{IPA|/ɟeː/}} || /ɡ/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ğ]]''' || style="text-align:center" | '''[[ğ]]''' || yumuşak ge || /jumuˈʃak ɟeː/ || [ː], [.], [j] |- | style="text-align:center" | '''[[H]]''' || style="text-align:center" | '''[[h]]''' || he, ha, haş || /heː/, /haː/ || /h/ |- | style="text-align:center" | '''[[Dotless I|I]]''' || style="text-align:center" | '''[[Dotless I|ı]]''' || ı || /ɯː/ || /ɯ/ |- | style="text-align:center" | '''[[İ]]''' || style="text-align:center" | '''[[İ|i]]''' || i || {{IPA|/iː/}} || /i/ |- | style="text-align:center" | '''[[J]]'' || style="text-align:center" | '''[[j]]''' || je || /ʒeː/ || /ʒ/ |- | style="text-align:center" | '''[[K]]''' || style="text-align:center" | '''[[k]]''' || ke, ka || /ceː/, /kaː/ || /c/, /k/ |- | style="text-align:center" | '''[[L]]''' || style="text-align:center" | '''[[l]]''' || le || /leː/ || /ɫ/, /l/ |- | style="text-align:center" | '''[[M]]''' || style="text-align:center" | '''[[m]]''' || me || /meː/ || /m/ |- | style="text-align:center" | '''[[N]]''' || style="text-align:center" | '''[[n]]''' || ne || neː/ || /n/ |- | style="text-align:center" | '''[[O]]''' || style="text-align:center" | '''[[o]]''' || o || /oː/ || /o/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ö]]''' || style="text-align:center" | '''[[ö]]''' || ö || /œː/ || /œ/ |- | style="text-align:center" | '''[[P]]''' || style="text-align:center" | '''[[p]]''' || pe || /peː/ || /p/ |- | style="text-align:center" | '''[[R]]''' || style="text-align:center" | '''[[r]]''' || re || /ɾeː/ || /ɾ/ |- | style="text-align:center" | '''[[S]]''' || style="text-align:center" | '''[[s]]''' || se || /seː/ || /s/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ş]]''' || style="text-align:center" | '''[[ş]]''' || şe || /ʃeː/ || /ʃ/ |- | style="text-align:center" | '''[[T]]''' || style="text-align:center" | '''[[t]]''' || te || /teː/ || /t/ |- | style="text-align:center" | '''[[U]]''' || style="text-align:center" | '''[[u]]''' || u || /uː/ || /u/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ü]]''' || style="text-align:center" | '''[[ü]]''' || ü || /yː/ || /y/ |- | style="text-align:center" | '''[[V]]''' || style="text-align:center" | '''[[v]]''' || ve || /veː/ || /v/ |- | style="text-align:center" | '''[[Y]]''' || style="text-align:center" | '''[[y]]''' || ye || /jeː/ || /j/ |- | style="text-align:center" | '''[[Z]]''' || style="text-align:center" | '''[[z]]''' || ze || /zeː/ || /z/ |- | style="text-align:center" | '''[[Q]]''' || style="text-align:center" | [[q]] || kû, kü || /cuː/, /cyː/ || — |- | style="text-align:center" | '''[[W]]''' || style="text-align:center" | [[w]] || çift ve || /t͡ʃift veː/ || — |- | style="text-align:center" | '''[[X]]''' || style="text-align:center" | [[x]] || iks || /iks/ || — |} </center> == Gramatica == Lo turc es una [[lenga SOV]] basaa sus un sistema de declinasons e d'afixes. Los afixes i tènon un ròtle centrau car permèton de precisar la foncion gramaticala d'un mot<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001, chapitre XIV.</ref>, de modificar son sens prumier per crear un mot noveu e d'indicar las relacions entre los diferents termes d'una [[frasa]]. Un meteis mot pòt ansin comolar plusors afixes e lo turc a un caracter [[lenga aglutinanta|aglutinant]] fòrça marcat. === Los noms === ==== Lo genre ==== Lo turc a pas de [[Genre gramatical|genre gramaticau]] e lo [[Sèxe (biologia)|sexe]] d'un individú a ges d'efiech sus la forma dels mots. Pasmens, existís un sistema per precisar lo [[Genre gramatical|genre]] dels [[Nom (gramatica)|noms]] dels objectes animats : * lo genre femenin pòt estre precisat per l'ajust del mot ''kız'' (« filha ») o ''kadın'' (« femna »). Exemple : ''kadın kahraman'' (« eroïna »), ''kahraman'' (« eròi »). * los emprunts al [[francés]] o a l'[[arabi]] an generalament de formas femeninas separaas. Exemple : ''aktris'' (« actritz »). * lo sufixe [[Sèrbocroat|serbocroat]] ''-ica'' permet de precisar lo sens de ''kraliçe'' (reina), d’''imparatoriçe'' (« imperairitz ») e de ''çariçe'' (« tsarina »). * per la màger part dels [[Domesticacion|animaus domestics]], de formas separaas existisson. Exemple : ''boğa'' (« taure »), ''inek'' (« vacha »). * per los autres [[Animalia|animaus]], es possible de precisar lo sexe amb l'ajust dels mots ''erkek'' (« mascle ») o ''dişi'' (« femela »). Exemple : ''dişi kedi'' (« chata »). ==== La definitud ==== La gramatica turca ofrís pas un contraste de definitud (lo/un) similar a aqueu de l'[[occitan]] e lo turc es sovent presentat coma una lenga sensa article. Ansin, per precisar la finitud, chau utilizar un sistema fòrça diferent de la lenga nòstra : * l'emplec de l'accusatiu suggerís un objecte definit. Exemple : ''yumurtayı yemek'' (« manjar l'uòu »). * l'usage de l'artice indefinit ''bir'' permet de precisar un objecte indefinit. Exemple : ''bir yumurta yemek'' (« manjar un uòu »). * l'abséncia de marcatge suggerís una quantitat indefinia. Exemple : ''yumurta yemek'' (« manjar d'uòus »). ==== Las declinasons e l'armonia vocalica ==== Lo turc dispausa d'un sistema de declinasons articulat a l'entorn de sieis cas ([[nominatiu]], [[accusatiu]], [[genitiu]], [[datiu]], [[ablatiu]] e [[locatiu]]). De gramaticans accèptan pereu l'existéncia d'un instrumentau, mas aqueu cas existís pas dins lo parlar formau. Chasca declinason es normalament identificaa per una terminason especifica. Pasmens, lo turc dispausa egalament d'un sistema d'[[armonia vocalica]]. Es a dire qu'un mot se declina amb una [[vocala]] del meteis tipe que la darriera vocala del mot. Aqueu trach a una gròssa influéncia sus l'estructura de la frasa turca car las declinasons de tots los cas, franc del nominatiu, son dictaas per las reglas d'armonia. Lo tableu aquí-sos presenta dos exemples de declinasons : ''köy'' (« vilatge ») que seguís la declinason normala e ''ağaç'' (« aubre ») que seguís l'armonia vocalica. <center> {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! rowspan="2" |Cas ! rowspan="2" |Terminason ! colspan="2" |Turc ! colspan="2" |Occitan |- !''köy'' !Ağaç !Vilatge !Aubre |- !Ø !Nominatiu |Ø |''köy'' |Ağaç |(lo) vilatge |(l') aubre |- ! rowspan="2" |Armonia complexa !Accusatiu | -i/ı/ü/u |''köy'''ü''''' |Ağacı |lo vilatge |l'aubre |- !Genitiu | -in/ın/ün/un |''köy'''ün''''' |Ağacın |del vilatge |de l'aubre |- ! rowspan="3" |Armonia simpla !Datiu | -e/a |''köy'''e''''' |Ağaca |au vilatge |a l'aubre |- !Ablatiu | -den/dan (d/t)n |''köy'''den''''' |Ağaçtan |despuei lo village |despuei l'aubre |- !Locatiu | -de/da (d/t) |''köy'''de''''' |Ağaçta |dins lo vilatge |dins l'aubre |} </center> ==== La possession ==== Lo turc utiliza ges de [[pronom]] per exprimir la possession, mas un ensemble d'[[afixe]]s. Los noms « possedits » pòion pereu se declinar. Lo tableu aquí-sos presenta l'exemple de las diferentas formas del mot ''ev'' (« [[Ostal|ostau]] ») al nominatiu singular. <center> {| class="wikitable" ! !Turc !Occitan |- !1S |''evim'' |mon ostau |- !2S |''evin'' |ton ostau |- !3S |''evi'' |son ostau |- !1P |''evimiz'' |nòstre ostau |- !2P |''eviniz'' |vòstre ostau |- !3P |''evleri'' |lor ostau |} </center> === Los adjectius === Los [[Adjectiu|adjectius]] turcs son pas declinats e son plaçats avans lo nom que modifican. Pasmens, fòrça adjectius pòion egalament estre utilizats coma noms e, dins aqueu cas, seguísson lo sistema de declinasons. Exemple : ''güzel'' (« beu ») → ''güzeller'' (« belas personas »). Los adjectius ''var'' (« existent ») e ''yok'' (« non-existent ») tènon un ròtle particular car permèton de formar de construccions similars a l'[[occitan]] « i a » o per exprimir la possession. L'estructura tipe es ''nom 1-GEN non 2-POSS var''/''yok'' que corresponde a l'[[occitan]] « nom 1 a / a pas nom 2 ». Exemple : ''imparatorun elbisesi var'' (« l'emperaire a de vestits »). === La conjugason === En turc, los [[verbe]]s indican la persona. Pòion estre negatius, potenciau (« poder ») o impotenciaus (« poder pas »). La [[conjugason]] turca es egalament organizaa a l'entorn de [[temps (gramatica)|temps]] ([[present (gramatica)|present]], [[passat]], [[futur]], [[aorist]]), de [[mòde (gramatica)|mòdes]] ([[condicionau]], [[imperatiu]], [[inferenciau]], [[necessitatiu]] e [[optatiu]]) e d'[[aspecte (gramatica)|aspectes]]. La [[negacion]] es exprimia per l'[[infixe]] ''-me-'' posicionat immediatament après lo radicau. Lo tableu aquí-sos presenta d'exemples de las possibilitats de la conjugason turca : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !Turc !Occitan |- |''gelmek'' |align="right"|venir |- |''gelebilmek'' |align="right"|poder venir |- |''gelmemek'' |align="right"|pas venir |- |''gelememek'' |align="right"|pas poder venir |- |''gelememiş'' |align="right"|Aparentament poiá pas venir |- |''gelebilecek'' |align="right"|poirà venir |- |''gelmeyebilir'' |align="right"|pòt (eventualament) pas venir |- |''gelebilirsen'' |align="right"|si pòts venir |- |''gelinir'' |align="right"|(''passiu'') venem, los gents vènon |- |''gelebilmeliydin'' |align="right"|auriás degut poder venir |- |''gelebilseydin'' |align="right"|s'aviás poscut venir |- |''gelmeliydin'' |align="right"|deviás venir |} </center> La conjugason es generalament regulara, mas i a d'excepcions (verbes irregulars e verbes defectius). La [[copula]] (lo verbe « estre » [[occitan]]) pòt egalament estre utilizaa per crear de formas compausaas. === L'òrdre dels mots === Lo turc es una [[lenga SOV]]. Dins las frasas simplas, l'òrdre normau es donc subjecte-objecte-verbe, çò qu'es diferent de l'[[occitan]] que fa partia de las [[lenga SVO|lengas SVO]]. Dins las frasas complexas, la regla principala es que lo qualificant deu precedir lo qualificat. Lo definit deu pereu precedir l'indefinit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001, pp. 239-240.</ref>. Es possible d'alterar lo sens dels mots per renforçar l'importància d'un mot o d'una partia de la frasa. Dins aqueu cas, la regla considèra que lo mot plaçat avans un verbe es totjorn accentuat. Aqueu principi permet un [[Lenga OSV|òrdre OSV]] dins la frasa, en vista de renforçar l'importància donaa al subjecte. == Vocabulari == === Origina del vocabulari === En [[2005]], l'edicion del ''Güncel Türkçe Sözlük'', lo [[diccionari]] de referéncia de l'[[Institut de la Lenga Turca]], conteniá {{formatnum:104481}} mots. 86 % èran d'origina turca e 14 % èran d'origina estrangiera. L'[[arabi]] ({{formatnum:6463}} mots), lo [[francés]] ({{formatnum:4974}} mots), lo [[persan]] ({{formatnum:1374}} mots) son las tres lengas principalas d'[[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] lingüistics. === La sufixacion === Lo turc utiliza tanben sovent l'[[lenga aglutinanta|aglutinacion]] per formar de mots noveus a partir dels noms e dels radicaus. Los noms turcs vènon ansin larjament de l'apondon de sufixes derivats a un ensemble relativament febla de mots de basa. Lo tableu aquí-sos mòstra un exemple de creacion de mots noveus a partir del radicau ''göz'' (« [[uelh]] ») : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !compausants !occitan !classa de mot |- |''göz'' |''göz'' |uelh |nom |- |''gözlük'' |''göz + -lük'' |lunetas |nom |- |''gözlükçü'' |''göz + -lük + -çü'' |optician |nom |- |''gözlükçülük'' |''göz + -lük + -çü + -lük'' |luneteria |nom |- |''gözlem'' |''göz + -lem'' |observacion |nom |- |''gözlemci'' |''göz + -lem + -ci'' |observaire |nom |- |''gözle-'' |''göz + -le'' |obsèrva, susvelha |verbe (imperatiu) |- |''gözlemek'' |''göz + -le + -mek'' |observar, susvelhar |verbe (infinitiu) |} </center> Lo tableu aquí-sos presenta un autre exemple de derivacion, basat sus una racina verbala : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !compausants !occitan !classa de mot |- |''yat'' |''yat'' |alonja ti |verbe (imperatiu) |- |''yatmak'' |''yat-mak'' |s'alonjar |verbe (infinitiu) |- |''yatık'' |''yat- + -(ı)k'' |penjat |adjectiu |- |''yatak'' |''yat- + -ak'' |liech, endrech onte dormir |nom |- |''yatay'' |''yat- + -ay'' |orizontau |adjectiu |- |''yatkın'' |''yat- + -kın'' |clinat |adjectiu |- |''yatır-'' |''yat- + -(ı)r-'' |clina |verbe (imperatiu) |- |''yatırmak'' |''yat- + -(ı)r-mak'' |clinar |verbe (infinitiu) |- |''yatırım'' |''yat- + -(ı)r- + -(ı)m'' |inclinacion, investiment |nom |- |''yatırımcı'' |''yat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cı'' |investisseire |nom |} </center> === Los mots compausats === Lo caracter aglutinant del turc permet pereu d'assemblar dos mots per formar un mot noveu : <center/> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !occitan !mots utilizats !significacion literala |- |''pazartesi'' |diluns |''pazar'' (« dimenge ») et ''ertesi'' (« après ») |après dimenge |- |''bilgisayar'' |ordinator |''bilgi'' (« informacions ») e ''sayar'' (« comptaire ») |qui còmpta las informacions |- |''gökdelen'' |grataceu |''gök'' (« ceu ») e ''delen'' (« qui trauca ») |que trauca lo ceu |- |''başparmak'' |poce |''baş'' (« prumier ») e ''parmak'' (« dat ») |prumier dat |- |''önyargı'' |prejutjat |''ön'' (« avans ») e ''yargı'' (« jutjament ») |avans jutjament |- |''kahverengi'' |marron (color) |''kahve'' (« cafè ») e ''rengi'' (« color ») |color del cafè |- |''ayakkabı'' |chauçura |''ayak'' (« pè ») e ''kabı'' (« lo conteneire ») |que conten lo pè |} </center> === La prefixaxion === Los [[prefixe]]s son pus rars que los [[sufixe]]s en turc, mas son pas inexistents. En mai dels prefixes presents dins de mots d'origina estrangiera (''psi-'', dans ''psikoloji'', ''psikopat''...), tres mecanismes de prefixacion existisson per crear de mots noveus. Basats sus la repeticion o sus lo redoblament d'un mot, pertochan mai que mai los adjectius e los [[adverbe]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[turc|(tr)]]''' Utkan Boyacıoğlu, « Redoublement partiel en turc (Türkçede yarı-ikilemeler) », ''e-dil'', n° 2,‎ 2014, pp. 1-18.</ref> : * lo redoblament complet de l'adjectiu sensa alteracion de sa forma permet d'exprimir un biais de faire. Exemple : ''yavaş yürüyordum'' (« chaminavo lentament »), ''yavaş yavaş yürüyordum'' (« landavo »). * lo redoblament amb anteposicion es relativament rar. Fa partia del parlar familhar. Es utilizat amb de substantius per exprimir un sens de « similaritat pauc clara » o de « movement aluenchat de la qualitat totala o de sens ». Consistís a anteposar un terme en ajustant una ''m''. Exemple : ''kapı'' (« la pòrta »), ''kapı mapı'' (« la pòrta e los objectes similars »). * lo redoblament parciau es similar al mecanisme precedent, mas es pus frequent. S'aplica unicament als adjectius. Exemple : ''beyaz'' (« blanc »), ''bembeyaz'' (« immaculat »). == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Institut de la Lenga Turca]]. * [[Lengas turquicas]]. * [[Literatura turca]]. * [[Mustafa Kemal Atatürk]]. * [[Prototurc]]. * [[Turc otoman]]. </div> === Bibliografia === '''Obratges istorics sus lo pòple turc :''' * '''[[francés|(fr)]]''' René Grousset, ''L’Empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan'', Payot, 1965. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Histoire des Turcs'', Fayard, 2000. '''Obratges gramaticaus o etimologics :''' * '''[[francés|(fr)]]''' Louis Bazin, ''Introduction à l'étude pratique de la langue turque'', París, J. Maisonneuve, 1987, 201 p. * '''[[turc|(tr)]]''' İsmet Zeki Eyüboğlu, ''Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü'', Sosyal Yayınları, Istambol, 1991, 866 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Mevlut Bozdemir e Cybele Berk, ''Méthode de turc'', t. 1, París, L'Asiathèque, 2008, 250 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Mevlut Bozdemir e Cybele Berk, ''Méthode de turc'', t. 2, París, L'Asiathèque, 2014, 336 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Golstein, ''Grammaire du turc : ouvrage pratique à l'usage des francophones'', París, L'Harmattan, 282 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Dominique Halbout e Gönen Güzey, ''Le turc'', Chennvières-sur-Marne, Assimil, 2011, 593 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001. * '''[[francés|(fr)]]''' S. Ipek Ortaer Montanari, ''La Conjugaison des verbes turcs'', París, Presses de l’Inalco, 2019, 180 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Morer, ''Grammaire de la langue turque : théorique et pratique'', Istambol, 1984, 223 p. * '''[[turc|(tr)]]''' Ali Püsküllüoğlu, ''Arkadaş Türkçe Sözlük'', Arkadaş Yayınevi, Ankara, 2004, 1215 p. * '''[[turc|(tr)]]''' Tahsin Saraç, ''Büyük fransızca - türkçe sözlük'', Istambol, Adam Yahınları, {{formatnum;1492}} p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Paleta lengas turquesas}} {{Portal lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga turquesa]] [[Categoria:Lenga de Turquia]] [[Categoria:Lenga de Chipre]] [[Categoria:Lenga de Bulgaria]] [[Categoria:Lenga de Grècia]] [[Categoria:Lenga de la Republica de Macedònia]] [[Categoria:Turquia]] ejfsulrb3ewvivzco68jfu5pbsbykuw 2501075 2501074 2026-05-20T07:26:54Z ~2026-30107-90 63622 /* */ 2501075 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Lenga |País=[[Turquia]], [[Republica Turca de Chipre del Nòrd]], [[Chipre]], [[Grècia]], [[Macedònia del Nòrd]], [[Bulgaria]], [[Kosova]], e comunautats d'immigrants en [[Alemanha]], [[França]], [[Païses Basses]], [[Estats Units]] e altres. |Regions=[[Asia]] |personas=mai de 50 milions |tipologia={{SOV}} {{Tipologia Caen|TRK}} <br />{{Lenga aglutinanta}} |fam1=[[Lengas altaïcas]] |fam2=[[Lengas turquesas]] |fam3=[[Oghuz]] |fam4=Oghuz del sud-oèst |status=[[Turquia]], [[Republica Turca de Chipre del Nòrd]], [[Chipre]], [[Macedònia del Nòrd]], [[Kosova]] |academia= Türk Dil Kurumu - TDK |iso-1=tr |iso-2=tur |iso-3=tur |iso-6=tur |iso-6P=cmot |mòstra= Türk Oğuz beyleri, ulus, işitin; üzeride Gök Tanrı basmasa, altta yer delinmese, Türk ulusu, ülkeni, töreni kim atar? |grop=[[Lengas altaïcas]] }} Lo '''turc''' (autonim: ''Türkçe'', {{AFI|[ˈtyɾctʃe]|Turkce.ogg}}) es una lenga parlaa en [[Turquia]], dins lo nòrd de [[Chipre]] e dins quauquas regions dels [[Balcans]] o del [[Pròche Orient]] ([[Bulgaria]], [[Grècia]], [[Siria]], [[Iraq]], etc.). Existís pereu una importanta diaspòra turcofòna en [[Euròpa Occidentala]] e als [[USA|Estats Units]]. Lo nombre de locutors es estimat a 120 milions que 80 milions vívon en [[Turquia]]. Lo turc fa partia de las [[lengas turquesas|lengas turquicas]], un ensemble de lengas eissias del [[prototurc]]. Durant l'[[Edat Mejana]], las migracions turcas a partir de l'[[Asia Centrala]] menèron plusors [[tribú (etnologia)|tribús]] en [[Anatolia]]. Après lo periòde de [[Seljoquidas|dominacion seljoquida]], los Turcs Otomans prenguèron lo contraròtle de la region e fondèron un [[Emperi Otoman|emperi poderós]]. Pasmens, en [[1918]], aquel emperi s'afondrèc e lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] menat per [[Mustafa Kemal Atatürk]] metèc en plaça una republica turca calcaa sus lo modele occidentau. Impausèc alora una reforma lingüistica marcaa per l'abandon del [[turc otoman]], son remplaçament per lo turc parlat per la populacion generala, l'adopcion de l'[[alfabet latin]] e una modernizacion del vocabulari. Aquela politica es a l'origina del turc actuau. [[Lenga oficiala]] de [[Turquia]], aquela lenga es un [[lenga aglutinanta|parlar fòrça aglutinant]] d'[[lenga SOV|estructura SOV]] somes a de reglas d'[[armonia vocalica]]. La gramatica es relativament regulara. Un sistema d'[[afixe]]s, mai que mai que [[prefixe]]s, i ten un ròtle important car permet de declinar los [[mot]]s e de'n modificar lo sens per crear de mots noveus. L'[[Institut de la Lenga Turca]] es l'institucion oficiala que regís aquela [[gramatica]]. == Difusion geografica e usatge de la lenga == === Difusion geografica === Lo turc es la lenga prumiera en [[Anatolia]] (levat lo sud-est [[Curdistan|curd]]) e dins lo nòrd de [[Chipre]]. Es parlat per de minoritats mai o mens importantas dins lo [[Curdistan]] [[Turquia|turc]], dins lo sud de [[Chipre]] e dins de regions isolaas del [[Balcans]] o del [[Curdistan]] [[iraq]]uian. De diaspòras turcas importantas existisson egalament dins plusors païs [[Euròpa|europeus]] ([[Alemanha]], [[França]], [[Païses Basses|Païs Bas]], [[Àustria]], [[Belgica]], [[Soïssa]], [[Reiaume Unit]]). Lo nombre de locutors es estimat a 120 milions dins lo monde. La màger part, environ 80 milions, vivon en [[Turquia]]. Existís un turc estandardizat, basat sus las normas [[fonologia|fonologicas]] e [[gramatica|gramaticalas]] d'[[Istambol]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George L. Campbell, ''Concise Compendium of the World's Languages'', Psychology Press, 1998, p. 547.</ref>, e de [[dialecte]]s. Lo pus important es lo dialecte anatolian occidentau que predomina dins las regions occidentalas e centralas d'[[Anatolia]] onte se tròban la màger part de la populacion turca. Los autres dialectes majors son los parlars del nòrd-est d'Anatolia (parlat dins la region de [[Trabzon]]) e de l'est d'Anatolia. Los autres dialectes son pus minoritaris car son parlats per de minoritats exterioras a l'estat turc (nòrd de [[Chipre]], [[Balcans]], nòrd d'Iraq, etc.). === Usatges de la lenga === Lo turc es una lenga importanta dins lo nòrd-est del [[Mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]]. En [[Turquia]], a l'estatut de [[lenga oficiala]] e èra la lenga mairala de 85 % de la populacion en [[2006]]. Es pereu oficiau al sen de la [[Chipre|Republica de Chipre]]<ref>Lo grèc es pereu lenga oficiala de la Republica de Chipre.</ref>, mai i es unicament parlat per una minoritat (0,2 %) e de la [[Chipre del Nòrd|republica turca del nòrd de Chipre]] – un estat unicament reconeissut per [[Turquia]] – ont es parlat per 99 % dels abitants. Dins los [[Balcans]], a l'estatut minoritària en [[Bulgaria]] ({{formatnum:600000}} locutors), en [[Grècia]] ({{formatnum:40000}} locutors en [[2014]]) e en [[Romania]] ({{formatnum:25000}} locutors en [[2014]]). En [[Asia Centrala]], es reconeissut per [[Cazacstan]] ({{formatnum:90000}} locutors). Al niveu internacionau, lo turc es lenga oficiala de plusors organizacions regionalas ligaas a la promocion de las culturas turcas coma lo [[Conseu Turquic]] o l'[[Organizacion Internacionala per la Cultura Turca]]. === Organs de regulacion === Lo turc es regit per l'[[Institut de la Lenga Turca]] (''[[Türk Dil Kurumu]]''), una institucion publica creaa en [[1932]] per [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]]. Es charjaa per l'[[Estat]] turc de menar de recherchas sus la lenga turca, de produrre un [[diccionari]] e d'emetre de recomandacions sus l'usatge e l'evolucion de la [[lenga]]. == Istòria == === Las lengas turquicas === {{veire|Prototurc|Lengas turquicas}} Las [[lengas turquicas]] son un ensemble de lengas que forman una familha d'una trentena de lengas parlaas dins una region anant dels [[Balcans]] a l'oèst de [[Republica Populara de China|China]] e de [[Chipre]] au nòrd-est de [[Siberia]]. Lo nombre totau de locutors d'aquelas lengas es estimat entre 200 e 250 milions. Lor origina es pas clarament identificaa. Los Turcs semblan eissits d'un pòple sedentari establit dins la vau del [[flume]] [[Liao]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Tracing population movements in ancient East Asia through the linguistics and archaeology of textile production », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2,‎ 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Millet agriculture dispersed from Northeast China to the Russian Far East: Integrating archaeology, genetics, and linguistics », ''Archaeological Research in Asia'', vol. 22,‎ 2020.</ref>. Obligat de quitar la region en causa de chambiaments [[clima]]tics, migrèc en [[Asia Centrala]] ont adoptèron un mòde de vita [[Empèris nomadas|nomada]]. Lo [[prototurc]] es ansin probable apareissut entre [[Tova]] e [[Mongolia]] a la fin del [[millenari II avC]]<ref name="Uchiyama et al. 2020 p. 11">'''[[anglés|(en)]]''' Junzo Uchiyama, J. Christopher Gillam, Alexander Savelyev e Chao Ning, « Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2, 2020, p. 11.</ref>. Aquela lenga se fragmentèc en parlars diferents durant lo millenari seguent<ref name="Uchiyama et al. 2020 p. 11">'''[[anglés|(en)]]''' Junzo Uchiyama, J. Christopher Gillam, Alexander Savelyev e Chao Ning, « Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2, 2020, p. 11.</ref>. Los textes pus ancians escrichs dins una lenga turquica son las [[inscripcions d'Orkhon]], un ensemble de peiras levaas commemorativas erigias entre los [[segle VII|segles VII]] e [[segle X|X]] al sud del [[lac Baikal]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Denison Ross, « The Orkhon Inscriptions: Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering », ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', University of London, vol. 5, n° 4,‎ 1930, pp. 861–867.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Vilhelm Thomsen, « Déchiffrement des inscriptions de l'Orkhon et de l'Iénisseï », ''Bull. Acad. Roy. Danemark'', 1893.</ref>. En parallele, a partir dau [[sègle VI]], los pòples turcofòns comencèron de migrar en [[Asia Centrala]] e l'airau de las lengas turquicas se desvolopèc pauc a cha pauc per curbir una larja zòna anent de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranea Orientala]] al nòrd-est de [[Siberia]]. En particular, a la fin del [[segle XI]], los [[Seljoquidas|Turcs Seldjoquidas]] introduguèron lo turc oghoz en [[Anatolia]] après lor conquista de la region. === Lo periòde otoman === {{veire|Turc otoman}} Afeblit per las [[Empèri Mongòl|invasions mongòlas]], lo [[Sultanat de Rom|sultanat anatolian dels Seldjoquidas]] dispareissèc en [[1308]]. I foguèc rapidament remplaçat per lo [[Empèri Otoman|Sultanat Otoman]], fondat en [[1299]], coma potença principala. Aquò durbèc un periòde marcat per la coabitacion de dos parlars diferents. Lo prumier èra lo [[turc otoman]] que prenguèc pauc a cha pauc la plaça de lenga administrariva laissaa per la disparicion del parlar seldjoquida. Escrich amb un [[alfabet]] derivat de l'[[arabi]], èra una mescla de turc, de [[persan]] e d'[[arabi]] unicament parlaa per l'eleit. En [[1876]], la [[constitucion]] de l'[[Emperi Otoman|Emperi]] li donèc formalament l'estatut de [[lenga oficiala]]<ref>Article 8 de la constitucion otomana de 1876.</ref>. Lo segond parlar èra lo ''kaba Türkçe'' (« turc rugós » en [[occitan]]), la lenga jornadiera de la populacion generala. Demorèc inicialament pròche de las autras lengas turcas, mas foguèc pauc a cha pauc influenciat per lo [[grèc]], en particular dins las regions d'[[Esmirna]] e de [[Trebizonda]]. === Las reformas d'Atatürk === [[Fichièr:Turken maken kennis met Latijnse alfabet - Introduction of the Latin alphabet in Turkey (6941437163).jpg|thumb|right|Afichatge public del novel alfabet en [[1930]].]] {{veire|Mustafa Kemal Atatürk}} Durant lo segle XIX, l'[[Emperi Otoman]] assajèc de se reformar segon lo modèle occidentau per enraiar son declin. De pensaires coma [[Mirza Malkom Khan]] ([[1833]]-[[1908]]) o [[Mirza Fatali Akhundov]] ([[1812]]-[[1878]]) prepausèron alora de chambiar l'alfabet utilizat per transcriure lo turc. Apèrs l'afondrament de l'Emperi, lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] tornèc prendre l'idea dins lo quadre de la construccion d'un [[Estat-nacion]] turc moderne. Aquò menèc a doas evolucions a l'origina del turc moderne. La prumiera foguèc lo remplaçament de l'alfabet otoman, fòrça complexe, per l'[[alfabet latin]]. Aquò permetèc de simplificar l'escritura e d'alfabetizar rapidament lo païs. La segonda foguèc l'abandon del turc otoman coma lenga oficiau al profiech de la lenga jornadiera de la populacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Misha Glenny, ''The Balkans : Nationalism, War, and the Great Powers, 1804-1999'', Nòva York, Penguin, 2001, p. 99.</ref>. Aquela decision s'acompanhèc d'una « purificacion » del [[vocabulari]] destinaa a remplaçar los [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] a l'arabi e al persan per de mots d'origina turca. A l'iniciativa de [[Mustafa Kemal Atatürk]], aquelas reformas foguèron rapidament menaas entre [[1928]] e [[1932]] amb l'adopcion de l'alfabet noveu per lo Parlament, l'enebiment de l'alfabet arabi e la creacion de l'[[Institut de la Lenga Turca]]. En causa de sa complexitat e de son nombre de locutors reduch, lo turc otoman dispareissèc. Es desenant mestrejat per quauques [[Universitat|universitaris]] e apassionats. == Escritura e prononciacion == === L'alfabet turc moderne === [[Fichièr:Turkish alphabet.svg|thumb|right|Alfabet turc.]] {{veire|Alfabet turc}} L'[[alfabet turc]] es un [[alfabet latin]] de 29 letras. 22 son de letras classicas, partejaas amb los autres alfabets latins, e 7 son de letras modificaas per transcriure de sonoritats especificas. Aqueu besonh d'una transcripcion precisa foguèc un important argument en favor de l'abandon de l'alfabet arabi tradicionau que permetiá pas de representar una partia de la prononciacion<ref>'''[[turc|(tr)]]''' Talat Tekin, ''Tarih Boyunca Türkçenin Yazısı. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi'', Ankara, Simurg, 1997, p. 72.</ref>. L'alfabet turc a 21 [[consonanta]]s e 8 [[vocala]]s. Los [[diacritic]]s i tenon un ròtle important car son utilizats per modificar la prononciacion d'una letra d'un biais significatiu. Per exemple, las minusculas ⟨i⟩ e ⟨ı⟩ son doas letras diferentas en turc. === La prononciacion === {{veire|Prononciacion del turc}} Franc de quauques cas, chasca letra de l'alfabet turc moderne se prononcia d'un bias unic. Lo ''yumuşak ge'', < Ğ ğ >, es l'unica letra que se prononcia feblament e qu'alonja la letra que la precedís. Una autra particularitat grafica del turc es l'existéncia de doas letras I, ‹ İ i › e ‹ I ı ›, que se díson diferentament. Las letras Q, W e X son unicament utilizaas dins de mots empruntats. <center> {| class="wikitable" !Majuscula !Minuscula !Nom !Nom (IPA) !Valor |- | style="text-align:center" | '''[[A]]''' || style="text-align:center" | '''[[a]]''' || a || {{IPA|/aː/}} || /a/ |- | style="text-align:center" | '''[[B]]''' || style="text-align:center" | '''[[b]]''' || be || {{IPA|/beː/}} || /b/ |- | style="text-align:center" | '''[[C]]''' || style="text-align:center" | '''[[c]]''' || ce || {{IPA|/d͡ʒeː/}} || /d͡ʒ/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ç]]''' || style="text-align:center" | '''[[ç]]''' || çe || {{IPA|/t͡ʃeː/}} || /t͡ʃ/ |- | style="text-align:center" | '''[[D]]''' || style="text-align:center" | '''[[d]]''' || de || {{IPA|/deː/}} || /d/ |- | style="text-align:center" | '''[[E]]''' || style="text-align:center" | '''[[e]]''' || e || {{IPA|/eː/}} || /e/ |- | style="text-align:center" | '''[[F]]''' || style="text-align:center" | '''[[f]]''' || fe || {{IPA|/feː/}} || /f/ |- | style="text-align:center" | '''[[G]]''' || style="text-align:center" | '''[[g]]''' || ge || {{IPA|/ɟeː/}} || /ɡ/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ğ]]''' || style="text-align:center" | '''[[ğ]]''' || yumuşak ge || /jumuˈʃak ɟeː/ || [ː], [.], [j] |- | style="text-align:center" | '''[[H]]''' || style="text-align:center" | '''[[h]]''' || he, ha, haş || /heː/, /haː/ || /h/ |- | style="text-align:center" | '''[[Dotless I|I]]''' || style="text-align:center" | '''[[Dotless I|ı]]''' || ı || /ɯː/ || /ɯ/ |- | style="text-align:center" | '''[[İ]]''' || style="text-align:center" | '''[[İ|i]]''' || i || {{IPA|/iː/}} || /i/ |- | style="text-align:center" | '''[[J]]'' || style="text-align:center" | '''[[j]]''' || je || /ʒeː/ || /ʒ/ |- | style="text-align:center" | '''[[K]]''' || style="text-align:center" | '''[[k]]''' || ke, ka || /ceː/, /kaː/ || /c/, /k/ |- | style="text-align:center" | '''[[L]]''' || style="text-align:center" | '''[[l]]''' || le || /leː/ || /ɫ/, /l/ |- | style="text-align:center" | '''[[M]]''' || style="text-align:center" | '''[[m]]''' || me || /meː/ || /m/ |- | style="text-align:center" | '''[[N]]''' || style="text-align:center" | '''[[n]]''' || ne || neː/ || /n/ |- | style="text-align:center" | '''[[O]]''' || style="text-align:center" | '''[[o]]''' || o || /oː/ || /o/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ö]]''' || style="text-align:center" | '''[[ö]]''' || ö || /œː/ || /œ/ |- | style="text-align:center" | '''[[P]]''' || style="text-align:center" | '''[[p]]''' || pe || /peː/ || /p/ |- | style="text-align:center" | '''[[R]]''' || style="text-align:center" | '''[[r]]''' || re || /ɾeː/ || /ɾ/ |- | style="text-align:center" | '''[[S]]''' || style="text-align:center" | '''[[s]]''' || se || /seː/ || /s/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ş]]''' || style="text-align:center" | '''[[ş]]''' || şe || /ʃeː/ || /ʃ/ |- | style="text-align:center" | '''[[T]]''' || style="text-align:center" | '''[[t]]''' || te || /teː/ || /t/ |- | style="text-align:center" | '''[[U]]''' || style="text-align:center" | '''[[u]]''' || u || /uː/ || /u/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ü]]''' || style="text-align:center" | '''[[ü]]''' || ü || /yː/ || /y/ |- | style="text-align:center" | '''[[V]]''' || style="text-align:center" | '''[[v]]''' || ve || /veː/ || /v/ |- | style="text-align:center" | '''[[Y]]''' || style="text-align:center" | '''[[y]]''' || ye || /jeː/ || /j/ |- | style="text-align:center" | '''[[Z]]''' || style="text-align:center" | '''[[z]]''' || ze || /zeː/ || /z/ |- | style="text-align:center" | '''[[Q]]''' || style="text-align:center" | [[q]] || kû, kü || /cuː/, /cyː/ || — |- | style="text-align:center" | '''[[W]]''' || style="text-align:center" | [[w]] || çift ve || /t͡ʃift veː/ || — |- | style="text-align:center" | '''[[X]]''' || style="text-align:center" | [[x]] || iks || /iks/ || — |} </center> == Gramatica == Lo turc es una [[lenga SOV]] basaa sus un sistema de declinasons e d'afixes. Los afixes i tènon un ròtle centrau car permèton de precisar la foncion gramaticala d'un mot<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001, chapitre XIV.</ref>, de modificar son sens prumier per crear un mot noveu e d'indicar las relacions entre los diferents termes d'una [[frasa]]. Un meteis mot pòt ansin comolar plusors afixes e lo turc a un caracter [[lenga aglutinanta|aglutinant]] fòrça marcat. === Los noms === ==== Lo genre ==== Lo turc a pas de [[Genre gramatical|genre gramaticau]] e lo [[Sèxe (biologia)|sexe]] d'un individú a ges d'efiech sus la forma dels mots. Pasmens, existís un sistema per precisar lo [[Genre gramatical|genre]] dels [[Nom (gramatica)|noms]] dels objectes animats : * lo genre femenin pòt estre precisat per l'ajust del mot ''kız'' (« filha ») o ''kadın'' (« femna »). Exemple : ''kadın kahraman'' (« eroïna »), ''kahraman'' (« eròi »). * los emprunts al [[francés]] o a l'[[arabi]] an generalament de formas femeninas separaas. Exemple : ''aktris'' (« actritz »). * lo sufixe [[Sèrbocroat|serbocroat]] ''-ica'' permet de precisar lo sens de ''kraliçe'' (reina), d’''imparatoriçe'' (« imperairitz ») e de ''çariçe'' (« tsarina »). * per la màger part dels [[Domesticacion|animaus domestics]], de formas separaas existisson. Exemple : ''boğa'' (« taure »), ''inek'' (« vacha »). * per los autres [[Animalia|animaus]], es possible de precisar lo sexe amb l'ajust dels mots ''erkek'' (« mascle ») o ''dişi'' (« femela »). Exemple : ''dişi kedi'' (« chata »). ==== La definitud ==== La gramatica turca ofrís pas un contraste de definitud (lo/un) similar a aqueu de l'[[occitan]] e lo turc es sovent presentat coma una lenga sensa article. Ansin, per precisar la finitud, chau utilizar un sistema fòrça diferent de la lenga nòstra : * l'emplec de l'accusatiu suggerís un objecte definit. Exemple : ''yumurtayı yemek'' (« manjar l'uòu »). * l'usage de l'artice indefinit ''bir'' permet de precisar un objecte indefinit. Exemple : ''bir yumurta yemek'' (« manjar un uòu »). * l'abséncia de marcatge suggerís una quantitat indefinia. Exemple : ''yumurta yemek'' (« manjar d'uòus »). ==== Las declinasons e l'armonia vocalica ==== Lo turc dispausa d'un sistema de declinasons articulat a l'entorn de sieis cas ([[nominatiu]], [[accusatiu]], [[genitiu]], [[datiu]], [[ablatiu]] e [[locatiu]]). De gramaticans accèptan pereu l'existéncia d'un instrumentau, mas aqueu cas existís pas dins lo parlar formau. Chasca declinason es normalament identificaa per una terminason especifica. Pasmens, lo turc dispausa egalament d'un sistema d'[[armonia vocalica]]. Es a dire qu'un mot se declina amb una [[vocala]] del meteis tipe que la darriera vocala del mot. Aqueu trach a una gròssa influéncia sus l'estructura de la frasa turca car las declinasons de tots los cas, franc del nominatiu, son dictaas per las reglas d'armonia. Lo tableu aquí-sos presenta dos exemples de declinasons : ''köy'' (« vilatge ») que seguís la declinason normala e ''ağaç'' (« aubre ») que seguís l'armonia vocalica. <center> {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! rowspan="2" |Cas ! rowspan="2" |Terminason ! colspan="2" |Turc ! colspan="2" |Occitan |- !''köy'' !Ağaç !Vilatge !Aubre |- !Ø !Nominatiu |Ø |''köy'' |Ağaç |(lo) vilatge |(l') aubre |- ! rowspan="2" |Armonia complexa !Accusatiu | -i/ı/ü/u |''köy'''ü''''' |Ağacı |lo vilatge |l'aubre |- !Genitiu | -in/ın/ün/un |''köy'''ün''''' |Ağacın |del vilatge |de l'aubre |- ! rowspan="3" |Armonia simpla !Datiu | -e/a |''köy'''e''''' |Ağaca |au vilatge |a l'aubre |- !Ablatiu | -den/dan (d/t)n |''köy'''den''''' |Ağaçtan |despuei lo village |despuei l'aubre |- !Locatiu | -de/da (d/t) |''köy'''de''''' |Ağaçta |dins lo vilatge |dins l'aubre |} </center> ==== La possession ==== Lo turc utiliza ges de [[pronom]] per exprimir la possession, mas un ensemble d'[[afixe]]s. Los noms « possedits » pòion pereu se declinar. Lo tableu aquí-sos presenta l'exemple de las diferentas formas del mot ''ev'' (« [[Ostal|ostau]] ») al nominatiu singular. <center> {| class="wikitable" ! !Turc !Occitan |- !1S |''evim'' |mon ostau |- !2S |''evin'' |ton ostau |- !3S |''evi'' |son ostau |- !1P |''evimiz'' |nòstre ostau |- !2P |''eviniz'' |vòstre ostau |- !3P |''evleri'' |lor ostau |} </center> === Los adjectius === Los [[Adjectiu|adjectius]] turcs son pas declinats e son plaçats avans lo nom que modifican. Pasmens, fòrça adjectius pòion egalament estre utilizats coma noms e, dins aqueu cas, seguísson lo sistema de declinasons. Exemple : ''güzel'' (« beu ») → ''güzeller'' (« belas personas »). Los adjectius ''var'' (« existent ») e ''yok'' (« non-existent ») tènon un ròtle particular car permèton de formar de construccions similars a l'[[occitan]] « i a » o per exprimir la possession. L'estructura tipe es ''nom 1-GEN non 2-POSS var''/''yok'' que corresponde a l'[[occitan]] « nom 1 a / a pas nom 2 ». Exemple : ''imparatorun elbisesi var'' (« l'emperaire a de vestits »). === La conjugason === En turc, los [[verbe]]s indican la persona. Pòion estre negatius, potenciau (« poder ») o impotenciaus (« poder pas »). La [[conjugason]] turca es egalament organizaa a l'entorn de [[temps (gramatica)|temps]] ([[present (gramatica)|present]], [[passat]], [[futur]], [[aorist]]), de [[mòde (gramatica)|mòdes]] ([[condicionau]], [[imperatiu]], [[inferenciau]], [[necessitatiu]] e [[optatiu]]) e d'[[aspecte (gramatica)|aspectes]]. La [[negacion]] es exprimia per l'[[infixe]] ''-me-'' posicionat immediatament après lo radicau. Lo tableu aquí-sos presenta d'exemples de las possibilitats de la conjugason turca : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !Turc !Occitan |- |''gelmek'' |align="right"|venir |- |''gelebilmek'' |align="right"|poder venir |- |''gelmemek'' |align="right"|pas venir |- |''gelememek'' |align="right"|pas poder venir |- |''gelememiş'' |align="right"|Aparentament poiá pas venir |- |''gelebilecek'' |align="right"|poirà venir |- |''gelmeyebilir'' |align="right"|pòt (eventualament) pas venir |- |''gelebilirsen'' |align="right"|si pòts venir |- |''gelinir'' |align="right"|(''passiu'') venem, los gents vènon |- |''gelebilmeliydin'' |align="right"|auriás degut poder venir |- |''gelebilseydin'' |align="right"|s'aviás poscut venir |- |''gelmeliydin'' |align="right"|deviás venir |} </center> La conjugason es generalament regulara, mas i a d'excepcions (verbes irregulars e verbes defectius). La [[copula]] (lo verbe « estre » [[occitan]]) pòt egalament estre utilizaa per crear de formas compausaas. === L'òrdre dels mots === Lo turc es una [[lenga SOV]]. Dins las frasas simplas, l'òrdre normau es donc subjecte-objecte-verbe, çò qu'es diferent de l'[[occitan]] que fa partia de las [[lenga SVO|lengas SVO]]. Dins las frasas complexas, la regla principala es que lo qualificant deu precedir lo qualificat. Lo definit deu pereu precedir l'indefinit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001, pp. 239-240.</ref>. Es possible d'alterar lo sens dels mots per renforçar l'importància d'un mot o d'una partia de la frasa. Dins aqueu cas, la regla considèra que lo mot plaçat avans un verbe es totjorn accentuat. Aqueu principi permet un [[Lenga OSV|òrdre OSV]] dins la frasa, en vista de renforçar l'importància donaa al subjecte. == Vocabulari == === Origina del vocabulari === En [[2005]], l'edicion del ''Güncel Türkçe Sözlük'', lo [[diccionari]] de referéncia de l'[[Institut de la Lenga Turca]], conteniá {{formatnum:104481}} mots. 86 % èran d'origina turca e 14 % èran d'origina estrangiera. L'[[arabi]] ({{formatnum:6463}} mots), lo [[francés]] ({{formatnum:4974}} mots), lo [[persan]] ({{formatnum:1374}} mots) son las tres lengas principalas d'[[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] lingüistics. === La sufixacion === Lo turc utiliza tanben sovent l'[[lenga aglutinanta|aglutinacion]] per formar de mots noveus a partir dels noms e dels radicaus. Los noms turcs vènon ansin larjament de l'apondon de sufixes derivats a un ensemble relativament febla de mots de basa. Lo tableu aquí-sos mòstra un exemple de creacion de mots noveus a partir del radicau ''göz'' (« [[uelh]] ») : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !compausants !occitan !classa de mot |- |''göz'' |''göz'' |uelh |nom |- |''gözlük'' |''göz + -lük'' |lunetas |nom |- |''gözlükçü'' |''göz + -lük + -çü'' |optician |nom |- |''gözlükçülük'' |''göz + -lük + -çü + -lük'' |luneteria |nom |- |''gözlem'' |''göz + -lem'' |observacion |nom |- |''gözlemci'' |''göz + -lem + -ci'' |observaire |nom |- |''gözle-'' |''göz + -le'' |obsèrva, susvelha |verbe (imperatiu) |- |''gözlemek'' |''göz + -le + -mek'' |observar, susvelhar |verbe (infinitiu) |} </center> Lo tableu aquí-sos presenta un autre exemple de derivacion, basat sus una racina verbala : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !compausants !occitan !classa de mot |- |''yat'' |''yat'' |alonja ti |verbe (imperatiu) |- |''yatmak'' |''yat-mak'' |s'alonjar |verbe (infinitiu) |- |''yatık'' |''yat- + -(ı)k'' |penjat |adjectiu |- |''yatak'' |''yat- + -ak'' |liech, endrech onte dormir |nom |- |''yatay'' |''yat- + -ay'' |orizontau |adjectiu |- |''yatkın'' |''yat- + -kın'' |clinat |adjectiu |- |''yatır-'' |''yat- + -(ı)r-'' |clina |verbe (imperatiu) |- |''yatırmak'' |''yat- + -(ı)r-mak'' |clinar |verbe (infinitiu) |- |''yatırım'' |''yat- + -(ı)r- + -(ı)m'' |inclinacion, investiment |nom |- |''yatırımcı'' |''yat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cı'' |investisseire |nom |} </center> === Los mots compausats === Lo caracter aglutinant del turc permet pereu d'assemblar dos mots per formar un mot noveu : <center/> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !occitan !mots utilizats !significacion literala |- |''pazartesi'' |diluns |''pazar'' (« dimenge ») et ''ertesi'' (« après ») |après dimenge |- |''bilgisayar'' |ordinator |''bilgi'' (« informacions ») e ''sayar'' (« comptaire ») |qui còmpta las informacions |- |''gökdelen'' |grataceu |''gök'' (« ceu ») e ''delen'' (« qui trauca ») |que trauca lo ceu |- |''başparmak'' |poce |''baş'' (« prumier ») e ''parmak'' (« dat ») |prumier dat |- |''önyargı'' |prejutjat |''ön'' (« avans ») e ''yargı'' (« jutjament ») |avans jutjament |- |''kahverengi'' |marron (color) |''kahve'' (« cafè ») e ''rengi'' (« color ») |color del cafè |- |''ayakkabı'' |chauçura |''ayak'' (« pè ») e ''kabı'' (« lo conteneire ») |que conten lo pè |} </center> === La prefixaxion === Los [[prefixe]]s son pus rars que los [[sufixe]]s en turc, mas son pas inexistents. En mai dels prefixes presents dins de mots d'origina estrangiera (''psi-'', dans ''psikoloji'', ''psikopat''...), tres mecanismes de prefixacion existisson per crear de mots noveus. Basats sus la repeticion o sus lo redoblament d'un mot, pertochan mai que mai los adjectius e los [[adverbe]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[turc|(tr)]]''' Utkan Boyacıoğlu, « Redoublement partiel en turc (Türkçede yarı-ikilemeler) », ''e-dil'', n° 2,‎ 2014, pp. 1-18.</ref> : * lo redoblament complet de l'adjectiu sensa alteracion de sa forma permet d'exprimir un biais de faire. Exemple : ''yavaş yürüyordum'' (« chaminavo lentament »), ''yavaş yavaş yürüyordum'' (« landavo »). * lo redoblament amb anteposicion es relativament rar. Fa partia del parlar familhar. Es utilizat amb de substantius per exprimir un sens de « similaritat pauc clara » o de « movement aluenchat de la qualitat totala o de sens ». Consistís a anteposar un terme en ajustant una ''m''. Exemple : ''kapı'' (« la pòrta »), ''kapı mapı'' (« la pòrta e los objectes similars »). * lo redoblament parciau es similar al mecanisme precedent, mas es pus frequent. S'aplica unicament als adjectius. Exemple : ''beyaz'' (« blanc »), ''bembeyaz'' (« immaculat »). == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Institut de la Lenga Turca]]. * [[Lengas turquicas]]. * [[Literatura turca]]. * [[Mustafa Kemal Atatürk]]. * [[Prototurc]]. * [[Turc otoman]]. </div> === Bibliografia === '''Obratges istorics sus lo pòple turc :''' * '''[[francés|(fr)]]''' René Grousset, ''L’Empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan'', Payot, 1965. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Histoire des Turcs'', Fayard, 2000. '''Obratges gramaticaus o etimologics :''' * '''[[francés|(fr)]]''' Louis Bazin, ''Introduction à l'étude pratique de la langue turque'', París, J. Maisonneuve, 1987, 201 p. * '''[[turc|(tr)]]''' İsmet Zeki Eyüboğlu, ''Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü'', Sosyal Yayınları, Istambol, 1991, 866 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Mevlut Bozdemir e Cybele Berk, ''Méthode de turc'', t. 1, París, L'Asiathèque, 2008, 250 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Mevlut Bozdemir e Cybele Berk, ''Méthode de turc'', t. 2, París, L'Asiathèque, 2014, 336 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Golstein, ''Grammaire du turc : ouvrage pratique à l'usage des francophones'', París, L'Harmattan, 282 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Dominique Halbout e Gönen Güzey, ''Le turc'', Chennvières-sur-Marne, Assimil, 2011, 593 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001. * '''[[francés|(fr)]]''' S. Ipek Ortaer Montanari, ''La Conjugaison des verbes turcs'', París, Presses de l’Inalco, 2019, 180 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Morer, ''Grammaire de la langue turque : théorique et pratique'', Istambol, 1984, 223 p. * '''[[turc|(tr)]]''' Ali Püsküllüoğlu, ''Arkadaş Türkçe Sözlük'', Arkadaş Yayınevi, Ankara, 2004, 1215 p. * '''[[turc|(tr)]]''' Tahsin Saraç, ''Büyük fransızca - türkçe sözlük'', Istambol, Adam Yahınları, {{formatnum;1492}} p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Paleta lengas turquesas}} {{Portal lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga turquesa]] [[Categoria:Lenga de Turquia]] [[Categoria:Lenga de Chipre]] [[Categoria:Lenga de Bulgaria]] [[Categoria:Lenga de Grècia]] [[Categoria:Lenga de la Republica de Macedònia]] [[Categoria:Turquia]] 057m0twm0gribmv1ufm5ol28foe1qmg 0 66238 2501052 2354548 2026-05-19T17:10:26Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2501052 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=''Meymac'' |nom=Maismac |ist={{Lemosin}} |parçan= | lògo= | imatge=Vue meymac.png | descripcion=Lo borg e l'egleisa abadiala |escut=Blason ville fr Meymac (Corrèze).svg | region = [[Novela Aquitània]] |departament={{Corresa}} | arrondiment=[[arrondissement d'Ussèl|Ussèl]] | canton=[[canton de Meymac|Meymac]]<br />([[chapluòc]]) | cp=19250 |insee=19136 |cònsol=Philippe Brugère |mandat=[[2020]]-[[2026]] |longitud=2.147778 |latitud=45.536667 | alt mej= |alt mini=593 |alt maxi=976 |km²=87.15 |gentilici= maismac, maismacha |}} '''Maismac''' (''Meymac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Toponimia== '''Maismac''' ['meimo]<ref>https://la-biaca.org/index.php/items/show/298</ref> ==Geografia== La comuna de Maismac se situa au sud dau [[replanat de Miuvachas]], a una altitud de {{unitat|656|m}} environ. Es d'una granda superfícia<ref>[https://web.archive.org/web/20180416201147/http://www.lion1906.com/departements/correze/meymac.php Meymac sur le site ''lioon1906.com''.]</ref> : {{unité|87,15|km²}} . Tres aigas traversan la comuna, [[Vesera]], [[Luseja]] e [[Triosona]]. Subre lo territòri de la comuna se tròba lo punt culminant dau departament, lo [[mont Besson]] ({{unitat|976|mètres}}). [[Fichièr:Carta_occitan_lemosin.svg|350px|left|thumb|Maismac dins lo Lemosin linguistic]] {{clr}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=19136 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Philippe Brugère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Serge Vialle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19136 |1962=2411 |1968=2410 |1975=2434 |1982=2523 |1990=2796 |1999=2623 |2006=2661 |2007=2643 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|136}} abitants. ==Luòcs e monuments== *[[Abadiá de Sant Andrieu de Maismac]] ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] s15u71sayjafgkry27qhydrkjp4wiea 0 69392 2501071 2464853 2026-05-20T07:20:37Z ~2026-30107-90 63622 2501071 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Crepuscular rays color.jpg|thumb|right|Lei dieus son sovent imaginats coma una fòrça naturala ò coma una entitat que se manifesta gràcias a un fenomèn naturau.]] Un '''dieu''' ({{AFI-oc|ˈdjew}}; var. '''diu'''; femenin: '''divessa''') es una entitat ò una fòrça suprèma qu'estructura l'[[Univèrs]]. S'agís generalament d'individús dotats de poders [[subrenaturau]]s ò de concèptes que pòdon èsser [[filosofia|filosofics]] ò [[religion|religiós]]. L'existéncia d'un tal èsser es l'objècte de debats recurrents dempuei l'[[Antiquitat]]. Es generalament assegurada per la [[teologia]] fondatritz d'una [[religion]] que depinta son origina, sei poders e son ròtle. Existís tanben de corrents non [[religion|religiós]] que supausan la preséncia d'una divinitat ([[teïsme]]). Dins aquò, l'existéncia dei dieus es contestada per leis [[ateïsme|atèus]] e mesa en dobte per leis [[agnosticisme|agnostics]]. Lo progrès [[sciéncia|scientific]] a egalament entraïnat la disparicion de divinitats. == Istòria e evolucion dau concèpte == === Aparicion === [[Fichièr:Gabillou Sorcier.png|thumb|right|Gravadura [[Preïstòria|preïstorica]] d'una entitat animala representant probablament una divinitat ò un [[chamanisme|chaman]] ([[Dordonha]], [[Occitània]]).]] Lo concèpte de dieu ò de divinitat es estrechament liat a aqueu de [[religion]] que sembla fòrça ancian<ref>Dins aquò, existís de [[religion]]s desprovesidas de dieus coma lo [[bodisme]].</ref>. D'efiech, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] an mostrat l'existéncia de rites funeraris en ''[[Homo sapiens]]'' e en ''[[Homo neanderthalensis]]''<ref>L'[[Homo neanderthalensis|Òme de Neanderthal]] desvolopèt de rites funeraris diferents segon lei regions coma de rites de descarnament (Maria Dolores Garralda e Bernard Vandermeersch, ''Les Néandertaliens de la grotte de Combe-Grenal (Domme, France)'', ''Paléo'', 2000, n°12, pp. 213-259), ò d'endocanibalisme (François Savatier, ''Pour la science'', ''Des Néandertaliens cannibales dans la vallée du Rhône'', 8 de març de 2019).</ref>. Èran probablament associats amb de divinitats primitivas. Certaneis òbras de l'[[art rupèstre]] (figura d'entitats animalas<ref>Aqueleis entitats animalas son mau compresas. Representavan benlèu de divinitats protectritz dei [[caça]]ires ò dei [[guèrra|guerriers]] de la tribü ò de [[chamanisme|chamans]] cargats d'assegurar una comunicacion amb lo mond subrenaturau.</ref>) ò dins l'[[escultura]] [[Preïstòria|preïstorics]] (estatuetas de Vènus) correspondon benlèu a de representacions d'aqueleis entitats. Foguèron tanben probablament a l'origina dei premierei divinitats clarament identificadas qu'apareguèron, durant lo [[Neolitic]], amb la sedentarizacion<ref>L'aparicion d'aquelei divinitats primitivas s'acompanhèt de l'aparicion dei premiers bastiments semblant principalament dedicats a de foncions [[religion|religiosas]].</ref>. === La formacion dei politeïsmes antics === L'aparicion dei premierei [[civilizacion]]s veguèt l'aparicion de [[religion]]s estructuradas amb de divinitats ben identificadas, organizadas en [[panteon]] amb de mites e un [[clergat]] ierarquizat. Aquela transformacion aguèt luòc tre lo milleni IV avC en [[Mesopotamia]]. Sembla de se debanar d'un biais independent dins totei lei regions de sedentarizacion. Aqueu procès foguèt a l'origina de modificacions importantas dins la forma dei dieus. D'efiech, lei divinitats primitivas èran sovent liadas a d'animaus ò a de principis naturaus (lo [[cèu]], l'[[ocean]]...)<ref>Per exemple, dins lo [[tengrisme]], [[religion]] tradicionala dei [[Empèris nomadas|nomadas]] de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]]. Dispausa pas d'un clergat estructurat e lo cèu, la tèrra e un culte dei reires tènon de ròtles primordiaus.</ref>. Amb la sedentarizacion e la descubèrta de concèptes sociaus novèus coma la [[civilizacion]], la [[guèrra]] ò la [[justícia]], apareguèron de dieus pus « umans » portaires d'aquelei nocions. Un exemple d'aquela evolucion es [[Egipte]] onte lei populacions gardèron de dieus animaus arcaïcs que recebèron pauc a pauc d'atributs [[cultura]]us e societaus novèus coma la creacion de l'[[Univèrs]] ([[Ra]]), la proteccion de la [[monarquia]] ([[Her|Òrus]]) ò la proteccion de la [[familha]] ([[Bastet]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Claude Traunecker, ''The Gods of Egypt'', traduccion per David Lorton, Cornell University Press, pp. 25-26.</ref><ref>En [[Egipte]], una evolucion similara s'observa dins lo nom dei [[faraon]]s qu'evolucionèt de noms animaus durant lo periòde predinastic ([[crocodil]], [[escorpion]]...) a de noms umans après l'unificacion dau país.</ref>. === Dei dieus locaus ai dieus universaus === [[Fichièr:Giove, I sec dc, con parti simulanti il bronzo moderne 02.JPG|thumb|right|Estatua de [[Jupitèr (mitologia)|Jupitèr]], adaptacion romana de [[Zèus]], exemple de dieu que se difusèt vèrs d'autrei pòbles sota l'influéncia culturala de [[Grècia]] e de [[Roma]].]] Lei dieus dei panteons [[Antiquitat|antics]] demoravan generalament associadas amb un grop [[Homo sapiens|uman]] donat ([[vila]], pòble... etc.<ref>D'exemples fòrça variats d'aquelei divinitats « nacionalas » existisson coma [[Amaterasu]] en [[Japon]], [[Her|Òrus]] en [[Egipte]], [[Assur (dieu)|Assur]] en [[Empèri Assirian|Assiria]], [[Huitzilopochtli]] per [[Tenochtitlan]] ò encara [[Marduk]] per lei [[Babilònia (reialme)|Babilonians]].</ref>). Lei fenomèns de difusion d'una divinitat d'un panteon a un autre èran possibles mai relativament rars. L'adopcion d'un dieu estrangier aviá luòc dins de contèxtes de dominacion politica ò culturala fòrta. Per exemple, durant son expansion a l'entorn de la [[Mar Mediterranèa]], lei [[Empèri Roman|Romans]] impausèron pas sei dieus ai pòbles vencuts. Dins aquò, son panteon se difusèt pauc a pauc e, en retorn, [[Roma]] adoptèt lei divinitats [[Mar Mediterranèa|mediterranèas]] pus importantas coma [[Isis]] que foguèt raprochada de [[Vènus (mitologia)|Vènus]]. Pus tard, lei [[Empèris nomadas|nomadas]] [[eurasia]]tics aguent conquistat de regions sedentàrias abandonèron generalament rapidament sei dieus tradicionaus au profiech dei divinitats veneradas per de pòbles aguent una [[cultura]] ben establida coma lei [[Republica Populara de China|Chinés]] ò lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter B. Golden, ''An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East Wiesbaden'', Harrassowitz Verlag, 1992.</ref>. Aquelei transferimens permetèron l'aparicion de dieus universaus, comuns a de pòbles diferents. Lo culte divin acordat a certanei sobeirans ([[Culte imperiau de la Roma Antica|emperaires romans]], [[Lista deis emperaires chinés|emperaires chinés]]...) tenguèt un ròtle dins lo desvolopament d'aquelei divinitats car èra impausat a de populacions diferentas afin d'assegurar l'unitat de l'Estat. Dins d'autrei cas, lei pòbles venceires impausèron lo culte de son dieu nacionau sensa entravar leis autrei cultes ja en plaça<ref>Per exemple, aquò èra una practica deis [[Empèri Inca|Incas]].</ref>. === L'aparicion de Dieu === {{veire|Yahweh}} Divinitat principala dau mond, Dieu (ò [[Yahweh]]) es la divinitat unica dei religions [[monoteïsme|monoteïsta]]s abrahamicas ([[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]]... etc.) e la pus venerada dins lo mond modèrne (3,6 a 3,9 miliards de fidèus estimats en [[2017]]). Dotada de trachs fòrça particulars, conoguèt un lòng procès de formacion avans de se difusar sus totei lei continents gràcias au [[cristianisme]] e a l'[[islam]]. ==== L'aparicion dau concèpte de dieu unic ==== Durant l'[[Antiquitat]], lo [[monoteïsme]] foguèt fòrça rar que s'observèt subretot en leis Ebrieus e lei pòbles [[iran]]ians adèptes dau [[zoroastrisme]]. Dins aquò, i aguèt una temptativa en [[Egipte]] durant lo rèine d'[[Akhenaton]] (vèrs [[-1350|1350]]-[[-1330|1330]] avC) qu'assaièt sensa succès de promòure lo culte d'[[Aton]]. L'objectiu èra probablament de redurre l'influéncia dau [[clergat]] e s'acabèt per una revirada amb una restauracion dei divinitats tradicionalas a la [[mòrt]] dau [[faraon]]<ref>Certaneis [[istòria|istorians]] contestan la natura [[monoteïsme|monoteïsta]] dei reformas [[religion|religiosas]] d'[[Akhenaton]]. D'efiech, segon elei, l'existéncia deis autrei dieus èra pas contestada per lo faraon e lo culte d'[[Aton]] seriá puslèu una [[monolatria]].</ref>. Dins d'autrei regions, coma [[Babilònia]] amb [[Marduk]], se veguèt de cas de [[monolatria]], es a dire un culte quasi exclusiu d'un dieu sensa negar l'existéncia d'autrei divinitats. ==== Judaïsme e zoroastrisme ==== La formacion de Dieu comencèt au començament dau milleni I avC amb l'aparicion dau [[zoroastrisme]] e dau [[judaïsme]]<ref>Donada per l'[[estèla de Mesha]], la mencion pus anciana de [[Yahweh]] data dau sègle IX avC.</ref>. Lo premier, fondat en [[Iran|Pèrsia]] per [[Zoroastre]], foguèt probablament a l'origina de l'idèa de « salut etèrn » e de « reiaume de Dieu ». Pasmens, gardèt de trachs [[politeïsme|politeïstas]] dins sei rites ò dins sa vision [[dualisme|dualista]] de l'[[Univèrs]]. De son caire, lo [[judaïsme]] èra, inicialament, la [[religion]] deis Ebrieus, pòbles d'[[Orient Mejan]], que fondèt au sègle IX avC lei reiaumes d'[[Reiaume d'Israèl|Israèl]] e de [[Reiaume de Juda|Juda]]. Per de rasons desconegudas, aqueu pòble abandonèt una religion [[politeïsme|politeïsta]], probablament similara au [[culte de Baal]], per adoptar un dieu unic dich [[Yahweh]]. Aqueu procès foguèt lòng car [[Yahweh]] gardèt lòngtemps de trachs [[politeïsme|politeïsta]]s. Per exemple, dins la [[vila]] de [[Betel]], èra venerat sota la forma d'un dieu de la chavana (representat per una estatua de vedèu d'[[aur]]) mai èra puslèu considerat coma una divinitat solara a [[Jerusalèm]]. L'unificacion definitiva sembla de datar dau sègle VII avC ò dau sègle VI avC, durant la desportacion deis Ebrieus a [[Babilònia (reialme)|Babilònia]], probablament sota l'influéncia dau [[zoroastrisme]]. Aquela transformacion entraïnèt l'aparicion d'un dieu d'un tipe novèu. [[Transcendéncia|Transcendent]], es lo creator de l'[[Univèrs]], dotat de l'omnipoténcia e de l'omnisciéncia, inaccessible ais òmes ordinaris. Pasmens, pòu de còps revelar sa preséncia gràcias a de manifestacions subrenaturalas ò chausir certaneis individús, dichs [[profèta]]s, per desliurar sei paraulas a l'ensems deis Ebrieus. A respèct de son pòble, exigís una somission totala a sei [[lei|lèis]], especialament lo refús d'acceptar l'existéncia d'autrei divinitats, en cambi d'un salut etèrn après la [[mòrt]]. ==== Vèrs lo dieu unic e universau ==== [[Fichièr:Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg|thumb|right|[[Calligrafia]] dau tèrme « Allah », adaptacion [[islam|musulmana]] de [[Yahweh]].]] Lo [[judaïsme]] e lo [[zoroastrisme]] se difusèron lentament car lo [[proselitisme]] de sei cresents èra feble. D'efiech, leis Ebrieus refusèron de propagar sa religion car èra la basa de son identitat [[cultura]]la. Per lei [[zoroastrisme|zoroastrians]], leis autoritats de [[Iran|Pèrsia]] respectavan lei costumas dei pòbles de l'Empèri e assaièron donc pas d'obtenir de conversions. Aquò cambièt amb la formacion de l'[[Empèri Roman]] car l'universalisme roman influencièt lei pensaires [[judaïsme|judieus]]. Ansin, certanei caps religiós comencèron de defendre l'idèa d'un messatge religiós [[monoteïsme|monoteïsta]] universau. Lo pus famós es [[Jèsus de Nazaret]] (vèrs [[-5|5 avC]] - [[30|30 apC]]) que fondèt lo [[cristianisme]] durant la premiera mitat dau sègle I apC. Prepausèt una evolucion de [[Yahweh]] qu'adreiçèt desenant sa prepausicion de salut etèrn a totei leis òmes sensa destriament de son origina [[Etnia|etnica]] ò sociala. Se l'exigéncia de somission totala a sei [[lei|lèis]] èra mantenguda, aqueu messatge rescontrèt un succès fòrça important dins un empèri multietnic e fòrça inegalitari. Autra evolucion majora, lo proselitisme es d'ara endavant encoratjat car lo messatge divin deviá èsser portat a totei lei pòbles. Ansin, en despiech de persecucions, lo [[cristianisme]] se difusèt dins la societat romana avans de'n venir, au sègle IV apC, la religion oficiala. Au sègle VII, l'[[islam]] – que se considera coma una continuacion dau [[judaïsme]] e dau [[cristianisme]] – adoptèt una vision similara. Conoguèt tanben un succès de remarca e se difusèt largament en [[Africa]] e en [[Asia]]. === Lo desvolopament de la contestacion de l'existéncia dei divinitats === L'existéncia de divinitats foguèt contestada tre l'[[Antiquitat]]. Per exemple, en [[Grècia antica|Grècia]], certaneis [[atomisme|atomistas]] depintèron d'[[Univèrs]] sensa dieu onte l'evolucion dau mond èra unicament dependenta dau movement deis [[atòm]]s<ref>En revènge, foguèt pas lo cas de [[Democrit d'Abdèra|Democrit]] (vèrs [[-460|460]]-[[-370|370 avC]]) qu'admeteguèt l'existéncia de dieus fachs d'atòms e somés ai [[lei|lèis]] de l'[[Univèrs]].</ref>. En [[Índia]], un [[filosofia|filosòf]] dich [[Charvaka]] (sègle VII ò VI avC) desvolopèt una pensada [[materialisme|materialista]] e [[ateïsme|atèa]]. Totjorn dins la [[peninsula]] [[Índia|indiana]], lo [[bodisme]] imaginèt, a partir dau sègle VI avC, una [[teologia]] desprovesida de dieus. Pasmens, la contestacion se generalizèt subretot a partir dau sègle XVI. D'efiech, a partir de la [[Nicolau Copernic|revolucion coperniciana]], lei [[sciéncia|scientifics]] venguèron pauc a pauc capables d'explicar lo foncionament de l'[[Univèrs]], çò qu'entraïnèt una reduccion de l'espaci laissat au divin. Au sègle XVIII, lei [[filosofia|filosòfs]] dei [[Sègle de las Luses|Lutz]] multipliquèron lei criticas e lei refutacions deis arguments teïstas. Puei, au sègle XIX, lo [[marxisme]] integrèt l'ateïsme a sa pensada e sa denóncia dei [[religion]]s. En certanei regions, aquò foguèt completat per una lucha [[Anticlericalisme|anticlericala]] dirigida còntra leis abús dau [[clergat]]. Ansin, de país, coma [[França]], assostavan uei de minoritats fòrça importantas d'[[ateïsme|atèus]]<ref>Segon certaneis estudis, la populacion francesa seriá facha de 30% a 40% d'atèus (Les Décodeurs, ''Plus de la moitié des Français ne se réclament d'aucune religion'', ''Le Monde'', 7 de mai de [[2015]], [https://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/05/07/une-grande-majorite-de-francais-ne-se-reclament-d-aucune-religion_4629612_4355770.html]).</ref>. == Caracteristicas e divinitats principalas == === Caracteristicas === ==== Formas e identitats ==== La forma e l'identitat dei divinitats varian fòrça segon leis epòcas e lei luòcs. Dins certanei cas, an una forma materiala, un [[sèxe]] definit e una abitacion ben identificada. Per exemple, èra lo cas dei dieus [[Grècia|grècs]] e [[Empèri Roman|romans]] que vivián principalament a la cima dau [[Olimp|Mont Olimp]]<ref>D'un biais pus precís, lo [[Olimp|Mont Olimp]] èra la residéncia de la màger part dei dieus majors. Pasmens, de dieus coma [[Ades]] i demoravan pas e tota la natura èra poblada de divinitats menoras (dieus de [[Riu|rius]], [[Ninfa|ninfas]]...).</ref>. De [[mitologia]]s, coma aquela dei [[Viking]]s, an de dieus susceptibles de [[mòrt|morir]]. Au contrari, de religions an de dieus [[transcendéncia|transcendents]] que vivon pas dins lo mond materiau. Inaccessibles ai fidèus ordinaris, vivon dins un mond pròpri (mond parallèl, espirituau...). Coma sa forma ò son identitat, lei poders de dieus son variables. Dins aquò, son generalament totjorn fòrça superiors a aquelei deis èssers umans. Un dieu maucontent es donc normalament capable de punir un pecador, un grop de pecador o l'umanitat entiera. Aquelei poders pòdon èsser limitats a un domeni precís, especialament per lei dieus politeïstas qu'an sovent d'atributs ben determinats, ò aver ges de limit. [[Yahwhe]] es ansin un dieu [[omnisciéncia|omniscient]] e [[omnipoténcia|omnipotent]], capable de modificar aisament lei [[lei|lèis]] ordinàrias de la [[fisica]]. ==== Relacions amb la Creacion ==== {{veire|Cosmogonia}} Un nombre fòrça important de divinitats an un liame amb la Creacion. Pasmens, de variacions considerablas existisson segon lei [[religion]]s. Dins lo cas dei dieus pus poderós, la Creacion es generalament un acte decidit e organizat per la divinitat ela meteissa. Per exemple, es generalament lo cas dins lei [[religions abrahamicas]] que depintan la construccion de l'[[Univèrs]] per [[Yahwhe]]. Una situacion similara es aquela dei religions [[dualisme|dualistas]] onte lo mond es lo resultat de la confrontacion entre un dieu bòn e un dieu marrit. Certanei [[catarisme|catars]] desvolopèron una tala vision. Dins lei crèires amb de dieus pus limitats, generalament lei [[politeïsme]]s, lo ròtle de creator es generalament donat a un dieu unic, qu'es sovent lo cap deis autrei dieus, ò a un pichon grop de divinitats fondamentalas (lo [[cèu]], la [[mar]], l'[[ocean]], lo [[caòs]]...). Fòrça poderós, aquelei dieus son a l'origina dau rèsta de l'[[Univèrs]]. Un exemple caracteristic es la [[religion astèca]] onte se se tròba un dieu unic, transcendent e omnipotent dich [[Ometeotl]]. Se devesiguèt entre doas divinitats ([[Ometecuhtli]] e [[Omecihuatl]]) que son a l'origina dei quatre dieus creators dau mond e dau rèsta dau panteon. Enfin, de religions amb un [[Univèrs]] increat e etèrn existisson. Dins aqueu dieus i aparéisson, generalament sensa rason clara, e après un periòde d'exploracion mai ò mens lòng, començan de crear d'objèctes ò d'èsser vivents. Lo dieu [[Andes|andin]] [[Viracocha]] es una entitat d'aqueu tipe. D'efiech, segon la [[mitologia inca]], aqueu dieu decidèt un jorn de sortir dau [[Lac Titicaca]], de crear lo [[Solelh|Soleu]], la [[Luna]], leis [[estela|estèlas]] e l'umanitat. ==== Culte e representacions ==== Lo culte d'un dieu designa l'ensems dei practicas de veneracion e d'omenatge que li son rendudas. Pòu adoptar de formas fòrça variadas que son generalament definidas per la costuma ò per de libres sacrats. En certanei cas, es minimalista e se limita a un simple respèct de part dau cresent. Per exemple, es lo cas dins lei religions [[politeïsme|politeïstas]] tenent plusors centenaus ò miliers de divinitats. Dins lei situacions pus complèxas, gropa plusors rites coma de sacrificis, de preguieras, de [[cançon|cants]], de la lecture de tèxtes sacrats, un deure de predicacion, de ceremònias ben definidas e de [[romavatge]]s. Dins aquel encastre, la representacion dei divinitats es egalament variabla. En certanei religions, un objècte, generalament una estatua, incarna fisicament lo dieu mentre que d'autrei creires enebisson estrictament tota figuracion d'un dieu. Pasmens, dins totei lei cas, l'existéncia d'una divinitat es sovent a l'origina d'una produccion [[art]]istica fòrça importanta per representar dirèctament la divinitat ò per ornar son luòc de culte. Per exemple, es lo cas dei [[mosqueta]]s [[islam|musulman]]as que son ricament decoradas en despiech de l'interdiccion religiosa de representar l'imatge de Dieu. === Divinitats actualas principalas === ==== Yahwhe ==== [[Fichièr:Europe a Prophecy, copy D, object 1 (Bentley 1, Erdman i, Keynes i) British Museum.jpg|thumb|right|Representacion [[cristianisme|crestiana]] de [[Yahwhe]].]] {{veire|Yahwhe}} [[Yahwhe]] es la divinitat pus populara de la societat actuala amb un nombre de fidèus estimats entre 3,6 e 3,8 miliards establits en totei lei [[continent]]s. Aparegut au començament dau milleni I avC, èra lo dieu « nacionau » deis Ebrieus avans de se difusar dins l'[[Empèri Roman]] a partir dau sègle I apC. Es vengut lo dieu dei [[judaïsme|judieus]], dei [[cristianisme|crestians]], dei [[islam|musulmans]] e dei movements derivats d'aquelei religions. Es una divinitat [[omnipoténcia|omnipotenta]], [[omnisciéncié|omniscienta]] e [[transcendància|transcendanta]] creatritz de l'[[Univèrs]]. Prepausa una « aliança » a sei fidèus : en cambi d'una obeïssença a seis exigéncias, pòu assegurar lo salut etèrn de son [[arma]]. Aquel acòrd es depintat dins plusors libres sacrats ([[Torah]], [[Bíblia]], [[Alcoran]]) que tènon un ròtle important dins lo culte. ==== Lo Braman e lei dieus indós ==== {{veire|Braman}} En [[2017]], l'[[indoïsme]] aviá aperaquí 900 milions de fidèus, principalament presents dins la [[Índia|peninsula indiana]]. [[Religion]] amb una posicion intermediària entre lo [[monoteïsme]] e lo [[politeïsme]], es basada sus lo [[Braman]], concèpte espirituau representant lo sacrat, l'absolut e l'unica realitat qu'es pas una illusion. Totei lei dieus [[indoïsme|indós]] ne'n son unicament de facetas diferentas. Probablament eissit dau [[vedisme]], un [[animisme]] aparegut vèrs {{formatnum:1500}} avC, e dau [[bramanisme]] ò indoïsme ancian, que se formèt vèrs [[-600|600 avC]], l'[[indoïsme]] repausa sus divèrsei tèxtes sacrats e sus una importanta tradicion [[filosofia|filosofica]] que depintan lei cicles de [[reïncarnacion]] seguits per leis [[arma]]s dei creaturas viventas. Son objectiu es de raprochar lo fidèu dau [[Braman]] per lo liberar d'aqueu cicle. Per aquò, divèrsei sistèmas, escòlas e corrents prepausan de metòdes diferents que dònan d'importància ai dieus indós. Dins aquò, lei tres pus importantas ([[Vishnó]], [[Brama]] e [[Shiva]]) i tènon de ròtles primordiaus. Segon lei luòcs, d'autrei dieus pòdon tenir una situacion localament importanta. De mai, lei nòrmas de culte son susceptibles de variar segon lei temples. ==== Lei dieus chinés tradicionaus ==== [[Fichièr:Chinese Kitchengod 2.JPG|thumb|right|[[Fotografia]] d'una representacion dau dieu [[Zaowangye]].]] {{veire|Religion tradicionala chinesa}} La [[religion tradicionala chinesa]] aviá probable 400 milions de fidèus en [[2017]]. [[Politeïsme|Politeïsta]], a ges de dieu creator car son [[Univèrs]] es etèrn. La divinitat i es dubèrta a totei leis èssers umans aguent mostrat una [[vertut]] extraordinària. Cada dieu a donc una biografia umana, compres l'[[Emperaire de Jade]] qu'es l'emperaire celestiau. Pasmens, la màger part dei cresents demòran alunchats dei divinitats suprèmas de son panteon car preferisson se concentrar sus de dieus de « proximitat » coma, per exemple, [[Zaowangye]] que susvelha la vida de la [[familha]]. ==== Lei dieus africans tradicionaus ==== {{veire|Religions tradicionalas africanas}} Lei [[religions tradicionalas africanas]] aviá probablament un centenau de milions de fidèus en [[2017]] que vivián subretot en [[Africa Subsahariana]]. Fòrman un ensems caracterizat per la cresença en un dieu creator unic, per un culte dei reires e deis esperits, per de cicles de [[reïncarnacion]], per de rites iniciatics e, sovent, per lo [[matriarcat]]. Pasmens, aqueu [[monoteïsme]], depintat per lo premier còp per un prèire [[catolicisme|catolic]] au sègle XV, es parciau car lo dieu unic pòu tenir d'aspècts diferents e, de còps, aver de fius e de filhas que fòrman un grop de dieus segondaris. L'aspèct major d'aquelei religions es lo respèct dei tradicions que renfòrçan l'òrdre sacrat e ancian dei reires. D'efiech, aquelei darriers son considerats coma lei messatgiers dei divinitats que pòrtan d'ensenhaments ais òmes ([[fuòc]], [[sistèma reproductiu|reproduccion]], [[agricultura]]...). Retirat deis afaires umans, lo dieu creator es cargat de jutjar leis armas dei fidèus que pòdon perseguir son cicle de [[reïncarnacion]]s, ragantar lo dieu e èsser destruchas. Dins aquò, demòra alunchat deis umans e son culte dirèct es donc fòrça limitat. En plaça, leis cresents preferisson pregar d'esperits intermediaris que tènon lo ròtle de messatgiers. == Question de l'existéncia dei dieus == La question de l'existéncia dei dieus es fòrça anciana. Amb la disparicion progressiva dei panteons [[politeïsme|politeïstas]], se concentrèt pauc a pauc sus l'existéncia de [[Yahwhe]]/Dieu e opausèt subretot lei [[teologia]]ns, lei [[filosofia|filosòfs]] e lei [[sciéncia|scientifics]] [[Euròpa|europèus]]. === Justificacion de l'existéncia === Tres arguments son tradicionalament utilizats per justificar l'existéncia dei dieus. Formulat per [[Ansèume de Canterbury|Sant Ansèume]] ([[1033]] ò [[1034]] - [[1109]])<ref>'''[[Latin|(la)]]''' [[Ansèume de Canterbury]], ''[[Proslogion]]'', [[1078]].</ref>, [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Descartes, ''Méditations Métaphysiques'', ''Méditation cinquième : De l'essence des choses matérielles ; et, derechef de Dieu, qu'il existe''.</ref> ò per [[Kurt Gödel]] ([[1906]]-[[1978]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hao Wang, ''A Logical Journey: From Gödel to Philosophy'', A Bradford Book, 1997.</ref>, lo premier, dich « argument [[ontologia|ontologic]] », es basat sus lo [[sillogisme]] seguent : coma Dieu es un èsser perfèct e coma l'existéncia es une perfeccion, Dieu a per proprietat l'existéncia. Lo segond argument es dich « argument [[Cosmologia|cosmologic]] ». Foguèt prepausat per [[Aristòtel]] ([[-384|384]]-[[-322|322 avC]])<ref>''' [[francés|(fr)]]''' [[Aristòtel]], ''Métaphysique'', Libre IV, capítol 7, traduccion per J. Barthélemy-Saint-Hilaire.</ref> e melhorat per lei [[teologia]]ns [[cristianisme|crestians]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Émile Bréhier, ''Histoire de la philosophie'', PUF, 1931, pp. 582-607.</ref>. Repausa egalament sus un [[sillogisme]]. Se l'[[Univèrs]] es comprensible, tota cauva a alora una causa, e la causa a donc ela meteissa una causa e mai lo rèsta. Òr, se la seguida es infinida, l'[[Univèrs]] vèn incomprensible. La seguida es donc pas infinida e existís una causa premiera que pòu èsser dicha Dieu. Enfin, existís « l'argument teleologic » que pòu èsser resumit per lo [[sillogisme]] seguent : coma existís de l'òrdre dins la natura e coma la [[matèria]] es pas capable de produrre aquel òrdre d'un biais espontanèu, la causa de l'òrdre de la natura es intencionala. Amb la descubèrta progressiva de la complexitat de la natura, aquel argument es a prendre mai d'importància, especialament dins lei país anglosaxons. === Contestacion de l'existéncia === ==== Critica filosofica ==== [[Fichièr:Nietzsche187a.jpg|thumb|right|[[Friedrich Nietzsche]] ([[1844]]-[[1900]]), [[filosofia|filosòf]] [[Alemanha|alemand]] dau sègle XIX que declarèt « Dieu es mòrt ».]] Tre l'[[Antiquitat]], de [[filosofia|filosòfs]] critiquèron leis arguments en favor de l'existéncia dau divin. Lo pus important foguèt probable [[Immanuel Kant]] ([[1724]]-[[1804]]) que desmontèt lei tres arguments classicas. Premier, establiguèt de liames entre lei tres arguments : * l'argument [[cosmologia|cosmologic]] dèu pausar l'existéncia d'un èsser necessari : aquel argument seriá donc en realitat basat sus l'argument ontologic. * l'argument teleologic (dich fisicoteleologic dins lei tèxtes de [[Immanuel Kant|Kant]]) necessita de supausar l'existéncia d'un creator que seriá a l'origina de l'òrdre observat dins la natura : aquel argument seriá donc tanben un desvolopament de l'argument [[ontologia|ontologic]]. [[Immanuel Kant|Kant]] concentrèt donc seis esfòrç sus l'argument [[ontologia|ontologic]] car sa refutacion permet alora de refutar lei tres arguments classics d'un còp. Òr, per eu, coma l'[[existéncia]] es pas una proprietat intrinsèca, es pas possible de dire que l'existéncia apartèn legitimament a Dieu car aquò seriá confondre lo contengut conceptuau e lo predicat existenciau d'una causa. Dins aqueu cas, lo concèpte divin pròva ren ; es solament una possibilitat. Per illustrar aquela conclusion, [[Immanuel Kant|Kant]] prenguèt l'exemple seguent : ''« Cent [[thaler]]s reaus contèn ren de mai que cent [[thaler]]s possibles. Car, coma lei [[thaler]]s possibles exprimisson lo concèpte e lei [[thaler]]s reaus, l'objècte e sa posicion, dins lo cas onte aqueu darrier contendriá mai que lo premier, mon concèpte seriá pas lo concèpte adeqüat. Mai siáu pus ric amb cent [[thaler]]s reaus qu'amb son simple concèpte (es a dire amb sa possibilitat) »''. En resumit, la consequéncia de l'idèa [[ontologia|ontologic]]a es que « l'idèa de Dieu » existís, mai l'existéncia ela meteissa de Dieu es pas una idèa. Aquò permet d'invalidar l'argument ontologic e donc l'existéncia de Dieu. ==== Critica scientifica ==== [[Fichièr:Univèrs - Modèl de Copernic.png|thumb|right|Dins som modèl [[eliocentrisme|eliocentric]], lo monge [[Nicolau Copernic]] aviá plaçat lo mond divin après l'esfèra deis estèlas fixas, ipotèsi totalament erronèa.]] Lei relacions entre [[sciéncia]] e [[religion]]s son fòrça variablas segon leis epòcas e lei luòcs. D'un caire, certanei pensaires pensan que lei dos domenis son capables de collaborar d'un biais armoniós. D'autre caire, d'autrei veson una incompatibilitat totala. Dins totei lei cas, lo [[metòde scientific]] modèrne sembla pas capable de conclure quant a l'existéncia ò l'inexisténcia de Dieu car i a ges de possibilitat de bastir una [[experiéncia]] per la verificar. Pasmens, lo desvolopament de la [[sciéncia]] a pauc a pauc reduch l'espaci laissat au subrenaturau per leis umans. Ansin, durant l'[[Antiquitat]], de causas naturalas que son uei ben explicats, coma leis erupcions [[volcan]]icas ò lo tròn, èran explicadas per una origina divina. Sovent entravadas per lei cresents pus [[conservatisme|conservadors]], leis avançadas [[sciéncia|scientificas]] an donc invalidat mai d'una construccion [[teologia|teologica]] destinada a justificar l'existéncia de Dieu. Per exemple, aquò foguèt lo cas amb la disparicion de l'esfèra deis [[estela|estèlas]] que permetiá de separar lo mond materiau dau mond espirituau. S'aquelei progrès permèton pas de conclure a l'inexisténcia de Dieu, permèton de dobtar fòrtament dei messatges veïculats per lei diferentei [[religion]]s. Ansin, la [[sciéncia]] modèrna es pauc a pauc venguda un motor important dins lo desvolopament de l'[[agnosticisme]]<ref>E tanben de l'[[ateïsme]] per lei scientifics que considèran qu'aquelei reviradas dei religions invalidan totalament l'existéncia dau divin.</ref>. == Liames intèrnes == * [[Cosmogonia]]. * [[Monoteïsme]]. * [[Politeïsme]]. * [[Yahweh]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Gérard Chaliand, ''Les empires nomades'', Poche, 2006. * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Nemo, ''Histoire des idées politiques dans l'Antiquité et au Moyen Âge'', PUF, 2014. * '''[[anglés|(en)]]''' Lester L. Grabbe, ''Ancient Israel : what do we know and how do we know it?'', 2007. == Nòtas e referéncias == <references/> 4tonirhzdzjzp4qvyz0c2a0tx5470uq 0 69810 2501077 2498297 2026-05-20T07:33:14Z ~2026-30107-90 63622 /* */ 2501077 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Ancian país | nom = Reiaume de França | p1 = [[Francia Occidentau]] | s1 = [[Republica Francesa]] | s2 = [[Guèrra de la Setena Coalicion|Empèri Francés]] | annada debuta = 987 | annada fin = 1792 | annada debuta2 = 1814 | annada fin2 = 1815 | annada debuta3 =1815 | annada fin3 = 1848 | status = {{Br entradas separadas|Monarquia feudala <small>([[sègle X|X]]–[[sègle XI|XI]] sègles)</small>|Monarquia absoluda <small>([[sègle XV]]–[[1789]])</small>|Monarquia constitucionala <small>([[1789]]–[[1792]]; [[1814]]–[[1848]])</small>}} | capitala= [[París]] {{·}}[[Versalhas]] {{Small|(1682–1789)}} |lengas=[[latin]] <small>(fins en 1539)</small> {{·}} [[francés]] {{Small|(dempuèi 1539)}} | devisa = Monjoie Saint-Denis! | religion = [[Catolicisme]] | títol cap=[[Lista dels reis de França|Monarcas]] |data cap=843–877 | cap =[[Carles lo Calvet]] (primièr) | data cap2=1830–1848 | cap2=[[Loís-Filip I]] (darrièr) | moneda = {{Br entradas separadas|[[Liura francesa]] {{Small|(987–1792)}}|[[Franc francés]] {{Small|(1814–1848)}}}} }} Lo '''Reiaume de França''' (var. '''Reialme de França''') qu'èra un estat [[monarquia|monarquic]] feodau fondat per n'[[Uc Capet]] en [[987]] e qui s'acabè en [[1791]] dab l'instauracion de la [[Monarquia Constitucionau Francesa]] après la [[Revolucion Francesa]], devath lo regnat de [[Loís XVI de França]]. Lo Reiaume de França que ho establit sus lo territòri de la [[Francia Occidentau]], era medisha gessida de la particion de l'[[Empèri Carolingian]] qui èra estat partajat e dividit enter los eretèrs de [[Carlesmanhe]]. Uc Capet que succedí a [[Loís V de França]] (en vertat "Rei deus Francs") e, durant lo periòde conegut com l'[[Regim Ancian|Ancian Regim]], los sons descendents que regnèn suu reiaume (qui hore vertadièrament aperat ''Reiaume de França'' sonque quauques generacions adarrond). Durant aqueth periòde, los descendents d'Uc Capet que's succedín en tres dinastias : los Capecians dits "dirèctes", los Valés e los Borbons. Lo Reiaume de França que ho associat dab lo [[Reiaume de Navarra]] devath lo regnat de [[Felip IV de França]] e deus son successors dinc au rei [[Carles IV de França]] ; que tornèn definitivament a s'associar après lo coroament deu Noste Enric ([[Enric III de Navarra]] e IV de França) ; que constuín atau lo '''Reiaume de França e de Navarra'''. == Ligams intèrnes == * [[França]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:França, Reiaume de}} [[Categoria:Istòria de França]] 1mog5897l3oq0l37pt9g4w3nqmk8ftr 10 75151 2501030 2500967 2026-05-19T14:27:54Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501030 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Joan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júrian de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> ns8zextsywb28ibce82ibhyzujb9mrt 2501039 2501030 2026-05-19T15:22:32Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501039 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Joan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júria de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> a29kruj9lk09nv5v67j2llz7qtazb2s 2501043 2501039 2026-05-19T15:29:02Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501043 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}}[[Sartiaus]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Joan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júria de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian la Ginèsta]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhièr]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí]]{{·}} [[Sent Mauïse]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardol (Puèi de Doma)|Sent Pardol]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Piare Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador (Puèi de Doma)|Sent Sauvador]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviat]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Sermention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Sugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> bv7kt8ve8p671lg9joktxw12tsvo3z9 0 76412 2501049 2165447 2026-05-19T17:02:08Z Poiuytrell 61256 2501049 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bujac | nom2 = ''Bugeat'' | imatge = Moulin du Ruisseau des Rochers Bugeat Bâtiment Moderne.jpg | descripcion = Molin dau Riu daus Ròcs ? | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bugeat (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de {{Lemosin (region)}}</small> | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = Replanat de Miuvachas, <small>ancianament de [[Canton de Bujac|Bujac]]</small> | insee = 19033 | cp = 19170 | cònsol = Pierre Fournet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] 200066744 | latitud = 45.5988888889 | longitud = 1.92805555556 | alt mini = 667 | alt mej = | alt maxi = 844 | km² = 30.99 | gentilici = Bugeacois (en [[francés]]) |}} '''Bujac''' (''Bugeat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} * Entre 1790 e 1794, ''Ternat et Bujat'' (?) fuguèt annexat a Bujac <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=6221</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19033 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Pierre Fournet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1991]] |Fin= 1995 |Identitat= Lucien Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1976]] |Fin= 1990 |Identitat=Jean Marvier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1976 |Identitat= Jean Barbas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1967 |Identitat=Marc Chabrol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1932]] |Fin= 1959 |Identitat= Félix Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1932 |Identitat= Antoine Nony |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1925 |Identitat=Félix Poulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1904 |Identitat= Antoine Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1900 |Identitat=Émile Panet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Antonin Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Ernest Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1884 |Identitat= Louis Terracol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1878 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat= Léonard Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1870 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1860 |Identitat= Antoine-Clairi Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1823]] |Fin= 1830 |Identitat= François-Pierre Gioux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1823 |Identitat= Pardoux Broussouloux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1808 |Identitat= Léonard Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin= 1804 |Identitat=Étienne Regaudie <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-bugeat.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Bujac]] ([[chapluòc]]); es aura dau canton dau ''Plateau de Millevaches'' (en francés), doncas dau [[Replanat de Miuvachas]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=19033 |1793=585 |1800=629 |1806=692 |1821=736 |1831=825 |1836=848 |1841=922 |1846=1011 |1851=978 |1856=964 |1861=947 |1866=905 |1872=986 |1876=1021 |1881=1173 |1886=1153 |1891=1146 |1896=1160 |1901=1143 |1906=1205 |1911=1155 |1921=1097 |1926=1080 |1931=1145 |1936=1227 |1946=1187 |1954=1063 |1962=1269 |1968=1100 |1975=1108 |1982=1055 |1990=1063 |1999=996 |2006=936 |2007=926 |2008= |2009= |2012=860 |2015=829 |cassini=6221 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|033}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Liams externes== * [[https://la-biaca.org/index.php/items/show/298 Enquesta lingüistica e folklorica]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] dpwlx9rnjduvdprp51d0zh03lekspdw 2501050 2501049 2026-05-19T17:02:42Z Poiuytrell 61256 /* */ 2501050 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bujac | nom2 = ''Bugeat'' | imatge = Moulin du Ruisseau des Rochers Bugeat Bâtiment Moderne.jpg | descripcion = Molin dau Riu daus Ròcs ? | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bugeat (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de {{Lemosin (region)}}</small> | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = Replanat de Miuvachas, <small>ancianament de [[Canton de Bujac|Bujac]]</small> | insee = 19033 | cp = 19170 | cònsol = Pierre Fournet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] 200066744 | latitud = 45.5988888889 | longitud = 1.92805555556 | alt mini = 667 | alt mej = | alt maxi = 844 | km² = 30.99 | gentilici = Bujagués, -esa ? |}} '''Bujac''' (''Bugeat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} * Entre 1790 e 1794, ''Ternat et Bujat'' (?) fuguèt annexat a Bujac <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=6221</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19033 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Pierre Fournet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1991]] |Fin= 1995 |Identitat= Lucien Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1976]] |Fin= 1990 |Identitat=Jean Marvier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1976 |Identitat= Jean Barbas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1967 |Identitat=Marc Chabrol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1932]] |Fin= 1959 |Identitat= Félix Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1932 |Identitat= Antoine Nony |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1925 |Identitat=Félix Poulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1904 |Identitat= Antoine Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1900 |Identitat=Émile Panet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Antonin Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Ernest Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1884 |Identitat= Louis Terracol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1878 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat= Léonard Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1870 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1860 |Identitat= Antoine-Clairi Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1823]] |Fin= 1830 |Identitat= François-Pierre Gioux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1823 |Identitat= Pardoux Broussouloux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1808 |Identitat= Léonard Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin= 1804 |Identitat=Étienne Regaudie <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-bugeat.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Bujac]] ([[chapluòc]]); es aura dau canton dau ''Plateau de Millevaches'' (en francés), doncas dau [[Replanat de Miuvachas]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=19033 |1793=585 |1800=629 |1806=692 |1821=736 |1831=825 |1836=848 |1841=922 |1846=1011 |1851=978 |1856=964 |1861=947 |1866=905 |1872=986 |1876=1021 |1881=1173 |1886=1153 |1891=1146 |1896=1160 |1901=1143 |1906=1205 |1911=1155 |1921=1097 |1926=1080 |1931=1145 |1936=1227 |1946=1187 |1954=1063 |1962=1269 |1968=1100 |1975=1108 |1982=1055 |1990=1063 |1999=996 |2006=936 |2007=926 |2008= |2009= |2012=860 |2015=829 |cassini=6221 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|033}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Liams externes== * [[https://la-biaca.org/index.php/items/show/298 Enquesta lingüistica e folklorica]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] h12dhi66hytx0iqbv9y107lx10ifnkf 2501051 2501050 2026-05-19T17:03:09Z Poiuytrell 61256 /* */ 2501051 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bujac | nom2 = ''Bugeat'' | imatge = Moulin du Ruisseau des Rochers Bugeat Bâtiment Moderne.jpg | descripcion = Molin dau Riu daus Ròcs ? | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bugeat (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de {{Lemosin (region)}}</small> | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Replanat de Miuvachas]], <small>ancianament de [[Canton de Bujac|Bujac]]</small> | insee = 19033 | cp = 19170 | cònsol = Pierre Fournet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] 200066744 | latitud = 45.5988888889 | longitud = 1.92805555556 | alt mini = 667 | alt mej = | alt maxi = 844 | km² = 30.99 | gentilici = Bujagués, -esa ? |}} '''Bujac''' (''Bugeat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} * Entre 1790 e 1794, ''Ternat et Bujat'' (?) fuguèt annexat a Bujac <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=6221</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19033 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Pierre Fournet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1991]] |Fin= 1995 |Identitat= Lucien Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1976]] |Fin= 1990 |Identitat=Jean Marvier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1976 |Identitat= Jean Barbas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1967 |Identitat=Marc Chabrol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1932]] |Fin= 1959 |Identitat= Félix Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1932 |Identitat= Antoine Nony |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1925 |Identitat=Félix Poulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1904 |Identitat= Antoine Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1900 |Identitat=Émile Panet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Antonin Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Ernest Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1884 |Identitat= Louis Terracol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1878 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat= Léonard Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1870 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1860 |Identitat= Antoine-Clairi Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1823]] |Fin= 1830 |Identitat= François-Pierre Gioux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1823 |Identitat= Pardoux Broussouloux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1808 |Identitat= Léonard Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin= 1804 |Identitat=Étienne Regaudie <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-bugeat.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Bujac]] ([[chapluòc]]); es aura dau canton dau ''Plateau de Millevaches'' (en francés), doncas dau [[Replanat de Miuvachas]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=19033 |1793=585 |1800=629 |1806=692 |1821=736 |1831=825 |1836=848 |1841=922 |1846=1011 |1851=978 |1856=964 |1861=947 |1866=905 |1872=986 |1876=1021 |1881=1173 |1886=1153 |1891=1146 |1896=1160 |1901=1143 |1906=1205 |1911=1155 |1921=1097 |1926=1080 |1931=1145 |1936=1227 |1946=1187 |1954=1063 |1962=1269 |1968=1100 |1975=1108 |1982=1055 |1990=1063 |1999=996 |2006=936 |2007=926 |2008= |2009= |2012=860 |2015=829 |cassini=6221 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|033}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Liams externes== * [[https://la-biaca.org/index.php/items/show/298 Enquesta lingüistica e folklorica]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] auaahrkptq4puqcuw7b9j8ju1t55nyi 2501053 2501051 2026-05-19T17:11:43Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2501053 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bujac | nom2 = ''Bugeat'' | imatge = Moulin du Ruisseau des Rochers Bugeat Bâtiment Moderne.jpg | descripcion = Molin dau Riu daus Ròcs ? | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bugeat (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de {{Lemosin (region)}}</small> | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Replanat de Miuvachas]], <small>ancianament de [[Canton de Bujac|Bujac]]</small> | insee = 19033 | cp = 19170 | cònsol = Pierre Fournet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] 200066744 | latitud = 45.5988888889 | longitud = 1.92805555556 | alt mini = 667 | alt mej = | alt maxi = 844 | km² = 30.99 | gentilici = Bujagués, -esa ? |}} '''Bujac''' (''Bugeat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Toponimia== '''Bujac''' ['byjo]<ref>https://la-biaca.org/index.php/items/show/298</ref> ==Geografia== == Istòria == {{...}} * Entre 1790 e 1794, ''Ternat et Bujat'' (?) fuguèt annexat a Bujac <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=6221</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19033 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Pierre Fournet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1991]] |Fin= 1995 |Identitat= Lucien Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1976]] |Fin= 1990 |Identitat=Jean Marvier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1976 |Identitat= Jean Barbas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1967 |Identitat=Marc Chabrol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1932]] |Fin= 1959 |Identitat= Félix Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1932 |Identitat= Antoine Nony |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1925 |Identitat=Félix Poulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1904 |Identitat= Antoine Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1900 |Identitat=Émile Panet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Antonin Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Ernest Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1884 |Identitat= Louis Terracol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1878 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat= Léonard Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1870 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1860 |Identitat= Antoine-Clairi Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1823]] |Fin= 1830 |Identitat= François-Pierre Gioux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1823 |Identitat= Pardoux Broussouloux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1808 |Identitat= Léonard Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin= 1804 |Identitat=Étienne Regaudie <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-bugeat.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Bujac]] ([[chapluòc]]); es aura dau canton dau ''Plateau de Millevaches'' (en francés), doncas dau [[Replanat de Miuvachas]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=19033 |1793=585 |1800=629 |1806=692 |1821=736 |1831=825 |1836=848 |1841=922 |1846=1011 |1851=978 |1856=964 |1861=947 |1866=905 |1872=986 |1876=1021 |1881=1173 |1886=1153 |1891=1146 |1896=1160 |1901=1143 |1906=1205 |1911=1155 |1921=1097 |1926=1080 |1931=1145 |1936=1227 |1946=1187 |1954=1063 |1962=1269 |1968=1100 |1975=1108 |1982=1055 |1990=1063 |1999=996 |2006=936 |2007=926 |2008= |2009= |2012=860 |2015=829 |cassini=6221 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|033}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Liams externes== * [[https://la-biaca.org/index.php/items/show/298 Enquesta lingüistica e folklorica]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] qr4gjebjs0n8snpo42j66v3130rlwjw 2501054 2501053 2026-05-19T17:11:55Z Poiuytrell 61256 2501054 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bujac | nom2 = ''Bugeat'' | imatge = Moulin du Ruisseau des Rochers Bugeat Bâtiment Moderne.jpg | descripcion = Molin dau Riu daus Ròcs ? | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bugeat (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de {{Lemosin (region)}}</small> | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Replanat de Miuvachas]], <small>ancianament de [[Canton de Bujac|Bujac]]</small> | insee = 19033 | cp = 19170 | cònsol = Pierre Fournet | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] 200066744 | latitud = 45.5988888889 | longitud = 1.92805555556 | alt mini = 667 | alt mej = | alt maxi = 844 | km² = 30.99 | gentilici = Bujagués, -esa ? |}} '''Bujac''' (''Bugeat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Toponimia== '''Bujac''' [by'jo]<ref>https://la-biaca.org/index.php/items/show/298</ref> ==Geografia== == Istòria == {{...}} * Entre 1790 e 1794, ''Ternat et Bujat'' (?) fuguèt annexat a Bujac <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=6221</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19033 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Pierre Fournet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1991]] |Fin= 1995 |Identitat= Lucien Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1976]] |Fin= 1990 |Identitat=Jean Marvier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1976 |Identitat= Jean Barbas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1967 |Identitat=Marc Chabrol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1932]] |Fin= 1959 |Identitat= Félix Lestang |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1932 |Identitat= Antoine Nony |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1925 |Identitat=Félix Poulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin= 1904 |Identitat= Antoine Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1900 |Identitat=Émile Panet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1888]] |Fin= 1892 |Identitat= Antonin Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1884]] |Fin= 1888 |Identitat= Ernest Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1884 |Identitat= Louis Terracol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1878 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat= Léonard Bourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1860]] |Fin= 1870 |Identitat= Étienne-Lucien Bayle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1860 |Identitat= Antoine-Clairi Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1823]] |Fin= 1830 |Identitat= François-Pierre Gioux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1823 |Identitat= Pardoux Broussouloux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1804]] |Fin= 1808 |Identitat= Léonard Bayle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin= 1804 |Identitat=Étienne Regaudie <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-bugeat.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Bujac]] ([[chapluòc]]); es aura dau canton dau ''Plateau de Millevaches'' (en francés), doncas dau [[Replanat de Miuvachas]]. ==Demografia== {{Demografia |insee=19033 |1793=585 |1800=629 |1806=692 |1821=736 |1831=825 |1836=848 |1841=922 |1846=1011 |1851=978 |1856=964 |1861=947 |1866=905 |1872=986 |1876=1021 |1881=1173 |1886=1153 |1891=1146 |1896=1160 |1901=1143 |1906=1205 |1911=1155 |1921=1097 |1926=1080 |1931=1145 |1936=1227 |1946=1187 |1954=1063 |1962=1269 |1968=1100 |1975=1108 |1982=1055 |1990=1063 |1999=996 |2006=936 |2007=926 |2008= |2009= |2012=860 |2015=829 |cassini=6221 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|033}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Liams externes== * [[https://la-biaca.org/index.php/items/show/298 Enquesta lingüistica e folklorica]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] g8q3m27k2u46nvcpkxz40xknqg9n711 0 82418 2501059 2282266 2026-05-20T01:41:09Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501059 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Wangari Muta Maathai'''</big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Imatge:Wangari Maathai in Nairobi.jpg|128px]] |- !align=right|Profession: |activista politica e ecologista |- !align=right|País: | {{Kenya}} |- !align=right|Data de naissença: |1èr d'abril de [[1940]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Nyieri]], [[Kenya]] |- !align=right|Data de decès: |25 de setembre de [[2011]] |- !align=right|Luòc de decès: |[[Nairobi]], [[Kenya]] |} {{Nobel}} '''Wangari Muta Maathai''' ([[Nyieri]], [[Kenya]], 1èr d'abril de [[1940]] - [[Nairobi]], Kenya, 25 de setembre de [[2011]]) èra una activista politica e [[ecologia|ecologista]] kenyana, de l'[[etnia]] [[Kikuyus|kikuyu]]. En 2004 recebèt lo [[Prèmi Nobel de la Patz]] per {{cita|las seunas contribucions al [[Desvolopament sostenible]], a la [[democracia]] e a la [[patz]]}}. Foguèt la primièra femna africana que recebèt aquel titre. La doctora Maathai èra membre elegida al [[parlament]] e ministra de l'[[environament]] e de las Ressorsas Naturalas dins lo govèrn presidit per [[Mwai Kibaki]]. == Activisme e vida politica == En [[1977]], Maathai fondèt lo ''Green Belt Movement'' (o Movement de la Cencha Verda), una mena de [[lobby]] ecologista responsable de la plantacion de mai de 30 milions d'[[arbre]]s per tot lo país per evitar l'[[erosion]] del [[sòl]], e per melhorar la qualitat de vida de las femnas que los plantavan. Per aquò recebèt l'escais afectuós de ''Tree Woman'' (o Femna Arbre). Après venguèt una femna fòrça activa suls subjèctes environamentals e en favor de las femnas. Lo 25 de setembre moriguèt a l'espital de Nairobi après una luta prolongada contra un càncer. == Prèmi Nobel de la Patz == ''{{cita|Maathai se quilhèt amb coratge fàcia a l'ancian regim opressiu de Kenya}}'', diguèt lo Comitat Nobel norvegian a la lectura de la proclamacion del [[prèmi Nobel de la Patz]] de 2004. ''{{cita|Sos biaises d'accion unics contribuguèron a traire l'atencion sus l'opression politica, al nacional e a l'internacional. Foguèt una font d'inspiracion fòrta per fòrça dins la lucha pels dreches democratics e especialament encoratgèt las femnas a melhorar la seuna situacion}}''. '''Controvèrsia''' Maathai faguèt controvèrsia dins los medias quand, dins la conferéncia de pressa que seguèt a l'anoncia del prèmi, suggeriguèt que lo virus VIH responsable del SIDA èra lo produch de l'engenhariá genetica e que mai tard foguèt liberat en Africa per d'investigadors occidentals non identificats coma una arma de destruccion massiva per ''{{cita|punir los negres}}''. Pasmens, sonque una pichona minoritat aderiguèt a aquela teoria conspirativa del sida, qu'es pas l'unica. Dempuèi atenuèt la seuna postura. == Prèmis == Li autrejèron los prèmis: * [[1984]]: [[Right Livelihood Award]] (o "Prèmi Nobel alternatiu") * [[1991]]: [[Prèmi Environamental Goldman]] * 1991: [[Prèmi Africa]] * [[1993]]: [[Medalha Edimborg]] * [[2004]]: [[Prèmi Petra Kelly]] * 2004: [[Prèmi Sophie]] * 2004: [[Prèmi Nobel de la Patz]] == Bibliografia == * Wangari Maathai, ''Bottom is Heavy Too: Edinburgh Medal Lecture'', Edinburgh University Press, Edimborg, 1994 * Wangari Maathai, ''The Canopy of Hope: My Life Campaigning for Africa, Women, and the Environment'', Lantern Books, [[Nòva York]], [[2002]] * Wangari Maathai, ''The Greenbelt Movement: Sharing the Approach and the Experience'', Lantern Books, [[Nòva York]], [[2003]] == Referéncias == == Ligams extèrnes == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20061205031909/http://wangarimaathai.or.ke/ Carrièra personala de Wangari Maathai] * {{en}} [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2004/index.html Pagina de l'Institut Nobel, Premi Nobel de la Patz 2004] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20190922064433/http://www.greenbeltmovement.org/ The Green Belt Movement] {{clr}} {{Prèmi Nobel de la Patz}} {{ORDENA:Maathai, Wangari}} [[Categoria:Prèmis Nobel de la Patz]] [[Categoria:Naissença en 1940]] [[Categoria:Decès en 2011]] h8jt18hhhybvfrqa7lkdpu4xiae3by6 0 103296 2501070 2480617 2026-05-20T06:22:42Z Jfblanc 104 /* Istòria */ 2501070 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vauverd | nom2 = ''Vauvert'' | imatge = Mairievauvert.JPG | descripcion = La comuna de Vauverd. | lògo = Vauvert logo.gif | escut = Blason de la ville de Vauvert (30).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | insee = 30341 | cònsol = Jean Denat | mandat = [[2015]]-[[2020]] | region = {{Occitània (Region)}}, <br><small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | intercom = [[Comunautat de comunas de Pichòta Camarga]] | gentilici = vauverdés, vauverdesa | latitud = 43.6942 | longitud = 4.2769 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 97 | km² = 109.86 |}} '''Vauverd''' (en [[francés]] e oficialament: ''Vauvert'') es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]]. Situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gard (departament)|Gard]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>, comptava 11.772 abitants en 2022. ==Geografia== La vila es situada a 20km de [[Nimes]] e 35 km de [[Montpelhièr]], entre la [[Pichòta Camarga]] e la [[Costiera de Nimes]]. Lei comunas limitròfas son: [[Aigas Mòrtas]], [[Bèuvesin (Gard)|Bèuvesin]], [[Lo Cailar]], [[Lei Santei Marias de la Mar]], [[Sant Geli (Gard)|Sant Geli]], [[Sent Laurenç de Gosa]] e [[Vestric e Candiac]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luòc: * '''Vauverd''' - ''Poscheriæ'' en [[1151]]; ''Vallis-Viridis'' en [[1308]]; ''Posqueriæ'' en [[1384]]; ''Vallis-Viridis'' en [[1384]]; ''Ecclesia de Posqueriis'' en [[1386]]; ''Vauvert'' en [[1435]]; ''Locus de Posqueriis, alias de Valle-Viridi'' en [[1462]]; ''Vallis-Viridis'' en [[1528]]; ''Nostre-Dame de Valvert ; Vauvert'' en [[1555]]; ''Vauvert, viguerie d'Eymargues'' en [[1582]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P78290598|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. * '''Anglars''' (fr ''Anglas'') - ''Angulares'' en [[1123]]; ''Agglas'' en [[1125]]; ''Anglars'' en [[1146]]; ''Anglarium'' en [[1517]]; ''Mas-d'Anglas'' en [[1726]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P01398523</ref> * '''''Nòstra Dama d'Anglars''''' (nom probable; fr ''Notre-Dame-d'Anglas '') - ''Beata-Maria de Anglata'' en [[1102]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P53156415</ref> * '''''Sent Beneset d'Anglars''''' (nom probable; fr ''Saint-Benoît-d'Anglas '') - ''Sanctus-Benedictus de Anglars'' en [[1102]]; ''Duas ecclesias de Anglars'' en [[1149]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P73184279</ref> * '''''La Torre d'Anglars''''' (nom probable; fr ''La Tour d'Anglas'') - ''Tour d'Anglas (La)'' en [[1726]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P11335403</ref> ==Istòria== [[Image:Portesaintlouisvauvert.JPG|thumb|Pòrta de Sant Geli, basa de l’actuala torre dau relòtge]] Sonada ''Posquiera''<ref>[[Frederic Mistral]] ''Lou Tresor dóu Felibrige'' 7 (P-Rel) Pagina 178: ''Pousquiero''[http://ieoparis.free.fr/delo/Frederic%20MISTRAL%20-%20Lou%20Tresor%20d%f3u%20Felibrige%20-%207%20%28P-REL%29.pdf]</ref> a l'[[Edat Mejana]], la ciutat conoissèt un grand renom. La ciutat e son castèl èran bastits subre lo puòg dich uòi ''lo Castelàs''. Lo site èra ja ocupat a l'[[Antiquitat]] e de vestigis d'una [[villa romana]] i foguèron descubèrts. Leis originas dau fèu de Posquiera se situan benlèu ai sègles VI{{e}} o VII{{e}}. Lo premier document escrich fisable que menciona l'existéncia de Rostanh {{1er}} , senhor de Posquièra, data de 1066. A Posquièra viviá una comunitat [[Judaïsme|jusieva]] relativament importanta. Lei jusieus s'installèron progressivament vèrs lo sègle VIII{{e}} e sa populacion creissèt en 1140 amb l'exili dei jusieus andalós fugissent lei secutaments [[almoad]]s. En 1165, lo viatjaire jusieu [[Benjamin de Tudèla]] estimava aquesta populacion a 40 familhas, çò que pòt representar aperaquí 200 a 250 abitants. Au sègle XIII{{e}}, la comunitat poguèt comptar entrò 400 abitants, siá una estimacion d’un terç de la populacion dau vilatge. A Posquiera, lei jusieus vivián dins lo quartièr situat subre lei pendís sud e sud-èst de la còla, en defòra dei muralhas dau castèl. Plusors noms de carrièras atestan d'aquela preséncia de la comunitat jusieva a Posquièra vengut Vauverd: la carrièira dei jusieus, la carrièira dei Bonets carrats. Un tròç d'un dei pilars de la [[sinagòga]] foguèt trobat dins la cor de l'ostau ont se trobava l'edifici religiós. Lei jusieus foguèron caçats en 1306 per [[Felip IV de França|Felip lo Bèl]] e migrèron vèrs [[Tarascon (Provença)|Tarascon]], puèi vèrs lo [[Comtat Venaicin]] ([[Avinhon]]) qu'èra una tèrra papala<ref>{{fr}} [http://vauvert-plus.com/?p=592 « A la recherche du cimetière juif du Moyen Ȃge »], ''vauvert-plus.com''</ref>. [[Rabad de Posquiera]] e son filh [[Isaac lo Cèc]] desvolopèron dins son acadèmia rabinica sei conoissenças e comentaris subre la [[cabala]] jusieva. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 30341 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 27 d'abril de 2015<ref>{{fr}} [http://www.midilibre.fr/2015/04/28/vauvert-jean-denat-retrouve-son-fauteuil-de-maire,1155199.php « Vauvert : Jean Denat retrouve son fauteuil de maire »], ''Midi Libre'', 28 d'abril de 2015</ref> |Identitat= [[Jean Denat]]|Partit=[[Partit Socialista (França)|PS]]|Qualitat=Professor de tecnologia}} {{Elegit |Debuta= 27 d'octobre de 2014|Fin= abril de [[2015]] |Identitat= Katy Guyot|Partit=PS|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abril de [[2014]] |Fin= octobre de 2014 |Identitat= [[Jean Denat]]|Partit=PS|Qualitat=Professor de tecnologia}} {{Elegit |Debuta= [[2002]] |Fin= 2014 |Identitat= Gérard Gayaud|Partit=[[Union per un Movement Popular|UMP]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2002 |Identitat=Guy Roca|Partit=PS|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat=Pierre André|Partit=RPR|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1979]] |Fin= 1983 |Identitat=Albert Richard|Partit=PS|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1979 |Identitat=Robert Gourdon|Partit=[[Seccion Francesa de l'Internacionala Obrièra - SFIO|SFIO]] puèi PS|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1945 |Identitat=Émile Guigou|Partit=SFIO|Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 30341 |senscomptesdobles= 1962}} == Personalitats ligadas amb la comuna == *[[Abraam ben David de Posquiera]], (Rabad de Posquiera) (1120-1197), rabin e filosòf dau sègle XII{{e}}. *[[Loís Josep de Montcalm]], que lo castèt natal se trapa a la dintada de la vila dins la comuna vesina de Vestric e Candiac. Moriguèt en [[1759]] durant lo sètge de la vila de [[Quebèc (vila)|Quebèc]] * [[Jacme Meisonet]], escrivan occitan (1792-1859) * [[Prospèr Falgairòla]], archivista e erudit occitan (1847-1926) * [[Jean Denat]], conse, president del Conselh general de Gard (2014-2015) ==Referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 30341}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de Gard]] 5nxz7yz50jikumi4neaovsazt54haeu 0 112912 2501057 2429707 2026-05-19T22:39:45Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501057 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Stjuanafoto.JPG|vinheta|228px|drecha]] '''Santa Juana''' qu'ei ua vila [[Chile|chilena]] en la [[Província de Concepción (Chile)|provincia de Concepción]]. Sa [[populacion]] qu'èra estimada a 13 147 abitants en [[2002]]. Sa [[Aira|superfícia]] totau qu'ei de 731 km². == Referéncias == * <references/> == Ligam extèrne == * [https://web.archive.org/web/20130902035146/http://www.santajuana.cl/ Vila de Santa Juana] (espanhòl) {{stub}} [[Categoria:Vila de Chile]] [[Categoria:Vila de la Region del Biobío]] 4d8uw2rgyqyowougnqj8hmktw0q7kkk 0 114521 2501031 2497008 2026-05-19T14:31:50Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501031 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Jan d'Uers | nom2 = ''Saint-Jean-d'Heurs'' | imatge = Town hall of St-Jean-d'Heurs (1).jpg | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Jean-d%27Heurs_(Puy-de-D%C3%B4me).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63364 | cp = 63190 | cònsol = Daniel Grand | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sentjandonaire/-a<ref>[sɛ̃ʒãduˈnerə]</ref> | latitud = 45.8197222222 | longitud = 3.4475 | alt mej = | alt mini = 333 | alt maxi = 423 | km² = 11.13 | sans = 576 | date-sans = 2007 |}} '''Sent Jan d'Uers''' (''Saint-Jean-d'Heurs'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sentjandonaires'' e las ''Sentjandonairas''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Eurs'' (1373), ''Uers'' (1392) e ''Saint-Jean-Dhours'' (1737). Localament la comuna se ditz [sĩ ʒã d͜ œ(r)]<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 16-17.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63364 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Daniel Grand|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63364 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] cn26b203hvxn5zd76zv2odvws7ugc5o 0 114522 2501027 2501005 2026-05-19T14:22:42Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Jan de las Olèiras]] cap a [[Sent Joan de las Olèiras]] 2501005 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Joan de las Olèiras | nom2 = ''Saint-Jean-des-Ollières'' | imatge = Saint-Jean des Ollières 63.JPG | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63365 | cp = 63520 | cònsol = Jean-Michel LaRoche | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.6455555556 | longitud = 3.43638888889 | alt mej = | alt mini = 470 | alt maxi = 792 | km² = 19.56 | sans = 451 | date-sans = 2007 |}} '''Sent Joan de las Olèiras''' [sɛ̃ dzã]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]].</ref> (''Saint-Jean-des-Ollières'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Saint-Jean-des-Olières'' (1225), ''Saint-Jean-des-Oliviers'' (1398) e ''Saint-Jean-Dezolières'' (1762). == Istòria == Au sègle XVIII, Sent Joan de las Olèiras, comuna paura e tròp poblada dau Puèi de Doma, coneguèt una fòrta emigracion temporària. D’òmes, apelats "picaires" o "brocaires", quitavan la region per vendre de merchandisas ambulantas : dentèlas, ribans, lenceriá... Embei lhor sac, anavan per tota la França, sos de faussas identitats : pelegrins, incendiats, prèires refugiats. Lhor abilitat èra granda, fabricavan de faus papèirs e evitavan los gendarmas. Quitavan sovent le vialatge embei de guides oraus que detalhavan itineraris, ressorsas localas e noms de personas generosas. Pasmens, dins lhor país, los picaires èran de ciutadans respectats. Pauc de crimes, d’impòsts paiats regularament, las tèrras èran ben valoradas. Embei los beneficis (300 a 500 francs per an), bastissián de maisons reconeissables a lhor teulada a quatre pans. En 1843, se comptava encara mai de 200 picaires. Las autoritats, inquietas, renforçavan la survelhança : en 1768 desjà, le sosdelegat de [[Tièrn]] senhalava una "pepinèira de mendiants" dins le canton. En 1843, le maire de [[Sant Dièir d'Auvèrnha|Sant Dièir d’Auvèrnha]] demandèt l’instalacion d’una brigada de gendarmas. Après 1850, la Pica dispareguèt completament. Ne'n demorèt solament quauques merchands fins a la Promèira Guèrra mondiala. Pasmens, dins las velhadas d’ivèrn, los ancians contavan lhors aventuras embei passion, e los joines los imitavan. Le fenomèn daus picaires, entre necessitat economica e engenh popular, marquèt prigondament la memòria locala. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63365 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Michel LaRoche<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63365 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 2kceaeb7ryzqwwb9apae0hvdx4xl6vz 2501029 2501027 2026-05-19T14:27:28Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501029 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Joan de las Olèiras | nom2 = ''Saint-Jean-des-Ollières'' | imatge = Saint-Jean des Ollières 63.JPG | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63365 | cp = 63520 | cònsol = Jean-Michel LaRoche | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sentjanèir/-a | latitud = 45.6455555556 | longitud = 3.43638888889 | alt mej = | alt mini = 470 | alt maxi = 792 | km² = 19.56 | sans = 451 | date-sans = 2007 |}} '''Sent Joan de las Olèiras''' (''Saint-Jean-des-Ollières'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sentjanèirs'' e las ''Sentjanèiras''<ref>[sɛ̃dzəˈnɪj] vèrs Bòrsa.</ref>. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Saint-Jean-des-Olières'' (1225), ''Saint-Jean-des-Oliviers'' (1398) e ''Saint-Jean-Dezolières'' (1762). Vèrs [[Bòrsa]], la comuna se ditz [sɛ̃ dzɥã] e vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] [sɛ̃ dzã]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == Au sègle XVIII, Sent Joan de las Olèiras, comuna paura e tròp poblada dau Puèi de Doma, coneguèt una fòrta emigracion temporària. D’òmes, apelats "picaires" o "brocaires", quitavan la region per vendre de merchandisas ambulantas : dentèlas, ribans, lenceriá... Embei lhor sac, anavan per tota la França, sos de faussas identitats : pelegrins, incendiats, prèires refugiats. Lhor abilitat èra granda, fabricavan de faus papèirs e evitavan los gendarmas. Quitavan sovent le vialatge embei de guides oraus que detalhavan itineraris, ressorsas localas e noms de personas generosas. Pasmens, dins lhor país, los picaires èran de ciutadans respectats. Pauc de crimes, d’impòsts paiats regularament, las tèrras èran ben valoradas. Embei los beneficis (300 a 500 francs per an), bastissián de maisons reconeissables a lhor teulada a quatre pans. En 1843, se comptava encara mai de 200 picaires. Las autoritats, inquietas, renforçavan la survelhança : en 1768 desjà, le sosdelegat de [[Tièrn]] senhalava una "pepinèira de mendiants" dins le canton. En 1843, le maire de [[Sant Dièir d'Auvèrnha|Sant Dièir d’Auvèrnha]] demandèt l’instalacion d’una brigada de gendarmas. Après 1850, la Pica dispareguèt completament. Ne'n demorèt solament quauques merchands fins a la Promèira Guèrra mondiala. Pasmens, dins las velhadas d’ivèrn, los ancians contavan lhors aventuras embei passion, e los joines los imitavan. Le fenomèn daus picaires, entre necessitat economica e engenh popular, marquèt prigondament la memòria locala. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63365 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Michel LaRoche<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63365 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] aan6t1s6of3n1xhvqzap3q2ob9gvh92 0 114523 2501032 2498087 2026-05-19T14:39:11Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501032 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Joan | nom2 = ''Saint-Jean-en-Val'' | imatge = Saint-Jean-en-Val - Mairie école.jpg | descripcion =La maison de comuna/escòla. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Liuradés}}<ref name=Jstor>https://www.jstor.org/stable/43011685</ref><ref name=Chambres-Agriculture>https://extranet-puy-de-dome.chambres-agriculture.fr/fileadmin/user_upload/Auvergne-Rhone-Alpes/112_Extr-Puy-de-Dome_img/Gestion_de_l_exploitation/Fichiers/Juridique/Classement_communes_63_-_Ventes.pdf</ref><ref name=Jornalet>https://www.jornalet.com/editorial/7560/lo-trabalh-de-recuperacion-de-las-encontradas-doccitania-contunha</ref> | insee = 63366 | cp = 63490 | cònsol = Catherine TILLIEZ | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.5238888889 | longitud = 3.35694444444 | alt mej = | alt mini = 399 | alt maxi = 663 | km² = 12.09 |}} '''Sent Joan en Vau''' (''Saint-Jean-en-Val'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== Sent Joan se situa dins la contrada dau [[Liuradés]]<ref name=Jstor/><ref name=Chambres-Agriculture/><ref name=Jornalet/> a sa frontèira embei la [[Limanha (contrada)|Limanha]]<ref name=Jornalet/>. ===Localizacion=== ===Perimètre dau territòri=== {{Comunas limitròfas | comuna = Sent Joan en Vau | nòrd = | nòrd-èst = [[Sausselenjas]] | èst = | sud-èst = [[Sent Tiène d'Içon]] | sud = [[Bançac]] | sud-oèst = [[Sent Ramire de Charnhac]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Içon]] }} ====Vialatges e luòcs dits==== *'''La Bargèira''' [lɔ.bɔʁdziðɔ] (fr. ''La Brugère'') : domèni. *'''Beunat''' [byˈna] (fr. ''Bionat'') : Vialatge desaparegut<ref name=Dauzat-222/>. *''Champ Pie'' (nom fr.) : luòc dit a proximitat dau borg, ente un lotejament compta sèis maisons. *''la Combe'' (nom fr.) : 2 residenças segondàrias *''Les Cothards'' (nom fr.): bòria abitada per 2 agricultors retirats. *'''Fontanilhas''' [fɔ̃tɔɲiˈʎa] (fr. ''Fontenille'') : una bòria ocupada per un retirat, tres maisons d'abitacion, cinc maisons en restauracion o en construccion, doas residenças segondàrias. *''La Libeyre'' (nom fr.) : doas maisons d'abitacion. *''Locagne'' (nom fr.) : una bòria e una maison d'abitacion. *''Le Malfournier'' (nom fr.): quatre maisons. *'''Le Mas''' [lə.ma] (fr. ''Le Mas'') : compta una bòria, tres o quatre maisons abitadas e cinc o sèis residenças segondàrias. *'''Le Mas Naut''' [lə.mɔ.nɔ] : grop de maisons de naut Sarpoèl. *'''Montroi''' [mɔ̃ˈʁwɛj] (fr. ''Montroy''): una bòria e cinc maisons d'abitacion. *'''Le Moi''' [lə.mwɛj] (fr. ''Le Mouy'') : compta sèis maisons d'abitacion. *''Le Paradis'' (nom fr.): una residença segondària. *''La Plaine'' (nom fr.): una maison pròcha de ''Pranly''. *'''Pòus''' [pɔw] (fr. ''Poux''). *'''La Prada''' [lɔ.pʁadɔ]. *''Pranly'' (nom fr.): situat entre [[beau]]/bealeira (tipe de verificar) e ribèira, compta un ancian molin e 2 maisons d'abitacion. *'''La Ròcha''' [lɔ.ʁotsɔ] (fr. ''La Roche''). *'''Roviuletas''' [ʁvjylˈta] (fr. ''Riolette''). *'''Salamaus''' [sɔlɔˈmɔ] (fr. ''Salamot''). *'''Sarpoèl''' [sɔʁˈpwɛ] (fr. ''Sarpoil''). *''Séjole'' (nom fr.) *'''Sent Joan''': Le borg, situat le lòng de la departamentala ''Sarpoil-Sauxillanges'', compta la maison de comuna, la sala de las fèstas e l'escòla, una glèisa, le cementèri, una crotz de mission, una bòria e una vintena d'ostaus d'abitacion. *'''Trivilhat''' [tʁivjiˈʎa] (fr. ''Tréville''). *'''La Valeta''' [lɔ.vɔlɛtɔ] (fr. ''La Valette'') : domèni<ref name=Dauzat/> *''Le Ventalon'' (nom fr.). == Toponimia == Las atestacions ancianas son, per luòc: *'''Sent Joan''' - ''Mermech'' au [[sègle X]]<ref name=Dauzat/>; ''Val''<ref>https://books.google.com/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=h_TjAAAAMAAJ&dq=%22saint-jean-en-val%22+toponymie&focus=searchwithinvolume&q=%22saint-jean-en-val%22</ref> en [[1050]]{{refnec}}; ''Sanctus Johannes de Valle'' en [[1373]]<ref>https://books.google.com/books?id=AdAYRLukKUcC&pg=PA1622&dq=%22saint-jean-en-val</ref>; ''St Jean en Val sous Usson'' au [[sègle XVIII]] ([[mapa de Cassini|Cassini]])<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini</ref>. Vèrs [[Bançac]] e [[Çausselenjas|Sausselenjas]], la comuna se ditz [sɛ̃ dzwã]<ref name="Dauzat">[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 430.</ref><ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Çausselenjas]].</ref>.<br>Segon Dauzat, le nom ven d'un mot pas conegut e ''Mediu'', per ce que "la localitat es a la junccion de doas valadas." *'''Boschilhon''' (nom fr.)<ref name=Dauzat-221>https://books.google.com/books?id=ph9LAAAAMAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22saint-jean-en-val%22%20toponymie&pg=PA221#v=onepage&q=Saint-Jean-en-Val&f=false</ref> - le "petit bòsc". *'''La Bergèira''' - Segon Dauzat, vendriá de ''Brūcaria''. *'''Beunat''' - ''Bellnat'' au [[sègle X]]<ref name=Dauzat-222>https://books.google.com/books?id=ph9LAAAAMAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22saint-jean-en-val%22%20toponymie&pg=PA222#v=onepage&q=Saint-Jean-en-Val&f=false</ref>. *'''Fontanilha''' - ''Fontanellas''. Segon Dauzat, es un derivat de ''fontana''. *'''Le Mas''' - Segon Dauzat, vendriá de ''Mansu''. *'''Mas Naut''' - Dauzat prepausa ''Mas aut'' per l'etimologia, mas aquò-es pas segur. *'''Pòus''' - Pozols, <!--Cartulari de l'abadiá de Çausselenjas, p. 226, 572--> ... Segon Dauzat, vendriá de ''Pŏd-ŭlŭ'', d'après ''pŏdĭu''. *'''La Ròcha''' - ''Rocca''<!--Cartulari de l'abadiá de Çausselenjas, p. 111-->, Segon Dauzat, vendriá de (latin?) ''Rocca''. *'''Roviuletas''' - ''Roirolas, Ruirolias, Royolas'' en [[942]]<!--Cartulari de l'abadiá de Çausselenjas, pp. 266-267, n. 1, annada 942--> *'''Sarpoèl''' - la fòrma occitana ven dau francés. *'''Trivilhat''' - Segon Dauzat, vendriá de ''Trebelliacu'' o ''Triviliacu''.<ref name=Dauzat/> ==Istòria== Au cors de la periòda revolucionària de la Convencion Nacionala (1792-1795), la comuna portèt los noms de ''Enval'' e de ''Val-sur-Usson''<ref name="Cassini">http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=32555</ref> en [[francés]]. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63366 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Catherine TILLIEZ<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2010]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63366 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == [[Imatge:Saint-Jean-en-Val - Église de la nativité de Saint-Jean-Baptiste.jpg|vinheta|La glèisa de la nativitat de Sent Joan Baptista.]] [[Imatge:Saint-Jean-en-Val - Croix de mission -1.jpg|vinheta|Crotz de mission.]] *[[Crotz de mission de Sent Joan]] == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] gnjbj17gjkoi8170apyhgxhrjijkc9j 0 114524 2501033 2444051 2026-05-19T14:44:40Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501033 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Joan Degolaci | nom2 = ''Saint-Jean-Saint-Gervais'' | imatge = StJeanStGervais.JPG | descripcion =La glèisa. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63367 | cp = 63570 | cònsol = Sylvie Jolivet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.4152777778 | longitud = 3.37638888889 | alt mej = | alt mini = 455 | alt maxi = 767 | km² = 14.39 |}} '''Sent Joan Degolaci''' (''Saint-Jean-Saint-Gervais'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Segon Dauzat ven de ''Johanne'' e de ''Decollatio''. Tanben podèm notar que le nom revolucionari de la comuna èra '''[https://syt58.fr/genealogie/noms63.php#:~:text=De%20la%20R%C3%A9volution%20%C3%A0%201829%20comprend%20aussi%20la%20commune%20de%20ROYAT.&text=Depuis%201881%20s%C3%A9paration%20de%20la%20commune%20de%20PULVERI%C3%88RES.&text=Avant%20la%20R%C3%A9volution%20paroisse%20de%20Chassagne%20sous%20M%C3%A9gemont.&text=Code%20Insee%20%3A%2063119-,Le%2002%2F04%2F1961%20Condat,devient%20Condat%2Dl%C3%A8s%2DMontboissier. Goullache]'''. Vèrs [[Bançac]], la comuna se ditz [sɛ̃ dzwã dəguˈlaʃə]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du Patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 430.</ref><ref><nowiki>''Sant Juan Dégoulasieu''</nowiki> https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/289/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=Lezoux</ref>. === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Jean-Saint-Gervais]] '''Saint-Jean-Saint-Gervais'''}} {{Image label|x=0.501599048602|y=0.699170149836|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 916 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Auson]] <br/>(2,5 km)}}}} {{Image label|x=0.344593510192|y=0.609713716498|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 459 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Venesós]] <br/>(2,6 km)}}}} {{Image label|x=0.249882587944|y=0.505682639465|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3275 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Braçac (Auvèrnhe)|Braçac]] <br/>(3,3 km)}}}} {{Image label|x=0.307318051033|y=0.338415803016|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 674 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Jumeaux]] <br/>(3,4 km)}}}} {{Image label|x=0.769450490919|y=0.339796607221|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 59 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vals sota Chastèlnòu]] <br/>(3,9 km)}}}} {{Image label|x=0.464137047883|y=0.178905079131|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 78 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Estelh]] <br/>(4,2 km)}}}} {{Image label|x=0.167173941193|y=0.582484640076|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3113 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sainte-Florine]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.832388895646|y=0.195909308492|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 120 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champagnat-le-Jeune]] <br/>(5,7 km)}}}} {{Image label|x=0.565420865263|y=0.962649426367|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 265 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Azérat]] <br/>(5,9 km)}}}} {{Image label|x=0.968887887911|y=0.447115670766|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 146 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Martin-d'Ollières]] <br/>(5,9 km)}}}} {{Image label|x=0.666741080757|y=0.0676941105562|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 72 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Chapelle-sur-Usson]] <br/>(5,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63367 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Sylvie Jolivet<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63367 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] swdcw8g36x65c8xb7lfyxdiccvv5yyg 0 114525 2501034 2463129 2026-05-19T15:08:57Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501034 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Júria de Copelh | nom2 = ''Saint-Julien-de-Coppel'' | imatge = Saint-Julien-de-Coppel, Kapelle Notre Dame de Roche.jpg | descripcion = La chapèla de Nòstra Dama de Ròcha. | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Julien-de-Coppel (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Comtadés}} ({{Limanha}}) | insee = 63368 | cp = 63160 | cònsol = Liliane Avit | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sentjurian | latitud = 45.6955555556 | longitud = 3.31138888889 | alt mej = | alt mini = 375 | alt maxi = 782 | km² = 21.54 |}} '''Sent Júria de Copelh''' (''Saint-Julien-de-Coppel'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sentjurians''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son * '''Sent Júria''' : Dins le parlar de la comuna, se ditz [sɛ̃ˈdzœrjɔ]<ref name=":0">Collectatge IEO 63.</ref>, vèrs [[Bançac]] [sɛ̃ ˈd͡zyʀjɒ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 430.</ref> e localament Sant Júria [sã ˈdzyrjɔ]<ref name=":1">Francisque Bathol, ''La Mouche Clermontoise'', n°26, 29/12/1867, p. 4. "San-Dzurio", "Coupé".</ref>. Sobre le modèle de [[Sant Africa]], podèm enlevar la <n> finala. * '''Copelh''' : Las atestacions ancianas son ''Copeil'' (964), ''Copello'' (Xe), ''Coupel'' (1659), ''Coypel'' (1762), ''Couppeilh'' (1769) e ''Coppel'' (1789). Localament se ditz [koˈpeʲ]<ref name=":0" /> o [kuˈpe]<ref name=":1" />. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63368 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Liliane Avit<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63368 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna de Comtadés]] cpx042kg35bprjisnft69a6tb8658s6 2501035 2501034 2026-05-19T15:09:12Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Júrian de Copelh]] cap a [[Sent Júria de Copelh]] 2501034 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Júria de Copelh | nom2 = ''Saint-Julien-de-Coppel'' | imatge = Saint-Julien-de-Coppel, Kapelle Notre Dame de Roche.jpg | descripcion = La chapèla de Nòstra Dama de Ròcha. | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Julien-de-Coppel (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Comtadés}} ({{Limanha}}) | insee = 63368 | cp = 63160 | cònsol = Liliane Avit | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sentjurian | latitud = 45.6955555556 | longitud = 3.31138888889 | alt mej = | alt mini = 375 | alt maxi = 782 | km² = 21.54 |}} '''Sent Júria de Copelh''' (''Saint-Julien-de-Coppel'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sentjurians''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son * '''Sent Júria''' : Dins le parlar de la comuna, se ditz [sɛ̃ˈdzœrjɔ]<ref name=":0">Collectatge IEO 63.</ref>, vèrs [[Bançac]] [sɛ̃ ˈd͡zyʀjɒ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 430.</ref> e localament Sant Júria [sã ˈdzyrjɔ]<ref name=":1">Francisque Bathol, ''La Mouche Clermontoise'', n°26, 29/12/1867, p. 4. "San-Dzurio", "Coupé".</ref>. Sobre le modèle de [[Sant Africa]], podèm enlevar la <n> finala. * '''Copelh''' : Las atestacions ancianas son ''Copeil'' (964), ''Copello'' (Xe), ''Coupel'' (1659), ''Coypel'' (1762), ''Couppeilh'' (1769) e ''Coppel'' (1789). Localament se ditz [koˈpeʲ]<ref name=":0" /> o [kuˈpe]<ref name=":1" />. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63368 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Liliane Avit<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63368 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna de Comtadés]] cpx042kg35bprjisnft69a6tb8658s6 2501038 2501035 2026-05-19T15:21:53Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Geografia. 2501038 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Júria de Copelh | nom2 = ''Saint-Julien-de-Coppel'' | imatge = Saint-Julien-de-Coppel, Kapelle Notre Dame de Roche.jpg | descripcion = La chapèla de Nòstra Dama de Ròcha. | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Julien-de-Coppel (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Comtadés}} ({{Limanha}}) | insee = 63368 | cp = 63160 | cònsol = Liliane Avit | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =sentjurian | latitud = 45.6955555556 | longitud = 3.31138888889 | alt mej = | alt mini = 375 | alt maxi = 782 | km² = 21.54 |}} '''Sent Júria de Copelh''' (''Saint-Julien-de-Coppel'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Sentjurians''. ==Geografia== === Vialatges e luòcs dits === * '''La Boissèira''' [lɔ bweˈsejrɔ] (fr. ''La Boissière''). * '''Le Chalard''' [lə tseˈle] (fr. ''Le Chalard''). * '''Los Conhs''' [ly kwɛ̃] (fr. ''Les Coins''). * '''Contornat''' [kɔ̃turˈna] (fr. ''Contournat'') * '''Gautèir''' [gøˈtɛj] (fr. ''Gauthier''). * '''Jalat''' [dzaˈla] (fr. ''Jallat''). * '''Laira''' [ˈlɛjrɔ] (fr. ''Layras''). * '''Lida''' [ˈjidɔ] (fr. ''Lide''). * '''Poentilhós''' [pɸwɛ̃tjiˈju] (fr. ''Pointilloux''). * '''Ròcha''' [ˈrɔtsɔ] (fr. ''Roche''). * '''Las Rochetas''' [lɛ ruˈtsətɛ] (fr. ''Les Rochettes''). * '''Rongèira''' [rɔ̃ˈdzɛjrɔ] (fr. ''La Ronzière''). * '''La Rovèira''' [lɔ ruˈvɛjrɔ] (fr. ''La Rouveyre''). * '''Sent Cirgue''' o '''Sant Cirgue''' [sɛ̃ ʃərg]/[sã ˈʃirgə]<ref name=":1" /> (fr. ''Saint-Cirgues''). * '''Sèrpa''' [ˈsarpɔ] (fr. ''Serpes''). == Toponimia == Las atestacions son * '''Sent Júria''' : Dins le parlar de la comuna, se ditz [sɛ̃ˈdzœrjɔ]<ref name=":0">Collectatge IEO 63.</ref>, vèrs [[Bançac]] [sɛ̃ ˈd͡zyʀjɒ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 430.</ref> e localament Sant Júria [sã ˈdzyrjɔ]<ref name=":1">Francisque Bathol, ''La Mouche Clermontoise'', n°26, 29/12/1867, p. 4. "San-Dzurio", "Coupé", "San-Chirgue".</ref>. Sobre le modèle de [[Sant Africa]], podèm enlevar la <n> finala. * '''Copelh''' : Las atestacions ancianas son ''Copeil'' (964), ''Copello'' (Xe), ''Coupel'' (1659), ''Coypel'' (1762), ''Couppeilh'' (1769) e ''Coppel'' (1789). Localament se ditz [koˈpeʲ]<ref name=":0" /> o [kuˈpe]<ref name=":1" />. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63368 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Liliane Avit<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63368 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna de Comtadés]] gia2vna808llqndhz1sktn0fhri8ew0 0 114526 2501040 2418529 2026-05-19T15:25:24Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Jurian]] cap a [[Sent Jurian la Ginèsta]] 2418529 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Jurian | nom2 = ''Saint-Julien-la-Geneste'' | imatge = Saint-Julien-la-Geneste (Puy-de-Dôme) monument aux morts et église.JPG | descripcion =La glèisa. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63369 | cp = 63390 | cònsol = René Poumerol | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 46.0522 | longitud = 2.735 | alt mej = | alt mini = 597 | alt maxi = 787 | km² = 11.97 |}} '''Sent Jurian''' [sɛ̃.dzyˈʁjo]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de [[Bioulet]].</ref> (''Saint-Julien-la-Geneste'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63369 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= René Poumerol|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63369 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] s61qw5qe09bo4buhtrgz5yfhzbj520a 2501042 2501040 2026-05-19T15:28:02Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501042 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Jurian la Ginèsta | nom2 = ''Saint-Julien-la-Geneste'' | imatge = Saint-Julien-la-Geneste (Puy-de-Dôme) monument aux morts et église.JPG | descripcion =La glèisa. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63369 | cp = 63390 | cònsol = René Poumerol | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 46.0522 | longitud = 2.735 | alt mej = | alt mini = 597 | alt maxi = 787 | km² = 11.97 |}} '''Sent Jurian la Ginèsta''' (''Saint-Julien-la-Geneste'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Vèrs [[Bioulet]], la comuna se ditz [sɛ̃ dzyˈrjo]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63369 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= René Poumerol|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63369 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] p33fgq2ph22gc6qgr1t4hzjzgd1wsjg 0 114527 2501044 2498636 2026-05-19T15:30:43Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501044 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Jolan e Puèi l'Avèsa | nom2 = Sent Jula e Puèi l'Avèsa | imatge = Puy Loup et Banne d'Ordanche depuis gare Laqueuille.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Saint-Julien-Puy-Lavèze_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63370 | cp = 63820 | cònsol = | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.6661111111 | longitud = 2.6736111111 | alt mej = | alt mini = 794 | alt maxi = 972 | km² = 29.09 ||nom3=''Saint-Julien-Puy-Lavèze''}} '''Sant Jolan e Puèi l'Avèsa''' o '''Sent Jula''' (''Saint-Julien-Puy-Lavèze'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== === Vialatges e luòcs-dits === * '''Bajòuva''' [baˈdzœyvɔ] (fr. ''Bajouve''). * '''Chas Cregut''' [tsa kreˈgy] (fr. ''Chez Crégut''). * '''Cortaviala''' [ˌkurtɔˈvjalɔ] (fr. ''Courtevialle''). * '''Fai''' [fɛj] (fr. ''Feix''). * '''Las Colèiras''' [la kuˈlɛjra] (fr. ''Les Collières/Les Couleyres''). * '''La Cortina''' [la kurˈtʃinɔ] (fr. ''La Courtine''). * '''La Granja''' [la ˈgrãdzɔ] (fr. ''La Grange''). * '''La Lobèira''' [la luˈbɛjrɔ] (fr. ''La Loubière''). * '''La Montanha''' [la mɔ̃ˈtaɲɔ] (fr. ''La Montagne''). * '''Pèirafita''' [ˌpɛjraˈfitɔ] (fr. ''Pierrefitte''). * '''L'Avesòla''' [l͜ aˈvzolɔ] (fr. ''La Vezolle''). * '''La Gara''' [la ˈgarɔ] (fr. ''Gare de Laqueuille''). * '''Pònt de Fraisse''' [pɔ̃ də ˈfrɛsə] (fr. ''Pont du Fraisse''). * '''Pònt de Fai''' [pɔ̃ də fɛj] (fr. ''Pont de Feix''). * '''Le Molin Chas Tinèl''' [lə ˈmulə tsa tʃiˈne] (fr. ''Moulin de Bajouve''). == Toponimia == Las atestacions son per luòcs : * '''Sant Jolan''' : ''Sanctus Julianus'' (1282), ''Saint-Julien-près-Laqueuille'' (1762). Dins le parlar de la comuna, se ditz [sã dzuˈlɔ] e vèrs [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]] [sɛ̃ ˈdʒylɔ]<ref>Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-de-D.)'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 35.</ref>. * '''Puèi l'Avèsa''' : ''Podium Alavèze'' (1315), ''Puy la Vèze'' (1510). Dins le parlar de la comuna, se ditz [pɛ laˈvɛzɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63370 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63370 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] tuzs92abokvsvtvchxbr0q3qo5xjz80 0 114528 2501045 2431764 2026-05-19T15:38:01Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501045 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Just de Bàfia | nom2 = ''Saint-Just'' | imatge = Saint-Just_(63)_-_Rue_du_village_(D251).jpg | descripcion = Le vialatge de Sent Just. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63371 | cp = 63600 | cònsol = François Chautard | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.4691666667 | longitud = 3.78916666667 | alt mej = | alt mini = 600 | alt maxi = 1156 | km² = 19.42 |}} '''Sent Just de Bàfia''' (''Saint-Just'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Localament, la comuna se ditz [sɛ̃ dzy] o [sɛ̃ dʒy]<ref>Jean Chataing, ''Vocabulaire Français-Patois de la Vallée Supérieure de l'Ance'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 83 : "Sin-Dzu ; Sin-Dju".</ref> e vèrs [[Bançac]] [sɛ̃ dzy də ˈbafʝi]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 430.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63371 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Georges Pinel|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63371 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] rey0o8fa4awfcq0cycu3buwk8mf7z9a 0 155880 2501073 2481729 2026-05-20T07:25:30Z ~2026-30107-90 63622 2501073 wikitext text/x-wiki {{omon|Tròia (omonimia)}} [[Fichièr:Nuremberg chronicles f 36r 1.png|thumb|La Tròia imaginària de las ''[[Cronicas de Nuremberg]]'', gravadura sus fusta, [[1493]]]] '''Tròia''' (en [[grèc|grèc ancian]]: Τροία, ''Troía''), —que ven del nom de '''Tròs''' (paire del fondator de la vila— es tanben nomenada '''Ilios''' (en grèc ancian: Ἴλιος, ''Îlios'') o '''Ilion''' (en grèc ancian: Ἴλιον, ''Îlion''), — que ven del nom de son fondator '''Ilos'''— es una anciana ciutat mièglegendari de [[Troada]] en [[Anatolia]], situat prèp de la [[mar Egèa]], a l'intrada de l'[[Ellespont]]. Mencionada pel primièr còp per [[Omèr]], es al centre de fòrça legendas de la [[mitologia grèga]], e subretot de la [[guèrra de Tròia]] ont es ligada als recits del [[Cicle troian]]. Tròia se situa dins l'actuala [[Turquia]]. == Tròia legendària == === Fondacion === Segon la legenda, [[Dardanos filh de Zèus|Dardanos]] es considerat coma lo fondator de la dinastia dels reis troians. Fugís lo deluvi e trapa asili a çò del rei [[Teucros (Troada)|Teucros]] de [[Frigia]]. Après la mòrt de Teucros, ven lo sol eritier, se maridant amb [[Batia filha de Teucros|Batia]], la filha del rei Teucros. Dardanos es eissit d'una tribú de Tràcia o Illíria dels [[Balcans]]: los Dardans (localizats dins los actuals [[Republica de Kosova|Kosovo]] e [[Macedònia del Nòrd]]). Aquel nom de ''Dardans'' es tanbe utilizat per designar los Troians. [[Tròs]], fallen de Dardanos, es l'[[eròi]] [[eponima]] de la Troada e de Tròia. La quita vila es fondada per son filh [[Ilos filh de Tròs|Ilòs]]. [[Laomedon]], filh d'Ilòs, li succedís sul tròn. [[Poseidon]] e [[Apollon]], castigat per [[Zèus]], bastiguèron per aquel rei crudèl los barris de Tròia, mai recebèron pas lo pagament promés e, ofensats pel rei, que los menaça de lor copar las aurelhas, se venjan. Apollon envia una epidemia de pèsta, e Poseidon ordona a un monstre marin de devorar los abitants e de devastar los camps en vomissent d'aiga de mar. L'Oracle de [[Zèus]] [[Amon]] conselha a Laomedon de sacrificar sa filha [[Esiòna]], l'abandonnant nuda, sonque amb las seunas jòias, sus la riba de la Troada, per que siá devorada pel monstre. === L'expedicion d'Eracles contra Tròia === [[Fichièr:Aphaia pediments Glyptothek Munich.jpg|thumb|upright=1.2|Los frontons del [[temple d'Afaïa]] a [[Egina]] representan las doas « guèrras de Tròia »: lo raid d'[[Eracles]] (fronton èst, en naut) e la guèrra dels caps aquèus (fronton oèst, en bas) (arq. Musèu de Munic)]] Atal alara qu'[[Eracles]], que segussiá [[Jason]] en cerca de l'[[aus d'aur]] en [[Colquida]], trapa [[Esiona]] encadenada a un ròc sus la riba de Tròia, nuda e ornada sonque de las seunas jòias. Eracles trenca las cadenas e ofrís de tuar lo monstre marin en cambi de dos cabals blancs imortals, que [[Zèus]] aviá oferts a [[Tròs]], lo grand de [[Laomedon]], coma prèmi del raubament de [[Ganimèda]]<ref>{{fr}}A. Tourraix, E. Gény, ''L'Orient, mirage grec'', Presses universitaires franc-comtoises, {{p|109}}.</ref>. Los Troians bastissan alara un paret naut un pauc alunhat del riu. Quand lo monstre atenh lo barri, obrís sas maissassas, e Eracles s'engatjèt armat dins la gòrja del monstre. Après tres jorns, sortís victoriós del ventre del monstre. Laomedon auriá alara trompat Eracles cambiant dos cabals ordinaris amb los cabals immortals promeses. Eracles s'embarca fòrça encolerat après aver menaçat de menar la guèrra contra Tròia. Eracles recruta de soldats a [[Tirint]] e arma de naus (6 a 18, seguent las fonts); a per alliats [[Iolaos]], [[Telamon]], [[Pelèu]], [[Oïcles]] l'[[Argos (vila)|Argian]], [[Deimac filh d'Eleon|Deimav]] lo [[Beocia]]n. Eracles debarca près de Tròia, confisant la garda de las naus a Oïcles. Laomedon envia lo pòble equipat d'espasas e d'entòrtas brutlat las naus d'Eracles, mas Oïcles resista fins a la mòrt e permet a aqueles de tornar prene la mar. Eracles ordona sul còp l'assalt de la vila, e foguèt Telamon qui capita a crear una bèrca dins lo barri e a intrar dins la vila. Eracles tua Laomedon e totes los seus filhs, levat lo jove Podarces. Esiona fuguèt attribuida a Telamon en prèmi; aguèt la permission de tornar comprar lo prisonièr de sa causida, e comprar son fraire Podarces pel prèmi del vel d'aur que portava al front. Atal Podarces prenguèt lo nom de [[Priam]], que significa « rescatat ». Après aver brutlat la vila e devastat los entorns, Eracles s'alunha de la Troada amb Glaucia, filha del flum [[Escamandre]], e daissant Priam sul tròn. === La guèrra de Tròia === {{Article detalhat|Guèrra de Tròia}} L'istòria legendària de la guèrra entre Eleneans e Troians es lo subjècte de l’''[[Iliada]]'' d'[[Omèr]], de las epopèias del [[cicle troian]] e un dels subjèctes de l’''[[Eneïda]]'' de [[Virgili]], ont [[Enèu]] deu abandonar Tròia, eveniment que mena fòrça indirectament a la fondacion de [[Roma]], recit [[apocrif]] utilizat plan segur per bastir l'edificacion de l'[[Empèri Roman]]. L'origina de la [[guèrra de Tròia]] es lo raubament per [[Paris]], prince troian, d'[[Elena d'Esparta|Elena]], esposa de [[Menelau]], rei de [[Esparta]]. Per castigar los Troians, los reis grècs se ligan e fan lo sètge de la ciutat. Après dètz ans de sètge, los Grècs intrèron dins la vila mercé a l'engana d'[[Ulisses]] del [[caval de Tròia]]. Pendent aqueles eveniments, lo rei de Tròia es [[Priam]], e la reina es [[Ecuba]]. == La Tròia istorica == [[Imatge:Troy MKL Bd. 15 1890 (128663026).jpg|thumb|upright=1.5|right|Mapa de 1890 situant Tròia sul site arqueologic d’[[Hissarlik]].]] Segon l’''Iliada'', Tròia èra situada sus las dos fonts del [[Scamandre]], l'una deslarga de vapors caudas, e l'autra es glaçada. Pasmens, quand los abitants grècs d'Ilion revendiquèron l'eritatge troian, foguèron qualificats de vanitoses. En mai, lo geografe roman [[Estrabon]] declara que lo site vertadièr se trapariá a {{unitat|5,6|km}} d'aquí, al « vilatge dels Troians ». {{UNESCO}}E alara lo vitjaire francés Lechevalier afirmava, a la fin del sègle XVIII, que Tròia èra lo vilatge de [[Bunarbashi]] (aquel nom significa « cap de font »), que seriá al pé d'un puèg rocasut d'ont gisclan de fonts. Pendent doas generacions, los cercaires oblidèron qu'aquelas fonts avián la meteissa temperatura (mas es verai que de tals fenomèns [[geofisica|geofisicas]] son rarament perennes). Lo quite Heinrich Schliemann trobèt pas de traça de la vila sus aquel luòc e designèt lo puèg d'[[Hissarlik]], un suc situat à 4,8 km de la còsta entre dos flums, nomenats [[Simoís]] e Scamandre dans l’''Iliada''. [[Imatge:Troy1.jpg|thumb|250px|Rèste dels celebres barris de Tròia (Tròia VII, identificada coma la Tròia omerica, vèrs 1200 A.C.N.]] Coma sovent las legendas ancienas e las realitats [[Topografia|topograficas]] modèrnas ne correspondon pas exactament, quitamnr se de convergéncias existisson. Segur que lo site d'Hissarlik es ara conegut jol nom de « site arqueologic de Tròia » per l'[[UNESCO]], que l'inscriguèt sus la lista de son [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondial]] en [[1998]]. == Nota e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == {{commons|Troy|Tròia}} === Bibliografia === * {{de}} Latacz Joachim, ''Troia und Homer. Der Weg zur Lösung eines alten Rätsels'', Piper, 2003. * Virili Eneïda. Recit la presa finala de Tròia e los viatges d'Enèu fins al Latium. * M. García Esperón, ''Lo disc de Tròia'', roman, Mexic, 2006. Recit la fondacion de Tròia per Escamandro e Teucro, lo reialme de Dardan e la constitucion del Palladion coma objècte sacrat. * Sofòcle, ''Ajax'' e ''Filoctèta''. Pièças de teatre que mencionan toutes d'episòdis de la guèrra de Tròia. * Euripid, ''Ecube'', ''Las Troianas'', ''Ifigenia en Taurida'', ''Elena'', ''Ifigenia a Aulis'', ''Resos''. === Articles connèxes === * [[Guèrra de Tròia]] * [[Heinrich Schliemann]] [[Categoria:Anatolia antica]] pcs3aabdy1jldbffmsxxhdjuh7n39ud 0 159345 2501025 2416333 2026-05-19T12:29:55Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501025 wikitext text/x-wiki {{omon|Iperbòla}} [[Fichièr:Cono - hipérbola.svg|thumb|396x396px|Iperbòla obtenguda coma interseccion d'un còn e d'un plan]] En [[matematicas]], una '''iperbòla''' es une corba plana obtenguda coma la dobla interseccion d'un doble [[còn]] de revolucion amb un plan. Pòt tanben se definir coma una [[conica]] d'excentricitat superiora a 1 o coma l'ensems dels punts que la diferéncia de las distàncias a dos punts fixes es constanta. Una iperbòla es constituida de dos brancas disjonchas simetricas l'una de l'autra e possedissent doas asimptotas comunas. Se pòt encontrar l'iperbòla dins fòrça circonstanças coma quand se representa graficament la foncion invèrsa, <math> x \to 1/x</math> e aquela de totas las foncions que li son associadas: <math> x \to ax+b+\frac{c}{x+d}</math>, o encara dins l'ombra creada per una font de lutz sus una paret, dins la trajectòria d'unes còs dins l'espaci o dins las interferéncias produchas per doas fonts d'ondulacions de meteissa frequéncia. Es tanben la corba seguida, pendent una jornada, pel tèrme de l'ombre del gnomòn de la mòstra de solelh&#160; d'estil polar. L'iperbòla interven dins d'autres objèctes matematics coma los iperboloíds, lo paraboloíd iperbolic, las foncions iperbolicas. Sa quadratura, es a dire lo calcul de l'airal comprés entre una porcion d'iperbòla e son axe principal, es a l'origina de la creation de la [[Logaritme|foncion logaritme]]. [[Fichièr:HyperbolaeDrawnByHalogenLamp.jpg|thumb|Arc d'iperbòla dessenhada per l'ombre creada per una lampa]] == Definicions geometricas == === Interseccion d'un còn e d'un plan === Se considèra un còn de revolucion engendrada per la rotacion d'una drecha (OA) a l'entorn d'un axe (Ox) e se nomena θ l'angle geometric entre aquelas doas drechas. Se pren d'autre mena un plan que la normala fach amb l'axe (Ox) un angle superieur a π/2-θ. Se lo plan passe pas per O, trenca lo còn seguent una iperbòla. Se lo plan passe per O, trenca lo còn segon doas drechas secantas en O. Quand una lampa amb paralum es plaçada près d'una paret verticala, la corba que delimita, sus la paret, la zona enlusida e la zona ombrejada es un arc d'iperbòla. De fach, la lutz es difusada segon un [[còn]] — los rais luminoses partisson del centre de l'ampola e s'apièjan sulcercle de l'overtura de la lampa — trencat par un plan parallèl a l'axe del còn — la paret. [[Fichièr:Gnomonische Projektion.png|left|thumb|Principi de las linhas de declinason d'una mòstra de solelh]] Es tanben lo meteis principi qu'explica l'existéncia d'iperbòlas sus una mena de mòstra de solelh. Pendent una jornada, los rais solars passant per la punta del gnomòn dessenhan una partida de còn que l'axe, parallèl a l'axe de rotacion de la Tèrra, passa per la punta del gnomòn. L'ombre d'aquela punta, sul plan de la mòstra del solelh dessenha alara una partida d'iperbòla<ref>Du moins cela est vrai pour tous les cadrans horizontaux situés entre les [[Cercle polar|cercles polaires]] et tous les cadrans verticaux situés au delà des [[Tropic|tropiques]]</ref>, nomenada arc diurn o linha de declinason, intersection del còn e d'un plan. Pendent l'annada, l'angle del còn varia. Als equinòccis, es de 90°, lo ''còn'' es un plan e l'ombra dessenha una drecha. Als solsticis, l'angle es de 66° 34' e l'ombra dessenha una iperbòla. La construccion de l'iperbòla coma seccion d'un còn e d'un plan se pòt relizar amb un compàs perfièch. === Definicion per fogal e directritz === [[Fichièr:HyperboleFoyerDirectrice.svg|thumb|Iperbòla d'excentricitat 3/2, amb son fogal F, sa directritz (D), sas asimptotas e son cercle principal.<br /> La distància MF es totjorn egala a un còp e mièg la distància MH]] Sián (D) una [[Drecha (matematicas)|drecha]] e F un [[Punt (geometria)|punt]] apartenent pas a (D), e siá P lo plan contenent la drecha (D) e lo punt F. Se nomena iperbòla de ''drecha directritz'' (D) e de ''fogal'' F l'ensems dels punts M del plan P verificant : <math>\qquad \frac{\mathrm{d}(\mathrm{M}, \mathrm{F})}{\mathrm{d}(\mathrm{M}, (\mathrm{D}))} = e \qquad e > 1</math> ont d(M, F) mesura la [[Distància (matematica)|distància]] del punt M al punt F e d(M, (D)) mesura la distància del punt M a la drecha (D). La constanta ''e'' es nomenda ''excentricitat'' de l'iperbòla. Es caracteristica de la forma de l'iperbòla: se se transfòrma l'iperbòla per una similitud, son excentricitat demora incambiada. Es donc independenta de la causida arbitrària de la marca ortonormada per aquel plan; determina totes los autres rapòrts de distàcias (e totas las diferéncias angularas) mesurats sus l'iperbòla. Mai ''e'' es grand, mai l'iperbòla s'envasa, las doas brancas s'apròchant de la directritz. Mai ''e'' s'apròcha d'1 mai l'iperbòla se redondís, las doas brancas s'alunhant l'una de l'autra, aquela situada dins lo meteis miègplan que lo fogal s'aprochant d'una [[parabòla]]. Notam K lo projectat ortogonal d'F sus (D). (KF) es alara clarament un axe de simetria de l'iperbòla nomenada ''axe focal''. L'axe focal trenca l'iperbòla en dos punts nomenats los ''soms'' S e S' de l'iperbòla.[[Fichièr:ConeHyperbole.svg|thumb|Traça del còn (Γ), del plan (P) , de l'esfèra (Σ) e del plan (P') dins lo plan passant per l'axe del còn e perpendicular a (P). La seccion del plan e del còn es una iperbòla de fogal F de directritz passant per K, de som S e d'excentricitat SF/SK.|esquèrra]]La mediatritz del segment [SS'] es, tanben un axe de simetria de l'iperbòla nomenat ''axe non focal''. Lo punt d'interseccion dels dos axes, notat O, es alara lo ''centre'' de simetria de l'iperbòla. Lo cercle de diamètre [SS'] es nomenat ''cercle principal'' de l'iperbòla. La simetria ortogonala al respècte de l'axe non focal envia lo fogal F e la directritz (D) en F' e (D'). Per simetria, l'iperbòla es tanben l'iperbòla de fogal F', de directritz (D') e d'excentricitat ''e''. Una tala iperbòla possedís en mai doas asimptòtas passant per O e pels punts d'interseccion del cercle principal e de las directriças. Aqueles punts son tanben los projectats ortogonals dels fogals sus las asimptotas<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=392}}</ref>. Aquelas doas asimptòtas son perpendicularas, se dich que l'iperbòla es ''equilatèra''. En relacion amb la definition precedenta, l'iperbòla obtenguda coma seccion de còn e de plan pòt èsser definida per fogal e directritz. Se considèra una esfèra (Σ) inscricha dins lo còn (Γ) e tocant lo plan (P) en F (esphèra de Dandelin) e (P') lo plan contenent lo cercle de tangéncia de l'esfèra e del còn. L'iperbòla es de fogal F e de directritz (D) drecha d'interseccion dels dos plans (P) e (P'). Dins lo plan perpendicular a (P) e passant per l'axe del còn, se trapan lo punt F, lo som S e lo punt K. L'excentricitat es donada pel rapòrt SF/SK. Depend pas que de l'inclinason del plan al respècte de l'axe del còn. Se se nomena (d) la traça de (P) dins lo plan perpendicular a (P) passant per l'axe del còn, se se nota α l'angle entre (d) e l'axe del còn e θ l'angle du còn, l'excentricitat es de cos(α)/cos(θ). Aquela relacion entre fogal, directritz e excentricitat dins una iperbòla es expleitada dins la construccion de las lentilhas divergentas: se l'indici de la lentilha al respècte de la mitat es de ''e'', e se la superfícia concava de la lentilha es una iperbòla de fogal F e d'excentricitat ''e'', lo fais de rais parallèls passant la lentilha, s'espandís coma se los rais venián del fogal F<ref name="mathcurve">Robert Ferréol, [http://www.mathcurve.com/courbes2d/hyperbole/hyperbole.shtml hyperbole], sur [http://www.mathcurve.com/ L'Encyclopédie des formes mathématiques remarquables]</ref> === Definicion bifocala === [[Fichièr:HyperboleLentille.svg|thumb|Proprietat de divergéncia d'una lentilha iperbolica]] L'iperbòla es lo luòc geometric dels punts que la diferéncia de las distància als dos fogals es constanta. Geometricament, aquò fa: Sián F e F' dos punts distinctes del plan, distants de 2''c'' e siá ''a'' un real estrictament comprés entre 0 e ''c''. Se nomena iperbole de fogals F e F' l'ensems dels punts M del plan verificant la proprietat seguenta: : <math>\qquad \mid \mathrm{d}(\mathrm{M}, \mathrm{F}) - \mathrm{d}(\mathrm{M}, \mathrm{F}') \mid = 2a .</math> L'axe focal es lo nom de la drecha portant ambedos fogals: es un dels dos axes de simetria de l'iperbòla, lo sol que la trenca. Per aquela rason, se lo nomena atal ''axe traversièr'' e sos punts comuns amb la corba son los ''soms'' S e S' de l'iperbòla. Lo real <math>a</math> de la definition çai dessús aparéis coma la mitat de la distància entre los soms. Las directriças de l'iperbòla passan pel punt del contacte de las tangentas al cercle principal (cercle de diamètre [SS']) eissits dels fogals<ref>Conséquence de {{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=392}}, prop. 24.1.16</ref>. En cada punt M d'aquela iperbòla, la bisectritz del sector angular (FMF') se trapan èsser a tangenta en M a la corba. Aquela construccion de l'iperbòla permet d'explicar la preséncia d'iperbòla pendent d'interferéncias entre doas fonts de meteissa frequéncia. Al punt M lo desfasatge de l'onda al respècte de la font S<sub contenteditable="false">1</sub> es proporcional a la distància MS<sub contenteditable="false">1</sub>. Lo desfasatge entre l'onda venent de S<sub contenteditable="false">1</sub> e l'onda venent de S<sub contenteditable="false">2</sub> es donc proporcional a la diferéncia de las distàncias. Ambedoas ondas s'anullan quand lor desfasatge es egal a (2k+1)π. Ambedoas ondas s'amplifican quand lor desfasatge es de 2kπ. Los punts ont l'onda resultanta a una amplitud nulla e los punts ont l'onda resultanta a una amplitud maximala dessenhant donc un fais d'iperbòlas de fogals S<sub contenteditable="false">1</sub> e S<sub contenteditable="false">2</sub>. Existisson de mecanismes amb còrda e carèla expleitant aquela proprietat de las iperbòlas per dessenhar lor traçat. es lo cas del dispositiu realizat per [[Ibn Sahl]] al [[sègle X]]<ref><span class="ouvrage" id="RosenfeldYoushkevitch1997"><span class="ouvrage" id="Boris_A._RosenfeldAdolf_P._Youshkevitch1997">Boris A. <span class="nom_auteur">Rosenfeld</span> et Adolf P. <span class="nom_auteur">Youshkevitch</span>, <cite style="font-style:normal">« Géométrie »</cite>, dans <cite class="italique">Histoire des sciences arabes</cite>, <abbr class="abbr" title="tome">t.</abbr>&nbsp;2, Seuil,&lrm; <time>1997</time></span></span><span class="ouvrage" id="RosenfeldYoushkevitch1997" ></span>, p. 97</ref>. {| style="margin-bottom:10px;" class="cx-highlight" width="100%" align="center" border="0" cellpadding="4" cellspacing="4" | width="50%" | [[Fichièr:IbnSahlHyperboleAnim.ogv|center|thumb|Construccion mecanica d'una iperbòla segon lo metòde d'Ibn Sahl. La règla pivòta a l'entorn del fogal F₂. Lo gredon M, sus la règla s'apièja sus una còrda F₁MD de longor fixe e dessenha una partida d'iperbòla de fogals F₁ e F₂.|251x251px]] | width="50%" | [[Fichièr:Nodalandantinodallines.png|center|thumb|Interferéncias produchas per doas fonts sincrònas amb las linhas nodalas e antinodalas|310x310px]] |} === Imatge d'un cercle par una omografia === Coma tota conica, l'iperbòla se pòt considerar coma l'imatge d'un cercle per una transformacion projectiva. Mai precisament, se (H) es una iperbòla e (C) un cercle, existís una transformacion projectiva que transforma (C) en (H). Per exemple, l'iperbòla es l'imatge de son cercle principal per una transformacion projectiva que l'expression analitica, dins una marca ortonormada portada pels sieus axes de simetria, es <math>\begin{cases} x'=\frac{a^2}{x}\\ y'=\frac{by}{x}. \end{cases}</math> ont ''a'' es lo rai del cercle principal e ± ''b/a'' los penjals de las sieunas asimptòtas. Aquela proprietat permet de transferir a l'iperbòla de las proprietats tocant de las règlas d'incidéncia de drechas dins un cercle, coma lo teorèma de Pascal. D'entra las transformacions projectivas, n'i a de particularas coma las omologias armonicas. Son d'omologias involutivas de centre I d'axe (d) e de rapòrt -1. Dins aquelas, un punt M, son imatge M', lo centre I e lo punt m d'interseccion de (IM) amb (d) son en division armonica. Un cercle (C) a per imatge una iperbòla per una omologia armonica de centre I e d'axe (d) se e pas que se l'imatge (d') de l'axe (d) per l'omotecia de centre I e de rapòrt 1/2 trenca lo cercle en dos punts<ref name="Guillerault">Extraits de la conférence de Michel Guillerault lors de l’université d'été 93, [https://web.archive.org/web/20180107195225/http://www-cabri.imag.fr/abracadabri/Coniques/Guillerault/HomologieH.html 3 - Conique comme transformée de cercle par homologie harmonique], sur le site de Cabri-Geomètre.</ref>. Reciprocament, una iperbòla essent donada, es possible de trobar de cercles e de las omologias armonicas associadas escambiant iperbòla e cercle. Per exemple: * Una iperbòla de fogal F, de directritz (d) e d'excentricitat ''e'' es l'imatge del cercle de centre F e de rai ''eh'' (ont ''h'' es la distància entre lo fogal e la directritz) per l'omologia armonica de centre F e d'axe (d₁) imatge de (d) dins l'homotecia de centre F e de rapòrt 2<ref name="Guillerault"/>. * Una iperbòla equilatèra es l'imatge de son cercle principal per una omologia armonica de centre un dels soms e d'axe (d) passant per l'autre som e perpendicular a l'axe principal de l'iperbòla. Quand l'iperbòla es pas equilatèra, demora l'imatge d'un cercle per una omologia armonica de centre un dels soms, mas lo cercle es pas mai le cercle principal e l'axe passa pas mai per l'autre som. Son d'omologias d'aquel tipe que permeton de montrar le teorèma de Frégier. {| class="center" border="0" cellpadding="4" cellspacing="4" | width="50%" | [[Fichièr:HomologieFoyerDirectrice.svg|center|thumb|L'iperbòla e lo cercle son omològs dins l'omologia armonica de centre F e d'axe (d₁)]] | width="50%" | [[Fichièr:HomologieHyperboleEquilatere.svg|center|thumb|L'iperbòla équilatèra e son cercle principal son omològs dns l'omologia armonica de centre S₂ e d'axe (d). Per construire lo punt M' se dessenha per m una tangenta al cercle qui tòca lo cercle en M. La drecha (S₂M) encontra la perpendiculara a l'axe focal passant per m en M']] |} == Relacions entre las grandors caracteristicas d'una iperbòla == [[Fichièr:HyperboleParametre.svg|thumb|Las diferentas grandors d'una iperbòla]] Las grandors (geometricas o numericas) d’una iperbòla son: * la distància entre lo centre de l'iperbòla e un dels sieus soms mai sovent notada ''a''; * lo penjal (en valor absoluda) que fan las asimptòtas amb l'axe focal, mai sovent notat ''b/a''; * la distància separant lo centre de l'iperbòla e un dels fogals, mai sovent notada ''c''; * la distància separant un fogal F de sa directritz (''d'') associada, mai sovent notada ''h''; * la distància separant lo centre de l’iperbòla e una de sas doas directriças, mai sovent notada ''f''; * l'excentricitat de l’iperbòla (estrictament superiora a 1), mai sovent notada ''e''; * lo « paramètre » de l’iperbòla, mai sovent notat ''p'', representant lo mièg ''latus rectum'' (còrda parallèla a la directritz e passant pel fogal). De relacions existisson entre aquelas grandors: * se l'iperbòla es definida per son excentricitat <math>e</math> e la distància <math>h</math> entre lo fogal F e la directritz (d), alara: *: <math>a = {e h \over e^2-1} ,\, b = {e h \over \sqrt{e^2-1}} ,\, c = {e^2 h \over e^2-1} ,\, f = {h \over e^2-1} ,\, p = e h \,;</math> * se l'iperbòla es donada per la distància entre lo centre e un som <math>a</math> e lo penjal de las asimptòtas <math>b/a</math> alara: *: <math>c = \sqrt{a^2 + b^2} ,\, h = {b^2 \over \sqrt{a^2 + b^2}} ,\, f = {a^2 \over \sqrt{a^2+b^2}} ,\, e = {\sqrt{a^2 + b^2} \over a} ,\, p = {b^2 \over a} \,;</math> * quand se conéis la distància entre lo centre e lo som <math>a</math> e l’excentricitat <math>e</math> : *: <math>b = a \sqrt{e^2-1} ,\, c = a e ,\, h = {a(e^2-1) \over e} ,\, f = {a \over e} ,\, p = a(e^2-1) \,.</math> * Fin finala, dins la definicion bifocala de l'iperbòla ont son conegudas la longor 2''a'' e la distància 2''c'' entre los fogals: *: <math>b = \sqrt{c^2 - a^2} ,\, e = \frac ca ,\, h = {c^2-a^2 \over c} ,\, f = {a^2 \over c} ,\, p = {c^2-a^2 \over a} \,.</math> == Equacions == === Equacion dins una marca normada portada per las asimptòtas === ==== Cas particular de la foncion invèrsa ==== [[Fichièr:FonctionInverseFoyersDirectrices.svg|left|thumb|Representacion grafica de la foncion invèrsa. Iperbòla amb sos fogals e sas directriças]] L'iperbòla que l'expression matematica es mai simple es la representacion grafica de la foncion <math>f</math> definida per <math>f(x)=1/x</math>, vejatz foncion invèrsa. Aquela iperbòla es ''equilatèra'' que sa doas asimptòtas son ortogonalas. Son excentricitat val <math> \sqrt{ 2 }</math>. ==== Cas general ==== Dins la marca <math> (O, \vec{u}, \vec{v})</math>, ont O es lo centre de l'iperbòla e <math> \vec{u}</math> e <math> \vec{v}</math> los vectors unitaris directors de las asimptòtas, l'iperbòla a per equacion<ref name="mathcurve"/> : <math> xy=\frac{c^2}4</math>. Reciprocament, se doas drechas de vectors directors <math> \vec{u}</math> e <math> \vec{v}</math> se trencan en O e se una corba, dins la marca <math> (O, \vec{u}, \vec{v})</math>, a per equacion xy= Csta o Csta es un real non nul, alara aqula corba es una iperbòla<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=392-393}}</ref>. === Equacions dins de marcas ont l'axe focal es l'axe principal === ==== Se le centre de la marca es le centre de l'iperbòla ==== Dins una marca que los axes son de simetrie per l'iperbòla, l'axe tracersièr per axe de las abscissis, l'equacion cartesiana se met jos la forma <math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} = 1</math> donant alara las representacions parametricas <math>t \mapsto \left(a \, \cosh(t), b \, \sinh(t)\right)</math> e <math>t \mapsto \left(-a \, \cosh(t), b \, \sinh(t)\right)</math> per caduna de las brancas. Un autre parametratge possible es: <math>y=b\tan t \quad x=\frac{a}{\cos t}</math> Son equacion polara es: <math>\rho=\frac{b}{\sqrt{e^2\cos^2(\theta)-1}}</math> ==== Se le centre de la marca es lo fogal de l'iperbòla ==== Dins la marca ortonormada <math>(F, \vec i, \vec j)</math> ont <math> \vec i = \frac {1}{FK}\overrightarrow{FK}=\frac 1h\overrightarrow{FK}</math>, l'iperbòla a per equacion cartesiana: <math> x^2+y^2=e^2(x-h)^2</math> Son equacion polara, dins la metaissa marca es: <math>\rho=\frac{p}{1+e\cos(\theta)}</math> ont ''p = eh'' es lo paramètre de l'iperbòla. === Equacion generala de conica === De biais general, coma tota conica, una iperbòla a una equacion cartesiana de la forma <math> f(x,y)=0</math> amb <math> f(x,y)=\alpha x^2+2\beta xy + \gamma y^2+2\delta x+2\epsilon y+\phi.</math> Per qu'una tala equacion siá aquela d'una iperbòla, cal<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=414}}</ref> que <math> \alpha \gamma -\beta^2 < 0.</math> Dins aquel cas, la conica a per centre lo punt C que las coordonadas (''x''<sub contenteditable="false">0</sub>, ''y''<sub contenteditable="false">0</sub>) verifican lo sistèma<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=412}}</ref>: <math>\begin{cases} \alpha x+\beta y=-\delta\\ \beta x+\gamma y=-\epsilon. \end{cases}</math> Un cambiament de marca, prenent per centre lo punt C, mena a l'equacion seguenta: <math> \alpha X^2+2\beta XY + \gamma Y^2+f(x_0,y_0)=0</math> que serà l'equacion d'una iperbòla se e pas que se ''f''(''x''<sub contenteditable="false">0</sub>, ''y''<sub contenteditable="false">0</sub>) es non nul. L'iperbòla es equilatèra se e pas que se ''α = - γ'' === Equacion matriciala === L'equacion precedenta pòt s'escriure jos forma matriciala: : <math>^{\mathrm{t}}\mathbf{x}\mathbf{A}\mathbf{x} + ^{\mathrm{t}}\mathbf{b}\mathbf{x} + f = 0</math> ont * <math>\mathbf{x} = \begin{pmatrix} x \\ y \end{pmatrix}</math> ; ^t'''x''' es la transpausada de '''x'''; * '''A''' es una matritz 2×2, <math>\mathbf{A} = \begin{pmatrix} \alpha & \beta \\ \beta & \gamma \end{pmatrix}</math>; * <math>\mathbf{b} = \begin{pmatrix} 2\delta \\ 2\epsilon \end{pmatrix}</math> ; ^t'''b''' es la transpausada de '''b'''; Totjorn amb la meteissa constenchas. == Proprietats == === Interior e exterior === L'iperbòla partetja lo plan en 3 zonas o compausantas connèxas. Coma es la seccion d'un còn e d'un plan, se nomena interior de l'iperbòla las partidas de plan situadas a l'interior del còn, so las zonas que contenon los fogals, e exterior de l'iperbòla la darrièra zona, aquela que conten lo centre de l'iperbòla. === Secantas e soms === [[Fichièr:HyperboleDiametre.svg|thumb|Diamètres conjugats dins una iperbòla]] Siá M un punt de l'iperbòla de soms S e S' e de centre O. Se per un punt N de l'iperbòla, se mena de parallèlas a (SM) e (S'M), encontran l'iperbòla en dos punts P e P' simetrics al respècte de O<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Bergery|1843|p=145 prop.218}}</ref>. En consequéncia, dins un fais de drechas parallèlas (d_i) encontrant l'iperbòla, los miègs de las còrdas que determinan aquelas drechas sus l'iperbòla, son alinhadas amb leo centre O de l'iperbòla. De mai, se M es lo punt de l'iperbòlas tal que (SM) siá parallèl a (d_i) alara la drecha dels miègs es parallèl a (S'M)<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Bergery|1843|p=148 prop. 223)}}</ref>. Una tala drecha passant pel centre de l'iperbòla es nomenada diamètre de l'iperbòla<ref>Encyclopedia universalis, 1990, vol.6, p.386(b)</ref>. === Secantas e asimptòtas === Se una drecha trenca l'iperbòla en M e M', alara trenca las asimptòtas en P e P' e los segments [MM'] e [PP'] on lo meteis mièg. Siá (d) una drecha non parallèla a las asimptòtas. Se per un punt M de l'iperbòla, se dessenha una parallèla a (d), encontra las asimptotas en P e P' e lo produch <math>\overline{MP}\times\overline{MP'}</math> es independent del punt M<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=401}}</ref>. === Tangentas === Se l'iperbòla a per equacion <math>\frac{x^2}{a^2}-\frac{y^2}{b^2}=1,</math> la tangenta al punt M de coordonadas (''x''₀, ''y''₀) a per equacion<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=396}}</ref>: <math>\frac{x_0}{a^2}x-\frac{y_0}{b^2}y=1</math> Coma una tangenta es una secanta particulara, la proprietat de las secantas e dels soms ofrisson un mejan de dessenhar una tangenta en un punt M distincte dels soms: la drecha passant per un dels soms S de l'iperbòla e parallèla a (OM) encontra l'iperbòla en N, la tangenta es alara parallèla a (S'N)<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Bergery|1843|p=163 prop. 249}}</ref>. Se M es un punt de l'iperbòla distinct dels soms, la tangenta en M es tanben la bissectritz interiora de l'angle FMF' ont F e F' sont los fogals de l'iperbòla e lo produch de las distàncias dels fogals a la tangenta es totjorn egal a b²<ref name="Tauvel398">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=398}}</ref>. Aquela proprietat a unas aplicacions practicas. Dona un mejans simple de construire la tangenta en un punt coma bissectritz interiora de (F'MF). Dins un miralh de forma iperbolica, los rais eissits d'un fogal son rebatuts coma se vinian d'un autre fogal. Bergery preconisa donc, per evitar las pèrdas de calor, de basir lo fond d'un chiminèa segon un cilindre iperbolic<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Bergery|1843|p=177}}</ref>. La tangenta en un punt M trenca las asimptòtas en dos punts P e P' simetrics al respècte de M. [[Fichièr:HyperboleTangentes.svg|thumb|Dessenhs de doas tangentas a l'iperbòla eissidas de M mejans lo cercle director]] Pel punt O o un punt M interior a l'iperbòla, passa pas cap de tangenta, per un punt situat sus l'iperbòla sus una asimptòta (distinct de O), ne passa pas qu'una e per un punt situat a l'exterior de l'iperbòla, non situada sus las asimptòtas, passa totjorn doas tangentas<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=397.}}</ref>. Per bastir las doas tangentas eissidas de M, sufís de dessenhar lo cercle de centre M passant per un fogal F e lo cercle de centre F' e de rai 2a. Los cercles s'encontran en N e N', las mediatriças de [FN] e [FN'] son las tangentas cercadas<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Bergery|1843|p=171 prob.b}}</ref>. Per trobar lo punt de contacte, sufís de bastir una parallèla a la tangenta trencant l'iperbòla en dos punts, la drecha passant per O e la mitat de la còrdatanben bastida encontra la tangenta en son punt de contacte. O alara, se pren lo simetric d'un dels fogals al respècte de la tangenta, la drecha jonhent aquel simetric a l'autre fogal encontra la tangenta a son punt de contacte<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Bergery|1843|p=172 prob. e}}</ref>. === Cercles === '''Cercle principal''': es lo cercle de diamètre [SS']. Fogal e directritz son en relacion pòl/polar al respècte del cercle principal. Lo cercle principal es tanben la podària de l'iperbòla al respècte de l'un dels fogals (se s'exclusís las interseccions del cercle amb las asimptòtas), es a dire lo luòc dels projectats ortoganals d'aquel ce fogals sus las tangentas<ref name="Tauvel398">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=398}}</ref>, çò que fa de l'iperbòla, l'antipodària de son cercle principal al respècte d'un dels sieus fogals. '''Cercle director''': es un cercle passant per fogal e de rai egal a 2a. Segon la definicion bifocala de l'iperbòla, l'iperbòla es lo luòc dels centres dels cercles passant per F e tangents interiorament o exteriorament al cercle director de centre F'. L'ensems de las médiatriças dels segments [FM], onr M parcors lo cercle director de centre F' dona l'ensems de las tangentas a l'iperbòla, lo cercle director es donc l'ortotomic de l'iperbòla al respècte d'un fogal, es a dire l'ensems dels simetrics de F al respècte de las tangentas<ref name="Tauvel398">{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=398}}</ref>. ''' Cercle ortoptic''': se l’excentricitat es estrictament compresa entre 1 e <span style="font-size:larger; letter-spacing:0px;">√</span><span style="border-top:1px solid black; padding:1px 0 0 3px;">2</span><span class="racine" style="position:relative" ></span>, existís de punts M per ont passan dos tangentas ortogonalas. L'ensems d'aqueles punts M dessenha un cercle de centre O e de rai <span style="font-size:larger; letter-spacing:0px;">√</span><span style="border-top:1px solid black; padding:1px 0 0 3px;">a²-b²</span><span class="racine texhtml" style="position:relative" ></span>, nomenat cercle ortoptic de l'iperbòla<ref>{{Referéncia Harvard sens parentèsis|Tauvel|2005|p=402}}</ref>. [[Fichièr:HyperboleCentreCourbure.svg|thumb|Construccion del centre de corbadura al punt M, du cercle osculator e desvelopada de l'iperbòla]] ''' Cercles osculators''': en tot punt M de l'iperbòla, existís un cercle possedant un punt de contacte triple avec l'iperbòla. Es lo cercle osculator a l'iperbòla al punt M. Son centre, nomenat centre de corbadura, es situat sus la normala a la corba (qu'es tanben la bissectritz exteriora de l'angle FMF') a una distància de M egala al rai de corbadura. Se l'iperbòla a per equacion: <math>\frac{x^2}{a^2}-\frac{y^2}{b^2}=1,</math> lo rai del cercle osculator al punt d'abscissi x₀ a per valor<ref>d'après Robert Ferréol, [http://www.mathcurve.com/courbes2d/hyperbole/hyperbole.shtml Hyperbole], sur [http://www.mathcurve.com/ L'Encyclopédie des formes mathématiques remarquables]</ref>: <math>r=\frac{\left(e^2x_0^2-a^2\right)^{3/2}}{ab}.</math> Es possible de dessenhar geometricament lo centre del cercle osculator en M. Se (t) e (n) son respectivament la tangenta e la normala a l'iperbòla al punt M, se traça lo simetric M' de M al respècte de l'axe principal e lo simetric (t') de (t) al respècte de (MM'), aquela drecha encontra la drecha (OM') en N. La perpendiculara a (t') en N encontra la normala (n) al centre de corbadura<ref>d'après {{Referéncia Harvard sens parentèsis|Bergery|1843|p=180}}</ref>. La desvelopada de l'iperbòla, es dire lo luòc dels centres de corbadura es una corba de Lamé d'equacion<ref>Serge Mehl, [http://serge.mehl.free.fr/anx/devHyperb.html développée de l'hyperbole] sur le site [http://serge.mehl.free.fr/ ChronoMath]</ref>: <math> \left(\frac{ax}{c^2}\right)^{3/2}-\left(\frac{by}{c^2}\right)^{3/2}=1</math> === Longor e airal === Se M(''t''₀) es un punt de l'iperbòla d'equacion parametrada, <math>y=b\tan t \quad x=\frac{a}{\cos t},</math> ont ''t''₀ es comprés entre 0 e π/2, la longor de l'arc SM es <math>\int_0^{t_0}\frac{\sqrt{b^2+a^2\sin^2 t}}{\cos^2 t}\mathrm dt</math> que l'integracion necessita l'utilizacion de las integralas ellipticas<ref>Serge Mehl, ''Fonction et intégrale elliptique - [http://serge.mehl.free.fr/anx/int_elli.html#hyperb Arc d'hyperbole]'', sur le site [http://serge.mehl.free.fr/ ChronoMath]</ref>. L'airal d'una partida de plan terminada per un arc d'iperbòl es a l'origina de la creacion de la foncion logaritme e de las foncions iperbolicas. L'airal de la superfícia terminada per l'iperbòla d'equacion ''yx''=1, l'axe de las abscissis e las drechas d'equacion ''x=u'' et ''x=v'' es egala a |ln(''v/u'')|. == Istòria == [[Fichièr:HyperboleApollonios.svg|thumb|Egalitat d'airal, dins una iperbòla, entre lo carrat menat sus l'ordonada e lo rectangle blau menat sus l'abscissi. Aquel rectangle es '''mai grand''' que lo rectangle de nautor SP (paramètre de l'iperbòla) d'ont lo nom d'''iperbòla'' (ajustament par excès) donèt a la corba per Apollonios]] L'iperbòla es estudiada, dins l'encastre de las conicas, pendent lo periòde grèc. Alara Menechme resolguèt un problèma de dobla proporcionala utilisant una iperbòla d'equacion XY= constanta<ref>[[:fr:Hyperbole (mathématiques)#Vitrac|Vitrac]], [https://web.archive.org/web/20170706124923/http://culturemath.ens.fr/histoire%20des%20maths/htm/Vitrac/grec-8.html#inventeur Ménechme, l'inventeur des sections coniques ?]</ref>. Mas per Menechme e sos successors, Euclides e Aristèu, aquela corba possèda qu'una compausanta. La nomenan «conica obtusangla» que la definisson coma l'interseccion d'un còn obtusangla (còn engendrat per la rotacion d'un triangle ABC, rectangle en B, a l'entorn de AB e de tal biais que l'angle de som A siá superior a 45 °) amb un plan perpendicular a sa generatritz<ref>[[:fr:Hyperbole (mathématiques)#Vitrac|Vitrac]], [https://web.archive.org/web/20170706124923/http://culturemath.ens.fr/histoire%20des%20maths/htm/Vitrac/grec-8.html#aristee La génération des coniques selon Aristée]</ref>. Apollonius de Perge sembla èsser lo primièr d'envisatjar las dos compausantas de l'iperbòla<ref name="apollonius">[[:fr:Hyperbole (mathématiques)#Vitrac|Vitrac]], [https://web.archive.org/web/20170706124923/http://culturemath.ens.fr/histoire%20des%20maths/htm/Vitrac/grec-8.html#apollonius L'approche d'Apollonius]</ref>. Es tanben el qui li dona lo nom d'«iperbòla» (ajustament per excès) avent remarcat que l'airal du carrat dessenhat sus l'ordonada es superiora a aquela del rectangle dessenhat sus l'abscissi e que la nautor seriá fixa<ref name="apollonius"/>. La recerca de l'airal jos l'iperbòla es entrepresa, en 1647, per Grégoire de Saint-Vincent, que mòstra sa proprietat logaritmica<ref><span class="ouvrage" id="Legoff1989"><span class="ouvrage" id="Jean-Pierre_Legoff1989">Jean-Pierre <span class="nom_auteur">Legoff</span>, <cite style="font-style:normal">« De la méthode dite d'exhaustion : Grégoire de Saint-Vincent (1584 - 1667) »</cite>, dans <cite class="italique">La Démonstration mathématique dans l'histoire</cite>, IREM de Lyon,&lrm; <time>1989</time></span></span><span class="ouvrage" id="Legoff1989" ></span>, p. 215</ref> En 1757-1762, Vincenzo Riccati establís una relacion entre l'airal d'un sector angular dins una iperbòla e las coordonadas d'un punt e definís las foncions cosinus iperbolic e sinus iperbolic per analogia a la relacion existissent dins lo cercle<ref>Robert E. Bradley, Lawrence A. D'Antonio, C. Edward Sandifer, ''Euler at 300: An Appreciation'', MAA, 2007, [http://books.google.fr/books?id=tK_KRmTf9nUC&pg=PA99#v=onepage&q&f=false p. 99]</ref>. == Bibliografia == * {{Obratge|nom1=Tauvel|prénom1=Patrice|titre=Géométrie|édition=Dunod|année=2005|isbn=2-10-049413-9}} * {{Obratge|prénom1=Claude Lucien|nom1=Bergery|titre=Géométrie des courbes appliquée aux arts|éditeur=Thiel|lire en ligne=http://books.google.fr/books?id=aO42AAAAMAAJ&hl=fr&pg=PR3#v=onepage&q&f=false|année=1843}} * Jean-Denis Eiden, Géométrie analytique classique, Calvage & Mounet, 2009, ISBN 978-2-916352-08-4 * Méthodes modernes en géométrie de Jean Fresnel * Bruno Ingrao, Coniques affines, euclidiennes et projectives, C&M, ISBN 978-2-916352-12-1 * {{Lien web|auteur=Bernard Vitrac|titre=Les géomètres de l'antiquité 8- Apollonius de Perge et la tradition des coniques|id=Vitrac|url=http://culturemath.ens.fr/histoire%20des%20maths/htm/Vitrac/grec-8.html|site=[http://www.math.ens.fr/culturemath/ cultureMATH] (Ressources pour les enseignants de mathématiques, site expert des [[École normale supérieure (France)|Écoles normales supérieures]] et du [[Ministère de l'Éducation nationale (France)|Ministère de l'Éducation nationale]]}} == Annèxas == === Articles connèxes === * [[Foncion iperbolica]] * [[Conica|Conicas]] ** [[Ellipsa]] ** [[Parabòla]] * Conica degenerada[[:en:Degenerate conic|<span class="indicateur-langue" title="Équivalent de l’article « Conique dégénérée » dans une autre langue" ></span>]] === Ligams extèrnes === * {{Fr}} {{Romanas|FERRÉOL}}, Robert; {{Romanas|MANDONNET}}, Jacques; {{Romanas|ESCULIER}}, Alain, [http://www.mathcurve.com/courbes2d/hyperbole/hyperbole.shtml ''Hyperbole'']. * {{Fr}} {{Romanas|HUBAUT}}, Xavier, professor emerit de l'Universitat Liura Brussèlas, [http://xavier.hubaut.info/coursmath/2de/belges.htm ''Les théorèmes belges'']. == Nòtas e referéncias == <div class="reflist references-column-count references-column-count-4" style="column-count: 4; -moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; list-style-type:decimal;"><references></references></div> q6lysk30651hql50fg0hkdm527tmmzz 0 162488 2501076 2378285 2026-05-20T07:32:36Z ~2026-30107-90 63622 /* */ 2501076 wikitext text/x-wiki {{omon|Illa de França (region)}} [[Fichièr:Proposed Blason for Île-de-France.svg|vinheta|110x110px|Escut d'Illa de França]] L''''Illa de França''' (en [[francés]]: ''Île-de-France''), per metafòra nomenada '''Domeni reial''', es una anciana província de [[França]] que desapareguèt a la fin de l'[[Ancian Regim]]. La sieuna [[capitau]] èra [[París]]. {{RegFr}} [[Categoria:Província istorica francesa]] rnad18bj8lldpvl75xa0tq6cs081ohz 0 167397 2501072 2086148 2026-05-20T07:21:53Z ~2026-30107-90 63622 2501072 wikitext text/x-wiki [[File:Artist’s impression of the expected dark matter distribution around the Milky Way.ogv|thumb|Vision d'artista mostrant la distribicion de la matèria escura esperada dins la [[Via Lactèa]] coma un alò blau material a l'entorn de la galaxia.<ref> {{ligam web|data=18 April 2012 |títol=Serious Blow to Dark Matter Theories? |url=http://www.eso.org/public/news/eso1217/ |editor=[[European Southern Observatory]]}}</ref>]] En [[cosmologia]], la '''matèria escura''' (o '''matèria fosca''') es un tipe de [[matèria]] ipotetica, de composicion desconeguda, qu'interagís pas amb la [[radiacion electromagnetica]], mas que la preséncia que se'n pòt inferir a partirr dels efièches gravitacionals sus las [[Galaxia|galaxias.]] Lo primièr a utilizar lo tèrme foguèt lo astrofician [[Fritz Zwicky]] lo [[1933]] (''dark matter''). Aquesta ipotèsi ensaja d'explicar diferentas observacions astronomicas fins ara sens explicacion, coma las anomalias dins la rotacion d'unas galaxias. A partirar de las observacions, s'estima que, s'existís vertadièrament aquesta matèria escura, li caldriá èsser fòrça mai abondenda que la matèria visibla, dirèctament observabla; alara 4% seriá la matèria visibla, 24% seriá matèria escura e lo restant 72% seriá [[Energia sorna|energia escura]], una autra compausanta ipotetica. Mai que mai, la matèria escura poiriá tanben resòlvre unes problèmas del modèl del [[Big Bang|''big bang'']]; seriá clau dins la formacion de las primièras estructuras cosmologicas e poiriá èsser ligada a la [[Supersimetria|supersimetria.]] Ara, lo problèma de la matèria escura e la determinacion de la sa natura es un dels tèmas mai importants en cosmologia e en fisica de las particulas. == Pròva de matèria escura == La matèria escura ne faguèron l'ipotèsi l'astrofisician soís Fritz Zwicky en 1933 alara qu'estimama la massa totala de l'[[amàs de Coma]], un amaàs de galaxias, se basant sul movement de las galaxias mai a l'exterior. Quand comparèt la massa calculada d'aquesta forma amb aquela calculada a partir de las galaxias observadas e lor brilhància, trobèt que la massa 400 còps superiòra a l'esperada. La gravetat de las galaxias visiblas centralas de l'amàs èra tròp pichona per provocar la granda velocitat de las galaxias exterioras, de biais que deuriá i aver mai de massa pertot. === Rotacion galactica === La pròva màger de la matèria escura ven de l'estudi del movement de galaxias e amàs de galaxias. Coma la majoritat son fòrça uniformes, segon lo [[teorema del virial]], l'energia cinetica totala deu èsser egala a la mitat de l'energia potenciala gravitacionala de ligam entre las estelas de la galàxia. Per contra, experimentalament se tròba que l'energia cinetica es fòrça superiòra. En d'autres mots, las galaxias se mòvon fòrça mai rapid de çò que se deuriá se mòure segon la massa observada. La biais mai simpla d'explicar aquesta contradiccion es supausar que la massa visibla es solament una partida de la massa totala. Las corbas de rotacion de las galaxias (que nos donan la velocitat orbitala en foncion de la distància al centre de la galàxia) coincidisson pas amb las observacions. === Formacion d'estructuras === Per explicar l'estructura a grand escala de l'univèrs, fòrça matèria non barionica es necessària (es a dire, diderents protons, neutrons e d'autras particulas pesucas instablas). Segon los modèls cosmologics, la matèria barionica ordinària prengava tròp de temperatura e pression per poder començar a formar d'estructuras coma las estelas. Una possibla solucion es de supausar qu'i a de grandas quantitats de matèria non barionica, e de simulacions realizadas amb aquesta ipotèsi confirman qu'es coerent amb l'estructura actuala de l'univèrs. Evidentament, la matèria escura necessària per resòlvre aqueste problèma ne resolveriá tanben l'autre. == Composicion == Un dels problèmas de la matèria escura es descobrir de que es formada: es una matèria normala que simplament pas podèm observar? O es matèria formada de particulas fins ara desconegudas? Dins aqueste darrièr cas, cossí s'encastrarián aquestas particulas dins los modèls actuals de constitucion de la matèria? foguèron prepausats de diferentas possibilitats per explicar la composicion de la matèria escura, que podèm resumir en tres grands blòcs (prenent en compte que se pòt donar totes tres de biais simultanèu): * '''Matèria escura cauda.''' Consistiriá en particulas leugièras que se desplaçarián a de velocitats [[Teoria de la relativitat|relativistas]]. Lo [[neutrino]] es una partícula amb aquestas caracteristicas; mas, malgrat qu'a una [[massa]] interagís pas aisidament amb las autras partícules, los calculs indican que la [[massa]] totala de neutrinos poiriá solament representar una partida fòrça pichona de la matèria escura. D'un autre costat, tanpauc pòdon constituir la solucion del problèma de la formacion d'estructuras. * '''Matèria escura freda.''' Consistiriá en de particulas mai pesucas, mas que se desplaçarián pas a de velocitats [[Teoria de la Relativitat|relativistat.]] Aquestas particulas son solament ipoteticas e segon diferentas suposicions poirián èsser los [[Axion|axions]], las partícules massissas d'interaccion fòrta o SIMP (''strongly interacting massive particles''), o las particulas massissas fèblament interactivas o WIMP (''weakly interacting massive particles''), entre que se tròba lo [[neutralino]]. Aquestas diferentas particulas, que fan pas partit pas del [[Model estàndard de física de partícules|modèl estandard]], apareisson en diferents modèls teorics que prenon en consideracion la [[Supersimetria|supersimetria.]] Malgrat que l'opcion de la matèria escura freda es la mai acceptada a l'ora d'ara, i a pas de pròvas experimentalas e los modèls teorics son pauc segurs. * '''Matèria escura barionica.''' Seriá matèria escura formada de matèria normala, mas qu'emet fòrça pauc de radiacion. Las grandas massas, coma los [[Trauc negre|traucs negres]] galactics, demoran exclusidas, que se pòdon detectar per d'autres mejans. Las possibilitats que demoran son las [[Nana bruna|nanas brunas]] o las acumulacions interstellaras d'elements pesucs, nomenats ''objèctes de'' alò ''massis e compactes'', o MACHO (massive compact ''[[Halo galàctic|halo]]'' objects). Malgrat qu'aqueles objèctes pòdon contribuir de segur a la quantitat observada de matèria escura, se considèra a l'ora d'ara que ne representarián solament una partida fòrça pichona. == Referéncias == {{reflist}} == Articles ligats == * [[Galaxia escura]]. [[Categoria:Astrofisica]] [[Categoria:Cosmologia]] [[Categoria:Matèria]] 8151hjqbil0rvow0kva89oglgdr2a7w 0 191861 2501061 2415260 2026-05-20T03:09:01Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Joan de las Olèiras]] 2501061 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Joan de las Olèiras]] 3ksohf1u1k7khsa9mttjcmj02ep3lk8 0 191914 2501062 2415262 2026-05-20T03:09:11Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Júria de Copelh]] 2501062 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Júria de Copelh]] 3lzvp4udjm06myitbjik8qxs6q09snh 0 191915 2501063 2377746 2026-05-20T03:09:21Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Jurian la Ginèsta]] 2501063 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Jurian la Ginèsta]] g5xpmm360i3au0id70euoz0a354u4y8 0 194845 2501064 2414012 2026-05-20T03:09:31Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Joan de las Olèiras]] 2501064 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Joan de las Olèiras]] 3ksohf1u1k7khsa9mttjcmj02ep3lk8 0 194848 2501065 2414023 2026-05-20T03:09:41Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Júria de Copelh]] 2501065 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Júria de Copelh]] 3lzvp4udjm06myitbjik8qxs6q09snh 0 197284 2501055 2470654 2026-05-19T18:37:41Z Zafer 21744 Photo changed 2501055 wikitext text/x-wiki [[File:Jean Patry 9 Galatasaray MV TMVL 20260424 (4) (cropped).jpg|thumb|Jean Patry en 2026.]] '''Jean Patry''' (n. a [[Montpelhièr]] lo 27 de decembre de [[1996]]) es un [[voleibòl|voleibòlaire]] professional [[Occitans|occitan]] que jòga al [[Galatasaray (Voleibòl)|Galatasaray]]. Als [[Jòcs Olimpics d'estiu de 2020|jòcs olimpics de Tòquio]] e de [[Jòcs Olimpics d'estiu de 2024|París]], se ganha la medalha d’aur amb l’equipa de França. {{O|Patry }} {{nais|1996}} [[Categoria:Naissença a Montpelhièr]] [[Categoria:Voleibòl]] [[Categoria:Jogaire occitan de voleibòl]] o6x2iwd2vg740j8a2sofwrma4mjc30f 0 200122 2501078 2491124 2026-05-20T07:35:07Z ~2026-30107-90 63622 /* Titulatura */ 2501078 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Guilhèm V''' (nascut '''Guillaume Jean Joseph Marie'''; 11 novembre de 1981) es lo detzen grand duc de Luxemborg, lo tresen de l'ostal de Borbon. Es l'ainat del grand duc [[Enric de Luxemborg|Enric]] e de la grand duquessa María Teresa. Succediguèt al paire lo 3 d'octobre de 2025. == Titulatura == * '''11''' '''de novembre de 1981 - 18 de décembre de 2000''': ''Son Altesa Reiala'' Guilhèm de Nassau, prince de Luxemborg, prince de Nassau e de Borbon-Parma ''(per naissença)''; * '''3''' '''d'octobre de 2025''': ''Son Altesa Reiala'' lo grand duc de Luxemborg, duc de Nassau, prince de Borbon-Parma. {{Clr}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Enric de Luxemborg|Enric]]|aprèp= cap |nom=[[Fichièr:Arms of Guillaume, hereditary grand duke of Luxembourg.svg|60px]] <br />[[Lista dels grands ducs de Luxemborg|Grand duc de Luxemborg]] <br />[[5 d'octobre]] de [[2025]]-}} [[Categoria:Grand oficièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Borbons de Parma]] [[Categoria:Grand Duc de Luxemborg]] {{nais|1981}} sykwptvd9jstw094sti5hqn1ue1rtai 0 201112 2501026 2499917 2026-05-19T13:33:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501026 wikitext text/x-wiki '''Johannès Plantadis''', nascut lo 12 de genièr del 1864 e mòrt a [[Tula]] lo 23 de febrièr del 1922 a [[París]], es un [[Arqueologia|arqueològ]], folclorista, [[istorian]] e [[jornalista]] occitan . Es un dels iniciators de la renaissença culturala e lingüistica del [[Lemosin (region)|Lemosin]]. == Biografia == Jean Frédéric (conegut coma Johannès) Plantadis nasquèt a Tula dins una anciana familha Plantadis del departament de la Corresa, amb d'originas alunhadas dins lo Comtat de la Marcha. Foguèt un membre fondator de la colleccion Plantadis (vejatz los [[Archius Departamentals de la Corresa]]) e una figura màger del movement del [[Felibritge]] de Lemosin (1918). Dirigiguèt la « Societat dels Lemosins a París » e escriguèt per de revistas coma « L'écho de La Corrèze » e « La Ruche ». Venguèt tanben redactor de la revista « [[Lemouzi]] ». Es dins aquela revista, jol pseudonim Jean Dutrech, que prenguèt posicion en 1897 contra l'introduccion de l'acordeon dins la region de Corresa (Lemouzi, genièr del 1897, pàgs. 198-199; Françoise Etay, "Le violon traditionnel en Limousin," Universitat de París Sobonne, 1983). Plantadis critiquèt l'acordeon per aver "parcialament caçat los bons ancians instruments." Pasmens, la Corresa vendriá finalament una de las patrias de l'acordeon. == Publicacions == Johannès Plantadis es l'autor d'un fòrt grand nombre d'obratges e d'articles consacrats l'istòria e a las tradicions popularas del Lemosin. * ''La Chanson populaire en Limousin'', 1898. * ''Les Noms révolutionnaires des communes du Limousin et des départements limitrophes'', 1898. * ''Mirabeau limousin'', 1899. *''Antoine-Guillaume Delmas, premier général d'avant-garde de la République (1768 - 1813)", 1904. *''Chansons populaires du Limousin'', en collaboration avec Léon Branchet, in ''Recueil de chants populaires de France'', 1905, publicat per la [[Schola Cantorum de Paris]]. *''L'Aubraille'', publicat dins [[Lemouzi]], en 1907 * ''Tulle pendant l'année terrible (1870)'', 1909. Publicat dins la revista Lemouzi. * ''La vie d'un gentilhomme limousin à Saint-Domingue à la fin du XVIII{{e}} siècle'', 1912. *''Histoire de Tulle, des origines à nos jours'', 1913, prefaci d'[[Edmond Perrier]]. * ''Les Conventionnels [[Jacques Brival|Brival]] et [[Antoine-Joseph Lanot|Lanot]], députés de la Corrèze'', 1912 à 1919. * ''Poésies populaires du Limousin'', 1914 - 1921, publicat dins ''Lemouzi'', en collaboratcion amb Léon Branchet e Jean-Baptiste Chèze. == Referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * {{Article|prenom1=René|nom de familha1=Fage|títol=Johannès Plantadis (1864-1922)|periodic=Revue des Études Anciennes|volume=24|nombre=2|paginas=155–155|data=1922|readre online=https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1922_num_24_2_2210|accessed=2025-01-23}} === Articles ligats === * [[Robert Joudoux]] * [[Familha Plantadis]] * [[Lemosins de París]] === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20111017115352/http://www.archives.cg19.fr/recherche/serie/id/572 Collection Plantadis, Archius departamentals de Corresa] {{DEFAULTSORT:Plantadis, Johannes}} [[Category:Membre de la Societat del Felibritge de París]] [[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Cultura en Lemosin]] [[Categoria:Majoral del Felibritge]] [[Categoria:Istòria de Corresa]] [[Categoria:Naissença en genièr de 1864]] [[Categoria:Mòrt en febrièr de 1922]] [[Categoria:Naissença a Tula]] [[Categoria:Istorian occitan del sègle XX]] [[Categoria:Jornalista occitan]] del segle XX]] [[Categoria:Etnològ occitan]] [[Categoria:Mòrt a l'edat de 58 ans]] bt7uo3l39xbvz82otfi96m5whc4zcut 0 201204 2501028 2026-05-19T14:22:42Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Jan de las Olèiras]] cap a [[Sent Joan de las Olèiras]] 2501028 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Joan de las Olèiras]] 3ksohf1u1k7khsa9mttjcmj02ep3lk8 0 201205 2501036 2026-05-19T15:09:13Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Júrian de Copelh]] cap a [[Sent Júria de Copelh]] 2501036 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Júria de Copelh]] 3lzvp4udjm06myitbjik8qxs6q09snh 0 201206 2501041 2026-05-19T15:25:25Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Jurian]] cap a [[Sent Jurian la Ginèsta]] 2501041 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Jurian la Ginèsta]] g5xpmm360i3au0id70euoz0a354u4y8