Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 9176 2501080 2487480 2026-05-20T12:37:24Z ~2026-30258-17 63624 2501080 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} La '''Region de Múrcia''' ({{AFI-oc|ˈmyrsjɑ, -sja|AFI}}; oficialament ''Región de Murcia'',<ref>{{Ref-web|url=https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1982-15031|títol=Ley Orgánica 4/1982, de 9 de junio, de Estatuto de Autonomía para la Región de Murcia. Art. 1, punto 2: «La Comunidad Autónoma, que se denomina Región de Murcia, asume el Gobierno y la Administración autónomos de la provincia de Murcia.»|òbra=[[Bulletin Oficial de l'Estat]]|cognòm=[[Rei d'Espanha|Jefatura del Estado]]}}</ref> {{AFI|/ˈmurθja/|lenga=es}}), mai simplament '''Múrcia''', es una [[Comunautats autonòmas d'Espanha|comunautat autonòma]] [[espanhòla]] uniprovinciala, situada dins lo sud-est de la [[peninsula Iberica]], limitròfa d'[[Andalosia]], [[Castelha-La Mancha]] e la [[Comunautat autonòma de Valéncia|Comunautat Valenciana]]. La capitala n'es la [[Múrcia|ciutat eponima]], sèti de l'administracion regionala, fòra de l'Assemblada Regionala situada a [[Cartagena (Espanha)|Cartagena]]. Un terç de la populacion totala viu a [[Múrcia]], e la region es la principala productora de frucha, legums e flors d'Euròpa. A daus vinhaus importants rasis los [[municipi]]s de Bullas, Yecla e Jumilla qu'an una denominacion d'origina protegida. Son [[clima]] es chaud e son territòri es semiarid quasi de pertot; despiech d'aquò, son agricultura es tradicionalament d'irrigacion. Lo punt culminant de la Region de Múrcia es lo pueg de Revolcadores ({{unitat|2001|m}}) a Mortella. == Geografia fisica == === Orografia === La Region se situa a l'extremitat orientala de las Cordilheras Beticas e es influenciada per son orografia. 'Quelas cordilheras es formada per las cordilheras Prebetica, Subbetica e la Penibetica (dau nòrd au sud). [[Imatge:Macizo de Revolcadores, Moratalla, Murcia, España, cara sur, desde poco antes de Cañada de la Cruz.jpg|thumb|right|400px|Fàcia sud dau massís de Revolcadores]] Tradicionalament se considera que lo pueg de Revolcadores qu'aparten au massís dau mesme nom, es lo punt culminant de la Region de Múrcia emb 2027&nbsp;m ; mas dins las mesuras de las darrieras mapas dau SNIG (Servici Nacionau d'Informacion Geografic d'Espanha) lo pueg de Revolcadores figura emb 1999&nbsp;m e una cima dau mesme massís, un pauc mai au nòrd, es pus elevada: Los Obispos (Los Evesques) emb 2015&nbsp;m d'altitud. Quasi 27% dau territòri murcian correspond au releu montanhós, 38% a de las deprecions entre las montanhas e a daus vaus e 35% a de las planas. === Climatologia === [[Imatge:Murcia Sat.jpg|thumb|150px|right|Vista per satellit de la Region de Múrcia]] La Region de Múrcia a un [[clima mediterraneu]] de tipe [[semiarid]], emb daus iverns doç ({{unitat|11|°C}} de mejana en [[decembre]] e [[genier]]) e daus estius chauds (emb daus maxima de {{unitat|40|°C}}). La [[temperatura]] annuala mejana es de {{unitat|18|°C}}. Emb de las precipitacions de 300 a {{unitat|350|mm}} per an, la region a entre 120 e 150 jorns per an ente lo ciau es totalament esnautat. [[Abriu]] e [[octòbre]] son los mes emb lo mai de precipitacions. La distància entre la mar e lo releu fai qu'existís 'na diferéncia termica entre la còsta e l'interior, subretot en ivern. 'Laidonc qu'en lo litorau las temperaturas son rarament en dessós de {{unitat|10|°C}}, dins las comarcas de l'interior despassan pas los {{unitat|6|°C}} e lors precipitacions son pus importantas (d'aicinta {{unitat|600|mm}}). La vila de [[Múrcia]] a lo recòrd de temperatura dau [[segle XX]] en Espanha : {{unitat|47.2|°C}} lo [[4 de julhet]] de [[1994]]. L'ivern de [[2005]] fuguet lo pus freg dempuei un brave temps e i a 'gut de las neus sus lo litorau murcian [https://web.archive.org/web/20051223050436/http://www1.laverdad.es/interactivo/imagenes_galerias/nevadacostaene05/imagenes.htm]. === Idrografia === [[Imatge:Murcia - Puente Viejo.jpg|thumb|Riu Segura quand passa lo pont vielh de la capitala murciana.]] Lo raseu idrografic de la Region es fach dau riu [[Segura (riu)|Segura]] e de sos [[afluent]]s: * [[Riu Mundo]] (que nais a [[Albacete]]), es lo que li pòrta lo mai de debit. * [[Riu Alhárabe]] e son afluent, lo [[Benamor]]. * [[Riu Mula]]. * Riu [[Guadalentín]], Sangonera o Reguerón (que nais denaut de [[Lorca]], [[Múrcia]]). [[Imatge:Cartagena, Mar Menor, i Cap de Pals (foto satèl·lit).jpg|left|thumb|Vista per satellit de la Mar Menora]] Demai dins la region òm tròba l'estanh naturau lo mai grand d'Espanha : la laguna de la [[Mar Menora]]. Es una [[laguna]] d'aiga salada, situada rasis la [[Mar Mediterranèa]]. Sas caracteristicas especialas [[ecologica]]s e naturalas fan de la Mar Menora un luòc naturau unic e l'estanh d'aiga salada lo mai grand d'[[Euròpa]]. De forma semicirculara, es separat de la Mar Mediterranèa per 'na franja de sable de {{unitat|22|km}} de long e entre 100 e {{unitat|1200|m}} d'ample, apelada [[La Manja de la Mar Menora]]. La laguna fuguet designada per las [[Nacions Unidas]] coma [[Zona Especialament Protegida d'Importància per la Mediterranea]]. Son litorau compta {{unitat|73|km}} de còsta ente se succedisson plajas d'aigas lindas e pauc prundas (la prundor maximala es pas superiora a {{unitat|7|m}}), e {{unitat|170|km²}} de superficia. == Istòria == == Demografia == == Organizacion territoriala == La region de Múrcia es devesida en 45 [[municipi]]s. Mai d'un [[municipi]] fai mai de 1000&nbsp;km²: per la superfícia, Lorca (1676&nbsp;km²) es lo segond [[municipi]] d'[[Espanha]] après Cáceres, en [[Extremadura]]. Entau, la division daus [[municipi]]s en pedanias es comuna. Lo municipi de Múrcia a 54 pedanias, dont beucòp son pus pobladas que los municipis de l'interior de la Peninsula Iberica. Lo municipi de [[Cartagena (Espanha)|Cartagena]] se devesís pas en pedanias mas en 24 deputacions. == Govèrn e administracion == == Cultura == === Gastronomia === === Musica === === Universitat === === Lengas === Lo [[castelhan]] o [[espanhòu]] es la lenga oficiala. Al nòrd-èst (dins lo [[Carxe]]) se parla [[catalan]] ([[valencian]]) mas a pas cap de reconeissença oficiala. == Festas == == Torisme == == Ligams extèrnes == [http://www.carm.es Pagina oficiala de la Comunautat Autonòma de la Region de Múrcia] == Veire tanben == {{Províncias d'Espanha}} {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} [[Categoria:Region de Múrcia|*]] rfypn2kv0qr7leua5a3wiwd5wifmvls 0 17569 2501083 2501069 2026-05-20T15:17:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Calcul de l'aira */ 2501083 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). === Airas de figuras dens l'espaci === == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] ewrkap9ds52f1r2mtue01lyaudvhyfx 2501084 2501083 2026-05-20T15:24:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Airas de figuras dens l'espaci */ 2501084 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). === Airas de figuras dens l'espaci === == Aplicacions == == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] aok0lq05r8d5ku0ytin6smymgp4l684 2501085 2501084 2026-05-20T15:42:26Z Nicolas Eynaud 6858 /* Aplicacions */ 2501085 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). === Airas de figuras dens l'espaci === == Aplicacions == La mesura de las airas intervien en [[geografia]] e en [[cartografia]] tà qüantificar l'estenduda deus territòris, deus [[ocean]]s, deus [[lac]]s o de las [[seuva]]s. En efèit, la superficia deus país, de las regions administrativas o de las airas protegidas es ua data fondamentau en [[geopolitica]], en [[demografia]] e en [[ecologia]]. Dens aqueths domenis, la [[cartografia]] pausa problèmas especifics ligats a la representacion sus un plan de la susfàcia esferica de la [[Tèrra]]. == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] qiv86yuho65c0t6gxjhke52gx2pe7wk 2501086 2501085 2026-05-20T15:47:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Aplicacions */ 2501086 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). === Airas de figuras dens l'espaci === == Aplicacions == La mesura de las airas intervien en [[geografia]] e en [[cartografia]] tà qüantificar l'estenduda deus territòris, deus [[ocean]]s, deus [[lac]]s o de las [[seuva]]s. En efèit, la superficia deus país, de las regions administrativas o de las airas protegidas es ua data fondamentau en [[geopolitica]], en [[demografia]] e en [[ecologia]]. Dens aqueths domenis, la [[cartografia]] pausa problèmas especifics ligats a la representacion sus un plan de la susfàcia esferica de la [[Tèrra]]. Dens las disciplinas [[tecnica|tecnicas]] ligadas a l'[[engenhariá|engenheria]], en particular en [[arquitectura]] e en urbanisme, lo calcul de las airas es egaument omnipresent (susfàcia abitabla d'un lotjament, empresa au sòu d'un bastiment, susfàcia de vias, superficia d'ua parcèla, etc.). Aqueras mesuras an ua valor juridica e economica dirècta, sustot dens lo calcul deus loguèrs, de las taxas fonsièras o de las autorizacions de bastir. == Voses connèxas == * [[Lista dels païses per superfícia]] * [[Superfícia (omonimia)]] * [[Superfícia especifica]] [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] c5qdaoav6zlga73d7m2rri7f0n2f4sl 2501087 2501086 2026-05-20T15:49:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Voses connèxas */ 2501087 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). === Airas de figuras dens l'espaci === == Aplicacions == La mesura de las airas intervien en [[geografia]] e en [[cartografia]] tà qüantificar l'estenduda deus territòris, deus [[ocean]]s, deus [[lac]]s o de las [[seuva]]s. En efèit, la superficia deus país, de las regions administrativas o de las airas protegidas es ua data fondamentau en [[geopolitica]], en [[demografia]] e en [[ecologia]]. Dens aqueths domenis, la [[cartografia]] pausa problèmas especifics ligats a la representacion sus un plan de la susfàcia esferica de la [[Tèrra]]. Dens las disciplinas [[tecnica|tecnicas]] ligadas a l'[[engenhariá|engenheria]], en particular en [[arquitectura]] e en urbanisme, lo calcul de las airas es egaument omnipresent (susfàcia abitabla d'un lotjament, empresa au sòu d'un bastiment, susfàcia de vias, superficia d'ua parcèla, etc.). Aqueras mesuras an ua valor juridica e economica dirècta, sustot dens lo calcul deus loguèrs, de las taxas fonsièras o de las autorizacions de bastir. == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Integrala]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] 5b72cnqvwfu6a4opxtiu3jakf9h00ld 2501089 2501087 2026-05-20T17:05:20Z Nicolas Eynaud 6858 /* Aplicacions */ 2501089 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). === Airas de figuras dens l'espaci === == Aplicacions == La mesura de las airas intervien en [[geografia]] e en [[cartografia]] tà qüantificar l'estenduda deus territòris, deus [[ocean]]s, deus [[lac]]s o de las [[seuva]]s. En efèit, la superficia deus país, de las regions administrativas o de las airas protegidas es ua data fondamentau en [[geopolitica]], en [[demografia]] e en [[ecologia]]. Dens aqueths domenis, la [[cartografia]] pausa problèmas especifics ligats a la representacion sus un plan de la susfàcia esferica de la [[Tèrra]]. Dens las disciplinas [[tecnica|tecnicas]] ligadas a l'[[engenhariá|engenheria]], en particular en [[arquitectura]] e en urbanisme, lo calcul de las airas es egaument omnipresent (susfàcia abitabla d'un lotjament, empresa au sòu d'un bastiment, susfàcia de vias, superficia d'ua parcèla, etc.). Aqueras mesuras an ua valor juridica e economica dirècta, sustot dens lo calcul deus loguèrs, de las taxas fonsièras o de las autorizacions de bastir. Au nivèu [[sciéncia|scientific]], la nocion d'aira intervien dens de contèxtes nombrós. Per exemple, en [[biologia]], la susfàcia foliara condiciona la [[fotosintèsi]] e la susfàcia corporau deus animaus jòga un ròtle centrau dens los escambis termics. Aute exemple, en [[fisica]] e en [[quimia]], la susfàcia especifica d'un materiau es un paramètre determinant tà las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] eterogenèas, la [[catalisi]] o l'[[absorcion]]. == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Integrala]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] g8jz4d3608t2s9ggczbef3scsqroxgk 2501092 2501089 2026-05-20T18:14:31Z Nicolas Eynaud 6858 /* Airas de figuras planas */ 2501092 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === * [[Rectangle]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Parallelograma]]: <math>A = bh</math> (la mesura de la basa <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Carrat (geometria)|Carrat]]: <math>A = l \cdot l = l^2</math> (la mesura del costat <math>l</math>). * [[Lausange]]: <math>A = \frac{d_1 d_2}{h}</math> (la mesura de diagonala màger <math>d_1</math> e la mesura de diagonala menora <math>d_2</math>) * [[Triangle]]: <math>A = \frac{b h}{2}</math> (la mesura de la longor <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Trapèzi]]: <math>A = \frac{(B + b) h}{2}</math> (la mesura de la basa màger <math>B</math>, la mesura de la basa menora <math>b</math> e la mesura de la nautor <math>h</math>). * [[Disc]]: <math>A = \pi r^2</math> (la mesura del rai <math>r</math>). * [[Ellipsa]]: <math>A = \pi a b</math> (las mesuras de las longors <math>a</math> e <math>b</math>). {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Airas de figuras planas ! style="width:150px" | Figura ! style="width:200px" | Esquèma ! style="width:200px" | Formula |- | [[Carrat (geometria)|Carrat]] | [[Fichièr:Aira - Carrat.png|100px]] | <math>A = l^2</math> <br> <small>''l'' : costat</small> |- | [[Rectangle]] | [[Fichièr:Aira - Rectangle.png|100px]] | <math>A = b \times h</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Parallelograma]] | [[Fichièr:Aira - Parallelograma.png|100px]] | <math>A = b \times h</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Lausange]] | [[Fichièr:Aira - Lausange.png|100px]] | <math>A = \frac{d_1 \times d_2}{2}</math> <br> <small>''d₁'' : diagonala majora, ''d₂'' : diagonala menora</small> |- | [[Trapèzi]] | [[Fichièr:Aira - Trapèzi.png|100px]] | <math>A = \frac{(B + b) \times h}{2}</math> <br> <small>''B'' : basa majora, ''b'' : basa menora, ''h'' : hautor</small> |- | [[Triangle]] | [[Fichièr:Aira - Triangle.png|100px]] | <math>A = \frac{b \times h}{2}</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Triangle eqüilaterau]] | [[Fichièr:Aira - Triangle eqüilaterau.png|100px]] | <math>A = \frac{\sqrt{3}}{4} l^2</math> <br> <small>''l'' : costat</small> |- | [[Disc]] | [[Fichièr:Aira - Disc.png|100px]] | <math>A = \pi r^2</math> <br> <small>''r'' : rai</small> |- | [[Corona circulara]] | [[Fichièr:Aira - Anèu.png|100px]] | <math>A = \pi (R^2 - r^2)</math> <br> <small>''R'' : rai exterior, ''r'' : rai interior</small> |- | [[Sector angulara]] | [[Fichièr:Aira - Sector angular.png|100px]] | <math>A = \frac{\theta r^2}{2}</math> <br> <small>''r'' : rai, ''θ'' : angle (en radians)</small> |- | [[Ellipsa]] | [[Fichièr:Aira - Ellipsa.png|100px]] | <math>A = \pi a b</math> <br> <small>''a'' : mieg-èish major, ''b'' : mieg-èish menor</small> |} === Airas de figuras dens l'espaci === == Aplicacions == La mesura de las airas intervien en [[geografia]] e en [[cartografia]] tà qüantificar l'estenduda deus territòris, deus [[ocean]]s, deus [[lac]]s o de las [[seuva]]s. En efèit, la superficia deus país, de las regions administrativas o de las airas protegidas es ua data fondamentau en [[geopolitica]], en [[demografia]] e en [[ecologia]]. Dens aqueths domenis, la [[cartografia]] pausa problèmas especifics ligats a la representacion sus un plan de la susfàcia esferica de la [[Tèrra]]. Dens las disciplinas [[tecnica|tecnicas]] ligadas a l'[[engenhariá|engenheria]], en particular en [[arquitectura]] e en urbanisme, lo calcul de las airas es egaument omnipresent (susfàcia abitabla d'un lotjament, empresa au sòu d'un bastiment, susfàcia de vias, superficia d'ua parcèla, etc.). Aqueras mesuras an ua valor juridica e economica dirècta, sustot dens lo calcul deus loguèrs, de las taxas fonsièras o de las autorizacions de bastir. Au nivèu [[sciéncia|scientific]], la nocion d'aira intervien dens de contèxtes nombrós. Per exemple, en [[biologia]], la susfàcia foliara condiciona la [[fotosintèsi]] e la susfàcia corporau deus animaus jòga un ròtle centrau dens los escambis termics. Aute exemple, en [[fisica]] e en [[quimia]], la susfàcia especifica d'un materiau es un paramètre determinant tà las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] eterogenèas, la [[catalisi]] o l'[[absorcion]]. == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Integrala]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] gqgwa6rvmk3iycdvv8kg7cb0w9l8dxv 2501093 2501092 2026-05-20T18:14:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* Airas de figuras planas */ 2501093 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Airas de figuras planas ! style="width:150px" | Figura ! style="width:200px" | Esquèma ! style="width:200px" | Formula |- | [[Carrat (geometria)|Carrat]] | [[Fichièr:Aira - Carrat.png|100px]] | <math>A = l^2</math> <br> <small>''l'' : costat</small> |- | [[Rectangle]] | [[Fichièr:Aira - Rectangle.png|100px]] | <math>A = b \times h</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Parallelograma]] | [[Fichièr:Aira - Parallelograma.png|100px]] | <math>A = b \times h</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Lausange]] | [[Fichièr:Aira - Lausange.png|100px]] | <math>A = \frac{d_1 \times d_2}{2}</math> <br> <small>''d₁'' : diagonala majora, ''d₂'' : diagonala menora</small> |- | [[Trapèzi]] | [[Fichièr:Aira - Trapèzi.png|100px]] | <math>A = \frac{(B + b) \times h}{2}</math> <br> <small>''B'' : basa majora, ''b'' : basa menora, ''h'' : hautor</small> |- | [[Triangle]] | [[Fichièr:Aira - Triangle.png|100px]] | <math>A = \frac{b \times h}{2}</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Triangle eqüilaterau]] | [[Fichièr:Aira - Triangle eqüilaterau.png|100px]] | <math>A = \frac{\sqrt{3}}{4} l^2</math> <br> <small>''l'' : costat</small> |- | [[Disc]] | [[Fichièr:Aira - Disc.png|100px]] | <math>A = \pi r^2</math> <br> <small>''r'' : rai</small> |- | [[Corona circulara]] | [[Fichièr:Aira - Anèu.png|100px]] | <math>A = \pi (R^2 - r^2)</math> <br> <small>''R'' : rai exterior, ''r'' : rai interior</small> |- | [[Sector angulara]] | [[Fichièr:Aira - Sector angular.png|100px]] | <math>A = \frac{\theta r^2}{2}</math> <br> <small>''r'' : rai, ''θ'' : angle (en radians)</small> |- | [[Ellipsa]] | [[Fichièr:Aira - Ellipsa.png|100px]] | <math>A = \pi a b</math> <br> <small>''a'' : mieg-èish major, ''b'' : mieg-èish menor</small> |} === Airas de figuras dens l'espaci === == Aplicacions == La mesura de las airas intervien en [[geografia]] e en [[cartografia]] tà qüantificar l'estenduda deus territòris, deus [[ocean]]s, deus [[lac]]s o de las [[seuva]]s. En efèit, la superficia deus país, de las regions administrativas o de las airas protegidas es ua data fondamentau en [[geopolitica]], en [[demografia]] e en [[ecologia]]. Dens aqueths domenis, la [[cartografia]] pausa problèmas especifics ligats a la representacion sus un plan de la susfàcia esferica de la [[Tèrra]]. Dens las disciplinas [[tecnica|tecnicas]] ligadas a l'[[engenhariá|engenheria]], en particular en [[arquitectura]] e en urbanisme, lo calcul de las airas es egaument omnipresent (susfàcia abitabla d'un lotjament, empresa au sòu d'un bastiment, susfàcia de vias, superficia d'ua parcèla, etc.). Aqueras mesuras an ua valor juridica e economica dirècta, sustot dens lo calcul deus loguèrs, de las taxas fonsièras o de las autorizacions de bastir. Au nivèu [[sciéncia|scientific]], la nocion d'aira intervien dens de contèxtes nombrós. Per exemple, en [[biologia]], la susfàcia foliara condiciona la [[fotosintèsi]] e la susfàcia corporau deus animaus jòga un ròtle centrau dens los escambis termics. Aute exemple, en [[fisica]] e en [[quimia]], la susfàcia especifica d'un materiau es un paramètre determinant tà las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] eterogenèas, la [[catalisi]] o l'[[absorcion]]. == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Integrala]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] g33r0x0s8nqgaazm7fve6eczfkm5eeb 2501094 2501093 2026-05-20T18:15:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* Airas de figuras planas */ 2501094 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Airas de figuras planas ! style="width:150px" | Figura ! style="width:200px" | Esquèma ! style="width:200px" | Formula |- | [[Carrat (geometria)|Carrat]] | [[Fichièr:Aira - Carrat.png|200px]] | <math>A = l^2</math> <br> <small>''l'' : costat</small> |- | [[Rectangle]] | [[Fichièr:Aira - Rectangle.png|200px]] | <math>A = b \times h</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Parallelograma]] | [[Fichièr:Aira - Parallelograma.png|200px]] | <math>A = b \times h</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Lausange]] | [[Fichièr:Aira - Lausange.png|200px]] | <math>A = \frac{d_1 \times d_2}{2}</math> <br> <small>''d₁'' : diagonala majora, ''d₂'' : diagonala menora</small> |- | [[Trapèzi]] | [[Fichièr:Aira - Trapèzi.png|200px]] | <math>A = \frac{(B + b) \times h}{2}</math> <br> <small>''B'' : basa majora, ''b'' : basa menora, ''h'' : hautor</small> |- | [[Triangle]] | [[Fichièr:Aira - Triangle.png|200px]] | <math>A = \frac{b \times h}{2}</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Triangle eqüilaterau]] | [[Fichièr:Aira - Triangle eqüilaterau.png|200px]] | <math>A = \frac{\sqrt{3}}{4} l^2</math> <br> <small>''l'' : costat</small> |- | [[Disc]] | [[Fichièr:Aira - Disc.png|200px]] | <math>A = \pi r^2</math> <br> <small>''r'' : rai</small> |- | [[Corona circulara]] | [[Fichièr:Aira - Anèu.png|200px]] | <math>A = \pi (R^2 - r^2)</math> <br> <small>''R'' : rai exterior, ''r'' : rai interior</small> |- | [[Sector angulara]] | [[Fichièr:Aira - Sector angular.png|200px]] | <math>A = \frac{\theta r^2}{2}</math> <br> <small>''r'' : rai, ''θ'' : angle (en radians)</small> |- | [[Ellipsa]] | [[Fichièr:Aira - Ellipsa.png|200px]] | <math>A = \pi a b</math> <br> <small>''a'' : mieg-èish major, ''b'' : mieg-èish menor</small> |} === Airas de figuras dens l'espaci === == Aplicacions == La mesura de las airas intervien en [[geografia]] e en [[cartografia]] tà qüantificar l'estenduda deus territòris, deus [[ocean]]s, deus [[lac]]s o de las [[seuva]]s. En efèit, la superficia deus país, de las regions administrativas o de las airas protegidas es ua data fondamentau en [[geopolitica]], en [[demografia]] e en [[ecologia]]. Dens aqueths domenis, la [[cartografia]] pausa problèmas especifics ligats a la representacion sus un plan de la susfàcia esferica de la [[Tèrra]]. Dens las disciplinas [[tecnica|tecnicas]] ligadas a l'[[engenhariá|engenheria]], en particular en [[arquitectura]] e en urbanisme, lo calcul de las airas es egaument omnipresent (susfàcia abitabla d'un lotjament, empresa au sòu d'un bastiment, susfàcia de vias, superficia d'ua parcèla, etc.). Aqueras mesuras an ua valor juridica e economica dirècta, sustot dens lo calcul deus loguèrs, de las taxas fonsièras o de las autorizacions de bastir. Au nivèu [[sciéncia|scientific]], la nocion d'aira intervien dens de contèxtes nombrós. Per exemple, en [[biologia]], la susfàcia foliara condiciona la [[fotosintèsi]] e la susfàcia corporau deus animaus jòga un ròtle centrau dens los escambis termics. Aute exemple, en [[fisica]] e en [[quimia]], la susfàcia especifica d'un materiau es un paramètre determinant tà las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] eterogenèas, la [[catalisi]] o l'[[absorcion]]. == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Integrala]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] qa0is3xqayytemx31pdjou3un1rpub1 2501095 2501094 2026-05-20T18:17:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Airas de figuras planas */ 2501095 wikitext text/x-wiki {{omon|Aira (omonimia)}} {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} L’'''aira''' (del latin: ''area'') es la mesura d'extension d'una region bidimensionala d'un espaci, ossiatz la [[superfícia (matematicas)|superfícia]]. Per precision, se distinguís la region bidimensionala (ensemble de punts) de la siá aira (valor numerica associada a la precedenta). Per [[metonimia]], sovent dins lo lengatge comun, aital coma dins las exposicions scientificas, la paraula '''superfícia''' es un sinonim de l'aira. == Istòria == Segon las [[coneissença|coneishenças]] actualas, los prumèrs metòdes de calcul d'aira son apareishuts pendent l'[[Antiquitat]], en [[Egipte Antic|Egipte]] e en [[Mesopotamia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 13-18.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 18-22.</ref>. Èran motivats per besonhs practics com lo calcul de l'[[impòst]], lo partatge de tèrras o la construccion de bastiments. Los [[Egipte Antic|Egipcians]] e los [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] coneishèvan formulas aprochadas tad estimar la superficia de figuras simplas com lo [[rectangle]], lo [[triangle]] o lo disc. Lo [[Papirús Rhind|papirus Rhind]], datat deu [[sègle XVI abC]], es un exemple d'aqueths sabers<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marshall Clagett, ''Ancient Egyptian Science, A Source Book. Volume Three : Ancient Egyptian Mathematics'', American Philosophical Society, coll. « Memoirs of the American Philosophical Society », 1999, p. 16.</ref>. Aqueras [[matematicas]] passèn en [[Grècia Antica|Grècia]] au cors deu millenari I abC on estón l'objècte d'ua formalizacion mei rigorosa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 22.</ref>. En particular, [[Eudoxos de Cnidos]] ([[-408|408]]-[[-355|355 abC]]) e [[Arquimèdes]] ([[-287|287]]-[[-212|212 abC]]) desvolopèn lo [[metòde d'exaustion]] qui consisteish a estimar l'aira d'ua figura [[Geometria|geometrica]] complèxa en utilizar ua seguida de [[Poligòn|poligònes]] simples<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 33-34 e 36-37.</ref>. Atau, dab aqueth metòde prefigurant lo [[calcul integrau]], [[Arquimèdes]] obtienó ua valor aproximativa de ''[[Pi|π]]'' e calculè l'aira exacta de la [[parabòla]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 39-40.</ref>. Lo metòde d'exaustion demorè un element centrau deu calcul d'aira pendent l'[[Edat Mejana]] e conservè lo son ròtle maugrat l'aparicion d'ua tecnica mei precisa, lo [[metòde deus indivisibles]] de [[Bonaventura Cavalieri]] ([[1598]]-[[1647]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Kirsti Andersen, « Cavalieri's method of indivisibles », ''Arch. Hist. Exact Sci.'', vol. 31, n° 4,‎ 1985, pp. 261-367.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, p. 68.</ref>. Totun, a la fin deu sègle, lo [[calcul integrau]], desvolopat independentament per [[Isaac Newton]] ([[1643]]-[[1727]]) e [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] ([[1646]]-[[1716]]), horní un quadre generau eficaç tà sistematizar lo calcul de las airas. En efèit, establí que l'aira d'ua region delimitada per ua corba d'[[eqüacion]] coneguda pòt estar calculada a partir de la primitiva de la [[Aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba. Aquera [[invencion]] estó ua revolucion [[matematicas|matematica]] que permetó de calcular precisament airas de formas arbitràriament complèxas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Mashaal, « Les mathématiques », dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nous jours'', París, Tallandier, 2022, pp. 68-71.</ref>. Puish, au començament deu sègle XX, lo [[matematicas|matematician]] [[França|francés]] [[Henri Lebesgue]] ([[1875]]-[[1941]]) desvolopè ua [[mesura (matematicas)|teoria de la mesura]] que generalizè enqüera mei la nocion d'aira. La soa teoria permet de definir rigorosament l'aira d'ensembles geometrics generaus, comprés per figuras non tractablas dab lo calcul integrau classic<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Thomas Hawkins, ''Lebesgue's Theory of Integration'', The University of Wisconsin Press, 1970.</ref>. Constitueish uei lo fondament matematic de la nocion d'aira. == Unitats de mesura e vocabulari == L'unitat de referéncia de la mesura de las airas dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] es lo [[mètre carrat]] (m²), definit com l'aira d'un carrat d'un [[mètre]] de costat. Los multiples e sosmultiples corrents son lo centimètre carrat (1 cm² = 0,0001 m²) e lo quilomètre carrat (1 km² = {{formatnum:1000000}} m²). Duas unitats [[tradicion|tradicionaus]] religadas au [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son tanben sovent utilizadas en [[agricultura]] e en [[geografia]] : l'ara (1 a = 10 x 10 m = 100 m²) e l'[[ectara]] (1 ha = 100 x 100 m = 10 000 m²). Los país anglosaxons utilizan enqüèra unitats pròprias au sistèma de mesura imperiau com lo [[pè carrat]] (''square foot''), l'[[iard carrat]] (''square yard'') e l'[[acre]]. Las valors d'aqueras unitats dens lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacionau]] son respectivament egaus a ~ 0,093 m², ~ 0,836 m² e {{formatnum:4047}} m²<ref>Las valors precisas dau pè carrat e de l'iard carrat son respectivament de 0,092 903 04 m² e de 0,836 127 36 m² (Ari L. Horvath, « Definitions and Conversions of Units », dins ''Conversion Tables of Units in Science & Engineering'', Palgrave Macmillan UK, 1986, p. 11–16).</ref>. Au nivèu deu vocabulari, lo tèrme « aira » es preferit en [[matematicas]]. Lo tèrme « susfàcia » es meilèu utilizat en [[agricultura]] e dens documents practics. == Calcul de l'aira == === Calcul integrau e teoria de la mesura === {{veire|Calcul integrau}} Lo [[calcul integrau]] horní lo metòde generau tà calcular l'aira d'ua region plana delimitada per corbas d'[[eqüacion]]s conegudas. L'aira de la region compresa enter ua corba e l'èish de las abscissas entre duas valors s'obtien atau en caculant l'[[integrala]] de la [[aplicacion (matematicas)|foncion]] qui defineish aquera corba sus aqueth intervalle. Aqueth metòde s'espandeish naturaument au calcul de las airas de susfàcias dens l'espaci, on conduseish a integralas doblas o de susfàcia. La teoria de la mesura desvolopada per [[Henri Lebesgue]] a la debuta deu sègle XX generaliza aqueth apròchi a ensembles geometrics arbitraris. Defineish rigorosament çò qui significa « mesurar ua aira » per figuras qui pòden estar hèra irregularas e impossiblas a representat per poligònas o corbas. Dens lo cas de las figuras geometricas usuaus, aqueths metòdes generaus conduseishen a formulas simplas qui's pòt exprimir simplament a partir de las dimensions caracteristicas de la figura. === Airas de figuras planas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Airas de figuras planas ! style="width:150px" | Figura ! style="width:200px" | Esquèma ! style="width:200px" | Formula |- | [[Carrat (geometria)|Carrat]] | [[Fichièr:Aira - Carrat.png|200px]] | <math>A = l^2</math> <br> <small>''l'' : costat</small> |- | [[Rectangle]] | [[Fichièr:Aira - Rectangle.png|200px]] | <math>A = b \times h</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Parallelograma]] | [[Fichièr:Aira - Parallelograma.png|200px]] | <math>A = b \times h</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Lausange]] | [[Fichièr:Aira - Lausange.png|200px]] | <math>A = \frac{d_1 \times d_2}{2}</math> <br> <small>''d₁'' : diagonala majora, ''d₂'' : diagonala menora</small> |- | [[Trapèzi]] | [[Fichièr:Aira - Trapèzi.png|200px]] | <math>A = \frac{(B + b) \times h}{2}</math> <br> <small>''B'' : basa majora, ''b'' : basa menora, ''h'' : hautor</small> |- | [[Triangle]] | [[Fichièr:Aira - Triangle.png|200px]] | <math>A = \frac{b \times h}{2}</math> <br> <small>''b'' : basa, ''h'' : hautor</small> |- | [[Triangle eqüilaterau]] | [[Fichièr:Aira - Triangle eqüilaterau.png|200px]] | <math>A = \frac{\sqrt{3}}{4} l^2</math> <br> <small>''l'' : costat</small> |- | [[Disc]] | [[Fichièr:Aira - Disc.png|200px]] | <math>A = \pi r^2</math> <br> <small>''r'' : rai</small> |- | [[Corona circulara]] | [[Fichièr:Aira - Anèu.png|200px]] | <math>A = \pi (R^2 - r^2)</math> <br> <small>''R'' : rai exterior, ''r'' : rai interior</small> |- | [[Sector angular]] | [[Fichièr:Aira - Sector angular.png|200px]] | <math>A = \frac{\theta r^2}{2}</math> <br> <small>''r'' : rai, ''θ'' : angle (en radians)</small> |- | [[Ellipsa]] | [[Fichièr:Aira - Ellipsa.png|200px]] | <math>A = \pi a b</math> <br> <small>''a'' : mieg-èish major, ''b'' : mieg-èish menor</small> |} === Airas de figuras dens l'espaci === == Aplicacions == La mesura de las airas intervien en [[geografia]] e en [[cartografia]] tà qüantificar l'estenduda deus territòris, deus [[ocean]]s, deus [[lac]]s o de las [[seuva]]s. En efèit, la superficia deus país, de las regions administrativas o de las airas protegidas es ua data fondamentau en [[geopolitica]], en [[demografia]] e en [[ecologia]]. Dens aqueths domenis, la [[cartografia]] pausa problèmas especifics ligats a la representacion sus un plan de la susfàcia esferica de la [[Tèrra]]. Dens las disciplinas [[tecnica|tecnicas]] ligadas a l'[[engenhariá|engenheria]], en particular en [[arquitectura]] e en urbanisme, lo calcul de las airas es egaument omnipresent (susfàcia abitabla d'un lotjament, empresa au sòu d'un bastiment, susfàcia de vias, superficia d'ua parcèla, etc.). Aqueras mesuras an ua valor juridica e economica dirècta, sustot dens lo calcul deus loguèrs, de las taxas fonsièras o de las autorizacions de bastir. Au nivèu [[sciéncia|scientific]], la nocion d'aira intervien dens de contèxtes nombrós. Per exemple, en [[biologia]], la susfàcia foliara condiciona la [[fotosintèsi]] e la susfàcia corporau deus animaus jòga un ròtle centrau dens los escambis termics. Aute exemple, en [[fisica]] e en [[quimia]], la susfàcia especifica d'un materiau es un paramètre determinant tà las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] eterogenèas, la [[catalisi]] o l'[[absorcion]]. == Annèx == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Integrala]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Aira]] [[Categoria:Fisicoquimia de las interfàcias]] [[Categoria:Quantitat fisica]] sdba7evzlb5kzyhwqyiis9t98jlrovu 0 26417 2501117 2496105 2026-05-21T04:57:08Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:President_Ronald_Reagan_meeting_with_Soviet_General_Secretary_Mikhail_Gorbachev_at_Maison_de_Saussure_during_the_Geneva_Summit.jpg]] per [[:Imatge:President_Ronald_Reagan_Meeting_with_Soviet_General_Secretary_Gorbachev_at_Maison 2501117 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Conflicte militar |data = De 1947-1948 a 1991<ref>Se la data de fin es definida d'un biais clar en 1991, aquela de començament varia segon leis autors. 1947 a 1948 son lei datas pus frequentas. Pasmens, se pòu tanben rescòntrar 1918 o 1919.</ref> |luòc = Mond |casus = Divergéncias politicas e ideologicas entre leis Estats Units e l'Union Sovietica. |territòris = Dissolucion de l'Union Sovietica |eissida = Victòria estatsunidenca |comandant1 = |combatents1 = [[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]]<br/> [[File:Flag of NATO.svg|20px]] [[Organizacion del Tractat de l'Atlantic Nòrd|OTAN]]<br/> Autreis aliats deis Estats Units |combatents2 = [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|20px]] [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]]<br/> [[File:Warsaw Pact Logo.svg|20px]] [[Pacte de Varsòvia]]<br/> Autreis aliats de l'Union Sovietica |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = |imatge = [[Fichièr:Guèrra Freja - Monde (1980).png|center|250px]] }} La '''Guèrra Freja''' (var. '''Guèrra Freida, Guèrra Freda, Guèrra Hreda'''), generalament datada de [[1947]]-[[1948]] a [[1991]], èra un periòde de tensions politicas e militaras entre l'[[Organizacion del Tractat de l'Atlantic Nòrd|Organizacion dau Tractat de l'Atlantic Nòrd]], dominada per leis [[Estats Units d'America]] e tanben dicha blòt de l'Oèst, e l'[[Pacte de Varsòvia|Organizacion dau Pacte de Varsòvia]], dominada per l'[[Union Sovietica]] e tanben dicha blòt de l'Èst. Nombrosas, leis originas d'aquela division èran magerament politicas (imperialisme estatsunidenc còntra imperialisme rus o sovietic) e ideologicas ([[capitalisme]] estatsunidenc còntra [[comunisme]] sovietic). Una tresena faccion, dicha [[Movement dei Non Alinhats]], gropant subretot de país dau Tèrç Monde se formèt a partir de 1955. Pasmens, lei membres d'aqueu tresen blòt avián d'interès tròp diferents per permetre l'aparicion d'una vertadiera aliança. De còps, se pòu tanben rescontrar de definicions pus largas que sei datas de començament se situan entre [[1917]] e [[1919]] a partir de la [[Guèrra Civila Russa]] o de l'intervencion estrangiera durant la [[Revolucion Russa]]. L'adjectiu « freja » definís aqueu periòde car lei doas poténcias, protegidas per d'arsenaus nuclears fòrça importants, poguèron jamai militarament s'afrontar dirèctament en causa dau risc de [[Destruccion Mutuala Assegurada|destruccion mutuala assegurada]]. En plaça, lo conflicte se debanèt ai nivèus economic, politic e ideologic o per aliats interpausats. Ansin, maugrat l'absència d'una guèrra duberta entre Washington e Moscòu, la Guèrra Freja foguèt caracterizada per una tièra de conflictes locaus, de còps fòrça murtriers coma la [[Guèrra de Corèa]] o la [[Guèrra de Vietnam]]. Lo nombre de victimas d'aquelei guèrras es mau conegut mai leis estimacions principalas varian entre quinze e quaranta milions de mòrts<ref>'''([[Francés|fr]])''' [[André Fontaine]], ''La Tâche Rouge'', Edicions de la Martinière (2004), p. 11.</ref>. Pasmens, la logica de confrontacion entre lei dos blòts foguèt pas absoluda e de periòdes de destenduda podián existir entre lei dos blòts. Ansin, après la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala]], lo debanament de la Guèrra Freja es devesit entre sièis periòdes. Lo premier se debanèt de 1945 a 1947-1948 e foguèt caracterizat per la rompedura progressiva de la Granda Aliança victoriosa dei país de l'Axe. Puei, leis annadas de 1947-1948 fins a la mòrt de [[Stalin]] en 1953 foguèron una epòca de confrontacion fòrça activa que veguèt la formacion dei dos blòts enemics. Dins aquò, après la mòrt de Stalin, sei successors adoptèron una politica pus moderada dicha « Coexisténcia Pacifica » que s'acabèt en 1962 ambé la [[Crisi de Cuba]]. La gravitat d'aquela crisi entraïnèt lo besonh de crear una destenduda vertadiera entre leis Estats Units e l'Union Sovietica per defugir un conflicte nuclear. De 1962 a 1979, lei relacions entre lei dos país foguèron donc relativament bònas e aqueleis annadas, dichas « Destenduda », foguèron marcadas per la signatura d'uneis acòrds per assegurar la patz entre Estatsunidencs, Sovietics e leis aliats europèus respectius dei dos poissanças. L'invasion sovietica d'[[Afganistan]] marquèt la fin d'aqueu periòde e la reactivacion de la logica de confrontacion de 1980 a 1985. Pasmens, l'economia sovietica èra plus capabla de tenir lo ritme impausat per la novèla corsa ais armaments dau president [[Ronald Reagan|Reagan]]. Entre [[1985]] e [[1986]], lo govèrn sovietic acceptèt de negociar una reduccion fòrça importanta deis armaments nuclears e convencionaus per assaiar de se concentrar sus la reforma de son sistèma economic. A partir de 1989, sa decision d'arrestar d'intervenir dins leis afaires interiors dei país dau Pacte de Varsòvia entraïnèt una revòuta generalizada dei populacions d'Euròpa Orientala, l'afondrament dau blòt de l'Èst e lo revelh dei nacionalitats de la region desirosas d'independéncia après de decennis de dominacion sovietica. De 1990 a 1991, aquelei nacionalitats anavan proclamar una tièra d'estats novèus e entraïnèron la disparicion dau poder sovietic e finalament sa dissolucion oficiala lo 31 de decembre de 1991. La Guèrra Freja s'acabèt donc una victòria deis [[Estats Units d'America]] que venguèron l'unica superpoténcia mondiala a partir de 1991. D'efèct, en fòra de l'afondrament de l'[[Union Sovietica]] e de l'afebliment de la [[Russia|Federacion de Russia]] que li succediguèt, l'annada 1956 e la Crisi de Suez aviá vist la confirmacion de l'afebliment e dau declin dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e de [[França]], lei dos poissanças colonialas dau sègle XIX, reduchs au ròtle de poténcias segondàrias e satellits de Washington. Lo rèsta dau blòt comunista èra d'ara endavant centrat sus China, enemiga de l'URSS dempuei leis annadas 1990, e sei govèrns deguèron pauc a pauc acceptar de reformas per se raprochar dau modèl economic capitalista. == La formacion de l'Union Sovietica e la « Premiera Guèrra Freja » (1917-1939) == Lei premierei confrontacions entre lei [[país]] [[capitalisme|capitalistas]] e l'[[Union Sovietica]] comencèron tre la [[Guèrra Civila Russa]] ([[1917]]-[[1923]]). Puei, contunièron durant l'[[entre doas guèrras]] amb l'organizacion de l'isolament [[diplomacia|diplomatic]] dau [[govèrn]] de [[Moscòu]] per [[Londres]], [[París]] e [[Washington]]. Per aquelei rasons, aqueu periòde es de còps dich « Premiera Guèrra Freja ». La màger part deis [[istòria|istorians]] l'intègran generalament dins la Guèrra Freja tradicionalament reconeguda que va de [[1948]] a [[1991]]. Pasmens, es presentada dins aquest article car permet de precisar lo contèxte dau conflicte ulterior entre leis [[USA|Estats Units]] e l'[[URSS]]. === La Guèrra Civila Russa === {{veire|Guèrra Civila Russa}} [[File:Guèrra civila russa.png|thumb|Esquèma generau de la [[Guèrra Civila Russa]] dins lei regions occidentalas de [[Russia]].]] [[File:Polish-soviet propaganda poster 1920 Polish.jpg|thumb|Aficha [[Polonha|polonesa]] de propaganda antibolchevica durant la [[Guèrra Sovietopolonesa|guèrra de 1919-1921]].]] La [[Guèrra Civila Russa]] se debanèt de la fin de [[1917]], après la presa dau poder per lei [[bolchevisme|bolchevics]] e seis aliats, fins au mes de junh de 1923. Fòrça complèx, aqueu conflicte s'acabèt per l'independéncia de divèrsei país ([[Finlàndia]], país baltes, [[Polonha]], [[Tannu-Tuva]]), de modificacions [[frontiera|frontalieras]] au profiech de [[Romania]], de [[Polonha]] e de [[Turquia]] e, enfin, per lo mantenement e lo renfòrçament dau govèrn bolchevic. Marquèt tanben lei premiereis afrontaments entre país capitalistas e bolchevics. Pasmens, lei dos camps èran afeblits après lei [[Premiera Guèrra Mondiala|combats de 1914-1918]] e deguèt donc acceptar l'existéncia de son adversari. Leis operacions importantas de la Guèrra Civila Russa acomencèron en [[1918]]. Lei bolchevics comunistas e lei Blancs, coalicion eterogenèa formada de grops que son ponch comun èra l'ostilitat ai bolchevics (generaus de l'armada imperiala, Govèrn Provisòri de Febrier, Menchevics, etc.) se disputèron lo contraròtle dau govèrn centrau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre des Russes blancs, 1917-1920'', Tallandier, 2017.</ref>. En fàcia, per lei bolchevics, la presa dau poder en [[Russia]] èra considerada coma la premiera etapa d'una [[revolucion]] [[comunisme|comunista]] mondiala. Lo conflicte prenguèt donc rapidament una certana amplor e generalizèt a l'ensemble dau país en causa de sa superposicion amb de combats menats per de movements païsans en lucha còntra la [[conscripcion]] ò leis [[impòst]]s de guèrra ([[Armadas Verdas]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Olivier Radkey, ''The Unknown Civil War in Soviet Russia : a study of the Green Movement in the Tambov Region'', Hoover institution press, 1976.</ref>, etc.) ò de movements [[nacionalisme|nacionalistas]] luchant per lor independéncia ([[Ucraïna]], regions baltas, etc). D'alianças cambiantas, sovent dictadas per lei necessitats e l'oportunisme, se formèron entre aquelei faccions dins lo corrent de la guèrra<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), pp. 95-97 e pp. 115-117.</ref>. Enfin, a partir de la fin de la [[Primièra Guèrra Mondiala|Premiera Guèrra Mondiala]], leis armadas dei país venceires desbarquèron de [[còrs expedicionari|còrs expedicionaris]] importants per sostenir leis enemics dei bolchevics e assaiar de formas de [[zòna d'influéncia|zònas d'influéncia]] en vista d'una eventuala division dau territòri rus<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), p. 79.</ref>. Gràcias a sa superioritat numerica, au sostèn dei poissanças estrangieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), p. 99.</ref> e a la desorganizacion de l'armada bolchevica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XX{{e}} siècle'', Edicions Taillandier (2011), pp. 140-141.</ref>, lei Blancs e leis independentistas aguèron l'avantatge au començament de la guèrra<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), p. 145.</ref>. Pasmens, lei soudats estrangiers, escagassats per cinc annadas de guèrra dempuei de 1914, foguèron de butas aisadas per la [[propaganda]] [[pacifisme|pacificista]] bolchevica. Leis armadas occidentalas deguèron ansin rapidament limitar seis operacions a l'ocupacion dei [[pòrt]]s principaus<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Meyer e Martine Acerra, ''Histoire de la marine française'', Edicions Ouest-France (1994), pp. 331-335.</ref>. D'autra part, sota la direccion de [[Trotski]], l'[[Armada Roja|armada bolchevica]] foguèt reorganizada e aprofichèt lo ret de [[camin de fèrre]] rus a l'entorn de [[Sant Petersborg|Petrograd]] e de [[Moscòu]] per esquichar una après l'autra leis ofensivas desunidas deis armadas blancas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), pp. 133-135.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), pp. 149-156.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), p. 165.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), pp. 176-180.</ref>. Lei pilhatges e lo comportament fòrça marrit deis armadas blancas còntra lei païsans entraïnèron egalament d'insurreccions sus sei linhas d'avitalhament que foguèron menaçadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), pp. 149-150.</ref>. A la fin de [[1919]], lei bolchevics avián l'avantatge e lei país occidentaus èran obligats d'evacuar sei soudats en causa dei rics de mutinariá (revòuta de la flòta francesa a [[Odessa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Luc Barré, ''Les mutins de la mer Noire'', Edicions Hachette (1983), p. 50.</ref>). Fins a [[1923]], l'[[Armada Roja]] conquistèt pauc a pauc lo sud e lei regions orientalas de [[Russia]]. Dins lei regions occidentalas, capitèt d'esquichar lei movements independentistas en [[Ucraïna]] e en [[Bielorussia]]. En revènge, la [[Guèrra Sovietopolonesa|guèrra còntra Polonha de 1919-1921]] s'acabèt per de pèrdas importantas e rompèt lo vam de la revolucion, ja afeblit per la revirada dei Revolucions Alemanda e Ongresa en [[1919]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XX{{e}} siècle'', Edicions Taillandier (2011), p. 158.</ref> <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Edicions Autrement (2005), pp. 170-172.</ref>. Ansin, se la revolucion trionfava en Russia, lei caps bolchevics deguèron abandonar l'idèa de menar una revolucion mondiala e acceptar de negociar lo reglament dau conflicte rus. De l'autre caire, l'acceptacion dei negociacions èra una reconoissença ''de facto'' de l'existéncia dau govèrn bolchevic per lei venceires de la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. Sota la direccion de [[Georges Clemenceau]], una politica d'isolament dau govèrn bolchevic, que formèt oficialament l'Union Sovietica lo 30 de decembre de 1922, succediguèt donc a la guèrra dubèrta. === La formacion dau « Cordon sanitari » === {{veire|Cordon sanitari}} [[File:Euròpa en 1924.png|thumb|Estats dau « Cordon sanitari » antisovietic (arange) en 1924.]] Après la revirada deis intervencions estrangieras e la desfacha imminenta deis armadas blancas, [[Georges Clemenceau]] decidiguèt d'isolar l'[[Union Sovietica]] per empachar l'extension de l'onda revolucionària au rèsta d'[[Euròpa]]. Lo principi d'aquela creacion foguèt la creacion d'una zòna tampon formada d'estats ostils ai Sovietics. Aquel ensemble d'estats foguèt dich « Cordon Sanitari » e foguèt constituït per de país eissits de la desintegracion de l'[[Empèri Rus]] ([[Finlàndia]], país baltes, [[Polonha]]) e per [[Romania]] qu'aviá aprofichat lei dificultats russas per conquistar quauquei territòris de l'èx-empèri. Aqueu sistèma permetèt de limitar l'influéncia sovietica en [[Euròpa]]. Pasmens, creèt tanben de condicions favorablas au raprochament entre leis estats vençuts de la [[Primièra Guèrra Mondiala|Premiera Guèrra Mondiala]] e lei Sovietics per modificar lei clausas dau [[Tractat de Versalhas]]. D'efiech, dins un premier temps, l'isolament e la division dau continent europèu foguèt acceptada per la [[diplomacia]] [[URSS|sovietica]]. Pasmens, lei relacions entre lei país [[capitalisme|capitalistas]] e [[Moscòu]] foguèron lèu minadas per una ncompreneson e una maufisança prefondas. Ansin, divèrsei temptativas de raprochament mau capitèron e lei relacions foguèron frejas. Dins aquò, lei dificultats intèrnas sovieticas foguèron jamai aprofichadas per menaçar lo poder d'[[Estalin]] car [[França|París]], [[Reialme Unit|Londres]] ò [[Estats Units d'America|Washington]] èran rarament capables d'interpretar l'evolucion dau regim sovietic. De mai, lei poissanças occidentalas avián pas la meteissa vision de l'[[URSS]]. Per exemple, fins a la fin deis [[ans 1930]], [[Moscòu]] èra considerat coma la menaça principala per lei [[Reialme Unit|Britanics]] e leis [[USA|Estats Units]]. Au contrari, [[França]], maugrat l'òdi anticomunista d'una partida de seis elèits, assaièt mai d'un còp de formar una aliança amb lei Sovietics per empachar la renaissença de la menaça [[Alemanha|alemanda]]. Pasmens, en causa de l'ostilitat de [[Polonha]] e deis esitacions francesas, aqueu projècte mau capitèt. Autre exemple, l'importància dei purgas de [[1934]]-[[1938]] foguèt solament descubèrta a la fin deis [[ans 1930]] en causa de la manca d'estructuras d'[[espionatge]] occidentalas en Union Sovietica. Puei, l'evaluacion dei consequéncias d'aquelei purgas sus la poissença de l'armada sovietica venguèt una fònt d'error decisiva per lo debanament de la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala]] car la màger part deis armadas occidentalas ([[França]], [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Alemanha]], etc.) pensavan lei tropas sovieticas pus afeblidas qu'en realitat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Éditions Taillandier, 2011, p. 377.</ref>. Lei consequéncias d'aqueleis esitacions e l'ostilitat persistenta dei Britanics e deis Estatsunidencs entraïnèron donc un raprochament entre lei vençuts de la Premiera Guèrra Mondiala e lei Sovietics, especialament amb [[Alemanha]]. Per exemple, lo [[Tractat de Rapallo (1922)|Tractat de Rapallo]] permetèt a l'armada alemanda d'installar de basas d'entraïnament secrètas sus lo territòri sovietic. La presa dau poder per lei [[Nazisme|nazis]] en [[1933]] marquèt una pausa dins lei relacions entre [[Berlin]] e [[Moscòu]] e lo rearmament alemand venguèt rapidament una menaça per lei Sovietics. Pasmens, leis esitacions francobritanicas e l'ostilitat polonesa ai Sovietics empachèron tornarmai la conclusion d'una aliança defensiva formada sus lo modèl de l'Entenduda<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Éditions Taillandier, 2011, pp. 366-367.</ref>. Au contrari, la politica britanica d'amaisament foguèt percebuda coma un acceptacion deis ambicions territòrialas dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] en [[Euròpa Orientala]]. Après la [[conferéncia de Munic]] e lo sacrifici de [[Checoslovaquia]] per París e Londres, lei Sovietics preferiguèron donc conclure un acòrdi amb leis Alemands per se protegir còntra una ataca e per participar a la revision dau [[Tractat de Versalhas]]<ref name="Paxton e Hessler 368-371">'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Éditions Taillandier, 2011, pp. 368-371.</ref>. == La Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) == {{veire|Dusau Guèrra Mondiau}} La Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) acomencèt sus lo continent europèu per lo partiment de l'[[Euròpa Orientala]] entre l'[[Union Sovietica]] e lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]]. Aquò èra la consequéncia d'un pacte de non agression entre lei dos país signat en aost de 1939 après d'esitacions novèlas de part dei país capitalistas qu'empachèron la formacion d'una aliança París-Londres-Moscòu. Pasmens, l'objectiu d'aqueu pacte èra solament de retardar una [[Guèrra Germanosovietica|guèrra germanosovietica]] que comencèt en junh de 1941. Menaçats per lei victòrias alemandas, país capitalistas e Sovietics deguèron signar una aliança comuna que foguèt dicha « Granda Aliança »<ref>L'expression « Nacions Unidas » foguèt tanben utilizada. Donèt son nom a l'[[ONU]].</ref>. Permetèt la desfacha d'Alemanha en mai de 1945. Sa participacion decisiva a la victòria permetèt a l'[[URSS]] de venir una dei doas superpoissanças. Pasmens, leis ambicions contràrias dei venceires principaus de la guèrra empachèron de trobar un reglament definitiu dau conflicte e causèt rapidament de tensions importantas qu'entraïnèt lo començament de la Guèrra Freja en [[1947]]-[[1948]]. === Lo pacte Molotov-Ribbentrop === [[File:Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png|thumb|Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.]] {{veire|Pacte Molotov-Ribbentrop}} Après la [[conferéncia de Munic]], leis esitacions dei [[França|Francés]] e dei [[Reialme Unit|Britanics]] foguèron interpretadas coma una politica de « mans liuras laissadas ais Alemands a l'Èst » per lei Sovietics. Ansin, a partir de la fin de 1938, [[Estalin]] decidiguèt d'adoptar una politica de raprochament provisòri amb [[Alemanha]] per esquivar una ataca. Aquò menèt au [[pacte Molotov-Ribbentrop]] signat entre lei dos país lo 23 d'aost de 1939 e a l'entraïnament de la Segonda Guèrra Mondiala sus lo continent europèu lo 1{{e}} de setembre seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Girault, « Pourquoi Staline a signé le Pacte germano-soviétique ? », ''L'Histoire'', Le Seuil, n° 14,‎ julhet-aost de 1979.</ref>. D'efiech, après lo desmembrament de [[Checoslovaquia]], lei govèrns francés e britanics decidiguèron de s'opausar a l'extension dei revendicacions territòrialas alemandas. Per aquò, deguèron assaiar de formar una aliança amb [[Moscòu]]. Pasmens, la manca de preparacion militara deis Occidentaus se turtèt a la maufisança sovietica : en març de [[1939]], lei negociacions foguèron rompudas car [[Estalin]] voliá pas menar solet una guèrra còntra Alemanha au profiech de [[París]] e de [[Londres]]<ref name="Paxton e Hessler 368-371"/>. Estalin, que crenhiá subretot [[Alemanha]] e [[Japon]], deguèt donc adoptar una politica de raprochament amb [[Berlin]] per desviar leis ambicions alemandas sus lo rèsta de l'Euròpa Orientala. Poguèt ansin aprofichar la politica d'assegurança dei frontieras dei país de la region per París e Londres per negociar un acòrd de non agression amb leis Alemands. Acomençadas en julhet de 1939, aquelei negociacions s'acabèron per la signatura d'aquel acòrdi e per d'un plan de partiment secrèt de [[Polonha]], dei país baltes e de [[Finlàndia]] entre l'[[URSS]] e [[Alemanha]]<ref name="Paxton e Hessler 368-371"/>. Divèrsei cambis comerciaus se desvolopèron tanben per la seguida entre Alemands e Sovietics. Lo partiment d'Euròpa Orientala se debanèt de setembre a junh de [[1940]] après l'[[Campanha de Polonha (1939)|invasion de Polonha per leis Alemands e lei Sovietics]] en setembre de 1939, la [[Guèrra d'Ivèrn]] còntra Finlàndia (novembre de [[1939]] - març de [[1940]]) e l'annexion dei país baltics en junh de [[1940]]. Durant aqueu periòde, lei tensions entre París, Londres e Moscòu venguèron tornarmai vivas e lei Francés assaièron, sensa succès, d'organizar l'ataca dei jaciments de [[petròli]] de Caucàs<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Éditions Taillandier, 2011, p. 378.</ref>. === La guèrra e la formacion de la Granda Aliança === [[File:Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png|thumb|Debanament de la Segonda Guèrra Mondiala sus lo teatre europèu de 1942 a 1945.]] {{veire|Guèrra Germanosovietica}} Maugrat lo [[Pacte Molotov-Ribbentrop]], lei territòris occidentaus de l'Union Sovietica representavan de butas importantas per l'[[ideologia]] [[Nazisme|nazi]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Adolf Hitler, ''Mein Kampf'', N.E.L., 1934, p. 652.</ref>. Per [[Adolf Hitler|Hitler]], aquel acòrd èra donc provisòri. Ansin, en junh de [[1941]], après lei desfachas dei poissanças principalas d'Euròpa continentala ([[França]], [[Polonha]], [[Iogoslavia]]...), ordonèt d'atacar l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] entraïnant la formacion d'una aliança entre lei Sovietics e leis autrei nacions enemigas de l'Aisse. De junh de [[Ans 1940|1941]] a novembre de [[Ans 1940|1942]], lei fòrças de l'Aisse aguèron l'avantatge. Ocupèron una partida importanta dau territòri sovietic e l'[[Armada Roja]] perdiguèt de milions de soudats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXen siècle'', Edicions Taillandier (2011), p. 385.</ref>. En revènge, renforcèt lo camp deis enemics d'[[Alemanha]] e sa resisténcia permetèt d'obligar leis Alemands de combatre sus plusors teatres d'operacions. Après l'intrada en guèrra deis [[Estats Units d'America|Estats Units]], aquò permetèt de formar una coalicion comuna còntra l'Aisse, gropant la màger part dei país dau mond, sota lo nom de Nacions Unidas ò de Granda Aliança<ref>Lo premier nom èra lo pus frequent dins lo corrent de la guèrra. Pasmens, foguèt remplaçat per lo segond après la fondacion de l'ONU.</ref>. En novembre de [[Ans 1940|1942]], l'Union Sovietica capitèt d'arrestar la progression alemanda e d'enceuclar de fòrças nombrosas dins la vila d'[[Volgograd|Estalingrad]]. Après una [[Batalha d'Stalingrad|batalha saunosa]], deguèron capitular en febrier de 1943. Puei, durant leis estius de [[Ans 1940|1943]] e de [[Ans 1940|1944]], la [[batalha de Korsk]] e l'[[Operacion Bagration]] entraïnèron l'afondrament de l'[[Wehrmacht|armada alemanda]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lopez, ''Opération Bagration : La revanche de Staline (1944)'', Economica, 2014.</ref>. A partir de [[Ans 1940|1945]], lei Sovietics intrèron en Alemanha e conquistèron finalament [[Berlin]] lo 2 de mai de [[Ans 1940|1945]]. Hitler se suicidèt lo 30 d'abriu e lo [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] capitulèt sensa condicion lo 8 de mai de 1945. De lor caire, leis [[USA|Estatsunidencs]] e lei [[Reialme Unit|Britanics]] capitèron de desbarcar en [[Itàlia]] en [[1943]] e en [[França]] en [[1944]]. En mai de 1945, ocupavan la mitat occidentala dau continent europèu. Aquela victòria permetèt ai Sovietics de faire partida dei venceires principaus de la guèrra amb leis Estats Units d'America e lo Reiaume Unit. Ocupavan la mitat orientala d'Euròpa e èran venguts una poissança mondiala majora. Ocupèron donc un ròtle major dins lo reglament de la guèrra. La victòria aguèt un ròtle similar per leis Estats Units, d'ara endavant premiera poissança mondiala, que poguèron installar de tropas en Euròpa<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Tony Judt, ''Après Guerre'', Edicions Armand Colin (2007), p. 133.</ref>. Dins aquò, leis interès dei nacions aliadas èran diferents, ço que menèt rapidament a de dificultats entre lei venceires e, especialament, entre Moscòu, Washington e Londres. === Lo reglament parciau de la Segonda Guèrra Mondiala === Una tièra de conferéncias entre lei principalei [[Nacion|nacions]] ([[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]], [[Estats Units d'America|Estats Units]], [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] puei [[França]]) aliadas assaièt de trobar un reglament definitiu a la Segonda Guèrra Mondiala. Ansin, lei venceires capitèron de definir lei [[Ocupacion d'Alemanha après la Segonda Guèrra Mondiala|zònas d'ocupacion de cada armada aliada]] dins leis estats vençuts e d'organizar la [[desnazificacion]] d'[[Alemanha]]. D'acòrdis de partiment de l'[[Indústria|industria]] alemanda e de son materiau militar foguèron tanben concluts. Pasmens, leis interès [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|sovietics]] e [[Estats Units d'America|estatsunidencs]] venguèron rapidament opausats entraïnant l'aparicion de divergéncias importantas, renfòrçadas per la maufisança entre lei dos camps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Tony Judt, ''Après Guerre'', Edicions Armand Colin (2007), pp. 131-132.</ref>. Ansin, ges de tractat de [[patz]] definitiu foguèt signat entre Alemanha e leis Aliats e la division dau país anava se prolongar e venir un enjòc estrategic major entre lei dos blòts. ==== Lei conferéncias de Yalta e de Postdam ==== [[Fichièr:Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png|thumb|Cambiaments territòriaus europèus après la desfacha d'[[Alemanha]].]] {{veire|Ocupacion d'Alemanha après la Segonda Guèrra Mondiala}} Lei [[Conferéncia de Yalta|conferéncias de Yalta]] e de [[Conferéncia de Postdam|Postdam]] se debanèron dau 4 au 11 de febrier e de julhet a aost de [[Ans 1940|1945]] per organizar [[Euròpa]]. Reüniguèron l'Union Sovietica, leis Estats Units e lo Reiaume Unit. Lei tres aliats capitèron de trobar un programa comun mai lei subjèctes – nombrós – de divergéncia foguèron gaire evocats car la guèrra èra totjorn en cors còntra [[Japon]]. D'efiech, lei premierei divergéncias apareguèron tre [[Ans 1940|1944]] quand lei Sovietics intrèron dins lei [[Balcans]]. Aquò entraïnèt de tensions amb lei Britanics car aquela region èra, avans la guèrra, una [[zòna d'influéncia]] britanica. Ansin, en febrier de 1944, [[Winston Churchill|Churchill]] anèt a Moscòu per negociar amb [[Iòssif Stàlin|Estalin]] lo partiment dei Balcans entre una zòna d'influéncia sovietica e una autra britanica. Apareguèt donc lo problema fondamentau dau reglament de la guèrra en Euròpa : Estatsunidencs e Britanics èran partisans d'organizar d'eleccions liuras dins lei territòris liberats per permetre l'installacion d'un regime [[Capitalisme|capitalista]] e Sovietics èran partisans d'impausar dirèctament un regime [[Comunisme|comunista]]. De mai, per Estalin, lo venceire aviá lo drech d'impausar son sistèma, çò qu'implicava un partiment dau continent entre zònas sovietica e estatsunidenca. Pasmens, en 1945, aqueu problema foguèt pas dirèctament discutit car leis [[Estats Units d'America|Estatsunidencs]] avián besonh de l'[[Armada Roja]] còntra lei Japonés. Ansin, la conferéncia de Yalta s'acabèt per la reconoissença dei rapòrts de fòrça en Euròpa. En particular, lei Sovietics capitèron d'impausar lo govèrn comunista dau [[Comitat de Lublin]], favorable a seis interès, e un cambiament important dei frontieras de [[Polonha]]. En cambi, lei Sovietics acceptèron d'intrar en guèrra còntra lei Japonés tres mes après la fin de la guèrra còntra [[Alemanha]]. Recebèron una zòna d'influéncia en [[Asia]] e prometèron l'organizacion d'eleccions liuras dins lei territòris europèus sota lo contraròtle de l'Armada Roja<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Arthur Conte, ''Yalta ou le partage du monde : 11 février 1945'', Éditions J’ai Lu, coll. « J’ai lu leur aventure », 1965.</ref>. Lo consensus entre leis Aliats foguèt mantengut durant la conferéncia de Potsdam que se debanèt en julhet e en aost de 1945. [[Estats Units d'America|Estats Units]], [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]] trobèron un acòrd minimau sus l'avenir d'[[Alemanha]] sus la basa de la [[desnazificacion]], de la desmilitarizacion, de la democratizacion e de l'indemnizacion dei damatges de la guèrra. La frontiera occidentala de Polonha sus la linha Oder-Neisse foguèt tanben definida, l'intrada en guèrra dei Sovietics còntra lei Japonés confiremada e la creacion d'una conferéncia per reglar la fin de la guèrra entre leis Aliats e leis aliats d'Alemanha foguèt decidida. Pasmens, lo reglament definitiu dau conflicte amb Alemanha foguèt pas definit e leis autrei ponchs de tension entre Sovietics, Estatsunidencs e Britanics foguèron pas evocats. Òr, aquela manca de precision e l'influéncia dei [[Comunisme|comunistas]] au sen dei movements de resisténcia entraïnèron l'expansion rapida de l'influéncia sovietica e aumentèron rapidament lei tensions entre venceires de [[1945]] a [[1947]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michael Neiberg, ''Potsdam: the End of World War II and the Remaking of Europe'', Basic Books, 2015.</ref>. ==== La desnazificacion ==== [[Fichièr:Nuremberg-1-.jpg|thumb|right|Fotografia dau Procès de Nuremberg.]] {{veire|Desnazificacion}} La [[desnazificacion]] èra estada prevista per lei conferéncias aliadas de la fin de la guèrra, especialament aquela de [[Conferéncia de Postdam|Postdam]]. Son objectiu èra d'eliminar l'influéncia dau [[nazisme]] en [[Alemanha]]. Per aquò, dins un premier temps, lei Quatre Poissanças organizèron lo jutjament dei dignitaris nazis capturats durant lo [[Procès de Nuremberg]] (novembre de [[1945]] - octòbre de [[1946]]). Per aquò, un [[tribunau]] especiau foguèt creat per lei [[URSS|Sovietics]], lei [[Reialme Unit|Britanics]], leis [[USA|Estatsunidencs]] e lei [[França|Francés]]. Leis acusats foguèron jutjats per [[crime còntra la patz|crime e complòt còntra la patz]], [[crime de guèrra|crimes de guèrra]] e [[crime còntra l'Umanitat|crimes còntra l'Umanitat]]. Divèrsei caps importants dau [[Tresen Reich]] foguèron [[pena de mòrt|condamnats a mòrt]] coma [[Hermann Göring|Göring]], [[Wilhelm Keitel|Keitel]], [[Alfred Rosenberg|Rosenberg]], [[Hans Frank|Frank]] ò [[Alfred Jodl|Jodl]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Annette Wieviorka, ''Le Procès de Nuremberg'', Liana Levi, coll. « Piccolo », 2006.</ref>. Leis organizacions [[politica]]s ò [[paramilitar]]as nazis, coma lo [[NSDAP]] e la [[SS]], foguèron tanben condamnadas coma « organizacions criminalas ». Per la seguida, d'autrei procès se debanèron sus aqueu modèl per jutjar lei caps nazis mens importants e lei caps japonés après la fin finala de la guèrra en setembre de 1945. En parallèl, lei venceires prenguèron de mesuras per desnazificar la societat ela meteissa gràcias a la dissolucion d'associacions sospichadas de simpatias per lo [[nazisme]], en particular d'associacions [[Espòrt|esportivas]], a la destruccion de simbòls dau [[Tresen Reich|III{{e}} Reich]] e a de mesuras per gardar estremats certanei presoniers. De mai, la populacion alemanda foguèt obligada de visitar lei [[camp de concentracion|camps de concentracion]]. Lei Sovietics organizèron tanben una ret de camps especiaus onte moriguèron {{formatnum:43000}} personas sospichadas de participacion au regime nazi. Pasmens, aquelei mesuras aguèron un succès pus limitat car lei Quatre Poissanças aguèron rapidament besonh de man d'òbra qualificada per permetre lo foncionament deis Estats alemands en reconstruccion. Leis elèits economics e lei quadres intermediaris que rompèron d'elei meteissei amb lo nazisme foguèron donc pauc inquietats a partir d'aqueu periòde<ref>Pasmens, a l'èst, leis elèits economics perdiguèron la màger part de sei possessions en causa de la nacionalizacion de l'industria menada per lo regime comunista.</ref>. Dins aquò, se lo nombre de condamnacions demorèt feble, aquela pression permetèt lentament de demenir l'influéncia dau [[nazisme]] en Alemanha. ==== Lei divergéncias sus Alemanha e la division dau país ==== A partir de la fin de [[Ans 1940|1946]], lo consensus deis Aliats sus l'avenidor d'[[Alemanha]] s'afebliguèt pauc a pauc empachant la signatura d'un tractat definitiu e entraïnant la division progressiva dau país. D'efiech, de divergéncias apareguèron entre [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Sovietics]] e [[Estats Units d'America|Estatsunidencs]] a prepaus dau partiment de l'[[Indústria|industria]] alemanda. Lei premiers avián besonh de remplaçar lei destruccions causadas per lei combats en URSS mentre que lei segonds èran ja desirós de restaurar rapidament lei capacitats alemandas de produccion per empachar la destabilizacion dau [[país]] per lei [[Comunisme|comunistas]] locaus. En 1946, s'arrestèt tanben l'ajuda estatsunidenca a l'economia sovietica decidida durant la guèrra aumentant encara lei divergéncias. Puei, a partir de 1947, lo començament dau plan d'ajuda economica estatsunidenca ai país capitalistas d'Euròpa e la fusion dei zònas d'ocupacion britanica e estatsunidenca entraïnèt l'aplant dei negociacions. Ansin, a partir de març de 1947, la division d'Alemanha venguèt durabla quand lei blòts Èst-Oèst comencèron de se formar. == La rompedura de la Granda Aliança e la formacion dei blòts estatsunidenc e sovietic (1945-1955) == Leis annadas après la Segonda Guèrra Mondiala vegèron la rompedura rapida entre lei membres de la Granda Aliança a prepaus dau reglament definitiu dau conflicte. D'efèct, maugrat la presa d'una tièra de decisions comunas coma la desnazificacion d'Alemanha e la definicion dei frontieras novèlas d'Euròpa, apareguèt de tensions grèvas entre Estatsunidencs e Sovietics. A partir de 1947, dos blòts diferents e ostils gropats a l'entorn de Washington e de Moscòu se formèron e acomencèron una confrontacion ideologica, politica e militara que va durar fins ais annadas 1950. === Lei tensions entre lei venceires === [[File:Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png|thumb|Progrès e victòria dei comunistas durant lo periòde finau de la Guèrra Civila Chinesa de [[1946]] a [[1950]].]] Maugrat lo succès de la desnazificacion d'Alemanha, divèrsei ponchs de tensions importants existián entre lei venceires de la Segonda Guèrra Mondiala. A partir de 1946, un nombre important d'aquelei ponchs van venir l'endrech d'afrontaments militars entre faccions comunistas, generalament sostengudas per lei Sovietics, e anticomunistas, generalament sostengudas per lei Britanics o leis Estatsunidencs. De 1946 a 1947, aquò va contribuir a l'adopcion de mesuras anticomunistas per leis Estats Units e a la rompedura entre Moscòu e Washington. La màger part d'aquelei luòcs de conflictes èran situats en Euròpa o en Asia ai limits entre lei zònas d'ocupacion sovietica e britanoestatsunidenca. En fòra d'Alemanha qu'èra lo pus important au nivèu estrategic, i aviá tanben : * la Guèrra Civila Grèga (1946-1949) entre lo govèrn d'Atenas sostengut per lo Reiaume Unit e lei fòrças de la resisténcia comunista antialemanda ajudadas per Iogoslavia dins lo nòrd dau país. S'acabèt per una victòria governamentala e una degradacion dei relacions entre Moscòu e Londres car lei Britanics pensavan que lei comunistas grècs foguèsson sostenguts per lei Sovietics per menaçar leis Estrechs turcs. * la demanda d'una defensa comuna sovietoturca deis Estrechs (1946) entraïnèt una crisi entre Turquia, sostenguda per l'arriba de naviris de guèrra estatsunidencs, e l'Union Sovietica. S'acabèt per una revirada deis ambicions sovieticas e lo començament d'un raprochament entre Turquia e leis Estats Units. * lo reglament de la question austriana car Àustria èra tanben ocupada per lei venceires europèus segon lo modèl d'Alemanha. S'acabèt en 1955 per l'evacuacion dau país per leis armadas d'ocupacion e l'adopcion de la neutralitat austriana. * la situacion de Checoslovaquia ont un govèrn d'union nacionala èra en carga dau país. Pasmens, de tensions importantas existián entre lei ministres comunistas e lo rèsta dau govèrn. S'acabèt per un còp d'estat comunista en 1948 que va marcar la rompedura oficiala entre lei dos blòts. * la Guèrra Civila Chinesa (1946-1949) entre lei comunistas de Mao, ajudada per l'Armada Roja, e lo govèrn nacionalista de Chiang Kaishek, sostengut per leis Estats Units. S'acabèt per una victòria comunista en 1949. * lo partiment de la peninsula de Corèa entre comunistas au nòrd e anticomunistas au sud. * la [[Guèrra d'Indochina]] (1946-1954) qu'opausèt l'Empèri Francés a una guerrilha comunista. Inicialament, lei dos camps èran gaire sostenguts per de poissanças estrangieras car lei país comunistas èran alunchats d'aquela region e leis Estatsunidencs gaire desirós d'ajudar una poissança coloniala. Aquò va pauc a pauc evolucionar après la presa dau poder per lei comunistas chinés e lei premierei desfachas francesas. * la Crisi Iranosovietica dins lo nòrd-oèst d'Iran onte lei Sovietics sostenguèron la formacion d'un estat independent còntra lo govèrn centrau dau país sostenguts per lei Britanics e leis Estatsunidencs per contraròtlar lei jaciments de petròli de la region<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, ''L'Iran au XX^ème siècle'', Fayard (1996), p. 101.</ref>. Finalament, s'acabèt per una desfacha militara rapida deis aliats sovietics en 1946 après l'evacuacion dei fòrças estrangieras dau país<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, ''L'Iran au XX^ème siècle'', Fayard (1996), pp. 102-105.</ref>. === Lei mesuras estatsunidencas per restancar lei progrès dau comunisme === [[File:George Catlett Marshall, general of the US army.jpg|thumb|right|Retrach dau generau [[George Marshall]].]] En fàcia de la multiplicacion dei ponchs de tensions ambé lei [[URSS|Sovietic]]s e de l'immensa popularitat dei movements [[comunisme|comunistas]] après la [[Segonda Guèrra Mondiala|guèrra]], leis [[Estats Units d'America|Estats Units]] adoptèron una tièra de mesuras per restancar lei progrès dau comunisme a partir de la premiera mitat de 1947. Lo [[discors de Fulton]] de [[Winston Churchill]] (5 de març de 1946) èra ja un premier signe d'aquelei mesuras quand l'ancian Premier Ministre britanic denoncièt lo ''[[ridèu de fèrre]]'' sovietic<ref>''« De Stettin sus la [[Mar Baltica]] a Trieste sus la Mar Adriatica, un ridèu de fèrre es abatut sus lo continent. Darrier aquela linha se situan lei capitalas deis ancians estats d'Euròpa Centrala e Orientala. Varsòvia, Berlin, Praga, Viena, Budapèst, Belgrad, Bucarèst e Sòfia ; toteis aqueleis vilas celèbras e sei populacions son desenant dins çò que apelariáu l'esfèra d'influéncia sovietica, e totei son somesas, sota una forma o una autra, non solament a l'influéncia sovietica mai egalament au contraròtle fòrça estendut e dins certanei cas creissent de Moscòu »''.</ref>. Foguèt completat en genier de 1947 per l'adopcion de la [[doctrina Truman]] e en junh per lo començament dau [[plan Marshall]]. La doctrina Truman marquèt la volontat estatsunidenca de s'opausar a l'expansion dau comunisme e definiguèt lei principis politics e ideologics d'aquela oposicion. D'efèct, lo president estatsunidenc definiguèt dins un discors au Congrès lei diferéncias entre lo ''« monde liure »'' menat per leis Estats Units d'America, basat sus d'eleccions liuras e l'expression de la volontat de la majoritat, e l'autre camp menat per l'URSS, basat sus ''« l'imposicion de la volontat d'una minoritat gràcias a la terror »''. Per aquò, d'ajudas militaras foguèron donadas ai país en guèrra còntra de movements comunistas (Grècia) o menaçats per lei Sovietics (Turquia) e una ajuda economica per lei país europèus foguèt decidida car ''« lo comunisme [èra] un cancer que se desvolopa solament sus de teissuts malauts »''. Aquela ajuda economica formèt lo [[plan Marshall]] que son objectiu èra de permetre lo redreiçament rapid deis economias dei país d'Euròpa Occidentala per limitar lei dificultats causadas per lei destruccions e l'influéncia dei Partits Comunistas locaus. Se leis estats comunistas foguèsson pas excluchs d'aqueu plan, lei condicions de contentar èran pas acceptablas per Moscòu. Ansin, l'ajuda estatsunidenca foguèt solament acceptada per lei país sota influéncia de Washington. Foguèt un succès per leis Estatsunidencs car l'economia d'aquelei país se restaurèt rapidament e l'influéncia comunista limitada<ref>Pasmens, lei resultats electoraus dei comunistas demorèron importants durant d'annadas dins de país coma França o Itàlia.</ref>. === La respòsta sovietica e lo constat de la rompedura === [[File:Andrei Zhdanov cutout.png|thumb|right|Retrach d'[[Andreï Jdanov]].]] Lei mesuras estatsunidencas de l'acomençaça de 1947 entraïnèron rapidament una repòsta ideologica a la fin de l'annada ambé la formulacion de la doctrina Jdanov que marquèt lo constat de la rompedura. Per la seguida, marquèt tanben lo començament de la formacion dei blòts Èst e Oèst. Aquela doctrina foguèt adoptada dins lo corrent d'una reünion a [[Conferéncia de Szklarska Poreba|Szklarska Poreba]] de nòu partits comunistas europèus — lei sept de l'Èst mai lo PCF e lo PCI — que se debanèt dau 22 au 27 de setembre de 1947. Èra una respònsa a la doctrina Truman : ''« Dos camps se son estats formats dins lo monde : d'un caire lo camp imperialista e antidemocratic [...] e, d'autre caire, lo camp antiimperialista e democratic, que son but essenciau consistís de sapar l'imperialisme, de renforçar la democracia, de liquidar lei rèstas dau faissisme »''. De mai, foguèt creat lo Kominform per assegurar la liason entre lei partits comunistas. L'aplicacion d'aquela doctrina aguèt de consequéncias variadas que marquèron la rompedura entre lei dos blòts. Per exemple, en França e Belgica, lei ministres comunistas foguèron expulsats dei govèrns de liberacion nacionala formats après la guèrra. Entraïnèt tanben lo còp d'estat comunista en Checoslovaquia que venguèt lo començament vertadier de la confrontacion entre l'Èst e l'Oèst. === La formacion dau blòt sovietic === La formacion dau blòt sovietic se debanèt magerament de 1947 a 1949 e s'acabèt oficialament en 1955 après la signatura dau Pacte de Varsòvia. Foguèt la consequéncia de la rompedura ideologica entre [[USA|Estatsunidencs]] e [[URSS|Sovietics]]. La premiera etapa d'aquela formacion foguèt la presa dau poder per de movements comunistas, sostenguts per l'Armada Roja, dins lei país d'Euròpa Orientala. Franc de [[Checoslovaquia]], aquò foguèt aisat gràcias a la formacion de coalicions gropant totei lei partits d'esquèrra a l'entorn dei comunistas, dau contraròtle sovietic sus lo debanament deis eleccions e de la preséncia d'unei comunistas dins leis institucions provisòrias deis estats. Ansin, lei resultats electoraus dei coalicions donèron de majoritats importantas ai coalicions contraròtladas per lei comunistas : 78% en Bulgaria (octòbre de 1946), 72% en Romania (novembre de 1946), 90% en Polonha (genier de 1947)... Puei, lei partits politics non comunistas foguèron eliminats d'un biais progressiu. De'n premier, foguèron enebits lei partits acusats de [[faissisme]], puei venguèt lo torn dei partits pròches dei movements defenduts... etc. A la fin, lo rèsta dei partits d'esquèrra èran obligats de fusionar ambé lei movements comunistas. En Checoslovaquia, lo debanament d'aqueu plan foguèt diferent e necessitèt un còp vertadier car la coalicion [[comunisme|comunista]] averèt solament 38% dei vòtes. Ansin, lei comunistas deguèron formar un govèrn de coalicion e intrèron rapidament en conflicte ambé lei partits liberaus. Pasmens, la condamnacion sovietica dei projèctes d'aliança francochecoslovaca còntra [[Alemanha]] e la repression dei collaborators eslovacs menacèt la popularitat dei comunistas. En febrier de 1948, chausiguèron donc d'entraïnar una crisi politica. Aprofichant la demission dei ministres liberaus, lo Premier Ministre comunista Gottwald organizèt de manifestacions massivas d'obriers armats dins Praga e capitèt d'obtenir l'organizacion deis eleccions previstas en mai segon un sistèma favorable ai comunistas. Lo 30 de mai, aquò permetèt l'eleccion de 239 deputats comunistas còntra 61 ais autrei partits. En junh, lei comunistas poguèron donc prendre lo contraròtle totau de [[Checoslovaquia]] qu'intrèt dins lo blòt sovietic. En 1948, l'afaire d'[[Iogoslavia]] entraïnèt l'expulsion d'aqueu país dau Kominform en causa dei divergéncias ideologicas entre Moscòu e Belgrad. Pasmens, maugrat la pèrda d'un país important, aquò permetèt ai Sovietics de menar una tièra de purgas dins lo rèsta dau blòt per s'assegurar de la fidelitat dei caps comunistas locaus. Puei, en 1949, la creacion dau [[Consèu d'assisténcia economica mutuala]] (CAEM) permetèt d'integrar lei país d'[[Euròpa]] Orientala dins un ensems economic unic. Aquò marquèt la fin de la formacion dau blòt sovietic que foguèt completada en 1955 per la signatura d'una aliança militara defensiva oficiala, dicha Pacte de Varsòvia, entre l'URSS, Polonha, Alemanha de l'Èst, [[Ongria]], [[Checoslovaquia]], ||Romania]], Bulgaria e Albania<ref>Albania quitèt l'aliança en 1968.</ref>. === La formacion dau blòt estatsunidenc === [[File:Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png|thumb|Lei dos blòts sus lo continent europèu en 1955.]] La formacion dau blòt estatsunidenc se debanèt magerament a la fin de 1948 e au començament de 1950. L'etapa principala foguèt la formacion de l'OTAN en abriu de 1949 que foguèt completada per quauquei mesuras complementàrias. L'origina de l'OTAN foguèt un tractat signat lo 17 de març de 1948 entre França, lo Reiaume Unit, Belgica, País Bas e Luxemborg. Dicha Pacte de Brussèlas, èra una aliança defensiva entre lei cinc país e de consultacions èran previstas dins lo cas d'una ataca sovietica còntra Alemanha. Puei, de negociacions acomencèron a partir de l'estiu de 1948 entre aquelei cinc país, leis Estats Units e divèrseis estats pròches deis interès estatsunidencs. S'acabèron per la signatura lo 4 d'abriu de 1949 dau Tractat de l'Atlantic Nòrd qu'organizèt una aliança defensiva entre dotze país occidentaus. Lei principaus èran leis Estats Units, lo Reiaume Unit, França e Itàlia. Per la seguida, d'autrei país europèus jonhèron l'aliança. La fondacion de l'OTAN entraïnèt la formacion d'un comandament militar unic sota lo contraròtle de Washington e l'installacion de fòrças estatsunidencas importantas en Euròpa. Pasmens, aqueu dispositiu èra pas sufisent per leis Estatsunidencs que prenguèron quauquei mesuras per limitar l'independéncia dei membres de l'aliança. Per exemple, la lèi ''Export Control Act'' de 1949 permetèt de limitar lei cambis militars entre país europèus e blòts sovietics. Autre exemple, un Consèu foguèt tanben creat per limitar lei cambis comerciaus d'aquelei país ambé lei Sovietics. Dins totei lei cas, leis estats opausats a aquelei decisions èran menaçats d'un aplant de l'ajuda economica dau plan Marshall. Ansin, se París e Londres gardèron una autonòmia relativa fins a la crisi de Suez de 1956, la dominacion deis Estats Units sus leis afaires importants èra ja quasi totala a la fin de 1949. === La confrontacion de 1947-1949 sus la question alemanda === {{veire|Blocus de Berlin}} [[File:C-47s at Tempelhof Airport Berlin 1948.jpg|thumb|right|Aeronaus de transpòrt estatsunidencs sus l'aeropòrt de Tempelhof durant lo blocus de Berlin.]] La question alemanda foguèt lo premier enjòc de la Guèrra Freja en Euròpa. D'efèct, se leis Estatsunidencs acceptèron rapidament l'installacion dau contraròtle sovietic sus la mitat orientala dau continent, èran pas lèsts a abandonar Alemanha, compres lei zònas d'ocupacion occidentala de Berlin isolada en Alemanha de l'Èst. Ansin, a partir de 1947, se debanèt divèrsei confrontacions politicas entre lei dos blòts que van entraïnar la division durabla dau país en 1949. Aquela crisi acomencèt a la fin de 1947 quand leis Estatsunidencs, lei Britanics e lei Francés se reüniguèron a Londres per preparar divèrsei reformas economicas dins lei zònas occidentalas — rapidament fusionadas per formar una zòna economica unica — sensa la preséncia dei Sovietics. Per protestar, aquelei darriers abandonèron lo Consèu de Contraròtle qu'èra l'institucion de govèrn dei territòris alemands. Puei, decidiguèron de faire lo blocus de la zòna occidentala de Berlin per obligar la retirada deis armadas occidentalas de l'endrech. Aquò entraïnèt donc la premiera crisi grèva entre lei dos blòts. Pasmens, leis Occidentaus refusèron d'abandonar la vila e organizèron son avitalhament aerian dau 24 de junh de 1948 au 12 de mai de 1949. De mai, l'iniciativa sovietica entraïnèt una inquietud gròssa en Euròpa Occidentala que va favorizar la formacion de l'OTAN en abriu de 1948. Enfin, la populacion de Berlin-Oèst èran opausada a l'ocupacion sovietica de la zòna e sostenguèt donc lei fòrças d'ocupacion occidentalas. Per exemple, unei milièrs d'abitants ajudèron lei Francés de bastir l'[[aeropòrt]] de Tegel en solament 49 jorns. Ansin, l'operacion sovietica s'acabèt per una revirada e lo blocus foguèt arrestat en cambi d'una reünion novèla dau Consèu de Contraròtle que s'acabèt sensa resultat. Au contrari, la crisi aguèt divèrsei consequéncias non favorablas ai Sovietics. La principala foguèt l'acceleracion dei projèctes de fusion dei zònas estatsunidenca, britanica e francesa a partir d'aost de 1948. Aquò foguèt la premiera etapa que permetèt la formacion de la Republica Federala d'Alemanha (RFA) que foguèt proclamada lo 8 de mai de 1949 e jonhèt lo camp estatsunidenc. === La confrontacion en Asia e la Guèrra de Corèa === {{veire|Guèrra de Corèa}} [[File:Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png|thumb|Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.]] [[File:Sherman-korea.jpg|thumb|right|Carri estatsunidenc en posicion de tir durant la Guèrra de Corèa.]] Après la question alemanda, la confrontacion Èst-Oèst se desplacèt sus lo continent asiatic. De 1950 a 1953, s'i debanèt la guèrra de Corèa que s'acabèt per la division de la region entre comunistas au nòrd e anticomunistas au sud. Pasmens, en fòra d'aquela division, aqueu conflicte aguèt tanben de consequéncias importantas sus lei dos camps que se renforcèron mai còntra leis agressions dau camp eneminc tant au nivèu militar (rearmament alemand, formacion de l'ANZUS...) qu'au nivèu ideologic (començament dau maccartisme...). La [[guèrra de Corèa]] (25 de junh de 1950 - 27 de julhet de 1953) foguèt una consequéncia de la conferéncia de Yalta e l'abséncia de reglament sus l'avenidor dei colonias japonesas. Coma per Alemanha, un acòrd minimau foguèt trobat entre Sovietics e Estatsunidencs per partejar la region en doas partidas separadas per lo 38{{e}} parallèl : lo nòrd èra ocupat per lei Sovietics e lo sud per leis Estatsunidencs. De 1948 a 1949, se proclamèt leis estats de Corèa dau Sud, aliat ais Estats Units, de Corèa dau Nòrd aliat ai Sovietics, e lei poissanças d'ocupacion se retirèron. Pasmens, aquela division foguèt pas acceptada sus lo terren e divèrseis escaramochas frontalieras se debanèron. Puei, lo 25 de junh de 1950, Corèa dau Nòrd comencèt una ofensiva vertadiera còntra lo sud qu'entraïnèt l'ocupacion de la màger part dau país. Lo 27 de junh, leis Estats Units decidiguèron d'ajudar militarament Corèa dau Sud e obtenguèron lo sostèn dei Nacions Unidas aprofichant lo boicòt de l'institucion per l'URSS. Fins a 1953, una guèrra saunosa va entraïnèron mai d'un milion de mòrts, la participacion chinesa ai combats au sen dei fòrças comunistas, la destruccion de la màger part dau nòrd de Corèa per l'aviacion estatsunidenca e la conclusion d'un alta-au-fuòc basat sus lo ''statu quo'' iniciau marcant la revirada de l'ofensiva comunista e de la còntraofensiva anticomunista. Aqueu resultat indecís aguèt coma consequéncia principala un renfòrçament dei capacitats militaras occidentalas car leis Estats Units crenhèron d'ara endavant una ataca possibla dei Sovietics sus lo teatre europèu. Ansin, lo budget militar estatsunidenc aumentèt e Washington encoratgèt tanben lo rearmament alemand e la formacion d'una ret d'alianças en Oceania sus lo modèl de l'OTAN. Ansin, en 1951, se signèt lo pacte dau Pacific (ANZUS) entre leis Estats Units, Austràlia e Nòva Zelanda e un pacte de seguritat entre leis Estats Units e Japon. De mai, Washington comencèt de sostenir lei poissanças colonialas en lucha còntra de guerrilhas comunistas. La segonda consequéncia foguèt un durciment ideologic dei dos camps. === Lei purgas ideologicas === [[File:Is this tomorrow.jpg|thumb|right|Aficha de propangada anticomunista estatsunidenca de 1947.]] En fòra de la formacion d'alianças militaras, lei tensions de la fin deis annadas 1940 e dau començament deis annadas 1950 entraïnèron un durciment ideologic e una tièra de purgas menadas per Washington e Moscòu còntra leis opausants intèrns, reaus o supausats. Lei premierei purgas se debanèron dins lo camp sovietic a partir de 1948 après la rompedura entre Moscòu e Belgrad. D'efèct, leis Iogoslaus dirigits per Tito èran desirós d'aver una politica estrangiera e una organizacion economica diferentas d'aquelei de Moscòu. Coma lei Sovietics avián ges de tropa d'ocupacion en Iogoslavia, poguèron pas rebutar Tito e deguèron se contentar de rompre lei relacions diplomaticas entre lei dos país. Dins leis autrei país dau blòt sovietic, ocupats per de garnisons de l'Armada Roja, aquò entraïnèt una tièra de purgas còntra de caps comunistas sospichats de divergéncias ambé la politica de Stalin coma Rajk en Ongria, Clementis o Slansky en Checoslovaquia o Gomulka en Polonha. Per la seguida, lei Sovietics organizèron tanben de campanhas de propaganda pacifista dins lei país occidentaus gràcias au sostèn d'artistas o d'intellectuaus pròches dei movements comunistas coma [[Pablo Picasso]] (''Chaple en Corèa'', 1951) o [[Frédéric Joliot-Curie]]. Enfin, a la fin deis annadas 1950, l'afaire dau complòt dei « Blòdas Blancas » semblava lo començament d'una tièra novèla de purgas importantas au sen de l'estat e dau partit comunista sovietics. La mòrt de Stalin ne'n limitèt l'importància. Dins lo camp estatsunidenc, lo movement de purgas prenguèt la forma dau maccartisme que comencèt a partir de 1950. Au començament, èra solament una extension de movements precedents que regardavan de sectors limitats de la societat estatsunidenca coma Hollywood (enquista de la HUAC en 1947). Pasmens, en 1948-1949, la descubèrta d'espions sovietics au sen dau govèrn estatsunidenc entraïnèt la formacion d'una campanha anticomunista fòrça intensa menada per lo senator Joseph McCarthy. Fins a 1952, lei purgas regardèron leis organs dau govèrn, lei partits politics e Hollywood. Per lo camp republican, aquelei campanhas permetián d'afeblir lo camp democrata au poder dempuei 1932 e lei premierei butas foguèron de conselhiers de Roosevelt o de Truman coma Alger Hiss. Ansin, la màger part dei simpatizants d'esquèrra foguèron menaçats per d'enquistas oficialas o obligats de demissionar o de s'emendar publicament. D'autrei coma [[Charlie Chaplin]] chausiguèron l'exil en fòra deis Estats Units. Puei, a partir de 1952, lo movement s'estendèt a l'ensems de l'administracion : purgas dei bibliotecas publicas, jurament de fidelitat demandat ai foncionaris e defensa ai comunistas d'intrar dins l'administracion o sus lo territòri estatsunidenc. L'apogèu dau maccartisme foguèt l'execucion en 1953 dau parèu Ethel e Julius Rosenberg, accusat d'espionatge dau programa nuclear estatsunidenc au profiech de l'Union Sovietica, après un procès parciau e una campanha internacionala en favor de la gràcia<ref>Après la Guèrra Freja, lei testimoniatges deis autreis acusats e d'ancians agents dau KGB mostrèron que Julius Rosenberg foguèt un agent sovietic menor. En revènge, la culpabilitat de sa frema es totjorn fòrça mau-segura.</ref>. Pasmens, après aqueu succès de McCarthy, l'eleccion dau republican Eisenhower coma president e leis accusacions dau senator còntra l'armada entraïnèron lo declin rapid dau movement. McCarthy foguèt descreditat per un escàndol de corrupcion e sa carriera politica s'acabèt a la fin de 1954. == La Coexisténcia Pacifica (1956-1962) == Lo periòde de la Coexisténcia Pacifica acomencèt entre 1953 e 1956 après la mòrt de Stalin e s'acabèt en 1962 après la Crisi de Cuba. Foguèt caracterizat per una demenicion relativa de la tension entre lei dos blòts. D'efèct, l'aumentacion deis arsenaus nuclears estatsunidenc e sovietic aviá entraïnat l'impossibilitat d'un conflicte dirèct. Aquò transformava lei relacions entre Sovietics e Estatsunidencs e permetèt de reglar divèrsei questions malaisadas. Pasmens, lei crisis contunièron, subretot après la rompedura sinosovietica, e entraïnèron de tensions grèvas que van desboscar sus l'establiment d'una destenduda vertadiera a partir de 1962. === La mòrt de Stalin e la destanilizacion === [[File:Gagarin in Sweden.jpg|thumb|right|Iurii Gagarin, premier òme a viatjar dins l'espaci. Fins a sa dissolucion, l'Union Sovietica aprofichèt sei succès espaciaus per melhorar son imatge internacionau.]] En març de 1953, moriguèt [[Stalin]] que foguèt remplaçat per una direccion collegiala minada per lei conflictes intèrns per lo poder. Ansin, de 1953 a 1955, lo cap principau de l'Union Sovietica foguèt [[Gueorgui Malenkov]] que foguèt finalament rebutat per [[Nikita Khrushchov]]. Pasmens, maugrat de divergéncias sus la politica sovietica interiora, lei dos òmes adoptèron una diplomàcia similara basada sus la recèrca d'una demenicion dei tensions entre lei dos blòts, resumida per lo tèrme « Coexisténcia Pacifica ». D'efèct, Malenkov èra un advèrsari deis [[Arma nucleara|armas nuclearas]] e un partisan dau desvolopament d'una industria sovietica de produccion de bens de consumacion. Per aquò, deviá donc demenir l'esfòrç militar de Moscòu e donc lei tensions ambé l'Oèst. Tre 1953, parlèt donc de la possibilitat d'una « coexisténcia Pacifica » entre país capitalistas e comunistas. Après son rebutament en 1955, son successor, Khrushchov, contunièt aquela analisi renfòrçats per sa politica de destalinizacion que li permetèt d'eliminar divèrseis opausants e per lei succès tecnologics e politics sovietics d'aquela epòca : bomba H en 1953, signatura dau Pacte de Varsòvia en 1955, Spotnik I en 1957, vòl d'[[Iurii Gagarin]] en 1961... etc. Per eu, lo desvolopament de l'arma nucleara limitava d'ara endavant lei possibilitats d'una guèrra dirècta e aquò transformava donc la logica de l'afrontament e lei rapòrts Èst-Oèst a l'avantatge de l'Union Sovietica que podiá d'aqueu biais faire la demonstracion de la superioritat de son modèl. Ansin, meme se l'afrontament entre Washington e Moscòu continuava, lo periòde Khrushchov foguèt en partida caracterizat per una logica de « competicion pacifica », illustrada per la presentacion dei reüssidas sovieticas e de la creissença importanta de son economia, que va permetre de melhorar lei relacions entre lei dos blòts. === Lo melhorament dei relacions entre lei blòts === Lo cambiament de govèrn sovietic e la demenicion de la tension politica iniciada per Nikita Khrushchov va trobar un resson favorable de part dau blòt occidentau. Ansin, leis annadas 1950 vegèron un melhorament dei relacions Èst-Oèst e lo reglament de divèrsei crisis. Pasmens, aqueu melhorament demorèt relatiu e empachèt la contuniacion de la rivalitat entre lei blòts e dei temptativas per destabilizar l'advèrsari. D'efèct, lo periòde permetèt de negociar d'acòrds per resòuvre certanei tensions entre lei blòts. Lei principaus foguèron l'acòrd frontalier entre Sovietics e Turcs a prepaus de la vila de Kars (mai de 1953), la creacion de relacions diplomaticas entre Moscòu e Atenas d'una part e Moscòu e Tel Aviv d'autra part, la signatura d'un alta-au-fuòc en Corèa (julhet de 1953), la fin de la Guèrra d'Indochina (julhet de 1954), lo reglament de la question austriana e la retirada dei tropas d'ocupacion (mai de 1955) e l'establiment de la relacions diplomaticas entre l'URSS e la RFA (setembre de 1956). Au sen dei país comunistas, se trobèt tanben un acòrd de reconciliacion entre Moscòu e Belgrad en 1955 qu'entraïnèt la dissolucion dau Kominform<ref>Inicialament destinat au renfòrçament dei liasons entre partits comunistas, lo Kominform èra subretot vengut dempuei 1948 una arma de propaganda còntra lo titisme.</ref>. Enfin, Sovietics e Estatsunidencs reconoguèron en partida lei zònas d'influéncia respectivas dei dos camps. Per exemple, Washington denoncièt solament per una declaracion diplomatica lei repressions dei revòutas antisovieticas de Berlin (1953) e de Budapèst (1956). Pasmens, aqueu melhorament foguèt limitat e la confrontacion contunièt sus certanei teatres, especialament en China e au Vietnam. En particular, Vietnam dau Sud venguèt lo centre dau dispositiu anticomunista estatsunidenc dins lo sud-èst asiatic. De mai, l'ostilitat entre Pequin e Washington se renforcèt a prepaus de la question de l'illa de Formosa revendicada per lei comunistas chinés e protegida per una flòta estatsunidenca. Enfin, un esfòrç important d'ajuda financiera foguèt realizat en Orient Pròche per limitar l'influéncia sovietica dins la region. En [[1957]], se signèt lo [[Pacte de Bagdad]] que gropèt leis aliats deis Estats Units dins la region e que marquèt l'apogèu dau sistèma d'alianças antisovieticas estatsunidenc. === Lei crisis de Budapest e de Suez : la fin dei poissanças britanica e francesa === [[File:Crisi de Suez (1956).png|thumb|Esquèma generau deis operacions militaras de la Crisi de Suez en 1956.]] [[File:Port Said from air.jpg|thumb|right|Pòrt Saïd après lei bombardaments francobritanics.]] Lei crisis de Budapest e de Suez se debanèron en 1956 e marquèron un episòdi particular dau periòde de Coexisténcia Pacifica entre lei Sovietics e leis Estatsunidencs. S'acabèt per una revirada diplomatica totala dei Britanics e dei Francés que marquèt d'un biais vesedor la dependéncia dei doas poissanças colonialas ais Estats Units. La premiera acomencèt per l'insurreccion deis abitants de la capitala ongresa e lo rebutament dau govèrn comunista per lei revolucionaris. Lo poder novèu anoncièt son intencion de se retirar dau Pacte de Varsòvia e de demandar la retirada dei garnisons sovieticas estacionadas dins lo país. Lo 4 de novembre, l'Armada Roja decidiguèt d'intervenir còntra l'insurreccion. Après quauqueis oras de combat, la resisténcia ongresa s'afondrèt e lei darriers ponchs de resisténcia deguèron capitular lo 10. Lei país occidentaus e l'OTAN poguèron pas ajudar lei revòutats e deguèron se contentar d'una protestacion orala. La segonda acomencèt après la presa dau poder per [[Gamal Abdèl Nassèr]] que decidiguèt de nacionalizar lo [[canal de Suèz]] per utilizar lei revenguts de l'esplecha dau canal au profiech de sa politica de bastida dau [[Restanca d'Assoan]]. Aquò se turtèt ais interès francobritanics que refusèron la nacionalizacion e decidiguèron de rebutar Nassèr. París e Londres formèron una aliança secrèta amb Israèl per atacar Egipte. Aquò permetiá ai Francobritanics de desbarcar una fòrça militara dins la region dau canal per l'ocupar dirèctament e assaiar de rebutar Nassèr. Ansin, lo 29 d'octòbre, leis Israelians ataquèron la region de Sinaï e anientèron rapidament lei fòrças egipcianas dau sector. París e Londres demandèron oficialament l'aplant dei combats e l'evacuacion de la zòna dau canal per lei dos camps. Lo 2 de novembre, l'armada israeliana arrestèt son avançada mai Nassèr refusèt entraïnant un desbarcament francobritanic a Pòrt Saïd lo 5 de novembre. Lei fòrças egipcianas foguèron esquichadas mai lo complòt entre París, Londres e Tel Aviv èra tròp visible. Entraïnèt una reaccion violenta de Khrushchov que menacèt França e lo Reiaume Unit d'una invasion. De son caire, lo president [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] refusèt de sostenir seis aliats que deguèron se retirar d'Egipte. Aquela revirada foguèt la demonstracion de l'afebliment de França e dau Reiaume Unit dempuei 1945<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Histoire de la France'', Fayard (1985), pp. 577-578.</ref> e va renfòrçar lo movement de descolonizacion. Marquèt tanben l'apogèu de la Coexisténcia Pacifica que va pauc a pauc declinar fins ai crisis deis annadas 1960. === Lei tensions sinosovieticas e la rompedura entre Moscòu e Pequin === Lei tensions sinosovieticas acomencèron a partir de la fin deis annadas 1950 e s'acabèron per una rompedura e dei combats frontaliers durant lo decenni seguent. Entraïnèt una aumentacion dei tensions entre China e leis Estats Units e una rompedura progressiva entre Moscòu e Pequin a prepaus de la direccion dau blòt comunista. Lei causas d'aquelei tensions foguèron lo començament de la politica de destalinizacion a partir de 1956 e la question dau contraròtle de Formosa. D'efèct, China comunista revendiquèt aquela illa ocupada per lei nacionalistas chinés protegits per leis Estats Units. D'escaramochas se debanèron en 1954 e 1958 dins l'estrech entre l'illa e lo continent. Pasmens, un desbarcament necessitava un sostèn sovietic. Òr, per mantenir la Coexisténcia, Moscòu èra opausat a una ataca còntra [[Republica de China (Taiwan)|Taiwan]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Claire Bergère, ''La Chine de 1949 à nos jours'', Edicions Armand Colin (2000), pp. 91-92.</ref>. Aqueu refús limitèt lei capacitats ofensivas chinesas e entraïnèt una critica de la politica sovietica per [[Mao]]. En 1959, la question entraïnèron divèrsei confrontacions intèrnas au sen dau Partit Comunista Chinés causant l'eliminacion de certanei generaus prosovietics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Claire Bergère, ''La Chine de 1949 à nos jours'', Edicions Armand Colin (2000), pp. 92-94.</ref>. Ansin, en [[1960]], quand lei Sovietics retirèron sei conselhiers tecnics de China per obligar Pequin de negociar e reconóisser la direccion sovietica sus lo blòt comunista, lei projèctes de Moscòu mau capitèron e la rompedura venguèt definitiva<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Claire Bergère, ''La Chine de 1949 à nos jours'', Edicions Armand Colin (2000), p. 97.</ref>. Lei consequéncias d'aquela rompedura entraïnèron l'aparicion de tensions novèlas entre Èst e Oèst e la fin progressiva de la Coexisténcia Pacifica car la competicion sinosovietica per lo contraròtle dau blòt comunista va possar Sovietics e Chinés a marcar dei ponchs còntra leis Estatsunidencs. D'autra part, lei combats frontaliers entre l'Union Sovietica e China dins leis annadas 1960 obliguèron l'Armada Roja de desplegar de fòrças importantas en fàcia de la frontiera chinesa (25 divisions e {{formatnum:1200}} aeronaus en 1968) e de bastir leis infrastructuras necessàrias per assegurar l'avitalhament d'aqueleis unitats. Puei, a partir de 1970, Pequin chausiguèt de cambiar totalament son estrategia e de se raprochar de Washington per equilibrar la poissança sovietica en Asia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marie-Claire Bergère, ''La Chine de 1949 à nos jours'', Edicions Armand Colin (2000), pp. 239-241.</ref>. Ansin, fins a 1991, la confrontacion politica e militara entre Pequin e Moscòu lòng de la frontiera comuna entre lei dos país e au sen dei movements comunistas internacionaus foguèt quasi similara a la Guèrra Freja entre leis Estats Units e l'URSS. === La crisi alemanda de 1958-1961 === [[File:Berlinermauer.jpg|thumb|Fotografia de la Muralha de Berlin en 1986.]] La crisi alemanda conoguèt una crisi novèla de 1958 a 1961 que foguèt empoisonada per lei besonhs sovietics de succès diplomatic après la rompedura sinosovietica. S'acabèt per la revirada dei negociacions sus l'estatut d'Alemanha e la bastida de la [[Mur de Berlin|Muralha de Berlin]] que venguèt lo simbòl de la Guèrra Freja. D'efèct, la creacion de la RFA, son intrada dins l'OTAN en 1955 e son rearmament alunchavan lei possibilitats d'una neutralizacion dau territòri alemand similara a aquela d'Àustria en 1955. De mai, Berlin èra vengut un luòc d'emigracion de la populacion de l'Èst vèrs l'Oèst entraïnant la partença d'una partida deis elèits d'Euròpa Orientala en fòra dau blòt sovietic. En 1958, Khrushchov decidiguèt donc de mandar un ultimatum ais Estats Units : menacèt de negociar l'estatut de Berlin solament ambé la RDA e de signar un tractat de patz separada. La consequéncia d'aquela tractat seriá estada de minar la legitimat de l'ocupacion occidentala de Berlin. Finalament, lei Sovietics apliquèron pas aqueu projècte e Washington poguèt ignorar l'ultimatum. Pasmens, lei relacions entre lei dos blòts venguèron tornarmai marridas maugrat un viatge de Khrushchov ais Estats Units. Una reünion entre lei venceires de la Segonda Guèrra Mondiala assaièt de reglar aquela situacion en 1960. Pasmens, la destruccion d'un aeronau espion estatsunidenc subre lo territòri sovietic per un missil antiaerian e la captura dau pilòt lo 1{{èr}} de mai entraïnèron una aumentacion novèla de la tension e la revirada de la conferéncia. En fàcia de l'escandòl, Eisenhower deguèt acceptar d'arrestar lei missions d'espionatge aerian de l'Union Sovietica. Puei, en 1961, leis autoritats comunistas decidiguèron de bastir una muralha a l'entorn de Berlin per « reglar » la question. Aquò empachèt l'emigracion vèrs l'Oèst deis abitants de RDA. Permetèt tanben de gelar lei questions territòrialas europèas entre lei dos blòts fins a la fin de la Guèrra Freja. En revènge, venguèt tanben un simbòl negatiu dau modèl sovietic. === La Crisi de Cuba === [[File:Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png|thumb|Teatre american de la crisi dei missiles de Cuba.]] [[File:Cuban missiles.jpg|thumb|right|Fotografia d'un aeronau espion estatsunidenc d'una basa sovietica de missils.]] La [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] se debanèt en 1962 e marquèt la fin de la [[Coexisténcia Pacifica]]. Foguèt entraïnada per l'installacion de missils nuclears sus l'illa per lei Sovietics. Foguèt lo periòde de tensions pus importantas entre lei dos blòts en causa de la confrontacion dirècta entre tropas sovieticas e estatsunidencas e dau risc d'utilizacion de la fòrça per lei dos camps, compres d'armas nuclearas. D'efèct, dempuei lo 1{{e}} de genier de 1959, un govèrn revolucionari dirigit per [[Fidel Castro]] aviá rebutat la dictatura de Batista, un aliat deis Estats Units, pres lo poder. Non reconeguda per Washington, Castro foguèt donc obligat de se raprochar dei Sovietics en 1960 e obtenguèt una ajuda dau govèrn de Moscòu encantat d'installar un regime comunista en [[America]]. De son caire, en fàcia d'aquela aliança, leis Estatsunidencs assaièron de rebutar Castro mai la temptativa de desbarcament d'una bregada d'opausants en abriu de 1961 s'acabèt per una revirada. Pasmens, aquò causèt l'inquietud de Khrushchov que decidiguèt de renfòrçar lo sostèn ai Cubans. Aqueu renfòrçament foguèt anonciat a l'autona de 1962. En octòbre, leis Estatsunidencs descurbiguèron la preséncia de missils nuclears sovietics sus l'illa. Lo president [[John Fitzgerald Kennedy|Kennedy]] refusèt de bombardar lei basas sovieticas o de desbarcar de tropas sus l'illa. Preferiguèt faire lo blocus de Cuba e relevar l'existéncia de la menaça a la populacion estatsunidenca lo 22 d'octòbre. Lei dos camps èran alora lèsts a una confrontacion dirècta dins la zòna cariba e lo risc d'una guèrra èra important en causa de la volontat dei dos camps de sauvar la fàcia dins l'espròva de fuòc. Lo reglament de la crisi acomencèt lei 26 e 27 d'octòbre e s'acabèt lo 28 : Moscòu acceptèt de retirar sei missils sota lo contraròtle de l'ONU en cambi de la promessa estatsunidenca de pas envaïr Cuba e dau retirament dei missils estatsunidencs desplegats en Turquia. == La Destenduda (1963-1979) == La crisi marquèt la fin de la Coexisténcia Pacifica e permetèt l'establiment de relacions vertadieras entre lei dos blòts per defugir una guèrra nucleara generalizada. Ansin, fins a la fin deis annadas 1970, acomencèt lo periòde dicha de la Destenduda. En Union Sovietica, l'espròva cubana foguèt fatala a Khrushchov que son aventurisme aviá espaurit la màger part dei caps sovietics. Foguèt rebutat en 1964 e remplaçat per una direccion collegiala menada per Leonid Brezhnev. === Lo contraròtle e l'institucionalizacion de la menaça nucleara === Après la menaça de guèrra entraïnada per la Crisi de Cuba, la gestion dei problemas nuclears foguèt la premiera question tractada per Estatsunidencs e Sovietics dins leis annadas 1960. L'objectiu d'aquelei negociacions èra d'establir un contraròtle — limitat — de l'arma nucleara per defugir sa proliferacion e evitar un conflicte nuclear accidentau entre lei dos blòts. Leis etapas principalas d'aquela politica se debanèron dins lo corrent de l'annada 1963. Premier, leis Estats Units d'America e l'Union Sovietica decidiguèron d'anonciar una volontat comuna de desvolopar l'utilizacion pacifica de l'energia atomica lo 21 d'abriu. Puei, lo 20 de junh, foguèt creat la premiera linha dau ''[[telefòn roge]]'' entre lei doas capitalas. Enfin, lo 5 d'aost, foguèt signat a Mosó lo Tractat de defensa particiala deis assais nuclears per enebir leis assais nuclears atmosferics, extra-atmosferics e sosmarins. Per la seguida, aquel ensems foguèt completat per lo Tractat d'utilizacion pacifica de l'Espaci lo 27 de genier de 1967 e per lo Tractat de non proliferacion lo 1{{èr}} de julhet de 1968 signat per defendre lo desvolopament d'arsenaus nuclears franc dei cinc país ja possessors de l'arma nucleara. De mai, lei premierei discussions regardant una limitacion deis armaments nuclears acomencèron. Aguèron ges de resultat mai permetèron de melhorar lei relacions entre Sovietics e Estatsunidencs e foguèron de jalons utils per lei negociacions seguentas. === La guèrra de Vietnam e lei dificultats intèrnas estatsunidencas === [[File:Guèrra de Vietnam (1965).png|thumb|Esquèma de la Guèrra de Vietnam en 1965.]] [[File:Dead man and child from the My Lai massacre.jpg|thumb|Victimas dau chaple dau vilatge de My Lai perpetrat en 1968 per lei tropas estatsunidencas.]] {{veire|Guèrra de Vietnam}} La Guèrra de Vietnam se debanèt deis annadas 1960 a 1975 e marquèt la politica estatsunidenca de la Destenduda. Entraïnèt un afebliment important dau prestigi internacionau de Washington e de crisis intèrnas de la societat estatsunidenca e dau blòt atlantic. D'efèct, après la desfacha francesa de 1954, Indochina foguèt devesida entre quatre estats e dominada per Vietnam dau Nòrd, comunista, e Vietnam dau Sud, anticomunista. Pasmens, tre 1957, lo regime dau sud deguèt faciar una guerrilha comunista sostenguda per lo nòrd e partir deis annadas 1960, leis Estats Units deguèron pauc a pauc mandar una ajuda militara a Saigon per la combatre. En 1961, foguèt decidit lo mandadís oficiau de tropas per lo president Kennedy e, en 1963, Washington sostenguèt lo rebutament dau govèrn de Saigon e son remplaçament per lo generau sudvietnamian Thieu. Enfin, en 1964, lo Congrès acceptèt d'autorizar lo president [[Lyndon Johnson|Johnson]] de menar una guèrra vertadiera per rompre la guerrilha. De 1964 a 1968, leis efectius estatsunidencs au Vietnam dau Sud aumentèron de {{formatnum:23000}} a {{formatnum:530000}} soudats. Dins aquò, aquelei tropas s'escagassèron dins d'operacions malaisadas còntra una guerrilha motivada e capabla de sostenir de pèrdas importantas. En 1968, lei fòrças comunistas entraïnèron una ofensiva generalizada, dicha ofensiva dau Tet. S'acabèt per una victòria militara estatsunidenca e una victòria politica comunista car l'ofensiva mostrèt la capacitat de la guerrilha de contuniar la guèrra maugrat l'esfòrç estatsunidenc. A partir d'aquela annada, la societat estatsunidenca s'opausèt a la guèrra e de negociacions acomencèron entre lei dos camps. A partir de 1969, lo president [[Richard Nixon|Nixon]] decidiguèt de retirar sei tropas e de desvolopar lei capacitats de l'armada sudvietnamiana per lei remplaçar. Dicha « politica de vietnamizacion », aqueu periòde se debanèt de 1969 a 1973 e foguèt caracterizat per l'aumentacion dei bombardaments aerians estatsunidencs per obligar lei comunistas d'acceptar lo mantenement dau govèrn de Saigon. Aquò s'acabèt en genier de 1973 per un tractat d'alta-au-fuòc permetent la retirada de l'armada estatsunidenca. Pasmens, la guèrra acomencèt tornarmai rapidament. En 1975, lo regime de Thieu foguèt rebutat per lei comunistas e Vietnam dau Nòrd e Vietnam dau Sud foguèron fusionats per formar un estat unic aliat de l'Union Sovietica. Aquela guèrra e sa revirada entraïnèron la formacion d'un movement poderós de protestacion dins la societat estatsunidenca e dins lo blòt occidentau. Lei pèrdas estatsunidencas ({{formatnum:58000}} mòrts e {{formatnum:300000}} bleçats), lei metòdes de son armada (chaples, execucions somaris de presoniers, discriminacions entre soudats blancs e negres...) e la corrupcion de la societat sudvietnamiana (trafec de dròga, prostitucion...) entraïnèron una condamnacion morala de la guèrra e una contestacion dei valors de la societat estatsunidenca deis annadas 1960-1970 (movement hippie, movement antimilitarista...). Au sen de l'OTAN, lo president francés [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] aprofichèt tanben lei dificultats militaras estatsunidencas per condamnar la guèrra en 1966 e contestar l'autoritat deis Estats Units sus lo blòt de l'Oèst (retirament francés dau comandament integrat de l'OTAN)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''Histoire de la France'', Fayard (1985), pp. 597-598.</ref>. Ansin, a la fin de la guèrra, lo poder e lo prestigi internacionaus de Washington èran fòrça demenits e leis Estats Units semblaràn en posicion de feblesa en fàcia dei Sovietics fins au començament de la guèrra d'Afganistan a la fin de 1979. === Lei succès diplomatics e lei dificultats intèrnas dau blòt sovietic === [[File:Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png|thumb|Descolonizacion d'Africa de 1945 a 1991.]] Gràcias ai dificultats estatsunidencas au Vietnam e a l'afebliment consecutiu de l'autoritat de Washington, la Destenduda foguèt marcada per divèrsei succès sovietics, especialament gràcias a la lucha anticolonialista. Pasmens, maugrat aquelei progrès internacionau, l'URSS deguèt tanben faciar de dificultats au sen dau blòt comunista e dins la societat sovietica. La consequéncia pus vesedoira d'aquelei progrès foguèt la signatura d'una tièra de tractats ambé de país dau Terç Monde de 1971 a 1984, en particular en Africa. D'efèct, en 1974, lo rebutament de Marcelo Caetano entraïnèt la fin de l'Empèri Coloniau Portugués e marquèt la darriera etapa majora de la descolonizacion dau continent african. Òr, per de rasons ideologicas, Moscòu èra l'aliat naturau de la màger part deis insurreccions anticolonialistas. A l'eissida dei guèrras de descolonizacion, lei govèrns novèus (Argeria, Angòla, Moçambic, Somalia...) èran donc generalament pròches dau blòt orientau. Sus leis autrei continents, d'aliats de l'Union Sovietica prenguèron lo poder dins l'estat laossian e America foguèt tanben agitada per de guerrilhas comunistas o de contestacion de l'òrdre estatsunidenc. Pasmens, se fau nòtar que lo motor principau dau blòt comunista dins la region foguèt Cuba car Brezhnev èra gaire desirós de rompre la Destenduda au començament deis annadas 1970. Per exemple, lei Sovietics refusèron d'ajudar la politica anticapitalista dau president chilen Allende e se contentèron de protestacions verbalas après son rebutament en 1973. Lei limits de l'ambicion sovietica èran dictats per lei dificultats intèrnas dei blòts comunista e sovietic qu'èran mens vesedoras d'aquelei deis Estats Units mai pus importantas. La premiera èra la division dau blòt comunista entre dos ensems rivaus e ostils dirigits per Moscòu e Pequin. Aquela ostilitat èra d'origina ideologica après lo començament de la destanilizacion mai s'estendèt rapidament ai camps militar e politic. Ansin, au nivèu militar, divèrseis escaramochas aguèron luòc entre lei dos país. Puei, lo conflicte regardèt tanben lo rèsta dau blòt comunista e d'afrontaments se debanèron entre insurreccions o país comunistas fidèus a Moscòu o a Pequin ([[Segonda Guèrra Civila Cambotjana]], [[Guèrra Sinovietnamiana]]...). Au nivèu politic, Pequin contestèt la supremacia sovietica sus lei país comunistas. En causa dei riscs de guèrra entre lei dos país, Pequin confirmèt son raprochament ambé leis Estatsunidencs còntra lei Sovietics. D'autra part, l'influéncia sovietica foguèt tanben contestada per lei populacions d'URSS e d'Euròpa Occidentala. Lo movement pus grèu per la dominacion de Moscòu foguèt la prima de Praga (genier-aost de 1968) que foguèt finalament esquichada après quauquei mes d'observacion. Pasmens, lo govèrn sovietic aguèt tanben de problemas ambé sa minoritat jusieva sus lei questions d'emigracion en fòra de l'Union Sovietica. En [[1977]], una tièra d'atemptats dins la capitala sovietica, atribuida a de nacionalistas armènis, mostrèt l'existéncia de tensions importantas dirèctament au sen de la societat. Enfin, a partir deis annadas 1970, l'economia de l'Union acomencèt son periòde d'estagnacion que va crear de dificultats mai e mai importantas e limitar lei capacitats d'accion dau govèrn. === L'apogèu de la Destenduda === L'apogèu de la Destenduda se debanèt entre 1969 e 1974 durant lo periòde Brezhnev-Nixon-Kissinger. Permetèron la signatura de divèrseis acòrds militars, diplomatics e economics entre lei dos blòts. Henry Kissinger foguèt un deis artesans principaus d'aqueu periòde gràcias a la definicion d'una politica estatsunidenca basada sus quatre principis simples per la gestion deis afaires sovietics : la reconoissença de l'Union Sovietica e de seis interès, lo mantenement dau ''statu quo'' militar, l'adopcion d'una actitud positiva per respòndre ai concessions sovieticas e lo ''linkage'' permetent de liar cada question sus lei problemas entre l'Èst e l'Oèst dins lo quadre d'una negociacion globala. De [[1972]] a [[1974]], se debanèron donc divèrsei conferéncias entre lei caps estatsunidencs e sovietics. Ansin, lei discussions SALT I (en [[occitan]] ''« Discussions sus la Limitacion deis Armas Estrategics »'') s'acabèt per la signatura d'un tractat limitant leis armaments antimissils. Aquò permetiá de mantenir en plaça lo principi de la dissuasion nucleara e l'impossibilitat d'un conflicte dirèct entre Sovietics e Estatsunidencs. Puei, de 1972 a 1979, lei negociacions SALT II s'acabèron per una limitacion deis armas nuclearas. Pasmens, la fin de la Destenduda empachèt sa ratificacion. En fòra dei questions nuclearas, d'autrei questions militaras foguèron estudiadas coma la defensa de produccion e d'estocatge d'armas bacteriologicas (tractat signat en 1972) o la demenicion dei fòrças militaras desplegadas sus lo territòri europèu (començament dei negociacions). Enfin, totjorn en 1972, foguèron signats d'acòrds comerciaus sovietoestatsunidencs que van permetre la multiplicacion per dètz lei cambis entre lei dos país de 1971 a 1979. Au sen dei dos blòts, la destenduda entre Washington e Moscòu permetèt tanben de reglar divèrsei problemas, especialament per la question alemanda. D'efèct, a partir de 1970, la Republica Federala d'Alemanha acomencèt una politica de reconoissença dei país dau blòt sovietic. En 1972, Republica Federala Alemanda e Republica Democratica d'Alemanha acceptèron de se reconóisser e lei dos estats intrèron a l'ONU l'annada seguenta. De 1972 a 1973, aquelei melhoraments permetèron lo començament de negociacions a Helsinki entre 33 païses europèus, leis Estats Units e Canadà. S'acabèron en 1975 per la signatura de l'Acte finau d'Helsinki que sa consequéncia principala foguèt l'acceptacion generala dei frontieras europèas traçadas en 1945. Aquò marquèt la fin de l'apogèu de la Destenduda que va pauc a pauc declinar fins a 1979. === Lo retorn dei tensions entre lei dos blòts e la fin de la Destenduda === [[File:Guèrra de Kippor.png|thumb|Esquèma generau deis operacions militaras de la [[Guèrra de Kippour]].]] Maugrat la conclusion d'acòrds nombrós entre lei dos blòts fins a 1975, lo decenni 1970 veguèt tanben lo retorn progressiu dei tensions. La premiera fònt de dificultats foguèt la denonciacion de la situacion dei [[Dreches de l'Òme|drechs de l'Òme]] en URSS. La segonda, pus grèva, foguèt entraïnat per lei conflictes entre aliats dei dos blòts que van necessitar l'intervencion dei Estats Units e de l'Union Sovietica. D'efèct, a partir de 1970, acomencèt la denonciacion dau sistèma sovietic per d'opausants intèrnes coma [[Aleksandr Isaievich Solzhenitzyn]] o [[Andrei Sàkharov]]. Sostenguts per leis institucions occidentalas (Prèmi Nobel, premsa...), lei dos òmes venguèron rapidament un problema per d'autoritats sovieticas d'ara endavant incapablas d'utilizar la fòrça per eliminar seis advèrsaris. La decision d'exilar lei dos opausants<ref>Solzhenitzyn foguèt expulsat d'URSS en 1974 e Sàkharov exilat a Gorki en 1980 onte foguèt secutat per leis autoritats.</ref> agravèt la situacion e degradèt l'imatge internacionau de Moscòu. La question de la minoritat jusieva sovietica qu'èra generalament ben formada mai desirosa d'emigrar entraïnèt tanben una degradacion dei relacions entre Sovietics e Estatsunidencs. En fòra de la question dei drechs umans, lei progrès diplomatics sovietics entraïnats per la desfacha estatsunidenca au Vietnam e lei conflictes indirècts entre Sovietics e Estatsunidencs minèron pauc a pauc la Destenduda. Dos etapas principalas jalonèron aquela evolucion. Premier, la [[guèrra de Kippour]] entraïnèt en 1973 un periòde de tensions grèvas entre Israèl, sostengut per leis Estats Units, e lei país arabis, ajudats per l'Union Sovietica. Lo conflicte s'acabèt per una victòria malaisada deis Israelians e per un raprochament entre Egipcians, que van signar [[Acòrds de Camp David|la patz amb Israèl en 1978]], e Estatsunidencs marcant una desfacha dau blòt sovietica. Puei, totjorn dins lo corrent dau decenni 1970, Iraq e Somalia s'alunchèron tanben dau camp comunista e venguèron pus favorablas ais interès estatsunidencs. Pasmens, maugrat aquelei reviradas, lei Sovietics aprofichèron la descolonizacion per se raprochar deis ancianei colonias portuguesas (Angòla, Moçambic...), la [[guèrra d'Ogaden]] per se raprochar d'Etiopia e divèrsei guerrilhas per destabilizar lo contraròtle estatsunidenc sus lo continent american (Nicaragua...). Aquò entraïnèt pauc a pauc la maufisança de Washington e, fin finala, la fin de la Destenduda après l'invasion d'[[Afganistan]]. == La Guèrra Fresca (1979-1985) == De [[1979]] a [[1985]], lo conflicte entre lei dos blòts foguèt tornarmai « caud » e se parla de « Guèrra Fresca » per designar aqueu periòde. Foguèt marcat per l'adopcion d'una politica estatsunidenca fòrça ostila ai Sovietics e una corsa novèla ais armaments que va rapidament roïnar l'economia sovietica. Ansin, a partir de 1986, lei Sovietics decidiguèron de negociar ambé Washington una reduccion deis armaments e Moscòu anoncièt una politica novèla per reformar prefondament son sistèma. === L'invasion sovietica d'Afganistan e la rompedura entre lei dos blòts === [[File:Premiera Guèrra d'Afganistan.png|thumb|Esquèma generau de la [[Premiera Guèrra d'Afganistan]].]] L'invasion sovietica d'Afganistan se debanèt a la fin de decembre de 1979. Son objectiu èra de sostenir lo regime pròcomunista de Kabol que sei temptativas de reformas maladrechas avián suscitats d'insurreccions importantas. Pasmens, entraïnèt la rompedura entre lei dos blòts e lo començament d'un conflicte malaisat per l'Armada Roja. D'efèct, dempuei un còp d'estat en 1978, Afganistan èra dirigit per un regime comunista qu'assaièt de revolucionar lo país. Dins aquò, sei reformas principalas (abolicion de la proprietat de l'aristocracia locala...) entraïnèron una desorganizacion de la societat tradicionala e d'insurreccions, sostengudas per de movements islamistas, esclatèron. Fòrça afeblit, lo govèrn de Kabol demandèt l'ajuda de Moscòu. Lo govèrn sovietica èra desirós d'empachar la propagacion de l'agitacion islamica ai republicas sovieticas d'Asia Centrala e pensava pacificar aisament lo país. Pasmens, l'invasion sosprenguèt lo blòt sovietic que crenhiá una avançada dei fòrças sovieticas en direccion d'Ocean Indian e d'Orient Pròche. Ansin, leis insurreccions islamistas foguèron rapidament ajudats per leis Estats Units e son aliat locau qu'èra Paquistan. Lei dos país èran tanben desirós de crear un « Vietnam sovietic ». Au nivèu internacionau, aquela guèrra entraïnèt la rompedura immediata deis acòrds economics entre lei dos blòts, l'aplant dei negociacions sus lo desarmament e la fin de la Destenduda. Lo rebutament de la dictatura nicaragüenca dei Somoza per la guerrilha comunista dei Sandinistas confirmèt la menaça per leis Estatsunidencs. Tre la fin de la presidéncia Carter, de mesuras foguèron adoptadas per restablir l'equilibri entre lei dos blòts e replegar l'influéncia sovietica en America e dins lo rèsta dau Tèrç Mond. Puei, l'eleccion dau republican anticomunista Ronald Reagan accentuèt aquela politica. === L'eleccion de Ronald Reagan e la corsa ais armaments === L'eleccion de Ronald Reagan coma president deis Estats Units a la fin de 1980 restaurèt l'antisovietisme militant deis annadas 1950 e la volontat de passar d'una politica de restancament de l'influéncia sovietica (en [[anglés]] : ''containment'') a una politica de reculament (en anglés ''roll back''). Per aquò, se la confrontacion dirècta èra totjorn impossibla en causa deis armaments nuclears, Reagan decidiguèt de rompre l'equilibri estrategic en favor deis Estats Units per compelir lei Sovietics a una corsa ais armaments novèla o a l'abandon d'una partida de seis ambicions mondialas. Ansin, la premiera partida de la politica de Reagan foguèt caracterizada per un discors antisovietic dur tractant l'Union Sovietica « d'Empèri dau Mau » e lei caps sovietics de « messongiers ». Puei, renforcèt lei mesuras de contraròtle tecnologic per limitar lo transferiment de conoissenças a l'Èst. Enfin, decidiguèt un rearmament deis Estats Units per redurre l'escart entre leis arsenaus nuclears e convencionaus de l'OTAN e dau Pacte de Varsòvia. De mai, decidiguèt tanben lo desplegament d'un bloquier antimissil espaciau (Iniciativa de Defensa Estrategica dicha ''Guèrra deis Estèlas'') per s'aparar còntra una ataca nucleara sovietica e prendre l'avantatge dins lo domeni nuclear. Totalament irrealista, aqueu projècte capitèt d'entraïnar una mobilizacion d'una economia sovietica, ja fòrça afeblida, per gardar l'equilibri. Per sostenir aquelei projèctes, lo budget militar estatsunidenc aumentèt de 64% de 1980 a 1985. Au nivèu internacionau, Reagan ordonèt de sostenir totei lei regimes o lei guerrilhas anticomunistas, especialament en Afganistan e sus lo continent american. Ansin, en 1983, lei fòrças estatsunidencas desbarquèron a [[Invasion de Grenada|Grenada]] per rebutar lo govèrn comunista locau au poder dempuei 1979. L'esfòrç principau sus lo continent foguèt l'ajuda militara a la guerrilhas dei Contras nicaragüencs opausats au govèrn sandinista. Acarnat, aqueu conflicte foguèt caracterizat per una situacion pron similara a la [[Guèrra Civiu Espanhòla|guèrra civila espanhòla]] ambé la participacion d'unei volontaris internacionaus dins lei dos camps s'acabèt en 1988-1990 per una victòria deis anticomunistas. Au Salvador, l'administracion estatsunidenca sostenguèt tanben un regime anticomunista en lucha còntra una guerrilha comunista. Pasmens, a partir de la fin dau decenni 1970, Euròpa tornèt venir un teatre actiu de la Guèrra Freja en causa de la crisi deis euròmissils. === La Crisi deis euromissils === {{veire|Crisi deis euromissils}} [[File:Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png|thumb|[[Crisi deis euromissils]] en 1983.]] [[File:Destruccion Mutuala Assegurada.png|thumb|Esquèma simplificat de la [[Destruccion Mutuala Assegurada]].]] La [[crisi deis euromissils]] foguèt la darriera confrontacion importanta de la Guèrra Freja en [[Euròpa]]. S'acabèt per un reculament [[URSS|sovietic]] causat per lei dificultats [[economia|economicas]] dau [[país]] e sa fin marquèt lo preludi ai negociacions sus lo desarmament entre lei dos blòts sus lo teatre europèu. Comencèt vèrs [[1977]] quand lo cancelier [[Helmut Schmidt]] denoncièt l'installacion de [[missil]]s [[URSS|sovietics]] [[SS-20]] en [[Euròpa]]. Aqueleis [[arma (guèrra)|armas]] èran consideradas coma de missils de portada intermediària e èran pas tocadas per lei discussions sus la limitacion deis armaments estrategics. Remplaçavan de missils [[SS-4]] e [[SS-5]] en plaça dempuei d'[[annada]]s mai lei melhoraments dei [[SS-20]] en matèria de precision permetián una utilizacion coma [[Arma nucleara tactica|arma tactica ofensiva]]. D'efiech, un tir generau d'aquelei missils aurián permés de destrurre la màger part dei fòrças europèas de l'[[OTAN]] permetent d'imaginar una invasion convencionala de l'[[Euròpa Occidentala]] per lo [[Pacte de Varsòvia]]. Òr, dins aqueu cas, l'unica possibilitat de repòsta èra l'armament estrategic situat sus lo [[continent]] [[america]]n que son utilizacion auriá entraïnat l'aplicacion de la [[Destruccion Mutuala Assegurada]] per lei [[URSS|Sovietics]]. Ansin, la possibilitat d'una tala repòsta èra pas considerada coma cresibla <ref>'''[[francés|(fr)]]''' Éric Nguyen e Axel Delmotte, ''La politique étrangère des États-Unis depuis 1945 : de Yalta à Bagdad'', Levallois-Perret, Studyrama, coll. « Principes » (n° 588), 2004, p. 130.</ref>. Per mantenir l'equilibri dei fòrças, lei caps d'[[Estat]] [[Euròpa|europèus]] encoratgèron l'installacion de missils estatsunidencs de portada intermediària en [[Alemanha|RFA]] e au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Aquò entraïnèt la crisi e fòrça manifestacions [[pacifisme|pacifistas]] sus lo continent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Milza, « Les mouvements pacifistes et les guerres froides depuis 1947 », ''Les Internationales et le problème de la guerre au XXe siècle. Actes du colloque de Rome (22-24 novembre 1984)'', Roma, École Française de Rome,‎ 1987, pp. 265-283.</ref>. Una premiera solucion foguèt finalament trobada en [[1984]] amb l'instauracion d'un equilibri regardant lo nombre de missils. Puei, en [[1987]], en causa de sei dificultats, l'[[URSS]] acceptèt la [[Tractat sus lei fòrças nuclearas de portada intermediària|retirada de totei lei missils de portada intermediària]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Fischer, « Élaboration et aperçu de l'accord américano-soviétique sur les euromissiles », ''Annuaire français de Droit international'',‎ 1987, pp. 33-68.</ref>. == L'afondrament de l'Union Sovietica e la fin de la Guèrra Freja (1985-1991) == Leis annadas 1985-1991 foguèron marcada per una destenduda novèla iniciada per [[Ronald Reagan]] e per [[Mikhaïl Gorbachov]]. Aqueu darrier aviá pres lo poder en 1985 e assaièt de reformar prefondament lo sistèma economic de l'URSS. Pasmens, sei temptativas entraïnèron un afondrament de son sistèma politic en fàcia de la question dei nacionalitats compausant l'Union. La dissolucion de l'URSS en decembre de 1991 marquèt sa revirada e la fin de la confrontacion entre Estatsunidencs e Sovietics. === Lo melhorament dei relacions e lei negociacions sus leis arsenaus nuclears === [[File:President Ronald Reagan Meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Maison De Saussure During The Geneva Summit - DPLA - 0a9298dbcc5a5de3ab7cd722c22af83f.jpg|thumb|right|Rescòntre entre [[Ronald Reagan]] e [[Mikhaïl Gorbachov]] en 1985.]] Lei dificultats economicas sovieticas per mantenir l'equilibri militar ambé leis Estats Units e lei tensions importantas dei premiereis annadas de la presidéncia Reagan entraïnèron lo besonh d'una politica de raprochament per lei blòts<ref>Lo president Reagan èra estat tanben fòrça tocat per lei consequéncias de l'exercici ''[[Able Archer 83]]'' qu'aviá entraïnat la mobilizacion de la màger part dei fòrças europèas dau Pacte de Varsòvia en novembre de 1983. Don Oberdorfer, ''From the Cold War to a New Era: The United States and the Soviet Union'', 1983–1991 (1998), p. 67.</ref>. Coma après la Crisi de Cuba, lo desarmament venguèt lo premier subjècte d'aqueu raprochament. Après divèrsei reünion de preparacion entre caps sovietics e estatsunidencs, la premiera conferéncia entre Reagan e Gorbachov se debanèt en novembre de 1985 e foguèt completada per un segond rescòntra l'annada seguenta. Leis Estats Units refusèron d'abandonar lo projècte d'Iniciativa de Defensa Estrategica. Pasmens, lei dos camps acceptèron lo principi d'una reduccion de 50% deis arsenaus nuclears. Lei realizacions vertadieras acomencèron en 1987 e permetèron de resòuvre la [[crisi deis euromissils]] gràcias a un [[Tractat sus lei fòrças nuclearas de portada intermediària|acòrdi sus l'eliminacion de totei lei missils de portada intermediària]] (500-{{formatnum:5500}} km) en Euròpa e en Asia. Puei, en julhet de 1991, quauquei mes avans la fin de la Guèrra Freja, lei dos camps acceptèron de conclure l'[[Tractats START|acòrdi START]] que limitèt lo nombre d'ogivas estrategicas entre {{formatnum:8000}} e {{formatnum:10000}}. En parralèl dei discussions sus leis armas nuclearas, lei dos blòts faguèron tanben d'avançadas importantas sus la reduccion dei fòrças convencionalas sus lo continent europèu. Ansin, en decembre de 1988, Gorbachov anoncièt la reduccion de 10% dei fòrças sovieticas. Puei, en genier e febrier de 1990, d'acòrds foguèron concluts per permetre la dubertura deis espacis aerians e la limitacion dei fòrças estatsunidencas e sovieticas en Euròpa Centrala. Enfin, en novembre de 1990, un darrier acòrd prevesiá l'instauracion d'un equilibri dei fòrças classicas entre lei dos blòts en 1994. === L'afondrament dau blòt sovietic e la retirada d'Afganistan === A partir de 1987, [[Mikhaïl Gorbachov]] acomencèt d'anonciar son intencion de reformar prefondament lo sistèma economic de l'Union Sovietica e son raprochament ambé lo modèl capitalista. Lei mòts ''perestroïka'' (en [[occitan]] : restructuracion) e ''glasnost'' (en [[occitan]] : publicitat [dei debats]) venguèron lei doas direccions principalas d'aquela politica que son aplicacion entraïnèt una liberalizacion dei país dau blòt orientau e lo rebutament rapid dei regimes comunistas locaus. Au nivèu sovietic, sa traduccion principala, en fòra dau desarmament, foguèt la retirada dei tropas sovieticas d'Afganistan. L'afondrament dau blòt orientau se debanèt en 1989 e 1990. Sensa combat levat de la [[Revolucion Romanesa]], lei regimes comunistas foguèron rebutats per lei populacions au profiech de govèrns provisòris prooccidentaus. Foguèt entraïnat per la decision de Gorbachov de laissar aqueleis estats chausir liurament la natura de lor regime politic. L'evolucion pus importanta foguèt lo cas d'Alemanha onte la destruccion de la Muralha de Berlin venguèt un simbòl de la fin de la Guèrra Freja e onte l'afondrament de la RDA entraïnèt la reünificacion dau país. En 1990, aquò permetèt la signatura d'un tractat per reglar d'un biais definitiu la question alemanda e i organizar lo retirament dei fòrças d'ocupacion sovieticas que sa fin finala èra previst per 1994. La consequéncia logica d'aquelei cambiaments foguèt la dissolucion dau Pacte de Varsòvia lo 1{{èr}} de julhet de 1991. Un autre retirament sovietic foguèt aqueu d'Afganistan que se debanèt en 1988. D'efèct, maugrat d'annadas de guèrra, l'Armada Roja aviá pas capitat de rompre la resisténcia afgana sostenguda per Washington e Islamabad. Lo desliurament de missils antiaerians leugiers ai movements islamistas de resisténcia per l'administracion Reagan aviá causat de problemas malaisats de resòuvre per lei Sovietics. De mai, la manca d'efectius e de materiaus adaptats a la lucha antiguerrilha avián tanben empachat lei Sovietics d'esquichar leis opausants afgans protegits per una geografia favorabla. Après la retirada de l'Armaja Roja, lo regime pròcomunista subrevisquèt fins a 1992. L'objectiu d'aqueu retirament èra de demenir lo budget militar sovietic per favorizar la reforma deis institucions economicas dau país. Pasmens, lo debanament d'aquelei reformas entraïnèt un caòs totau e la disparicion de l'URSS a la fin de 1991. === L'afondrament de l'Union Sovietica e la fin de la Guèrra Freja === [[File:USSR Republics Numbered Alphabetically.png|thumb|Estats independents novèus après la dissolucion oficiala de l'Union Sovietica : (1) [[Armenia]], (2) [[Azerbaitjan]], (3) [[Bielorussia]], (4) [[Estònia]], (5) [[Georgia (Caucàs)|Georgia]], (6) [[Cazacstan]], (7) [[Quirguizstan]], (8) [[Letònia]], (9) [[Lituània]], (10) [[Moldàvia]], (11) [[Russia]], (12) [[Tatgiquistan]], (13) [[Turcmenistan]], (14) [[Ucraïna]], (15) [[Ozbequistan]].]] Après la dislocacion dau blòt orientau, foguèt lo torn de l'Union Sovietica de faciar lei movements nacionalistas estofats dempuei 1922 per lo poder. Utilizant lei drechs assegurats per la constitucion sovietica, lei republicas membres de l'Union faguèron secession. D'autra part, de manifestacions se debanèron per demandar la democratizacion dau regime menaçant la posicion dau Partit Comunista de l'Union Sovietica (PCUS). En julhet de 1991, una temptativa de còp d'estat e d'establiment d'un govèrn autoritari per de comunistas conservadors s'acabèt per una revirada e l'afondrament deis institucions sovieticas entraïnant la dissolucion de l'Union a la fin de l'annada. La question dei nacionalitats foguèt l'element pus important qu'entraïnèt lo procès a partir deis estats baltics. Una temptativa de repression d'una manifestacion a Vilnius s'acabèt per una condamnacion internacionala de Moscòu. En genier de 1991, lei tropas sovieticas abandonèron [[Lituània]] que son independéncia foguèt reconeguda per la comunautat internacionala. Aquò entraïnèt lei declaracions d'independéncia successivas deis autrei republicas sovieticas. En fòra d'aquelei dificultats, leis autoritats sovieticas deguèron tanben faciar d'autoritats novèlas eissidas de l'organizacion d'eleccions liuras en 1990. En 1991, l'eleccion de [[Borís Ieltzin]] coma president de Russia donèt un rivau seriós a Gorbachov que son autoritat foguèt mai e mai contestada. Enfin, lo darrier ponch de dificultat per assegurar lo mantenement de l'Union foguèt lo caòs economic causat per lei reformas de Gorbachov e de sei ministres. D'efèct, entraïnèron l'afondrament totau dau sistèma economic sovietic. En julhet de 1991, un grop de comunistas prosovietics conservadors, sostenguts per lo KGB, assaièt d'organizar un còp d'estat per arrestar aquela movement. Gorbachov foguèt arrestat e d'unitats militaras ocupèron Moscòu. Pasmens, lo còp èra mau preparat e la fidelitat dei militars èra pas assegurada. Au contrari, certaneis unitats jonhèron la resisténcia dei populacions civilas dirigidas per Ieltzin. Après tres jorns, lo complòt mau capitèt e sei caps foguèron arrestats. Lo PCUS, lo KGB e divèrseis organizacions qu'èran de pielons majors de l'Union Sovietica foguèron declarats illegaus e Ieltzin prenguèt lo poder. Liberat, Gorbachov assaièt de sauvar l'Union e negocièt son renovelament sus la basa d'un tractat novèu entre lei republicas. Pasmens, [[Russia]], [[Ucraïna]] e [[Bielorussia]] decidiguèron de venir independentas. Coma representavan lei tres republicas pus importantas d'URSS, lo mantenement de l'Union èra d'ara endavant impossibla e Gorbachov acceptèt de prononciar la dissolucion oficiala de l'Union Sovietica a partir dau 31 de decembre de 1991. === La fin de la Guèrra Freja dins lo Tèrç Monde === Lo retirament de l'[[URSS|Union Sovietica]] d'[[Euròpa]] Orientala e son afondrament finau en [[1991]] aguèron de consequéncias dins lo Tèrç Monde onte divèrsei conflictes causats per la logica dei blòts se debanavan dempuei leis ans 1960-1970. D'efiech, la disparicion dau blòt sovietic empachèt l'arribada au poder dei [[guerilha]]s comunistas ò, dins lo cas d'una victòria dei guerilhas, empediguèt la creacion d'un regim [[Comunisme|comunista]] en causa de la manca dau sostèn dau blòt disparegut. Limitava tanben lo sostèn [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] ai dictaturas anticomunistas que deguèron pauc a pauc se [[democracia|democratizar]]. Ansin, la fin dau decenni 1980 e lo començament dau decenni 1990 veguèron lo reglament de divèrsei crisis ò, au mens, l'adopcion de mesuras que foguèron de progrès vertadiers per trobar un acòrdi. Lei principaus foguèron : * la fin de la [[Segonda Guèrra Civila Cambotjana]] entre [[Vietnam]], sostengut per lei [[URSS|Sovietics]], e lei Khmers Roges, sostenguts per lei [[Republica Populara de China|Chinés]], après un acòrdi signat lo 17 de julhet de [[1991]]. * la disparicion de la dictatura de [[Mengistu Haile Mariam|Mengitsu]] en [[Etiopia]] en mai de 1991 que sa consequéncia foguèt l'independéncia d'[[Eritrèa]] en [[1993]]. * la dissolucion de l'''[[apartheid]]'' de [[Sud-Africa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Suant, ''Afrique du Sud, du principe à la nécessité'', L'Harmattan, 1996.</ref>. En 1987-1988, la resisténcia [[cuba]]na a [[Batalha de Cuito Cuanavale|Cuito Cuanavale]] aviá ja mostrat la demenicion de la dominacion militara de [[Pretòria]]<ref name="Bader 1997">'''[[francés|(fr)]]''' Christian Bader, ''La Namibie'', Karthala, coll. « Méridiens », 1997.</ref>. Pasmens, lo còp decisiu foguèt la disparicion de l'URSS car entraïnèt una demenicion de l'ajuda [[USA|estatsunidenca]] e lo regime foguèt obligat de se reformar puei de se dissòuvre en causa dau [[blocus]] economic vengut eficaç. De [[1990]] a [[1994]], una tièra de reformas entraïnèt l'abolicion dei [[lei|lèis]] d'[[apartheid]] e, en [[1994]], [[Nelson Mandela]] foguèt elegit president de la [[republica]]. Dins lo corrent d'aqueu procès, [[Namibia]] venguèt [[independéncia|independenta]]<ref name="Bader 1997"/>. * dins la peninsula de [[Corèa]], un acòrdi foguèt trobat per permetre l'intrada dei dos país a l'[[ONU]]. Pasmens, aqueu melhorament foguèt solament provisòri e, au començament dau decenni 2010, lei tensions de la Guèrra Freja existián totjorn entre lei dos país. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Arma nucleara]]. * [[Capitalisme]]. * [[Comunisme]]. * [[Destruccion Mutuala Assegurada]]. * [[OTAN]]. * [[Propaganda]]. * [[Tractat de Moscòu (1990)|Tractat 2+4]]. * [[Union Sovietica]]. * [[Pacte de Varsòvia|Varsòvia (pacte de)]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' André Fontaine, ''La Tâche Rouge'', Éditions de la Martinière, 2004. * '''[[francés|(fr)]]''' Marie-Claire Bergère, ''La Chine de 1949 à nos jours'', Armand Colin, 2000. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''La guerre civile russe (1917-1922)'', Autrement, 2005. * '''[[francés|(fr)]]''' Robert O. Paxton e Julie Hessler, ''L'Europe au XXème siècle'', Taillandier, 2011. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Guèrra Freja|*]] mi9c09jztc9n0p66cpexulnjoe8sarv 0 42227 2501082 2501075 2026-05-20T15:16:20Z Nicolas Eynaud 6858 2501082 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Lenga |País=[[Turquia]], [[Republica Turca de Chipre del Nòrd]], [[Chipre]], [[Grècia]], [[Macedònia del Nòrd]], [[Bulgaria]], [[Kosova]], e comunautats d'immigrants en [[Alemanha]], [[França]], [[Païses Basses]], [[Estats Units]] e altres. |Regions=[[Asia]] |personas=mai de 50 milions |tipologia={{SOV}} {{Tipologia Caen|TRK}} <br />{{Lenga aglutinanta}} |fam1=[[Lengas altaïcas]] |fam2=[[Lengas turquesas]] |fam3=[[Oghuz]] |fam4=Oghuz del sud-oèst |status=[[Turquia]], [[Republica Turca de Chipre del Nòrd]], [[Chipre]], [[Macedònia del Nòrd]], [[Kosova]] |academia= Türk Dil Kurumu - TDK |iso-1=tr |iso-2=tur |iso-3=tur |iso-6=tur |iso-6P=cmot |mòstra= Türk Oğuz beyleri, ulus, işitin; üzeride Gök Tanrı basmasa, altta yer delinmese, Türk ulusu, ülkeni, töreni kim atar? |grop=[[Lengas altaïcas]] }} Lo '''turc'''<ref>Autonim : ''Türkçe'', {{AFI|[ˈtyɾctʃe]|Turkce.ogg}}.</ref> es una lenga parlaa en [[Turquia]], dins lo nòrd de [[Chipre]] e dins quauquas regions dels [[Balcans]] o del [[Pròche Orient]] ([[Bulgaria]], [[Grècia]], [[Siria]], [[Iraq]], etc.). Existís pereu una importanta diaspòra turcofòna en [[Euròpa Occidentala]] e als [[USA|Estats Units]]. Lo nombre de locutors es estimat a 120 milions que 80 milions vívon en [[Turquia]]. Lo turc fa partia de las [[lengas turquesas|lengas turquicas]], un ensemble de lengas eissias del [[prototurc]]. Durant l'[[Edat Mejana]], las migracions turcas a partir de l'[[Asia Centrala]] menèron plusors [[tribú (etnologia)|tribús]] en [[Anatolia]]. Après lo periòde de [[Seljoquidas|dominacion seljoquida]], los Turcs Otomans prenguèron lo contraròtle de la region e fondèron un [[Emperi Otoman|emperi poderós]]. Pasmens, en [[1918]], aquel emperi s'afondrèc e lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] menat per [[Mustafa Kemal Atatürk]] metèc en plaça una republica turca calcaa sus lo modele occidentau. Impausèc alora una reforma lingüistica marcaa per l'abandon del [[turc otoman]], son remplaçament per lo turc parlat per la populacion generala, l'adopcion de l'[[alfabet latin]] e una modernizacion del vocabulari. Aquela politica es a l'origina del turc actuau. [[Lenga oficiala]] de [[Turquia]], aquela lenga es un [[lenga aglutinanta|parlar fòrça aglutinant]] d'[[lenga SOV|estructura SOV]] somes a de reglas d'[[armonia vocalica]]. La gramatica es relativament regulara. Un sistema d'[[afixe]]s, mai que mai que [[prefixe]]s, i ten un ròtle important car permet de declinar los [[mot]]s e de'n modificar lo sens per crear de mots noveus. L'[[Institut de la Lenga Turca]] es l'institucion oficiala que regís aquela [[gramatica]]. == Difusion geografica e usatge de la lenga == === Difusion geografica === Lo turc es la lenga prumiera en [[Anatolia]] (levat lo sud-est [[Curdistan|curd]]) e dins lo nòrd de [[Chipre]]. Es parlat per de minoritats mai o mens importantas dins lo [[Curdistan]] [[Turquia|turc]], dins lo sud de [[Chipre]] e dins de regions isolaas del [[Balcans]] o del [[Curdistan]] [[iraq]]uian. De diaspòras turcas importantas existisson egalament dins plusors païs [[Euròpa|europeus]] ([[Alemanha]], [[França]], [[Païses Basses|Païs Bas]], [[Àustria]], [[Belgica]], [[Soïssa]], [[Reiaume Unit]]). Lo nombre de locutors es estimat a 120 milions dins lo monde. La màger part, environ 80 milions, vivon en [[Turquia]]. Existís un turc estandardizat, basat sus las normas [[fonologia|fonologicas]] e [[gramatica|gramaticalas]] d'[[Istambol]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' George L. Campbell, ''Concise Compendium of the World's Languages'', Psychology Press, 1998, p. 547.</ref>, e de [[dialecte]]s. Lo pus important es lo dialecte anatolian occidentau que predomina dins las regions occidentalas e centralas d'[[Anatolia]] onte se tròban la màger part de la populacion turca. Los autres dialectes majors son los parlars del nòrd-est d'Anatolia (parlat dins la region de [[Trabzon]]) e de l'est d'Anatolia. Los autres dialectes son pus minoritaris car son parlats per de minoritats exterioras a l'estat turc (nòrd de [[Chipre]], [[Balcans]], nòrd d'Iraq, etc.). === Usatges de la lenga === Lo turc es una lenga importanta dins lo nòrd-est del [[Mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]]. En [[Turquia]], a l'estatut de [[lenga oficiala]] e èra la lenga mairala de 85 % de la populacion en [[2006]]. Es pereu oficiau al sen de la [[Chipre|Republica de Chipre]]<ref>Lo grèc es pereu lenga oficiala de la Republica de Chipre.</ref>, mai i es unicament parlat per una minoritat (0,2 %) e de la [[Chipre del Nòrd|republica turca del nòrd de Chipre]] – un estat unicament reconeissut per [[Turquia]] – ont es parlat per 99 % dels abitants. Dins los [[Balcans]], a l'estatut minoritària en [[Bulgaria]] ({{formatnum:600000}} locutors), en [[Grècia]] ({{formatnum:40000}} locutors en [[2014]]) e en [[Romania]] ({{formatnum:25000}} locutors en [[2014]]). En [[Asia Centrala]], es reconeissut per [[Cazacstan]] ({{formatnum:90000}} locutors). Al niveu internacionau, lo turc es lenga oficiala de plusors organizacions regionalas ligaas a la promocion de las culturas turcas coma lo [[Conseu Turquic]] o l'[[Organizacion Internacionala per la Cultura Turca]]. === Organs de regulacion === Lo turc es regit per l'[[Institut de la Lenga Turca]] (''[[Türk Dil Kurumu]]''), una institucion publica creaa en [[1932]] per [[Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk]]. Es charjaa per l'[[Estat]] turc de menar de recherchas sus la lenga turca, de produrre un [[diccionari]] e d'emetre de recomandacions sus l'usatge e l'evolucion de la [[lenga]]. == Istòria == === Las lengas turquicas === {{veire|Prototurc|Lengas turquicas}} Las [[lengas turquicas]] son un ensemble de lengas que forman una familha d'una trentena de lengas parlaas dins una region anant dels [[Balcans]] a l'oèst de [[Republica Populara de China|China]] e de [[Chipre]] au nòrd-est de [[Siberia]]. Lo nombre totau de locutors d'aquelas lengas es estimat entre 200 e 250 milions. Lor origina es pas clarament identificaa. Los Turcs semblan eissits d'un pòple sedentari establit dins la vau del [[flume]] [[Liao]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Tracing population movements in ancient East Asia through the linguistics and archaeology of textile production », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2,‎ 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Millet agriculture dispersed from Northeast China to the Russian Far East: Integrating archaeology, genetics, and linguistics », ''Archaeological Research in Asia'', vol. 22,‎ 2020.</ref>. Obligat de quitar la region en causa de chambiaments [[clima]]tics, migrèc en [[Asia Centrala]] ont adoptèron un mòde de vita [[Empèris nomadas|nomada]]. Lo [[prototurc]] es ansin probable apareissut entre [[Tova]] e [[Mongolia]] a la fin del [[millenari II avC]]<ref name="Uchiyama et al. 2020 p. 11">'''[[anglés|(en)]]''' Junzo Uchiyama, J. Christopher Gillam, Alexander Savelyev e Chao Ning, « Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2, 2020, p. 11.</ref>. Aquela lenga se fragmentèc en parlars diferents durant lo millenari seguent<ref name="Uchiyama et al. 2020 p. 11">'''[[anglés|(en)]]''' Junzo Uchiyama, J. Christopher Gillam, Alexander Savelyev e Chao Ning, « Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia », ''Evolutionary Human Sciences'', vol. 2, 2020, p. 11.</ref>. Los textes pus ancians escrichs dins una lenga turquica son las [[inscripcions d'Orkhon]], un ensemble de peiras levaas commemorativas erigias entre los [[segle VII|segles VII]] e [[segle X|X]] al sud del [[lac Baikal]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. Denison Ross, « The Orkhon Inscriptions: Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering », ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', University of London, vol. 5, n° 4,‎ 1930, pp. 861–867.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Vilhelm Thomsen, « Déchiffrement des inscriptions de l'Orkhon et de l'Iénisseï », ''Bull. Acad. Roy. Danemark'', 1893.</ref>. En parallele, a partir dau [[sègle VI]], los pòples turcofòns comencèron de migrar en [[Asia Centrala]] e l'airau de las lengas turquicas se desvolopèc pauc a cha pauc per curbir una larja zòna anent de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranea Orientala]] al nòrd-est de [[Siberia]]. En particular, a la fin del [[segle XI]], los [[Seljoquidas|Turcs Seldjoquidas]] introduguèron lo turc oghoz en [[Anatolia]] après lor conquista de la region. === Lo periòde otoman === {{veire|Turc otoman}} Afeblit per las [[Empèri Mongòl|invasions mongòlas]], lo [[Sultanat de Rom|sultanat anatolian dels Seldjoquidas]] dispareissèc en [[1308]]. I foguèc rapidament remplaçat per lo [[Empèri Otoman|Sultanat Otoman]], fondat en [[1299]], coma potença principala. Aquò durbèc un periòde marcat per la coabitacion de dos parlars diferents. Lo prumier èra lo [[turc otoman]] que prenguèc pauc a cha pauc la plaça de lenga administrariva laissaa per la disparicion del parlar seldjoquida. Escrich amb un [[alfabet]] derivat de l'[[arabi]], èra una mescla de turc, de [[persan]] e d'[[arabi]] unicament parlaa per l'eleit. En [[1876]], la [[constitucion]] de l'[[Emperi Otoman|Emperi]] li donèc formalament l'estatut de [[lenga oficiala]]<ref>Article 8 de la constitucion otomana de 1876.</ref>. Lo segond parlar èra lo ''kaba Türkçe'' (« turc rugós » en [[occitan]]), la lenga jornadiera de la populacion generala. Demorèc inicialament pròche de las autras lengas turcas, mas foguèc pauc a cha pauc influenciat per lo [[grèc]], en particular dins las regions d'[[Esmirna]] e de [[Trebizonda]]. === Las reformas d'Atatürk === [[Fichièr:Turken maken kennis met Latijnse alfabet - Introduction of the Latin alphabet in Turkey (6941437163).jpg|thumb|right|Afichatge public del novel alfabet en [[1930]].]] {{veire|Mustafa Kemal Atatürk}} Durant lo segle XIX, l'[[Emperi Otoman]] assajèc de se reformar segon lo modèle occidentau per enraiar son declin. De pensaires coma [[Mirza Malkom Khan]] ([[1833]]-[[1908]]) o [[Mirza Fatali Akhundov]] ([[1812]]-[[1878]]) prepausèron alora de chambiar l'alfabet utilizat per transcriure lo turc. Apèrs l'afondrament de l'Emperi, lo movement [[nacionalisme|nacionalista]] tornèc prendre l'idea dins lo quadre de la construccion d'un [[Estat-nacion]] turc moderne. Aquò menèc a doas evolucions a l'origina del turc moderne. La prumiera foguèc lo remplaçament de l'alfabet otoman, fòrça complexe, per l'[[alfabet latin]]. Aquò permetèc de simplificar l'escritura e d'alfabetizar rapidament lo païs. La segonda foguèc l'abandon del turc otoman coma lenga oficiau al profiech de la lenga jornadiera de la populacion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Misha Glenny, ''The Balkans : Nationalism, War, and the Great Powers, 1804-1999'', Nòva York, Penguin, 2001, p. 99.</ref>. Aquela decision s'acompanhèc d'una « purificacion » del [[vocabulari]] destinaa a remplaçar los [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] a l'arabi e al persan per de mots d'origina turca. A l'iniciativa de [[Mustafa Kemal Atatürk]], aquelas reformas foguèron rapidament menaas entre [[1928]] e [[1932]] amb l'adopcion de l'alfabet noveu per lo Parlament, l'enebiment de l'alfabet arabi e la creacion de l'[[Institut de la Lenga Turca]]. En causa de sa complexitat e de son nombre de locutors reduch, lo turc otoman dispareissèc. Es desenant mestrejat per quauques [[Universitat|universitaris]] e apassionats. == Escritura e prononciacion == === L'alfabet turc moderne === [[Fichièr:Turkish alphabet.svg|thumb|right|Alfabet turc.]] {{veire|Alfabet turc}} L'[[alfabet turc]] es un [[alfabet latin]] de 29 letras. 22 son de letras classicas, partejaas amb los autres alfabets latins, e 7 son de letras modificaas per transcriure de sonoritats especificas. Aqueu besonh d'una transcripcion precisa foguèc un important argument en favor de l'abandon de l'alfabet arabi tradicionau que permetiá pas de representar una partia de la prononciacion<ref>'''[[turc|(tr)]]''' Talat Tekin, ''Tarih Boyunca Türkçenin Yazısı. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi'', Ankara, Simurg, 1997, p. 72.</ref>. L'alfabet turc a 21 [[consonanta]]s e 8 [[vocala]]s. Los [[diacritic]]s i tenon un ròtle important car son utilizats per modificar la prononciacion d'una letra d'un biais significatiu. Per exemple, las minusculas ⟨i⟩ e ⟨ı⟩ son doas letras diferentas en turc. === La prononciacion === {{veire|Prononciacion del turc}} Franc de quauques cas, chasca letra de l'alfabet turc moderne se prononcia d'un bias unic. Lo ''yumuşak ge'', < Ğ ğ >, es l'unica letra que se prononcia feblament e qu'alonja la letra que la precedís. Una autra particularitat grafica del turc es l'existéncia de doas letras I, ‹ İ i › e ‹ I ı ›, que se díson diferentament. Las letras Q, W e X son unicament utilizaas dins de mots empruntats. <center> {| class="wikitable" !Majuscula !Minuscula !Nom !Nom (IPA) !Valor |- | style="text-align:center" | '''[[A]]''' || style="text-align:center" | '''[[a]]''' || a || {{IPA|/aː/}} || /a/ |- | style="text-align:center" | '''[[B]]''' || style="text-align:center" | '''[[b]]''' || be || {{IPA|/beː/}} || /b/ |- | style="text-align:center" | '''[[C]]''' || style="text-align:center" | '''[[c]]''' || ce || {{IPA|/d͡ʒeː/}} || /d͡ʒ/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ç]]''' || style="text-align:center" | '''[[ç]]''' || çe || {{IPA|/t͡ʃeː/}} || /t͡ʃ/ |- | style="text-align:center" | '''[[D]]''' || style="text-align:center" | '''[[d]]''' || de || {{IPA|/deː/}} || /d/ |- | style="text-align:center" | '''[[E]]''' || style="text-align:center" | '''[[e]]''' || e || {{IPA|/eː/}} || /e/ |- | style="text-align:center" | '''[[F]]''' || style="text-align:center" | '''[[f]]''' || fe || {{IPA|/feː/}} || /f/ |- | style="text-align:center" | '''[[G]]''' || style="text-align:center" | '''[[g]]''' || ge || {{IPA|/ɟeː/}} || /ɡ/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ğ]]''' || style="text-align:center" | '''[[ğ]]''' || yumuşak ge || /jumuˈʃak ɟeː/ || [ː], [.], [j] |- | style="text-align:center" | '''[[H]]''' || style="text-align:center" | '''[[h]]''' || he, ha, haş || /heː/, /haː/ || /h/ |- | style="text-align:center" | '''[[Dotless I|I]]''' || style="text-align:center" | '''[[Dotless I|ı]]''' || ı || /ɯː/ || /ɯ/ |- | style="text-align:center" | '''[[İ]]''' || style="text-align:center" | '''[[İ|i]]''' || i || {{IPA|/iː/}} || /i/ |- | style="text-align:center" | '''[[J]]'' || style="text-align:center" | '''[[j]]''' || je || /ʒeː/ || /ʒ/ |- | style="text-align:center" | '''[[K]]''' || style="text-align:center" | '''[[k]]''' || ke, ka || /ceː/, /kaː/ || /c/, /k/ |- | style="text-align:center" | '''[[L]]''' || style="text-align:center" | '''[[l]]''' || le || /leː/ || /ɫ/, /l/ |- | style="text-align:center" | '''[[M]]''' || style="text-align:center" | '''[[m]]''' || me || /meː/ || /m/ |- | style="text-align:center" | '''[[N]]''' || style="text-align:center" | '''[[n]]''' || ne || neː/ || /n/ |- | style="text-align:center" | '''[[O]]''' || style="text-align:center" | '''[[o]]''' || o || /oː/ || /o/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ö]]''' || style="text-align:center" | '''[[ö]]''' || ö || /œː/ || /œ/ |- | style="text-align:center" | '''[[P]]''' || style="text-align:center" | '''[[p]]''' || pe || /peː/ || /p/ |- | style="text-align:center" | '''[[R]]''' || style="text-align:center" | '''[[r]]''' || re || /ɾeː/ || /ɾ/ |- | style="text-align:center" | '''[[S]]''' || style="text-align:center" | '''[[s]]''' || se || /seː/ || /s/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ş]]''' || style="text-align:center" | '''[[ş]]''' || şe || /ʃeː/ || /ʃ/ |- | style="text-align:center" | '''[[T]]''' || style="text-align:center" | '''[[t]]''' || te || /teː/ || /t/ |- | style="text-align:center" | '''[[U]]''' || style="text-align:center" | '''[[u]]''' || u || /uː/ || /u/ |- | style="text-align:center" | '''[[Ü]]''' || style="text-align:center" | '''[[ü]]''' || ü || /yː/ || /y/ |- | style="text-align:center" | '''[[V]]''' || style="text-align:center" | '''[[v]]''' || ve || /veː/ || /v/ |- | style="text-align:center" | '''[[Y]]''' || style="text-align:center" | '''[[y]]''' || ye || /jeː/ || /j/ |- | style="text-align:center" | '''[[Z]]''' || style="text-align:center" | '''[[z]]''' || ze || /zeː/ || /z/ |- | style="text-align:center" | '''[[Q]]''' || style="text-align:center" | [[q]] || kû, kü || /cuː/, /cyː/ || — |- | style="text-align:center" | '''[[W]]''' || style="text-align:center" | [[w]] || çift ve || /t͡ʃift veː/ || — |- | style="text-align:center" | '''[[X]]''' || style="text-align:center" | [[x]] || iks || /iks/ || — |} </center> == Gramatica == Lo turc es una [[lenga SOV]] basaa sus un sistema de declinasons e d'afixes. Los afixes i tènon un ròtle centrau car permèton de precisar la foncion gramaticala d'un mot<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001, chapitre XIV.</ref>, de modificar son sens prumier per crear un mot noveu e d'indicar las relacions entre los diferents termes d'una [[frasa]]. Un meteis mot pòt ansin comolar plusors afixes e lo turc a un caracter [[lenga aglutinanta|aglutinant]] fòrça marcat. === Los noms === ==== Lo genre ==== Lo turc a pas de [[Genre gramatical|genre gramaticau]] e lo [[Sèxe (biologia)|sexe]] d'un individú a ges d'efiech sus la forma dels mots. Pasmens, existís un sistema per precisar lo [[Genre gramatical|genre]] dels [[Nom (gramatica)|noms]] dels objectes animats : * lo genre femenin pòt estre precisat per l'ajust del mot ''kız'' (« filha ») o ''kadın'' (« femna »). Exemple : ''kadın kahraman'' (« eroïna »), ''kahraman'' (« eròi »). * los emprunts al [[francés]] o a l'[[arabi]] an generalament de formas femeninas separaas. Exemple : ''aktris'' (« actritz »). * lo sufixe [[Sèrbocroat|serbocroat]] ''-ica'' permet de precisar lo sens de ''kraliçe'' (reina), d’''imparatoriçe'' (« imperairitz ») e de ''çariçe'' (« tsarina »). * per la màger part dels [[Domesticacion|animaus domestics]], de formas separaas existisson. Exemple : ''boğa'' (« taure »), ''inek'' (« vacha »). * per los autres [[Animalia|animaus]], es possible de precisar lo sexe amb l'ajust dels mots ''erkek'' (« mascle ») o ''dişi'' (« femela »). Exemple : ''dişi kedi'' (« chata »). ==== La definitud ==== La gramatica turca ofrís pas un contraste de definitud (lo/un) similar a aqueu de l'[[occitan]] e lo turc es sovent presentat coma una lenga sensa article. Ansin, per precisar la finitud, chau utilizar un sistema fòrça diferent de la lenga nòstra : * l'emplec de l'accusatiu suggerís un objecte definit. Exemple : ''yumurtayı yemek'' (« manjar l'uòu »). * l'usage de l'artice indefinit ''bir'' permet de precisar un objecte indefinit. Exemple : ''bir yumurta yemek'' (« manjar un uòu »). * l'abséncia de marcatge suggerís una quantitat indefinia. Exemple : ''yumurta yemek'' (« manjar d'uòus »). ==== Las declinasons e l'armonia vocalica ==== Lo turc dispausa d'un sistema de declinasons articulat a l'entorn de sieis cas ([[nominatiu]], [[accusatiu]], [[genitiu]], [[datiu]], [[ablatiu]] e [[locatiu]]). De gramaticans accèptan pereu l'existéncia d'un instrumentau, mas aqueu cas existís pas dins lo parlar formau. Chasca declinason es normalament identificaa per una terminason especifica. Pasmens, lo turc dispausa egalament d'un sistema d'[[armonia vocalica]]. Es a dire qu'un mot se declina amb una [[vocala]] del meteis tipe que la darriera vocala del mot. Aqueu trach a una gròssa influéncia sus l'estructura de la frasa turca car las declinasons de tots los cas, franc del nominatiu, son dictaas per las reglas d'armonia. Lo tableu aquí-sos presenta dos exemples de declinasons : ''köy'' (« vilatge ») que seguís la declinason normala e ''ağaç'' (« aubre ») que seguís l'armonia vocalica. <center> {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! rowspan="2" |Cas ! rowspan="2" |Terminason ! colspan="2" |Turc ! colspan="2" |Occitan |- !''köy'' !Ağaç !Vilatge !Aubre |- !Ø !Nominatiu |Ø |''köy'' |Ağaç |(lo) vilatge |(l') aubre |- ! rowspan="2" |Armonia complexa !Accusatiu | -i/ı/ü/u |''köy'''ü''''' |Ağacı |lo vilatge |l'aubre |- !Genitiu | -in/ın/ün/un |''köy'''ün''''' |Ağacın |del vilatge |de l'aubre |- ! rowspan="3" |Armonia simpla !Datiu | -e/a |''köy'''e''''' |Ağaca |au vilatge |a l'aubre |- !Ablatiu | -den/dan (d/t)n |''köy'''den''''' |Ağaçtan |despuei lo village |despuei l'aubre |- !Locatiu | -de/da (d/t) |''köy'''de''''' |Ağaçta |dins lo vilatge |dins l'aubre |} </center> ==== La possession ==== Lo turc utiliza ges de [[pronom]] per exprimir la possession, mas un ensemble d'[[afixe]]s. Los noms « possedits » pòion pereu se declinar. Lo tableu aquí-sos presenta l'exemple de las diferentas formas del mot ''ev'' (« [[Ostal|ostau]] ») al nominatiu singular. <center> {| class="wikitable" ! !Turc !Occitan |- !1S |''evim'' |mon ostau |- !2S |''evin'' |ton ostau |- !3S |''evi'' |son ostau |- !1P |''evimiz'' |nòstre ostau |- !2P |''eviniz'' |vòstre ostau |- !3P |''evleri'' |lor ostau |} </center> === Los adjectius === Los [[Adjectiu|adjectius]] turcs son pas declinats e son plaçats avans lo nom que modifican. Pasmens, fòrça adjectius pòion egalament estre utilizats coma noms e, dins aqueu cas, seguísson lo sistema de declinasons. Exemple : ''güzel'' (« beu ») → ''güzeller'' (« belas personas »). Los adjectius ''var'' (« existent ») e ''yok'' (« non-existent ») tènon un ròtle particular car permèton de formar de construccions similars a l'[[occitan]] « i a » o per exprimir la possession. L'estructura tipe es ''nom 1-GEN non 2-POSS var''/''yok'' que corresponde a l'[[occitan]] « nom 1 a / a pas nom 2 ». Exemple : ''imparatorun elbisesi var'' (« l'emperaire a de vestits »). === La conjugason === En turc, los [[verbe]]s indican la persona. Pòion estre negatius, potenciau (« poder ») o impotenciaus (« poder pas »). La [[conjugason]] turca es egalament organizaa a l'entorn de [[temps (gramatica)|temps]] ([[present (gramatica)|present]], [[passat]], [[futur]], [[aorist]]), de [[mòde (gramatica)|mòdes]] ([[condicionau]], [[imperatiu]], [[inferenciau]], [[necessitatiu]] e [[optatiu]]) e d'[[aspecte (gramatica)|aspectes]]. La [[negacion]] es exprimia per l'[[infixe]] ''-me-'' posicionat immediatament après lo radicau. Lo tableu aquí-sos presenta d'exemples de las possibilitats de la conjugason turca : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !Turc !Occitan |- |''gelmek'' |align="right"|venir |- |''gelebilmek'' |align="right"|poder venir |- |''gelmemek'' |align="right"|pas venir |- |''gelememek'' |align="right"|pas poder venir |- |''gelememiş'' |align="right"|Aparentament poiá pas venir |- |''gelebilecek'' |align="right"|poirà venir |- |''gelmeyebilir'' |align="right"|pòt (eventualament) pas venir |- |''gelebilirsen'' |align="right"|si pòts venir |- |''gelinir'' |align="right"|(''passiu'') venem, los gents vènon |- |''gelebilmeliydin'' |align="right"|auriás degut poder venir |- |''gelebilseydin'' |align="right"|s'aviás poscut venir |- |''gelmeliydin'' |align="right"|deviás venir |} </center> La conjugason es generalament regulara, mas i a d'excepcions (verbes irregulars e verbes defectius). La [[copula]] (lo verbe « estre » [[occitan]]) pòt egalament estre utilizaa per crear de formas compausaas. === L'òrdre dels mots === Lo turc es una [[lenga SOV]]. Dins las frasas simplas, l'òrdre normau es donc subjecte-objecte-verbe, çò qu'es diferent de l'[[occitan]] que fa partia de las [[lenga SVO|lengas SVO]]. Dins las frasas complexas, la regla principala es que lo qualificant deu precedir lo qualificat. Lo definit deu pereu precedir l'indefinit<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001, pp. 239-240.</ref>. Es possible d'alterar lo sens dels mots per renforçar l'importància d'un mot o d'una partia de la frasa. Dins aqueu cas, la regla considèra que lo mot plaçat avans un verbe es totjorn accentuat. Aqueu principi permet un [[Lenga OSV|òrdre OSV]] dins la frasa, en vista de renforçar l'importància donaa al subjecte. == Vocabulari == === Origina del vocabulari === En [[2005]], l'edicion del ''Güncel Türkçe Sözlük'', lo [[diccionari]] de referéncia de l'[[Institut de la Lenga Turca]], conteniá {{formatnum:104481}} mots. 86 % èran d'origina turca e 14 % èran d'origina estrangiera. L'[[arabi]] ({{formatnum:6463}} mots), lo [[francés]] ({{formatnum:4974}} mots), lo [[persan]] ({{formatnum:1374}} mots) son las tres lengas principalas d'[[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] lingüistics. === La sufixacion === Lo turc utiliza tanben sovent l'[[lenga aglutinanta|aglutinacion]] per formar de mots noveus a partir dels noms e dels radicaus. Los noms turcs vènon ansin larjament de l'apondon de sufixes derivats a un ensemble relativament febla de mots de basa. Lo tableu aquí-sos mòstra un exemple de creacion de mots noveus a partir del radicau ''göz'' (« [[uelh]] ») : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !compausants !occitan !classa de mot |- |''göz'' |''göz'' |uelh |nom |- |''gözlük'' |''göz + -lük'' |lunetas |nom |- |''gözlükçü'' |''göz + -lük + -çü'' |optician |nom |- |''gözlükçülük'' |''göz + -lük + -çü + -lük'' |luneteria |nom |- |''gözlem'' |''göz + -lem'' |observacion |nom |- |''gözlemci'' |''göz + -lem + -ci'' |observaire |nom |- |''gözle-'' |''göz + -le'' |obsèrva, susvelha |verbe (imperatiu) |- |''gözlemek'' |''göz + -le + -mek'' |observar, susvelhar |verbe (infinitiu) |} </center> Lo tableu aquí-sos presenta un autre exemple de derivacion, basat sus una racina verbala : <center> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !compausants !occitan !classa de mot |- |''yat'' |''yat'' |alonja ti |verbe (imperatiu) |- |''yatmak'' |''yat-mak'' |s'alonjar |verbe (infinitiu) |- |''yatık'' |''yat- + -(ı)k'' |penjat |adjectiu |- |''yatak'' |''yat- + -ak'' |liech, endrech onte dormir |nom |- |''yatay'' |''yat- + -ay'' |orizontau |adjectiu |- |''yatkın'' |''yat- + -kın'' |clinat |adjectiu |- |''yatır-'' |''yat- + -(ı)r-'' |clina |verbe (imperatiu) |- |''yatırmak'' |''yat- + -(ı)r-mak'' |clinar |verbe (infinitiu) |- |''yatırım'' |''yat- + -(ı)r- + -(ı)m'' |inclinacion, investiment |nom |- |''yatırımcı'' |''yat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cı'' |investisseire |nom |} </center> === Los mots compausats === Lo caracter aglutinant del turc permet pereu d'assemblar dos mots per formar un mot noveu : <center/> {|class="wikitable" border="1" |- !turc !occitan !mots utilizats !significacion literala |- |''pazartesi'' |diluns |''pazar'' (« dimenge ») et ''ertesi'' (« après ») |après dimenge |- |''bilgisayar'' |ordinator |''bilgi'' (« informacions ») e ''sayar'' (« comptaire ») |qui còmpta las informacions |- |''gökdelen'' |grataceu |''gök'' (« ceu ») e ''delen'' (« qui trauca ») |que trauca lo ceu |- |''başparmak'' |poce |''baş'' (« prumier ») e ''parmak'' (« dat ») |prumier dat |- |''önyargı'' |prejutjat |''ön'' (« avans ») e ''yargı'' (« jutjament ») |avans jutjament |- |''kahverengi'' |marron (color) |''kahve'' (« cafè ») e ''rengi'' (« color ») |color del cafè |- |''ayakkabı'' |chauçura |''ayak'' (« pè ») e ''kabı'' (« lo conteneire ») |que conten lo pè |} </center> === La prefixaxion === Los [[prefixe]]s son pus rars que los [[sufixe]]s en turc, mas son pas inexistents. En mai dels prefixes presents dins de mots d'origina estrangiera (''psi-'', dans ''psikoloji'', ''psikopat''...), tres mecanismes de prefixacion existisson per crear de mots noveus. Basats sus la repeticion o sus lo redoblament d'un mot, pertochan mai que mai los adjectius e los [[adverbe]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' + '''[[turc|(tr)]]''' Utkan Boyacıoğlu, « Redoublement partiel en turc (Türkçede yarı-ikilemeler) », ''e-dil'', n° 2,‎ 2014, pp. 1-18.</ref> : * lo redoblament complet de l'adjectiu sensa alteracion de sa forma permet d'exprimir un biais de faire. Exemple : ''yavaş yürüyordum'' (« chaminavo lentament »), ''yavaş yavaş yürüyordum'' (« landavo »). * lo redoblament amb anteposicion es relativament rar. Fa partia del parlar familhar. Es utilizat amb de substantius per exprimir un sens de « similaritat pauc clara » o de « movement aluenchat de la qualitat totala o de sens ». Consistís a anteposar un terme en ajustant una ''m''. Exemple : ''kapı'' (« la pòrta »), ''kapı mapı'' (« la pòrta e los objectes similars »). * lo redoblament parciau es similar al mecanisme precedent, mas es pus frequent. S'aplica unicament als adjectius. Exemple : ''beyaz'' (« blanc »), ''bembeyaz'' (« immaculat »). == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Institut de la Lenga Turca]]. * [[Lengas turquicas]]. * [[Literatura turca]]. * [[Mustafa Kemal Atatürk]]. * [[Prototurc]]. * [[Turc otoman]]. </div> === Bibliografia === '''Obratges istorics sus lo pòple turc :''' * '''[[francés|(fr)]]''' René Grousset, ''L’Empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan'', Payot, 1965. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Histoire des Turcs'', Fayard, 2000. '''Obratges gramaticaus o etimologics :''' * '''[[francés|(fr)]]''' Louis Bazin, ''Introduction à l'étude pratique de la langue turque'', París, J. Maisonneuve, 1987, 201 p. * '''[[turc|(tr)]]''' İsmet Zeki Eyüboğlu, ''Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü'', Sosyal Yayınları, Istambol, 1991, 866 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Mevlut Bozdemir e Cybele Berk, ''Méthode de turc'', t. 1, París, L'Asiathèque, 2008, 250 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Michel Mevlut Bozdemir e Cybele Berk, ''Méthode de turc'', t. 2, París, L'Asiathèque, 2014, 336 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Bernard Golstein, ''Grammaire du turc : ouvrage pratique à l'usage des francophones'', París, L'Harmattan, 282 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Dominique Halbout e Gönen Güzey, ''Le turc'', Chennvières-sur-Marne, Assimil, 2011, 593 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Geoffroy Lewis, ''Turkish Grammar'', Oxford University Press, 2001. * '''[[francés|(fr)]]''' S. Ipek Ortaer Montanari, ''La Conjugaison des verbes turcs'', París, Presses de l’Inalco, 2019, 180 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Morer, ''Grammaire de la langue turque : théorique et pratique'', Istambol, 1984, 223 p. * '''[[turc|(tr)]]''' Ali Püsküllüoğlu, ''Arkadaş Türkçe Sözlük'', Arkadaş Yayınevi, Ankara, 2004, 1215 p. * '''[[turc|(tr)]]''' Tahsin Saraç, ''Büyük fransızca - türkçe sözlük'', Istambol, Adam Yahınları, {{formatnum;1492}} p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Paleta lengas turquesas}} {{Portal lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga turquesa]] [[Categoria:Lenga de Turquia]] [[Categoria:Lenga de Chipre]] [[Categoria:Lenga de Bulgaria]] [[Categoria:Lenga de Grècia]] [[Categoria:Lenga de la Republica de Macedònia]] [[Categoria:Turquia]] gjsoxb252lv54hgqmjc2jyseed0d4h9 3 68299 2501091 2447287 2026-05-20T17:20:14Z MediaWiki message delivery 18686 /* Vous pouvez être en mesure de voter aux élections de l'U4C. */ seccion nòva 2501091 wikitext text/x-wiki {{benvenguda}} [[Utilizaire:Mertyl|Mertyl]] ([[Discussion Utilizaire:Mertyl|d]]) 29 julhet de 2010 a 13.09 (UTC) == Adieu e mercés == Bonjorn/bonjour, te vòli mercejar de ton ajuda aicí que fas un trabalh de qualitat e plan interessant/Je tenais à te remercier pour ton aide ici car tu fais un travail de grande qualité et très intéressant. Espèri qu'i contunharàs malgrat lo dinamisme pro limitat/J'espère que tu continueras à y participer malgré le dynamisme assez limité. Te desiri de plan bonas fèstas de Nadal e de Cap d'An plan granadas e acompanhadas/Je te souhaite de très bonnes fêtes de Noël et du Nouvel An en espérant qu'elles soient bien accompagnées et fructueuses. Al còp que ven, amistats, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 16 decembre de 2010 a 10.51 (UTC) == Articles de qualitat? == Cresi que l'article escrich per [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] sus [[Caravaggio]], un pintre italian, se pòt veire coma un bòn article. (O bessai ''article de qualitat''.) Coma se proposa un article per lo titòl de qualitat? A leu. [[Utilizaire:Correjon|Correjon]] ([[Discussion Utilizaire:Correjon|d]]) 17 decembre de 2010 a 21.32 (UTC) :Merci pour ta réponse détaillée, ça va beaucoup m'aider. [[Utilizaire:Correjon|Correjon]] ([[Discussion Utilizaire:Correjon|d]]) 20 decembre de 2010 a 18.55 (UTC) ::«Caravaggio, a priori Utilizaire:Correjon devrait s'en occuper (28/12/2010).» Après le vote de l'article [[Galaxia]], qui a encore besoin d'amélioration. Je préfère qu'il attire toute l'«attention ADQ» avant d'en proposer un autre. [[Utilizaire:Correjon|Correjon]] ([[Discussion Utilizaire:Correjon|d]]) 30 decembre de 2010 a 17.06 (UTC) ::: Fin finala, i a un [[wikipèdia:Proposicion bons articles/Tractament contestacion bon article|vòte ailà]] per l'article sus [[Caravaggio]] (sa vida, son òbra...). Per ieu, es au mens un bòn article. [[Utilizaire:Correjon|Correjon]] ([[Discussion Utilizaire:Correjon|d]]) 4 genièr de 2011 a 19.54 (UTC) :::: Fach.--[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 5 genièr de 2011 a 09.37 (UTC) == Galaxia == Es fach ! --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 28 decembre de 2010 a 15.13 (UTC) == Tomàs d'Aquin == Adiu, Qu'èi començat de léger l'article Tomas d'Aquin? Ne'u poish pas jutjar sonque sus la fòrma, e ne mestregi pas pro plan lo lengadocian entà har jo-medish las correccions. Que balhi donc aquí devath, quauques punts qui son lhèu a esclarir o melhorar : Los dos disciplinas : Las doas<br> Sos rèstas : sas <br> Dona de sens e l’analisa : a l’analisi<br> Biais fondat e racionala : fondats e racionals (?)<br> domenis de discussion pròpriament teologicas : teologics<br> Los objèctes intelligibles presentant : presentan ( ?)<br> es de bon drech que Dieu prepausa : prepause ( subjonctiu ?)<br> necessari qu'aja una causa motritz : qu’i aja <br> reditus< /ref > : (que hè hrèita la balisa < ref > à la debuta)<br> angelogia (mantun còp) : coneishi pas aqueth mot ; jo qu’auri hargat « *angelologia ».<br> discursivitat.< /ref > : (que hè hrèita la balisa < ref > à la debuta)<br> los mpusai nauts : pus o mai<br> al òmes : als<br> l'Anonciacion.</ref> : (que hè hrèita la balisa < ref > à la debuta)<br> contra</ref> : (que hè hrèita la balisa < ref > à la debuta)<br> passiu</ref> : (que hè hrèita la balisa < ref > à la debuta)<br> l'intellècet : l’intellècte<br> …l'èsser de la causa coma qu'èsser,… : qu’èsser ( ? compreni pas).<br> eper : e per ( ?) <br> lo participa. ( ? compreni pas)<br> volontari, racional e liure : (tà melhorar la compreneson : ) volontari – racional e liure- ; …<br> provòca l movement : lo ( ?)<br> es ela meteissa que moralament neutre : (lo « que » me sembla de tròp).<br> ne las creant : en las creant ( ?)<br> (fr)Étienne Gilson, textes sur la morale, VRIN et somme théologique, Ia, IIae, qu. 55, art. 3</ref>. : (Que hè hrèita ua balisa< ref>)<br> absoludament res s'opausa : s’absoludament ( ?)<br> {{cita|Per çò<br> {{cita|L’òme<br> Comentari de l'Etica a Nicomaca d'Aristotèl e Soma contra los Gentils, III, CXLI</ref>. (Que hè hrèita ua balisa< ref>)<br> Fichièr:Saint-Thomas d'Aquin 2.jpg : l’imatge ne s’afica pas.<br> {{cita|l'amor<br> art. 3</ref>. : (que hè hrèita la balisa < ref> à la debuta)<br> Gentils, IV, I</ref>. : (que hè hrèita la balisa < ref> à la debuta)<br> Gentils, III, CXLI</ref>. : (que hè hrèita la balisa < ref> à la debuta)<br> jove Husserl</ref>. : (que hè hrèita la balisa < ref> à la debuta)<br> (De seguir...) [[Utilizaire:Pdbdt|Pdbdt]] ([[Discussion Utilizaire:Pdbdt|d]]) 21 abril de 2011 a 14.01 (UTC)<br> N'èi pas trobat gran causa de mei :<br> Fichièr:Le triomphe de Saint-Thomas d'Aquin.jpg : l’imatge ne s’afica pas.<br> Guilhem d'Ockham : lo medish qu’es aperat mei haut « Guillaume d'Occam ».<br> Lhèu n'es pas a vos qui aurí devut enviar aqueras corrections, mes que sauratz solide har seguir a la persona mei indicada. Coraument, [[Utilizaire:Pdbdt|Pdbdt]] ([[Discussion Utilizaire:Pdbdt|d]]) 21 abril de 2011 a 17.48 (UTC) :Las correccions que senhala Pdbdt son justificadas, seriá plan de las far abans de declarar qu'es un article de qualitat. Coralament .[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 23 abril de 2011 a 18.10 (UTC) == Vòte per l'article [[Uranus (planeta)]] == Adieussatz, Finalament, après un periòde d'observacion d'un mes, ai prepausat l'article [[Uranus (planeta)]] a l'estatut d'article de qualitat. Podètz, se vos platz un còp d'uelh au vòte o/e m'adreiçar vòstrei remarcas per correccions. D'avança, mercé.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 22 octobre de 2011 a 10.54 (UTC) == Besonh de renfòrç == Adieu, S'es possible, me faudriá de l'ajuda per aquò : [[Tièra de 1000 articles sus la cultura occitana que totas las Wikipèdias deurián aver]].--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 8 genièr de 2012 a 21.12 (UTC) == Messatges a totes los editors == Adieu a totes, vos escrivi que pensi que la situacion es mai complicada, enfuocada en realitat qu'o foguèt pas jamai e que se contunham aital, la wikipèdia i subreviurà pas. Aparentament dempuèi ièr avèm un utilizaire exterior a la wikipèdia occitana, Midom, que s'es fach un plaser a escafar una part del trabalh enòrme e meritós que fa Boulaur dempuèi un brave brieu. Boulaur segur s'es enfuriat e compreni plan sa decision. Personalament pòdi comprendre que i aja d'errors e que degan èsser rectificadas pasmens 1) cal pas se fotre dels que trabalhan aicí (podètz legir la tièra de comentaris qu'amassarai sus ma pagina) 2) cal respectar la burocracia occitana (question de respècte e de territorialitat a l'encòp) e pas intervenir coma un dictador omnipotent e omniscient a mai se la persona es una autoritat de la Fondacion Wikimedia (sembla que siá Domas Mituzas..., pensi pas que siá qualqu'un mai qu'emplegue lo nom...). Per aquestas rasons, pensi que nos cal respondre rapidament e efectivament a aqueste vandalisme (es un vandalisme, venga d'ont venga! Lo fach d'èsser en naut d'una ierarquia implica pas d'actituds dictatorialas ni mai una manca de respècte, al contrari...) e que se se fan pas d'accions consequentas, coma Boulaur me n'anirai d'aquesta wikipèdia e probablament del Wikiccionari tanben. Pasmens es pas de chantatge (es a vosautres de veire se cal contunhar de pèrdre de gents e s'avèm lo coratge de defensar nòstre projècte, Boulaur a fach e fa un brave trabalh e nos podèm pas permetre de lo veire atacat sus de conariás...) mas pensi que nos cal arribar un jorn a manifestar una unitat d'accion e subretot de defensa del trabalh d'un de nòstres membres que jamai es pas estat polemic (contràriament a ieu per exemple...). I aviá d'autres biaisses de far, constructius segurs e son pas estats emplegats... La basa del problèma ven tanben de nòstra manca inerenta d'administracion mai articulada e espèri que Cedric respondrà lèu a la demanda que li faguèri de votar per almens un burocrata (el es pas pro present malastrosament) e un administrador de mai per poder gerir l'evolucion de la wiki e los problèmas coma aqueste. Demandi doncas a nòstra administracion una presa de decision per desfar los escafaments comols d'arrogància de Midom, en considerar qu'es estat un vandal e doncas de lo blocar sus aquesta wikipèdia e/o de metre en plaça una cauma per denonciar aquesta situacion d'invasion de competéncias e de manca de respècte envèrs la comunitat occitana. Mercés de vòstra atencion e bon coratge per tot. Amistats, Claudi/[[Utilizaire:Capsot|Capsot]] ([[Discussion Utilizaire:Capsot|d]]) 23 genièr de 2012 a 09.30 (UTC) == Bon article == Adieu, ai cambiat lo modèl donant lo nombre de bons articles dins Wikipèdia. Ai pas trobat lo mejan d'aumentar la talha dau chifra. Vau tanben m'ocupar d'afichar un ligam dirèct dempuei la pagina Communautat vèrs l'ensems de proposicions e de listas dei bons articles.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 8 octobre de 2012 a 16.51 (UTC) :Fach, èra aisat.--[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 8 octobre de 2012 a 16.56 (UTC) == Infobox == Adishatz, qu'ei botat una INFOBOX dens totas las paginas sens INFOBOX complèta entà utilisar las possibilitats de [[d:WIKIDATA]]. Las ancianas informacions deus país e de las autras articles son de botar sus WIKIDATA et las infobox de mesclar. Mercès de deishar lo modèl {{m|Infobox}} . [[Utilizaire:Boulaur|Boulaur]] ([[Discussion Utilizaire:Boulaur|d]]) 16 mai de 2013 a 05.17 (UTC) ==Adobamment dels articles== Adieu. Vesi que siás a netetjar los articles e i a de trabalh! mas perqué conservas pas las seccions "comunas vesinas", "administracion" e "demografia" quora son corrèctas?[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 22 decembre de 2013 a 18.19 (UTC) :N'ai gardat certanei. Pasmens, i a dos còdes diferents de programacion e dins certanei cas, mau foncionan.--[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 22 decembre de 2013 a 18.23 (UTC) :ok, mercé.[[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] ([[Discussion Utilizaire:Jiròni|d]]) 22 decembre de 2013 a 18.38 (UTC) == Infobox == Mercés de legir mon messatge sur la [[Wikipèdia:La_tavèrna|Tavèrna]]. Coraument, --— [[User:Jfblanc|Joan Francés B.]] ^{([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]])} 29 decembre de 2013 a 22.20 (UTC) == Una associacion per la Wikipèdia occitana == Adissiatz,<br> Vos prepausi de reactivar la discussion sus l'oportunitat de crear una associacion, per portar e difusar los projèctes de Wikimèdia en lenga occitana.<br> La discussion se fa aicí ː [[Wikipèdia:Presa de decision/Associacion]], es dobèrta per un mes complet.<br> Quand de proposicion seràn fachas, votarem per nos posicionar sus aquel subjècte.<br> Plan coralament. --[[Utilizaire:Cedric31|Cedric31]] ([[Discussion Utilizaire:Cedric31|d]]) 25 mai de 2014 a 11.01 (UTC) == Rejoignez d’autres membres de la communauté Occitane == <Br/>Bonjour à toutes et à tous. Pour celles et ceux qui n’ont encore jamais entendu parlé de moi, c’est normal. De fait , je viens tout récemment d’intégrer wiki media France en tant que volontaire, très heureux de pouvoir venir en aide aux projets en rapport avec la diversité linguistique. <Br/>Naturellement, accroître la visibilité de l’Occitan et le nombre de contributions qui sont faits dans cette langue sur les outils développés par wiki media est l’une de nos priorités. Nous espérons ainsi soutenir et accompagner toute personne qui donne de son temps pour contribuer d’une façon ou d’une autre sur ces outils. <Br/>Dans cette optique là, une première mise en contact entre vous et moi nous serait pas de refus. Si vous êtes d’accord sur le principe d’une rencontre, alors je pense qu’elle nous sera primordiale pour engager notre collaboration sur la voie que vous souhaitez lui voir prendre. Ce serai l’occasion pour moi de prendre connaissance des besoins de la communauté Occitane dans les projets de conservation de la langue et plus généralement d’énoncer quelques directives qui nous seront utiles pour la suite. Aussi, nous pourrons voir quels sont les projets qui restent à discuter avant d’être lancés, comme la mise en place de pages d’aides en Occitan sur Wikipedia et Lingua libre. <Br/>A cet effet, voici un lien vers un sondage où vous pourrez y faire figurer vos préférences en termes de disponibilités. [https://framadate.org/3lrrBNpbUBqLSzv] <Br/>Merci d’avance pour votre réponse, <Br/>Mercé ! <Br/>Bien cordialement <Br/>Nicolas Lopez de Silanes, chargé de projet diversité linguistique wiki média France == França == ''Premièrement, veuillez me pardonner pour l'usage d'une langue barbare sur'' la wikipèdia occitana. ''J'espère que vous entendrez mon message [il y a peu de traducteurs en ligne…]. Vous avez reverté une supression que j'avais faite. Je suis d'accord que le fait que les terres d'oc fassent parti de la France soit important à préciser, mais pas particulièrement car nous sommes sur la Wikipédia occitane mais bien car c'est un 'bout de France' comme l'est — du moins actuellement — la Corse ou la Bretagne. Il faudrait je pense simplement le mentionner de manière plus 'légère' car les Wikipédia se veulent universelles et ce n'est surement pas plus notable de dire que la Bretagne se situe sur le territoire français que l'Occitanie. Je pense par exemple à une formulation du genre : Fruit d'une longue histoire, elle compte en son sein diverses entités historiques/culturelles parmi lesquelles une partie de l'Occitanie, la Bretagne, l'Alsace… Voilà et encore désolé de ne pas pouvoir parler la langue de ma région correctement…'' Gramàci. [[Utilizaire:Addao|Addao]] ([[Discussion Utilizaire:Addao|d]]) 7 decembre de 2020 a 19.59 (UTC) == Supressions indegudas == Veni de constatar vòstre vandalisme (i a pas d'autre mot) sus l'article Trigança. Las informacions sus las majoritats municipalas son pas de basas de donadas, mas d'informacions collectadas pacientament pels contributors. Los grafics demografics son lo biais pus comòde de presentar l'evolucion demografica e son normalament dins totas las Wikipèdias. Coma probable sabètz pas grand causa de l'occitan, vos sètz pensat en mai qu'una partida de l'article èra en francés. Ai cercat de badas ! I a de mots en comun, coma n'i a ambe l'espanhòl, çò qu'es normal dins una lenga romanica. Vos conselhi d'exerci vòstres talents destructors sus la WP francesa o anglesa e veiretz çò que se passarà. [[Utilizaire:Margalida e Marçal|Margalida e Marçal]] ([[Discussion Utilizaire:Margalida e Marçal|d]]) 25 octobre de 2022 a 00.34 (UTC) : Adieussatz [[Utilizaire:Margalida e Marçal|Margalida e Marçal]], la carta suprimida es en francés (Trigance, La Palud-sur-Verdon, etc), la taula es en partida en francés ("base Cassini", "archives"), es incomplèta (i a una frasa per precisar la populacion de 2018) e l'escala es pas bòna (la màger part dau grafic es vuege). Enfin, l'origina dei donadas es marcada dins la taula ("base Cassini de l'EHESS"), çò qu'es un cas clarament mencionat dins [[Wikipèdia:Çò que Wikipèdia es pas]] : ''Wikipèda es pas [...] una lista d'informacions'' (avèm recentament suprimit 2000 a 3000 articles qu'èran construchs coma aquò [https://oc.wikipedia.org/wiki/Wikip%C3%A8dia:Paginas_de_suprimir#Aost_de_2022]). De mai, per informacion, dins una enciclopèdia de « reféréncia » (consultatz, per exemple, ''Larousse'' o ''Britannica''), lei taulas son raras e jujtadas sensa interès per seguir l'evolucion demografica d'un vilatge. Enfin, vos conselhi de demorar corrècte dins lei vòstres commentaris (per exemple, « Lo contributor sabiá pas que l'occitan èra una lenga romanica ! », « maissants còps », « ipocritament » « talents destructors » son pas considerats coma corrèctes...) que, ieu tanben, pòdi trobar un [[Utilizaire:Nicolas Eynaud|administrator]] per demandar una intervencion. Coralament, --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 25 octobre de 2022 a 10.27 (UTC) ::Adissiatz, Toku. Faretz çò que voldretz e me soi pas sentit lo dever de parlar cortesament a de monde que destrusisson lo trabalh dels contributors, çò que, per natura, es incorrècte e agressiu. Lo tèxte de l'article èra en occitan a 100%. Los documents son que son, dins la lenga d'origina e podèm pas forçar l'EHESS a s'exprimir en occitan o en breton. Per la mapa, garda sa valor informativa, solament la botar en occitan seriá un gròs trabalh (çaquelà, se n'avètz la competéncia e lo temps, fariatz un polit servici a la WP occitana en i passant qualques annadas). Lo grafic demografic s'arrèsta en 2010 perqué avèm pas d'informaticians pro competents per lo completar (Boulaur es partit). Cadun a lo drech a sos centres d'interès e s'aquò vos amusa de far d'estudis per comuna sul nombre dels cans e dels gats, perqué non ? Vesi pas perqué caldriá censurar aquel trabalh informatiu. Solament, es un autre afar de destrusir las informacions de basa presentas dins TOTAS las Wp (serián en infraccion ambe'l precèpte ''Wikipèda es pas [...] una lista d'informacions'' ?) e bastidas pel trabalh pacient dels contributors. Vertat es que sovent los tèxtes mancan. E perqué ? perque los valents que bastisson la Wp occitana an començat per çò que se podiá far rapidament. E pauc a pauc, d'autres pòdon (o pòdon pas) completar, en tot cas se cal pas partir de zerò pr'amor de las intervencions dels que son milhors dins la supression que dins la construccion. Empacha pas que lo discors imprecís qu'un contributor escriu sus l'evolucion demografica dels vilatges vareses ven sense font tanlèu que lo lector es dins l'incapacitat de consultar lo grafic; regularament, un autre contributor es en drech de lo suprimir per aquel motiu (çò que personalament fariái pas). Per veire çò que se pòt far sus la basa d'un grafic demografic, podètz consultar [[Bèlvéser (Rasés)]] e [[Alanha]]. Vertat que los contributors que faguèron aquela polida comparason podián consultar lo grafic de demografia sus la Wp francesa. E alavetz, perqué gardar la Wp occitana ? Tant val la suprimir e totas las règlas serián respectadas. Coralament. [[Utilizaire:Margalida e Marçal|Margalida e Marçal]] ([[Discussion Utilizaire:Margalida e Marçal|d]]) 25 octobre de 2022 a 12.06 (UTC) :::Excusatz, Toku, ai un pauc abusat dins la fòrma, mas totis los faits son corrèctes; valiá mai parlar d'engana (çò qu'es objectiu) que d'ipocrisia (çò qu'es psicologic). Dins vòstre esperit es pas de vandalisme, amai n'agèsse las fòrmas; s'agís d'un vandalisme per motius ideologics. Contunhi de pensar que çò que fasètz es una catastròfa per la Wp occitana e farai çò que poirai per empachar qu'aquò ganhe. Coralament. [[Utilizaire:Margalida e Marçal|Margalida e Marçal]] ([[Discussion Utilizaire:Margalida e Marçal|d]]) 25 octobre de 2022 a 15.29 (UTC) == Cossí modificar lo contengut == Bonjorn, Vos voliái informar qu'en plaça de suprimir inutilament de contengut (talas coma las infotaulas), o podètz corregir en o modificant. En mai, sapiatz que las datas en occitan pòdon escrichas egalament sens preposicion "de"; en latin, per exemple, lo jorn, lo mes e l'annada èran pegats. Vos convidi a legir los conselhs d'escritura dels articles, aital coma la tipografia e las fonts lexicalas pel domeni scientific en occitan normalizat. S'avètz de questions, me fariái lo plaser d'i respondre. Coralament [[Utilizaire:Joanoto Sant-casal|Joanoto Sant-casal]] ([[Discussion Utilizaire:Joanoto Sant-casal|d]]) 29 octobre de 2023 a 15.33 (UTC) : Bonjorn, benlèu poiriatz integrar d'infoboxs sensa error avans que d'utilizators siegan obligats de lei suprimir per gardar un contengut corrècte ? Es a dire sensa error (!), sensa liame dins d'autrei lengas, sensa donadas wikidata (!!) ò sensa liames vèrs de rets socialas coma Facebook ò Instagram (!!!). Vos conselhi la lectura de [[Wikipèdia:Çò que Wikipèdia es pas]], especialament lo paragraf « Wikipèdia es pas una colleccion de ligams ». E quand vesi d'articles coma [[Locucion latina]] (« unq significacion », « latinadas », « Recebut que », « perviscut », « filosòfic », « medic », etc.), pensi pas vos demandar de conseus ortografics, mai puslèu vos senhalar qu'es pas possible de laissar tant d'errors de corregir per d'autreis utilizaires ! Coralament, --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 30 octobre de 2023 a 22.57 (UTC) ::Bonjorn, alara calriá pensar de retirar los diferents ligams web, non? [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 6 novembre de 2023 a 15.07 (UTC) ::: Se lei liames an pas d'interès enciclopedic, an normalament pas de rason d'èsser gardats. --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 6 novembre de 2023 a 15.15 (UTC) ::::Dins aquestes cases, se deuriá tanben suprimir los urls de las paginas web de las comunas segond lo vòstre rasonament (me sembra pas fòrça sensat). [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 6 novembre de 2023 a 15.21 (UTC) == Vòtes en cors sus la lista dei 1000 articles == Adieu, per informacion, i a de vòtes en cors sus leis articles de la seccion « Religion » : [[meta:Talk:List of articles every Wikipedia should have|Talk:List of articles every Wikipedia should have]]. Aquò poirriá t'interessar. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 21 novembre de 2023 a 14.10 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 3 febrièr de 2024 a 22.25 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:Doc James@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == <span lang="fr" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Rappel : votez maintenant pour sélectionner les membres de la première U4C</span> == <div lang="fr" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Ce message est également traduit dans d'autres langues sur Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Chères Wikimédiennes et Wikimédiens, Vous recevez ce message parce que vous avez déjà participé au processus du CdCU. Ceci est un rappel que la période de vote pour le Comité de Coordination du Code de Conduite Universel (U4C) se terminera le 9 mai 2024. Lisez les informations sur la page de [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|vote sur Meta-wiki]] pour en savoir plus sur le vote et l'éligibilité des personnes votantes. Le comité de coordination du code de conduite universel (U4C) est un groupe mondial qui se consacre à la mise en œuvre équitable et cohérente du code de conduite universel. Les membres de la communauté ont été invités à soumettre leur candidature à l'U4C. Pour plus d'informations et pour connaître les responsabilités de l'U4C, veuillez [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|consulter la charte de l'U4C]]. Veuillez partager ce message avec les membres de votre communauté afin qu'ils puissent également participer. Au nom de l’équipe du projet de CdCU,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2 mai de 2024 a 22.53 (UTC) <!-- Message mandat per User:RamzyM (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == Supression de Penthelia == Adieu, Toku. La traduccion es pas automatica, mas facha per ieu de la version en catalan. S'as de conselhs o d'autres comentaris, los pòdes escriure en la pagina de discussion o me [[Discussion Utilizaire:VerusPhoebusApollo|pòdes contactar dirèctament]]. Salut, -- [[Utilizaire:VerusPhoebusApollo|Apollo]] | '''[[Discussion Utilizaire:VerusPhoebusApollo|''Discussion'']] [[Fichièr:Flag_of_Catalonia.svg|22px]][[Fichièr:Flag of Occitania.svg|22px]]''' 26 agost de 2024 a 20.28 (UTC) == <span lang="fr" dir="ltr">Vous pouvez être en mesure de voter aux élections de l'U4C.</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Je vous contacte car vous avez déjà voté lors d'élections concernant le [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Comité de coordination du Code de conduite universel (U4C)]]. Vous êtes peut-être éligible pour voter lors de l'élection actuelle, qui est ouverte dès maintenant et se terminera le 2 juin 2026. Vous pouvez en savoir plus sur les candidats et l'élection sur [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|la page dédiée aux élections sur Meta]] et c'est à partir de là que vous pourrez accéder au scrutin. Votre participation à ces élections est importante pour la gouvernance des communautés Wikimédia et nous vous remercions du temps que vous consacrerez à vous renseigner sur les candidats et à voter. -- en coopération avec l'U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20 mai de 2026 a 17.20 (UTC) <!-- Message mandat per User:Keegan (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569831 --> 5pp5d58is7f270zyeh9jci8oqlqv37b 0 80569 2501088 2236081 2026-05-20T16:10:20Z JackyM59 60827 Apondre una fotografia 2501088 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Jean-Auguste-Dominique Ingres''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Ingres, Self-portrait.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: | [[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | {{França}} |- !align=right|Data de naissença: |[[29 de agost]] de [[1780]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Montalban]], [[França]] |- !align=right|Data de decès: |[[14 de genièr]] de [[1867]] |- !align=right|Luòc de decès: | París, [[França]] |} [[Jean-Auguste-Dominique Ingres]] (nascut en [[Montalban]] en [[1780]], m.[[1867]]) foguèt un pintre [[França|francés]] del movement [[Classicisme|classicista]]. [[Fichièr:La Petite Baigneuse. Intérieur de harem de Jean-Auguste-Dominique Ingres.jpg|centrat|vinheta|Petit baigneur ou intérieur d'un harem (1828) - Musée du Louvre]] {{commonscat|Jean-Auguste-Dominique Ingres}} [[Categoria:Pintre francés]] [[Categoria:Naissença en 1780]] [[Categoria:Decès en 1867]] noehjtnw6u54oqlvu982ggtzwtru9af 0 128540 2501107 1862526 2026-05-20T20:21:29Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501107 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Iglesia de los Santos Reyes, municipio de Albalat dels Sorells, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Albalat dels Sorells]] '''Albalat dels Sorells''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} o65eo6pz7fpgqzi5yqckte3x9swr2i6 0 128542 2501108 1900389 2026-05-20T20:22:52Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501108 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Albalat dels Tarongers 08.JPG|200px|vinheta|drecha]] [[Fichièr:Iglesia parroquial de la Inmaculada de Albalat de Taronchers.jpg|vinheta|Albalat dels Tarongers]] '''Albalat dels Tarongers''' es un [[municipi]] de la [[Valéncia (província)|província de Valéncia]], [[País Valencian]]. {{Portal Païses Catalans}} {{Municipis de|46}} 1n4li2yxdaee2tjneu9osgylctxvmdi 0 128550 2501111 2499739 2026-05-20T22:29:07Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501111 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Ermita del Santísimo Cristo de la Misericordia, en el municipio de Albuixech, Valencia.jpg|vinheta|Ermita, Albuixec]] [[Fichièr:Plaza de la Iglesia, municipio de Albuixech, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Albuixec]] '''Albuixech''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} gzczhb7qhre76q1n3sexo3dcvhqe2xe 2501112 2501111 2026-05-20T22:29:56Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501112 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Ermita del Santísimo Cristo de la Misericordia, en el municipio de Albuixech, Valencia.jpg|vinheta|Ermita, Albuixec]] [[Fichièr:Plaza de la Iglesia, municipio de Albuixech, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Albuixec]] [[Fichièr:Albuixech, plaza de la Iglesia, municipio de la provincia de Valencia, España.jpg|vinheta|Albuixec]] '''Albuixech''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} ca403dknusbt7bllsdowfvwammx7dj9 0 128569 2501113 1862782 2026-05-20T22:30:39Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501113 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Plaza de la Iglesia, Alfara de la Baronía.jpg|vinheta|Alfara de la Baronia]] '''Alfara de la Baronia''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} oz8n3he0es2p03ec0fk3f5ckwr821jd 2501114 2501113 2026-05-20T22:31:07Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501114 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Plaza de la Iglesia, Alfara de la Baronía.jpg|vinheta|Alfara de la Baronia]] [[Fichièr:Municipio de Alfara de la Baronía, provincia de Valencia, España.jpg|vinheta|Alfara de la Baronia]] '''Alfara de la Baronia''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} 6cfmoj18ijuwkw79rj4yvzcytz6p5qd 0 128571 2501109 1862783 2026-05-20T22:27:23Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501109 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Iglesia de San Bartolomé de Alfara del Patriarca, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Alfara del Patriarca]] '''Alfara del Patriarca''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} 2fmml0g10lm97utz5nzh48l7137vxsq 2501110 2501109 2026-05-20T22:27:58Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501110 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Iglesia de San Bartolomé de Alfara del Patriarca, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Alfara del Patriarca]] [[Fichièr:Ayuntamiento, municipio de Alfara del Patriarca, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Alfara del Patriarca]] '''Alfara del Patriarca''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} ermoskzw5tysi6o0ywcv60huoc13mj1 0 128583 2501115 2230367 2026-05-20T22:31:45Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501115 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Arcos porticados de la Plaza de la Iglesia de Algimia d'Alfara.jpg|vinheta|Algímia d'Alfara]] '''Algimia de Alfara''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} pwxtll2sr24qrxhb5r5wu5ngd1l89dw 2501116 2501115 2026-05-20T22:32:18Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501116 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Arcos porticados de la Plaza de la Iglesia de Algimia d'Alfara.jpg|vinheta|Algímia d'Alfara]] [[Fichièr:Plaza de la Iglesia de Algimia d'Alfara (Valencia).jpg|vinheta|Algímia d'Alfara]] '''Algimia de Alfara''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} 4y3fgfkvxccpyl3a8ym48qja9sbrr3x 0 128587 2501096 2499741 2026-05-20T20:08:37Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501096 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Arquitectura modernista, casa Llopis en Almassera, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Almàssera]] [[Fichièr:Municipio de Almàssera, provincia de Valencia (España).jpg|vinheta|Almàssera]] '''Almàssera''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} 3kr6k3h0h529w357zm0hd8hxvtp47jm 0 128820 2501100 2230393 2026-05-20T20:13:57Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501100 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Casa Comuna de los regantes de la Real Acequia de Moncada, Moncada, provincia de Valencia, España.jpg|vinheta|Casa Comuna de los regantes de la Real Acequia de Moncada]] '''Moncada''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} e9zucr422yrx16rgy7031859zi0y64s 2501101 2501100 2026-05-20T20:14:54Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501101 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Casa Comuna de los regantes de la Real Acequia de Moncada, Moncada, provincia de Valencia, España.jpg|vinheta|Casa Comuna de los regantes de la Real Acequia de Moncada]] [[Fichièr:Municipio de Moncada, comarca Huerta Norte, provincia de Valencia, España.jpg|vinheta|Montcada]] '''Moncada''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} ogj7k7bh6dga77cowtsel3q71pqwqst 0 128826 2501105 1874479 2026-05-20T20:20:20Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501105 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Ayuntamiento de Museros, comarca Horta Nord, provincia Valencia, España.jpg|vinheta|Museros]] '''Museros''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} 2pd9d9luw816casw4fjun7azdfi4goa 2501106 2501105 2026-05-20T20:20:52Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501106 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Ayuntamiento de Museros, comarca Horta Nord, provincia Valencia, España.jpg|vinheta|Museros]] [[Fichièr:Portada de la iglesia parroquial de la Asunción de Museros, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Museros]] '''Museros''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} r32plii4vm2dfuxi5bnx5cikczqh5dj 0 128857 2501099 1932344 2026-05-20T20:12:21Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501099 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Quartell 29.JPG|200px|vinheta|esquèrra]] [[Fichièr:Iglesia de Santa Ana, parroquia de Quartell (Valencia).jpg|vinheta|Quartell]] '''Quartell''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} m10pgosuo1bjpyh84xqtva32iip0sut 0 128860 2501097 1876846 2026-05-20T20:10:34Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501097 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Sindicato Agrícola, municipio de Rafelbunyol, provincia de Valencia, España.jpg|vinheta|Sindicat Agrícola, Rafelbunyol]] '''Rafelbunyol''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} 2lbqjzepollm23sx0k1ypr2t44h2rxv 2501098 2501097 2026-05-20T20:11:29Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501098 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Sindicato Agrícola, municipio de Rafelbunyol, provincia de Valencia, España.jpg|vinheta|Sindicat Agrícola, Rafelbunyol]] [[Fichièr:Iglesia parroquial de San Antonio Abad en Rafelbuñol, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Rafelbunyol]] '''Rafelbunyol''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} 3vp62ixofalg0p961au0zcw73vshc8v 0 128909 2501102 1880835 2026-05-20T20:17:50Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501102 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Iglesia de San Honorato, parroquia del municipio de Vinalesa, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Vinalesa]] '''Vinalesa''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} i8wwdm8aka9ttgae2cyqe4xmjvh2ehq 2501103 2501102 2026-05-20T20:18:22Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501103 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Iglesia de San Honorato, parroquia del municipio de Vinalesa, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Vinalesa]] [[Fichièr:Ayuntamiento de Vinalesa, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Vinalesa]] '''Vinalesa''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} iuklr8n328zm8dskdcsmkm8n93ldg77 2501104 2501103 2026-05-20T20:18:51Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2501104 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Iglesia de San Honorato, parroquia del municipio de Vinalesa, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Vinalesa]] [[Fichièr:Ayuntamiento de Vinalesa, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Vinalesa]] [[Fichièr:Municipio Vinalesa, provincia de Valencia.jpg|vinheta|Vinalesa]] '''Vinalesa''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Valéncia (província)|Valéncia]] dins la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] del [[País Valencian]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|46}} d8ovxrypepzmh69nm4hwfob1mgytaul 0 181650 2501081 2245861 2026-05-20T13:13:19Z -wuppertaler 59329 Commons 2501081 wikitext text/x-wiki [[File:CrodaDelBecco B.jpg|thumb|right|La Val Pusteria a Bruneck]] La '''val Pusteria''' en [[italian]],(en [[alemand]] : ''Pustertal'', en [[ladin]] : ''val de Puster'') es una vala alpenca que per la màger part es situada dins la [[província del Sud-Tiròl]] en [[Itàlia]] e que contunha dins lo Tiròl oriental en [[Austria]] a l'èst. Longa d'aperaquí 90 km, la val s'estend dins una direccion èst-oèst entre e [[Bressanone]] e [[Lienz]]. Constituís lo limit septentrional de las [[Dolomitas]]. {{Commonscat|Pustertal}} [[Categoria:Val del Sud-Tiròl]] pjomyj6xlnbakwci68s60zdsy8tvxgq 0 192447 2501118 2470438 2026-05-21T11:28:24Z Diddou 6331 /* */ Autes regions 2501118 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Ibero_orientales_aragonés.PNG|vinheta|Estenduda d'aragonés, catalan e occitan]] Lo '''panoccitanisme''' es lo corrent sociolingüistic que defend l'unitat culturala e politica del [[Occitanoromanic|diasistèma occitanoromanic]]: quant a l'extension geografica, aiçò inclutz tota [[Occitània]] e los [[Païses Catalans]]; e mai daubuns qu'i ajustan las regions ancianament occitanofònas com [[Aguiaina]] ([[Peitau-Charentas]]) mes enqüèra [[Aragon]], [[Arpitània]], o [[Piémont]] (Itàlia). Segon los partisans de panoccitanisme, l'espaci culturala, linguistica, e politica s'apela «Granda Occitania». Encara que l'idèa d'unitat entre catalan e occitan bas lo glotònim de «lenga lemosina» èra populara durant la Renaissença Catalana, amb adesions coma las de Manuel Milà e Fontanals, [[Marià Aguiló|Marià Aglon e Fustièr]], [[Jacint Verdaguer]], Joaquim Rubió e Aurs, [[Teodor Llorente]], Antoni M. Alcover o Valentí Almirall –e d'opinions contràrias coma las de Tomàs Forteza o Menéndez Pelayo –, lo [[catalanisme]] trinquèt amb lo movement [[Felibritge|felibre]] d'ençà los Jòcs Florales del 1893.<ref>[[Germà Colón|Germà Colón Domènech]]. «[https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000068/00000085.pdf Rafanell, August - Publicacions IEC]». IEC p. 433. [Consulta: 13 abril 2020]. </ref><ref>[[Germà Colón]]. «http://www.publicacions.ub.edu/refs/indices/08135.pdf<nowiki>». 800 anys després de Muret. [Consulta: 18 abril 2020].</nowiki></ref> Segon Lluís Fornés, l'idèa de «Païses d'Òc» quitèt d'èsser majoritària a partir de la publicacion del manifèst ''Desviacions en los concèptes de lenga e pàtria'' de [[Pompeu Fabra]] del 1934:<ref>Rafael Montaner. «[https://www.diaridegirona.cat/ultimes-noticies/2010/02/04/llengua-valenciana-aquest-nom-valencia-49550915.html La llengua valenciana té aquest nom a València des del Segle d'Or]». Diari de Girona, 04-04-2010. [Consulta: 13 abril 2020].</ref> l'article, publicat en las revistas ''[[Òc (revista)|Òc]]'' e ''La Veu de Catalunya'', recebèt contestacion de la part de [[Loís Alibèrt]] en forma de «comentari» en la meteissa publicacion, que lo gramatican lengadocian defenia la postura de Fabra quant a l'unitat e l'especificitat del catalan «Sem, donc, perfieitament d'acòrdi amb aquel manifèst en tot ço que pertòca l'independéncia e la personalitat lingüistica e politica de Catalonha en fàcia de las terras occitanas d'aqueste costat.», mas amb resèrvas quant a l'intent de lo separar de l'occitan:<ref>Pompeu Fabra; Loís Alibèrt. «[https://oc-valencia.org/2016/07/29/el-manifest-antioccitanista-que-culmina-el-secessionisme-catalanista/ El manifest antioccitanista que culmina el secessionisme catalanista]». Òc Valéncia. [Consulta: 17 abril 2020].</ref> {{Blòc de citacion|Nostres legeires dobtaràn pas mai de l'existència d'un grop de parlars occitano-romans clausent los parlars catalans e los parlars occitans. Aissò siá dit sens prejudici de la categoria de lenga de cultura que soscam pas a regatejar al catalàn literari, anciàn o modern. Aquela existéncia es fondada sus un substratum etnic e un desvolopament istoric comuns mai que millenaris.}} Amb exemples coma de documents publicats pels Valencians coma Fornés, es un fach que lo panoccitanisme i es particularament popular ara.<ref>Lluís Fornés. La llengua valenciana i el diasistema occitano-romà. València: Oc-Valéncia, Centre Internacional de Recerca i Documentació Científica, 2010. (<nowiki>ISBN 9788461399376</nowiki>). [https://oc-valencia.org/wp-content/uploads/2015/12/fornesLa-Llenguaval170x235.pdf Ligam].</ref><ref>Pepita Villanueva, ''Le nationalisme valencien au début du XXIe siècle'', Thesi de doctorat, Universitat de Nanterre, 2017. [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_1.pdf Volume 1], [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_2.pdf Volume 2], [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_3.pdf Volume 3].</ref>. Mas abans l'aparicion dels estudis romanics, de nombroses autors per tota [[Occitània]] agropan lo catalan e l'occitan dins una sola e meteissa lenga, coma los [[Trobador|trobadors]] de l'[[Edat Mejana]] Albertet de Sestaro e Raimon Vidal de Besalú.<ref>Germà Colón Domènech, "Unitat lingüística catalanooccitana?", dins Vicenç Beltran, Tomàs Martínez, Irene Capdevila (dir.) 800 anys després de Muret. Els trobadors i les relacions catalanooccitanes. Barcelona: Universitat de Barcelona. 2014. (<nowiki>ISBN 978-84-475-3836-2</nowiki>). pp. 123-130.</ref> == Articles connèxes == * [[Catalanisme]] * [[Dictada Occitana]] * [[Occitanisme]] == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Catalanisme]] 0xb2is1ytb492iicxpj9d6wiz17jpud 2501119 2501118 2026-05-21T11:29:57Z Diddou 6331 /* */ Errors 2501119 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Ibero_orientales_aragonés.PNG|vinheta|Estenduda d'aragonés, catalan e occitan]] Lo '''panoccitanisme''' es lo corrent sociolingüistic que defend l'unitat culturala e politica del [[Occitanoromanic|diasistèma occitanoromanic]]: quant a l'extension geografica, aiçò inclutz tota [[Occitània]] e los [[Païses Catalans]]; e mai daubuns qu'i ajustan las regions ancianament occitanofònas com [[Aguiaina]] (Peitau-Charentas) mes enqüèra [[Aragon]], [[Arpitània]], o [[Piemont]] (Itàlia). Segon los partisans de panoccitanisme, l'espaci culturala, linguistica, e politica s'apela «Granda Occitania». Encara que l'idèa d'unitat entre catalan e occitan bas lo glotònim de «lenga lemosina» èra populara durant la Renaissença Catalana, amb adesions coma las de Manuel Milà e Fontanals, [[Marià Aguiló|Marià Aglon e Fustièr]], [[Jacint Verdaguer]], Joaquim Rubió e Aurs, [[Teodor Llorente]], Antoni M. Alcover o Valentí Almirall –e d'opinions contràrias coma las de Tomàs Forteza o Menéndez Pelayo –, lo [[catalanisme]] trinquèt amb lo movement [[Felibritge|felibre]] d'ençà los Jòcs Florales del 1893.<ref>[[Germà Colón|Germà Colón Domènech]]. «[https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000068/00000085.pdf Rafanell, August - Publicacions IEC]». IEC p. 433. [Consulta: 13 abril 2020]. </ref><ref>[[Germà Colón]]. «http://www.publicacions.ub.edu/refs/indices/08135.pdf<nowiki>». 800 anys després de Muret. [Consulta: 18 abril 2020].</nowiki></ref> Segon Lluís Fornés, l'idèa de «Païses d'Òc» quitèt d'èsser majoritària a partir de la publicacion del manifèst ''Desviacions en los concèptes de lenga e pàtria'' de [[Pompeu Fabra]] del 1934:<ref>Rafael Montaner. «[https://www.diaridegirona.cat/ultimes-noticies/2010/02/04/llengua-valenciana-aquest-nom-valencia-49550915.html La llengua valenciana té aquest nom a València des del Segle d'Or]». Diari de Girona, 04-04-2010. [Consulta: 13 abril 2020].</ref> l'article, publicat en las revistas ''[[Òc (revista)|Òc]]'' e ''La Veu de Catalunya'', recebèt contestacion de la part de [[Loís Alibèrt]] en forma de «comentari» en la meteissa publicacion, que lo gramatican lengadocian defenia la postura de Fabra quant a l'unitat e l'especificitat del catalan «Sem, donc, perfieitament d'acòrdi amb aquel manifèst en tot ço que pertòca l'independéncia e la personalitat lingüistica e politica de Catalonha en fàcia de las terras occitanas d'aqueste costat.», mas amb resèrvas quant a l'intent de lo separar de l'occitan:<ref>Pompeu Fabra; Loís Alibèrt. «[https://oc-valencia.org/2016/07/29/el-manifest-antioccitanista-que-culmina-el-secessionisme-catalanista/ El manifest antioccitanista que culmina el secessionisme catalanista]». Òc Valéncia. [Consulta: 17 abril 2020].</ref> {{Blòc de citacion|Nostres legeires dobtaràn pas mai de l'existència d'un grop de parlars occitano-romans clausent los parlars catalans e los parlars occitans. Aissò siá dit sens prejudici de la categoria de lenga de cultura que soscam pas a regatejar al catalàn literari, anciàn o modern. Aquela existéncia es fondada sus un substratum etnic e un desvolopament istoric comuns mai que millenaris.}} Amb exemples coma de documents publicats pels Valencians coma Fornés, es un fach que lo panoccitanisme i es particularament popular ara.<ref>Lluís Fornés. La llengua valenciana i el diasistema occitano-romà. València: Oc-Valéncia, Centre Internacional de Recerca i Documentació Científica, 2010. (<nowiki>ISBN 9788461399376</nowiki>). [https://oc-valencia.org/wp-content/uploads/2015/12/fornesLa-Llenguaval170x235.pdf Ligam].</ref><ref>Pepita Villanueva, ''Le nationalisme valencien au début du XXIe siècle'', Thesi de doctorat, Universitat de Nanterre, 2017. [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_1.pdf Volume 1], [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_2.pdf Volume 2], [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_3.pdf Volume 3].</ref>. Mas abans l'aparicion dels estudis romanics, de nombroses autors per tota [[Occitània]] agropan lo catalan e l'occitan dins una sola e meteissa lenga, coma los [[Trobador|trobadors]] de l'[[Edat Mejana]] Albertet de Sestaro e Raimon Vidal de Besalú.<ref>Germà Colón Domènech, "Unitat lingüística catalanooccitana?", dins Vicenç Beltran, Tomàs Martínez, Irene Capdevila (dir.) 800 anys després de Muret. Els trobadors i les relacions catalanooccitanes. Barcelona: Universitat de Barcelona. 2014. (<nowiki>ISBN 978-84-475-3836-2</nowiki>). pp. 123-130.</ref> == Articles connèxes == * [[Catalanisme]] * [[Dictada Occitana]] * [[Occitanisme]] == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Catalanisme]] js6wr1kqkhewoisbhjupnjbh6iyh0sg 3 193034 2501090 2437419 2026-05-20T17:16:52Z MediaWiki message delivery 18686 /* Vous pouvez être en mesure de voter aux élections de l'U4C. */ seccion nòva 2501090 wikitext text/x-wiki == Estadi d'atletisme == [[File:Organizacion possibla d'un estadi d'atletisme (blanc).png|thumb|Organizacion possibla d'un estadi d'atletisme]] Adieussatz, vaquí l'esquèma generau d'estadi d'atletisme demandat. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 29 setembre de 2023 a 09.45 (UTC) : Mercé :) --[[Utilizaire:Tegest Vonis|Tegest Vonis]] ([[Discussion Utilizaire:Tegest Vonis|d]]) 1 octobre de 2023 a 20.47 (UTC) == Nairòbi == [[File:Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png|thumb|Esquèma generau de l'aglomeracion de Nairòbi]] Adieussatz, vaquí l'esquèma generau de Nairòbi. Bòna redaccion, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 6 octobre de 2023 a 12.49 (UTC) : Encara mercé ! --[[Utilizaire:Tegest Vonis|Tegest Vonis]] ([[Discussion Utilizaire:Tegest Vonis|d]]) 6 octobre de 2023 a 19.33 (UTC) == Question sobre lo niçard == Bonser, Auriatz l'amabilitat de participar al desvolopament de l'[[Modèl:Infobox Geografia politica/formatglobal|Infotaula Geografia politica]]. Ai inclús una opcionalitat permetent d'afichar los labèls del modèl segon lo dialècte causit. Vos sufís de verificar las entradas en niçard (Ctrl + f niçard) e de los corregir se la necessitat se presenta. Mercé d'avança [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 9 genièr de 2024 a 18.02 (UTC) : Adissiatz, es fach. Ai un pichon dobte emb limitròf/limitròfe. Coma la normalizacion dau niçard es encara fluctuanta segon lu autors, non sabi se l'e de sosten deu s'escriure mas vos dirai qu'es lo cas (La ''Grammaire provençale et atlas linguistique'' de Guiu Martin e Bernat Molin definisse li zònas de preséncia d'aqueu trach : l'èst de Provença ; <strike>D. Sumien l'avia utilizat dins aquela crònica de Jornalet [https://jornalet.com/opinion/16153/monegue-es-occitania]</strike> [correccion : l'avia utilizat unicament per la conjugason e per quaucu mòts coma aspècte] ; R. Toscano l'utiliza finda dins lo sieu diccionari). --[[Utilizaire:Tegest Vonis|Tegest Vonis]] ([[Discussion Utilizaire:Tegest Vonis|d]]) 9 genièr de 2024 a 21.11 (UTC) ::Mercé per la vòstra collaboracion! [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 9 genièr de 2024 a 21.35 (UTC) == <span lang="fr" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Rappel : votez maintenant pour sélectionner les membres de la première U4C</span> == <div lang="fr" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Ce message est également traduit dans d'autres langues sur Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Chères Wikimédiennes et Wikimédiens, Vous recevez ce message parce que vous avez déjà participé au processus du CdCU. Ceci est un rappel que la période de vote pour le Comité de Coordination du Code de Conduite Universel (U4C) se terminera le 9 mai 2024. Lisez les informations sur la page de [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|vote sur Meta-wiki]] pour en savoir plus sur le vote et l'éligibilité des personnes votantes. Le comité de coordination du code de conduite universel (U4C) est un groupe mondial qui se consacre à la mise en œuvre équitable et cohérente du code de conduite universel. Les membres de la communauté ont été invités à soumettre leur candidature à l'U4C. Pour plus d'informations et pour connaître les responsabilités de l'U4C, veuillez [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|consulter la charte de l'U4C]]. Veuillez partager ce message avec les membres de votre communauté afin qu'ils puissent également participer. Au nom de l’équipe du projet de CdCU,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 2 mai de 2024 a 22.53 (UTC) <!-- Message mandat per User:RamzyM (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Vous pouvez être en mesure de voter aux élections de l'U4C.</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Je vous contacte car vous avez déjà voté lors d'élections concernant le [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Comité de coordination du Code de conduite universel (U4C)]]. Vous êtes peut-être éligible pour voter lors de l'élection actuelle, qui est ouverte dès maintenant et se terminera le 2 juin 2026. Vous pouvez en savoir plus sur les candidats et l'élection sur [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|la page dédiée aux élections sur Meta]] et c'est à partir de là que vous pourrez accéder au scrutin. Votre participation à ces élections est importante pour la gouvernance des communautés Wikimédia et nous vous remercions du temps que vous consacrerez à vous renseigner sur les candidats et à voter. -- en coopération avec l'U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20 mai de 2026 a 17.16 (UTC) <!-- Message mandat per User:Keegan (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569826 --> go432d3rwhexfcavg2cdvgoj52m912f