Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 318 2501337 2472000 2026-05-23T20:42:32Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Joe Cocker]]: † 2014 2501337 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[1883]] - Començament de la granda [[erupcion vulcaniana]] de [[Krakatoa]], en [[Java]]. * [[2014]] - En [[Abuja]], [[Nigèria]] un'explosion de doas bombas en automobilas resulta al mens 46 mòrts.<ref>{{cita web|url=http://www.nytimes.com/2014/05/21/world/africa/nigerian-explosions.html?hpw&rref=world&_r=0 |títol=2 Explosions Kill Scores at Central Nigeria Market|autor=New York Times|lenga=anglés}}Consultat lo 21 de mai de 2014</ref> == Naissenças == * [[1542]] - [[Gasparo da Salò]], musician italian (m. [[1609]]) * [[1799]] - [[Honoré de Balzac]], novelista francés (m. [[1850]]) * [[1806]] - [[John Stuart Mill]], economista e e filosòf britanic (m. [[1873]]) * [[1822]] - [[Frédéric Passy]], pacifista francés, Prèmi Nobel (m. [[1912]]) * [[1839]] - [[Bernardino Caballero]], president de Paraguai (m. [[1912]]) * [[1860]] - [[Eduard Buchner]], quimista alemand, Prèmi Nobel (m. [[1917]]) * [[1882]] - [[Sigrid Undset]], escrivana norvegiana, Prèmi Nobel (m. [[1949]]) * [[1918]] - [[Edward Bok Lewis]], genetician american, Prèmi Nobel (m. [[2004]]) * [[1943]] - [[Al Bano]], cantaire e actor italian * [[1944]] - [[Joe Cocker]], cantaire de rock e blues anglés (m. [[2014]]) * [[1946]] - [[Cher]], cantaira e actritz americana * [[1954]] - [[Esko Aho]], primièr ministre de Finlàndia * [[1959]] - [[Israel Kamakawiwo'ole]], cantaire e musician hawaian (m. [[1997]]) * [[1961]] - [[Maurizio Milani]], escrivan e actor italian * [[1979]] - [[Mariya Gabriel]], politiciana bulgara == Decèsses == * [[1277]] - [[Papa Joan XXI]] (n. [[1215]]) * [[1506]] - [[Cristòl Colomb]], navigador genovés (n. [[1451]]) * [[1940]] - [[Verner von Heidenstam]], escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. [[1859]]) * [[1947]] - [[Philipp Lenard]], fisician austrian-alemand, Prèmi Nobel (n. [[1862]]) * [[1989]] - [[John Richard Hicks]], economista anglés, Prèmi Nobel (n. [[1904]]) * [[1997]] - [[Virgilio Barco Vargas]], president de Colómbia (n. [[1921]]) * [[2000]] - [[Jean Pierre Rampal]], flautista francés (n. [[1922]]) * [[2002]] - [[Stephen Jay Gould]], paleontologista american (n. [[1941]]) == Referéncias == {{reflist}} ---- Veire tanben : * [[19 de mai]] | [[21 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] lixzx04pglbwta70kva2tfxuupjx9az 2501338 2501337 2026-05-23T20:47:26Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[James Stewart]] 2501338 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[1883]] - Començament de la granda [[erupcion vulcaniana]] de [[Krakatoa]], en [[Java]]. * [[2014]] - En [[Abuja]], [[Nigèria]] un'explosion de doas bombas en automobilas resulta al mens 46 mòrts.<ref>{{cita web|url=http://www.nytimes.com/2014/05/21/world/africa/nigerian-explosions.html?hpw&rref=world&_r=0 |títol=2 Explosions Kill Scores at Central Nigeria Market|autor=New York Times|lenga=anglés}}Consultat lo 21 de mai de 2014</ref> == Naissenças == * [[1542]] - [[Gasparo da Salò]], musician italian (m. [[1609]]) * [[1799]] - [[Honoré de Balzac]], novelista francés (m. [[1850]]) * [[1806]] - [[John Stuart Mill]], economista e e filosòf britanic (m. [[1873]]) * [[1822]] - [[Frédéric Passy]], pacifista francés, Prèmi Nobel (m. [[1912]]) * [[1839]] - [[Bernardino Caballero]], president de Paraguai (m. [[1912]]) * [[1860]] - [[Eduard Buchner]], quimista alemand, Prèmi Nobel (m. [[1917]]) * [[1882]] - [[Sigrid Undset]], escrivana norvegiana, Prèmi Nobel (m. [[1949]]) * [[1908]] - [[James Stewart]], actor e una vedeta dau cinèma estatsunidenc (m. [[1997]]) * [[1918]] - [[Edward Bok Lewis]], genetician american, Prèmi Nobel (m. [[2004]]) * [[1943]] - [[Al Bano]], cantaire e actor italian * [[1944]] - [[Joe Cocker]], cantaire de rock e blues anglés (m. [[2014]]) * [[1946]] - [[Cher]], cantaira e actritz americana * [[1954]] - [[Esko Aho]], primièr ministre de Finlàndia * [[1959]] - [[Israel Kamakawiwo'ole]], cantaire e musician hawaian (m. [[1997]]) * [[1961]] - [[Maurizio Milani]], escrivan e actor italian * [[1979]] - [[Mariya Gabriel]], politiciana bulgara == Decèsses == * [[1277]] - [[Papa Joan XXI]] (n. [[1215]]) * [[1506]] - [[Cristòl Colomb]], navigador genovés (n. [[1451]]) * [[1940]] - [[Verner von Heidenstam]], escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. [[1859]]) * [[1947]] - [[Philipp Lenard]], fisician austrian-alemand, Prèmi Nobel (n. [[1862]]) * [[1989]] - [[John Richard Hicks]], economista anglés, Prèmi Nobel (n. [[1904]]) * [[1997]] - [[Virgilio Barco Vargas]], president de Colómbia (n. [[1921]]) * [[2000]] - [[Jean Pierre Rampal]], flautista francés (n. [[1922]]) * [[2002]] - [[Stephen Jay Gould]], paleontologista american (n. [[1941]]) == Referéncias == {{reflist}} ---- Veire tanben : * [[19 de mai]] | [[21 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 9w3a8op44yqsde23m7f7z6vtpxgzuud 0 4383 2501294 2501285 2026-05-23T12:10:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Difusion e usatges de la lenga */ 2501294 wikitext text/x-wiki {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges de la lenga == === Difusion e usatges actuaus === Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. === Usatges de la lenga === === Organs de regulacion === == Istòria == == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] pescd57f7coufh686l1rp7jueqzkxnj 2501295 2501294 2026-05-23T12:23:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Difusion e usatges actuaus */ 2501295 wikitext text/x-wiki {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges de la lenga == === Difusion e usatges actuaus === Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. === Usatges de la lenga === === Organs de regulacion === == Istòria == == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] bisa7q4hm2jlcxqzgq0xan2w0a424gf 2501296 2501295 2026-05-23T12:26:28Z Nicolas Eynaud 6858 2501296 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges de la lenga == === Difusion e usatges actuaus === Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. === Usatges de la lenga === === Organs de regulacion === == Istòria == == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 67vex679wi0ju9k4jkeus3j10kcqbri 2501297 2501296 2026-05-23T12:27:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Difusion e usatges de la lenga */ 2501297 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. == Istòria == == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] nf7vornvcpfbizm1r36336i2bdp58l5 2501311 2501297 2026-05-23T12:41:37Z Nicolas Eynaud 6858 /* Difusion e usatges actuaus de la lenga */ 2501311 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica e promòure l'usatge dau latin parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4lknfcjj97d3w1m1h944r9jlxwoion8 2501312 2501311 2026-05-23T12:43:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Difusion e usatges actuaus de la lenga */ 2501312 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] qdkcbsuuaunf273xlmry83xs4lgxn1u 2501313 2501312 2026-05-23T12:50:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2501313 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === === Lo periòde classic === === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] pw0vajlgk4569dmivlgb0d4wnla9tp4 0 26015 2501342 2500934 2026-05-24T11:19:32Z Toku 7678 /* Las descobèrtas recentas */ 2501342 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 4tnh1mb9hbkyb0jdk08bs2cjiscnbc5 2501354 2501342 2026-05-24T11:37:31Z Toku 7678 /* Las basas bioquimicas del metabolisme */ 2501354 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 52zp0dgbkgklbvopr48j19bbr0x3cuj 0 39127 2501352 1861579 2026-05-24T11:35:11Z Jiròni 239 2501352 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Adrenalin - Adrenaline.svg|260px|thumb|right|Estructura de l'adrenalina]] L''''adrenalina''' o '''epinefrina''' es una [[ormona]] e un [[neurotransmeteire]], un aminoalcòl secretat per las capsulas suprarenalas. Es secretada en situacions d'estrès e provòca l'excitacion de l'[[organisme]]: ipertension sanguina, dilatacion dels bronquis... Forma de [[cristal]]s que s'enfosquisson amb l'[[aire]] e la [[lutz]]; cap a {{unitat|211|°C}} se fondon. Es [[solubla]] dins de solucions aquosas d'alcalis minerals; dins una solucion [[neutra]] o [[alcalina]] s'oxida e produsís d'[[adrenocròm]]. == Istòria == En [[mai]] de [[1886]], [[William Batas]] descriguèt la descobèrta de la substància produsida per la glandola adrenala dins la revista ''New York Medical Journal''. Malgrat aiçò, foguèt identificada en [[1895]] per [[Napoleon Cybulski]], un fisiologista polonés. La descobèrta foguèt repetida en [[1897]] per [[John Jacob Abel]]. [[Jokichi Takamine]], un quimista japonés, descobriguèt la meteissa [[ormona]] en [[1900]], sens coneissença de las descobèrtas anterioras. Foguèt sintetizada artificialament pel primièr còp per [[Friedrich Stolz]] en [[1904]]. == Ròtle biologic == * L'adrenalina es secretada per las capsulas suprarenalas en situacions d'estrès e dintra dins lo [[sistèma circulatòri]] per preparar rapidament l'[[organisme]] a reagir en cas d'urgéncia. * Aumenta, a travèrs de la siá accion sul [[fetge]] e los [[muscle]]s, la concentracion de [[glucòsa]] dins la [[sang]]. Aiçò se produsís perque, coma lo [[glucagon]], l'adrenalina mobiliza las resèrvas de [[glicogèn]] epatic e, a diferéncia del glucagon, tanben las resèrvas muscularas. * Aumenta la tension arteriala: aiçò se produsís dins las arteriòlas, ont una vasoconstriccion va provocar una aumentacion de la pression. * Aumenta lo ritme cardiac. * Aumenta la frequéncia de respiracion. * L'aumentacion del taus d'[[oxigèn]] e de [[glucòsa]] dins los [[muscle]]s e lo [[cervèl]] provòca una aumentacion temporària de las capacitats fisicas e mentalas de l'individú. * Dilata la [[pupilha]] en melhorar la vision. [[Categoria:Ormona]] [[Categoria:Neurotransmetor]] rl3pbz48i8qv4oz5i79an7g17vs05at 0 45294 2501343 1920623 2026-05-24T11:32:04Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Neurotransmetor]] cap a [[Neurotransmeteire]] per dessús una redireccion : Cf diccionari ortografic de Josiana Ubaud 1920623 wikitext text/x-wiki <!---{{Infobox |tematica= |carta= }}---> Un '''neurotransmetor''' o '''neurotransmeteire''' es una molecula qu'utilizan los organismes biologics per transmetre, amplificar e modular de senhals electrics entre doas [[neuròna]]s o entre una [[neuròna]] e una autra [[cellula]] al nivèl de zona de contacte sonadas [[sinapsi]]s. En general los neurotransmetors classics se sintetizan dins los [[axon]]s de las neurònas presinapticas (las qu'emeton lo senhal), ont s'acumulan en [[vesicula]]s que son desliuradas dins l'espaci sinaptic e provòcan un cambiament sus la membrana de la cellula postsinaptica (la que recep lo senhal), cambiament qu'es en general del potencial de membrana. ==Tipes de neurotransmetors== * Aminas biogenas: ** [[Istamina]] ** [[Monoamina]]s ** [[Catecolamina]]s: [[dopamina]], [[noradrenalina]] i [[adrenalina]]. ** [[Indolamina]]s: [[serotonina]]. * [[Estèr]]s: ** [[Acetilcolina]] * [[Aminoacid]]s: ** [[Acid gamma-aminobutiric]] (GABA). ** [[Glicina]] ** [[Taurina]] ** [[Acid glutamic]] ** [[Acid aspartic]] * [[Neuropeptid]]s: ** [[Colecistoquinina]] (CCK) ** [[Peptid intestinal vasoactiu]] (VIP) ** [[Neurotensina]] ** [[Substància P]] ** [[Somatostatina]] ** [[Encefalina]] ** [[Bombesina]] {{Portal Bioquimia}}{{Portal Biologia}} [[Categoria:Sistèma nerviós]] [[Categoria:Neurofisiologia]] [[Categoria:Neurotransmetor|*]] cqenrrgzir5f51tqhi4c4gld9v0cy7c 2501347 2501343 2026-05-24T11:33:14Z Jiròni 239 2501347 wikitext text/x-wiki <!---{{Infobox |tematica= |carta= }}---> Un '''neurotransmeteire''' o '''neuromediator''' es una molecula qu'utilizan los organismes biologics per transmetre, amplificar e modular de senhals electrics entre doas [[neuròna]]s o entre una [[neuròna]] e una autra [[cellula]] al nivèl de zona de contacte sonadas [[sinapsi]]s. En general los neurotransmetors classics se sintetizan dins los [[axon]]s de las neurònas presinapticas (las qu'emeton lo senhal), ont s'acumulan en [[vesicula]]s que son desliuradas dins l'espaci sinaptic e provòcan un cambiament sus la membrana de la cellula postsinaptica (la que recep lo senhal), cambiament qu'es en general del potencial de membrana. ==Tipes de neurotransmetors== * Aminas biogenas: ** [[Istamina]] ** [[Monoamina]]s ** [[Catecolamina]]s: [[dopamina]], [[noradrenalina]] i [[adrenalina]]. ** [[Indolamina]]s: [[serotonina]]. * [[Estèr]]s: ** [[Acetilcolina]] * [[Aminoacid]]s: ** [[Acid gamma-aminobutiric]] (GABA). ** [[Glicina]] ** [[Taurina]] ** [[Acid glutamic]] ** [[Acid aspartic]] * [[Neuropeptid]]s: ** [[Colecistoquinina]] (CCK) ** [[Peptid intestinal vasoactiu]] (VIP) ** [[Neurotensina]] ** [[Substància P]] ** [[Somatostatina]] ** [[Encefalina]] ** [[Bombesina]] {{Portal Bioquimia}}{{Portal Biologia}} [[Categoria:Sistèma nerviós]] [[Categoria:Neurofisiologia]] [[Categoria:Neurotransmetor|*]] 7fzw500zay5kwqxrwj5qdunn17wl4zr 2501348 2501347 2026-05-24T11:33:28Z Jiròni 239 /* Tipes de neurotransmetors */ 2501348 wikitext text/x-wiki <!---{{Infobox |tematica= |carta= }}---> Un '''neurotransmeteire''' o '''neuromediator''' es una molecula qu'utilizan los organismes biologics per transmetre, amplificar e modular de senhals electrics entre doas [[neuròna]]s o entre una [[neuròna]] e una autra [[cellula]] al nivèl de zona de contacte sonadas [[sinapsi]]s. En general los neurotransmetors classics se sintetizan dins los [[axon]]s de las neurònas presinapticas (las qu'emeton lo senhal), ont s'acumulan en [[vesicula]]s que son desliuradas dins l'espaci sinaptic e provòcan un cambiament sus la membrana de la cellula postsinaptica (la que recep lo senhal), cambiament qu'es en general del potencial de membrana. ==Tipes de neurotransmeteires== * Aminas biogenas: ** [[Istamina]] ** [[Monoamina]]s ** [[Catecolamina]]s: [[dopamina]], [[noradrenalina]] i [[adrenalina]]. ** [[Indolamina]]s: [[serotonina]]. * [[Estèr]]s: ** [[Acetilcolina]] * [[Aminoacid]]s: ** [[Acid gamma-aminobutiric]] (GABA). ** [[Glicina]] ** [[Taurina]] ** [[Acid glutamic]] ** [[Acid aspartic]] * [[Neuropeptid]]s: ** [[Colecistoquinina]] (CCK) ** [[Peptid intestinal vasoactiu]] (VIP) ** [[Neurotensina]] ** [[Substància P]] ** [[Somatostatina]] ** [[Encefalina]] ** [[Bombesina]] {{Portal Bioquimia}}{{Portal Biologia}} [[Categoria:Sistèma nerviós]] [[Categoria:Neurofisiologia]] [[Categoria:Neurotransmetor|*]] 0yfey9zvn3akb0ieqfc3nbompsy9s56 2501355 2501348 2026-05-24T11:45:49Z Jiròni 239 2501355 wikitext text/x-wiki [[File:SynapseSchematic lines.svg|thumb|right|250px|Neurotransmeteires dins una sinapsi]] }} Un '''neurotransmeteire''' o '''neuromediator''' es una molecula qu'utilizan los organismes biologics per transmetre, amplificar e modular de senhals electrics entre doas [[neuròna]]s o entre una [[neuròna]] e una autra [[cellula]] al nivèl de zona de contacte sonadas [[sinapsi]]s. En general los neurotransmetors classics se sintetizan dins los [[axon]]s de las neurònas presinapticas (las qu'emeton lo senhal), ont s'acumulan en [[vesicula]]s que son desliuradas dins l'espaci sinaptic e provòcan un cambiament sus la membrana de la cellula postsinaptica (la que recep lo senhal), cambiament qu'es en general del potencial de membrana. ==Tipes de neurotransmeteires== * Aminas biogenas: ** [[Istamina]] ** [[Monoamina]]s ** [[Catecolamina]]s: [[dopamina]], [[noradrenalina]] i [[adrenalina]]. ** [[Indolamina]]s: [[serotonina]]. * [[Estèr]]s: ** [[Acetilcolina]] * [[Aminoacid]]s: ** [[Acid gamma-aminobutiric]] (GABA). ** [[Glicina]] ** [[Taurina]] ** [[Acid glutamic]] ** [[Acid aspartic]] * [[Neuropeptid]]s: ** [[Colecistoquinina]] (CCK) ** [[Peptid intestinal vasoactiu]] (VIP) ** [[Neurotensina]] ** [[Substància P]] ** [[Somatostatina]] ** [[Encefalina]] ** [[Bombesina]] {{Portal Bioquimia}}{{Portal Biologia}} [[Categoria:Sistèma nerviós]] [[Categoria:Neurofisiologia]] [[Categoria:Neurotransmetor|*]] quadazngi6yswhzy0na7pdm51tgxgkd 2501356 2501355 2026-05-24T11:47:48Z Jiròni 239 2501356 wikitext text/x-wiki [[File:SynapseSchematic lines.svg|thumb|right|250px|Neurotransmeteires dins una sinapsi]] Un '''neurotransmeteire''' o '''neuromediator''' es una molecula qu'utilizan los organismes biologics per transmetre, amplificar e modular de senhals electrics entre doas [[neuròna]]s o entre una [[neuròna]] e una autra [[cellula]] al nivèl de zona de contacte sonadas [[sinapsi]]s. En general los neurotransmetors classics se sintetizan dins los [[axon]]s de las neurònas presinapticas (las qu'emeton lo senhal), ont s'acumulan en [[vesicula]]s que son desliuradas dins l'espaci sinaptic e provòcan un cambiament sus la membrana de la cellula postsinaptica (la que recep lo senhal), cambiament qu'es en general del potencial de membrana. ==Tipes de neurotransmeteires== * Aminas biogenas: ** [[Istamina]] ** [[Monoamina]]s ** [[Catecolamina]]s: [[dopamina]], [[noradrenalina]] i [[adrenalina]]. ** [[Indolamina]]s: [[serotonina]]. * [[Estèr]]s: ** [[Acetilcolina]] * [[Aminoacid]]s: ** [[Acid gamma-aminobutiric]] (GABA). ** [[Glicina]] ** [[Taurina]] ** [[Acid glutamic]] ** [[Acid aspartic]] * [[Neuropeptid]]s: ** [[Colecistoquinina]] (CCK) ** [[Peptid intestinal vasoactiu]] (VIP) ** [[Neurotensina]] ** [[Substància P]] ** [[Somatostatina]] ** [[Encefalina]] ** [[Bombesina]] {{Portal Bioquimia}}{{Portal Biologia}} [[Categoria:Sistèma nerviós]] [[Categoria:Neurofisiologia]] [[Categoria:Neurotransmetor|*]] 8uk23ztey612x6plm78vfk4969ba4r3 1 45299 2501345 1946400 2026-05-24T11:32:04Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Discutir:Neurotransmetor]] cap a [[Discutir:Neurotransmeteire]] : Cf diccionari ortografic de Josiana Ubaud 1946400 wikitext text/x-wiki ==Neurotrasmeteire== La forma normala en occitan, sembla d'èsser '''neurotrasmeteire''' (o eventualament transmetor") mas trapi pas enlòc "transmitor". Per exemple ''metteur en scène'' fa "meteire en scèna". Coralamment. [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] 18 de set de 2008 a 10:14 (UTC) :Adieu Jiròni, dins lei diccionaris, se trapa lo mot "émetteur"??? Aquò pot donar lo sufixe juste, perque se tracta d'un objecte e pas d'una persona comme "metteur" (cf. distincion entre lei prefixes -ador/-aire). Cordialement --[[Utilizaire:Vivian13|Vivian13]] 18 de set de 2008 a 11:54 (UTC) *Lo diccionari de Robert Rorret dona ''emetor''. *Aquel de Cantalausa nos balha directament ''transmetor'': (''aparelh per transmetre los senhals ...'') *S'agachi lo diccionari catalan/occitan (Balaguer/Pojada), la revirada del catalan ''transmissor'' dona ''trasmeteire'' (aviái apondut una "n" de tròp). Sabi pas se aquela règla de distincion dels sufixes entre las personas e las causas es generala e sistematica. La causida es doncas entre '''trasmeteire''' o '''transmetor'''. Benlèu cal esperar d'autres vejaires pus esclairats. Coralament. [[Utilizaire:Jiròni|Jiròni]] 18 de set de 2008 a 15:25 (UTC) Transmetor: per lis objèctes e causas inanimadas ieu diriài. '''Trasmeteire''' posa una autra question: perque lo prefixe "tras" e pas "trans"?? Dins la wikipèdia, aven TRANSpòrt, TRANSparent, TRANSilvània... encara que sembra que lo monde prononce TRASpòr, TRASparen... Coralament --[[Utilizaire:Vivian13|Vivian13]] 18 de set de 2008 a 16:16 (UTC) o7aprb81ye7tcmsye8vhgzwbzdx7uqb 0 46033 2501349 1860048 2026-05-24T11:33:53Z Jiròni 239 2501349 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} L''''istamina''' es una [[amina]] biologica implicada dins de responsas immunas localas; regula tanben de foncions fisiologicas dins l'estomac e agís coma [[neurotransmeteire]]. Una nòva evidéncia indica tanben que l'istamina jòga un ròtle en la [[quimiotaxi]] dels [[leucocit]]s. L'istamina es tanben dins lo cervèl, mai son ròtle es pas encara ben clar. Es sintetizada e liberada per de [[neuròna]]s del sistèma nerviós central qu'usan l'istamina coma neuromodulador. Fòra del sistèma nerviós central es un mediator de mejans fisiologics. [[Fichièr:Histamine.png|250px|thumb|left|Estructura de l'istamina]] [[Categoria:Amina]] [[Categoria:Neurotransmetor]] [[Categoria:Sistèma immunitari]] e6yfqj7e71ltnhk9dlyr263j54wlgji 0 46034 2501353 2498508 2026-05-24T11:35:32Z Jiròni 239 2501353 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:Serotonin-2D-skeletal.svg|thumb|Serotonina]] La '''serotonina''' o '''5-idroxitriptamina''', es una substància, qu'agís sustot coma [[neurotransmeteire]], que se distribuís per tot l'[[organisme]] e qu'exercís de multiplas foncions, apertenenta a las [[amina]]s biogenas. Exercís una granda influéncia sul sistèma psiconerviós, per aquò, om la nomena sovent "[[ormona]] de l'umor". Es sintetisada dins l'[[organisme]] a partir del [[triptofan]] e es tanben un [[precursor]] de la [[melatonina]]. [[Categoria:Neurotransmetor]] [[Categoria:Amina]] iaf87mhqj1xrezr3xo7ikb46e7ll49m 0 56459 2501333 1969558 2026-05-23T16:19:13Z Sovenhic 36254 2501333 wikitext text/x-wiki {{Infobox Color | títol = Blau | carta = blau | exa = 00F | r = 0 | v = 0 | b = 255 | c = 100 | m = 100 | j = 0 | n = 0 | t = 240 | s = 100 | l = 100 }} {{Desinéncia | adjectiu | dialècte = [[lengadocian]] | carta = blau | masculin singular = blau | femenin singular = blava | masculin plural = blaus | femenin plural = blavas }} Lo '''blau''' es una [[color]], es l'una de las tres colors primàrias. Sa longor d'onda es compresa a quicòm prèp entre 440 e 490 [[nanomètres]]. {{Wiktionary|blau}} [[categoria:color]] [[Categoria:Espèctre electromagnetic]] c7ltp6wwnagckwoastm70i7nc7alka5 0 67988 2501327 2380170 2026-05-23T14:31:05Z ~2026-30903-72 63666 /* */ 2501327 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Suèz''' (en [[arabi]]: السويس, ''as-Suways'') es una ciutat e un pòrt d'[[Egipte]], situat en la [[governacion de Suèz]], e a l'embocadura del [[canal de Suèz]] sus la [[mar Roja]]. La populacion es de prèp de {{Unitat|500000|abitants}}<ref>{{Unitat|326820|abitants}} al recensament de 1986, {{Unitat|417610|abitants}} al recensament de 1996, {{Unitat|506315|abitants}} per 2007.</ref>. La vila foguèt completament destruida e desertada aprèp la [[guèrra dels Sièis Jorns]] en 1967. E tornèt èsser bastida aprèp que se tornèt dubrir lo canal de Suèz en 1975 qu'es lo ligam entre la [[mar Roja]] e la [[mar Mediterranèa]]. == Nòtas == <References/> [[Categoria:vila d'Egipte]] [[Categoria:pòrt d'Egipte]] cpz2euklkoqg2saf6aon6duu8rljzaa 0 77411 2501339 2183795 2026-05-24T07:16:20Z Kontributor 2K 52367 redirect 2501339 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Rimogne | nomcomuna2= Rimogne | imatge= Mairierimogne.JPG | descripcion= La comuna | lògo= | escut= Blason ville fr Rimogne 08.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Charleville-Mézières|Charleville-Mézières]] | canton= [[Canton de Rocroi|Rocroi]] | insee = 08365 | sitweb= | cp = 08150 | cònsol = Noëlle Devie | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Rimognats (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 4.538684 |latitud= 49.84147 | alt mini = 194 | alt mej = | alt maxi = 282 | km² = 3.77 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament de las [[Ardenas (departament)|Ardenas]] e de la region de [[Champanha e Ardena]]. == Geografia == === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Rimogne]]'''Rimogne'''}} {{Image label|x=0.722748853619|y=0.545088710344|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 500 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Harcy]] (1,8km)}}}} {{Image label|x=0.369337685628|y=0.689203536632|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 165 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Châtelet-sur-Sormonne]] (2,0km)}}}} {{Image label|x=0.503943851813|y=0.806861330402|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 178 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Murtin-et-Bogny]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.173846416879|y=0.393752033836|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 158 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tremblois-lès-Rocroi]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.112710448625|y=0.622597880439|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 243 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Laval-Morency]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.740158932392|y=0.888037260748|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 565 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sormonne]] (3,8km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == {{Apertium|fr}} Lo nom de Rimogne apareis per las primièras fes en un acte signat per Pèira de [[Montcornet (Ardenas)|Montcornet]], [[distincion|senhor]] del luòc en [[1158]]. Consistís en una [[concession]] de [[terren]] concedida als religioses de Signy per l'espleitacion d'un recors mineral, la pissarra. Segon lo abbé Champsaur, Rimogne èra pas del temps qu'un simple masatge caseriu en dependent d'un vilatge mai al nòrd : Farigny ont se trobava un castèl #que i aguèt destruit cap a [[1436]] pels [[Suro|Liégeois]]<ref name="Abbé Champsaur, op. cit.">Abbé Champsaur, ''op. cit.''.</ref>. Pierre de Montcornet, fils de Hugues de Montcornet, los renauís aquela autorizacion abans de l'estendre, en [[1220]], als religioses de Signy. Los religioses del abbaye de Foigny dintran en l'espleitacion de la pissarra lo meteis an. Los religioses se partejaràn los recorses fins a {{la s-|XVI|e}}, data #que li vendon a el las siás possessions. Los laïcs dintran en jòc. Lo remembre dels fraires es encara present dins lo vilatge a travèrs del luòc-dich e la carrièra de Bòna-Fontaine. {{Original|fr}} Le nom de Rimogne apparaît pour la première fois dans un acte signé par Pierre de [[Montcornet (Ardenas)|Montcornet]], [[seigneurie|seigneur]] du lieu en [[1158]]. Il consiste en une [[concession]] de [[terrain]] accordée aux religieux de Signy pour l'exploitation d'une ressource minérale, l'ardoise. Selon l'abbé Champsaur, Rimogne n'était alors qu'un simple hameau dépendant d'un village plus au nord : Farigny où se trouvait un château qui fut détruit vers [[1436]] par les [[Liège|Liégeois]]<ref name="Abbé Champsaur, op. cit."/>. Pierre de Montcornet, fils de Hugues de Montcornet, leur renouvelle cette autorisation avant de l'étendre, en [[1220]], aux religieux de Signy. Les religieux de l'abbaye de Foigny entrent dans l'exploitation de l'ardoise la même année. Les religieux se partageront les ressources jusqu'au {{s-|XVI|e}}, date à laquelle ils vendent leurs possessions. Les laïcs entrent en jeu. Le souvenir des moines est encore présent dans le village à travers le lieu-dit et la rue de Bonne-Fontaine. {{Apertium|fr}} Lo nom de Rimogne apareis per las primièras fes en un acte signat per Pèira de [[Montcornet (Ardenas)|Montcornet]], [[distincion|senhor]] del luòc en [[1158]]. Consistís en una [[concession]] de [[terren]] concedida als religioses de Signy per l'espleitacion d'un recors mineral, la pissarra. Segon lo abbé Champsaur, Rimogne èra pas del temps qu'un simple caseriu en dependent d'un vilatge mai al nòrd : Farigny ont se trobava un castèl #que i aguèt destruit cap a [[1436]] pels [[Suro|Liégeois]]<ref name="Abbé Champsaur, op. cit."/>. Pierre de Montcornet, fils de Hugues de Montcornet, los renauís aquela autorizacion abans de l'estendre, en [[1220]], als religioses de Signy. Los religioses del abbaye de Foigny dintran en l'espleitacion de la pissarra lo meteis an. Los religioses se partejaràn los recorses fins a {{la s-|XVI|e}}, data #que li vendon a el las siás possessions. Los laïcs dintran en jòc. Lo remembre dels fraires es encara present dins lo vilatge a travèrs del luòc-dich e la carrièra de Bòna-Fontaine. {{Original|fr}} Le nom de Rimogne apparaît pour la première fois dans un acte signé par Pierre de [[Montcornet (Ardenas)|Montcornet]], [[seigneurie|seigneur]] du lieu en [[1158]]. Il consiste en une [[concession]] de [[terrain]] accordée aux religieux de Signy pour l'exploitation d'une ressource minérale, l'ardoise. Selon l'abbé Champsaur, Rimogne n'était alors qu'un simple hameau dépendant d'un village plus au nord : Farigny où se trouvait un château qui fut détruit vers [[1436]] par les [[Liège|Liégeois]]<ref name="Abbé Champsaur, op. cit."/>. Pierre de Montcornet, fils de Hugues de Montcornet, leur renouvelle cette autorisation avant de l'étendre, en [[1220]], aux religieux de Signy. Les religieux de l'abbaye de Foigny entrent dans l'exploitation de l'ardoise la même année. Les religieux se partageront les ressources jusqu'au {{s-|XVI|e}}, date à laquelle ils vendent leurs possessions. Les laïcs entrent en jeu. Le souvenir des moines est encore présent dans le village à travers le lieu-dit et la rue de Bonne-Fontaine. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 08365 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Noëlle Devie|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 08365 |1793=716 |1800=783 |1806=842 |1821=972 |1831=1147 |1836=1246 |1841=1705 |1846=1935 |1851=1898 |1856= |1861= |1866=1834 |1872=1780 |1876=1919 |1881=1914 |1886=1878 |1891=1844 |1896=1906 |1901=1745 |1906=1692 |1911=1639 |1921=1522 |1926=1566 |1931=1530 |1936=1583 |1946=1372 |1954=1499 |1962=1533 |1968=1477 |1975=1327 |1982=1388 |1990=1323 |1999=1416 |2004= |2005= |2006=1420 |2007= 1424 |2008=1 427 |2009=1 421 |cassini=29198 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de las Ardenas}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna de las Ardenas]] 2nj7algwf1pjy6h4db9gh1ntiuxgrmf 0 80461 2501357 2500746 2026-05-24T11:48:31Z Toku 7678 2501357 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan principalament la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelas dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== [[Fichièr:Résisténcia - Résisténcia bobinada.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia bobinada.]] Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ony5arczalhc5nxg6ewymd7c3xpp4a0 2501358 2501357 2026-05-24T11:49:25Z Toku 7678 /* Lei trabalhs precursors */ Relectura BA 2501358 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan principalament la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelei dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhidas au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== [[Fichièr:Résisténcia - Résisténcia bobinada.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia bobinada.]] Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 9we41v9xdvofuzvdiz1i41vqymtif1w 2501359 2501358 2026-05-24T11:50:06Z Toku 7678 /* Lei trabalhs precursors */ 2501359 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan principalament la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelei dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhida au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] deis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt la [[medalha Copley]] decernida per la ''[[Royal Society]]'' e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== [[Fichièr:Résisténcia - Résisténcia bobinada.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia bobinada.]] Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> pwaauwo61gaa2rqspj5mb8jt0ycx6j5 2501360 2501359 2026-05-24T11:50:53Z Toku 7678 /* Lei trabalhs precursors */ 2501360 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan principalament la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelei dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhida au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] pendent leis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt per sei trabalhs la [[medalha Copley]], decernida per la ''[[Royal Society]]'', e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== [[Fichièr:Résisténcia - Résisténcia bobinada.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia bobinada.]] Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una brancha d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 1qng9x4yjdhmt9lvk2eve0u5oshbmsu 0 103416 2501319 2500786 2026-05-23T13:33:20Z Alaric 506 44932 enquista Sacasa 2501319 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eth Cunh | nom2 = ''Le Cuing'' | imatge = Le_Cuing_Église_Saint-Pierre.jpg | descripcion = Sent Pèr deth Cunh | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = [[Nebosan]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31159 | cp = 31210 | cònsol = David Dupuy | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.6122 | latitud = 43.1464 | alt mini = 412 | alt mej = | alt maxi = 517 | km² = 13.05 }} '''Eth Cunh'''{{RepTopMP}} (''Le Cuing'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31159.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eth Cunh | nòrd = [[Era Arròca|La Ròca]] | nòrd-èst = [[Lòdas]] | èst = [[Sent Inhan]] </br> [[Sauç e Pomareda]] <small>(''sus 100 m'')</small> | sud-èst = [[Eras Bòrdas d'Arribèra]] | sud = [[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]] | sud-oèst = [[Pontlat e Talhaborg]] | oèst = [[Lodet|Lodèth]] | nòrd-oèst = [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [le'kyɲ] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent der [[Julian Sacasa|enquista Sacasa]] que considèra, en francés e en gascon, eth nom a cap article. Qu'escriu ''Cugn'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f530.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>.</br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], [[Ernèst Negre|Negre]] e Astor qu'interprètan eth nom com eth gascon ''cunh'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 233, a ''Cugnaux''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 80, a Angle</ref>; [[Ernèst Negre|Negre]] qu'ajusta ''cunh'' designa un vilatge de fòrma triangulara <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 414</ref>. Hòra deths noms celtics e deths vilatges de montanha constrenhuts per eth relèu, aquera explicacion per ua fòrma de vilatge qu'ei improbabla. Véser [[Les Cunhs]]. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Eth Cunh qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Pèr. Tanlèu 1790, Eth Cunh qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]. Eth nom qu'estó ''Le Cuing et Cauhapé'' entre 1790 e eth an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 14 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31159 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=David Dupuy |Partit= |Qualitat= mestierau}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Nathalie Lacroix |Partit= shens |Qualitat= quadra superiora }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Roger Louis|Partit= |Qualitat= foncionari territoriau }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31159 |1793=603 |1800=334 |1806=603 |1821=587 |1831=643 |1836=634 |1841=605 |1846=660 |1851=705 |1856=682 |1861=664 |1866=679 |1872=715 |1876=692 |1881=638 |1886=652 |1891=749 |1896=711 |1901=676 |1906=637 |1911=654 |1921=565 |1926=525 |1931=534 |1936=482 |1946=405 |1954=380 |1962=352 |1968=336 |1975=342 |1982=380 |1990=374 |1999=351 |2005=377 |cassini=11311 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|159}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|159}}/13.05) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Le_Cuing_28.jpg|L'ostau de comuna. Le_Cuing_29.jpg|Estatua en marme davant era comuna. Le_Cuing_27.jpg|Eth Sacrat Còr. Le_Cuing_Statue_de_la_Vierge_Marie.jpg|Estatua navèra de Nòsta Dauna de Lorda. Le_Cuing_24.jpg|Capèra deth Convent dera Immaculada Concepcion. Le_Cuing_20.jpg|Oratòri de Nòsta Dauna dera Lana inaugurat eth 15 d'agost de 1989. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] qxb8s36hzz4g7xilb2s9w8rr2yfe9q0 0 103432 2501323 2500803 2026-05-23T13:37:10Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2501323 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Francavièla | nom2 = ''Franquevielle'' | imatge = Mairie_de_Franquevielle.jpg | descripcion = Era maison comuna, era glèisa darrèr | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Nebosan}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31197 | cp = 31210 | cònsol = Virginie Nicolas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1375 | longitud = 0.5339 | alt mini = 437 | alt mej = | alt maxi = 565 | km² = 10.88 |}} '''Francavièla'''{{RepTopMP}} (''Franquevielle'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], en [[Nebosan]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31197.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Francavièla | nòrd = [[Sedelhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Lodet]] | sud-èst = [[Pontlat e Talhaborg]] <small>(''sus 50 m'')</small> | sud = [[Eras Torrelhas]] | sud-oèst = [[Cuguron]] | oèst = [[Vièlanava de Lecuçan]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [franka'bjɛlɔ] (refús de la suggestion [frankɔ'bjɛlɔ]) a [[Era Espuga|L'Aspuga]]. Er informator de [[Martras de Ribèra]] que confirma era fòrma orala <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Francavièla'' que ven der adjectiu ''franca'', « liure, dispausant de franquessas (d'ua carta de franquessas) » e de ''vièla'', fòrma regionala deu latin ''villa'', « grana proprietat, puish vilatge ». Eth nom qu'ei dens er òrde germanic, majoritari en França e minoritari en Occitania <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 302, a ''Franchevelle''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27 055</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 813</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Francavièla qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Francavièla qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 17 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31197 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Virginie Nicolas |Partit= shens |Qualitat= foncionària deths servicis judiciaris, categoria B }} {{Elegit |Debuta= [[1998]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierrette Martin-Louge|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1998 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31197 |1793=740 |1800=630 |1806=741 |1821=671 |1831=795 |1836=777 |1841=798 |1846=804 |1851=798 |1856=840 |1861=851 |1866=830 |1872=853 |1876=848 |1881=750 |1886=843 |1891=374 |1896=421 |1901=717 |1906=722 |1911=709 |1921=573 |1926=580 |1931=503 |1936=498 |1946=412 |1954=420 |1962=433 |1968=403 |1975=362 |1982=379 |1990=349 |1999=333 |2004=344 |cassini=14614 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|197}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|197}}/10.88) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Franquevielle_Église_Notre-Dame.jpg|Era glèisa Nòsta Dauna. Église_Notre-Dame_de_Franquevielle_13.jpg Franquevielle_Monument_aux_morts.jpg Franquevielle_école.jpg|Escòla mairala. Franquevielle_Le_Proupiary_05.jpg|Eth Propiari. Franquevielle_Le_Proupiary_01.jpg|Nòsta Dauna de Lorda. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31197}} [[Categoria:Comuna de Nebosan]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] j7hebs246efi998bhre4uqdzaatgsca 0 103473 2501325 2485145 2026-05-23T13:46:12Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501325 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lecuçan | nom2 = ''Lécussan'' | imatge = Lécussan_02.jpg | descripcion = Era maison comuna | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Lécussan_(Haute-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31289 | cp = 31580 | cònsol = Bernard Malet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.5014 | latitud = 43.1617 | alt mini = 413 | alt mej = | alt maxi = 581 | km² = 7.43 }} '''Lecuçan'''{{RepTopMP}} (''Lécussan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31289.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Lecuçan | nòrd = [[Bodrac]] | nòrd-èst = [[Casarilh e Tamborés]] | èst = [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]] | sud-èst = | sud = [[Vièlanava de Lecuçan]] | sud-oèst = [[Pinars]] <small>([[Hauts Pirenèus]], ''sus 50 m'')</small> | oèst = [[Uglans]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [leky'san] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lecuçan'' que vengueré d'un nom galloroman d'òme ''*Liccucius'', deth gallic ''Liccus'', damb eth sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 394</ref> (o meilèu eth sufixe gallic ''-ānon''). Xavier Delamarre que modifica l'explicacion, un nom gallic d'òme ''Liccutios'' (p. 300 Delamarre qu'escriu un nom d'òme ''Liccutianos'') damb era derivacion en ''-ānon''. ''Licutanos'' es atestat <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 177, 300 e 352</ref>, çò qui permet de supausar ''*Lic(c)utianos'' damb un sufixe patronimic. Com que sia, eth nom que s'escriu ''Lecuçan'', damb ''-ç-''. Era dificultat qu'ei eth resultat de ''*Liccutiānon'', etime supausat, seré ''*Lecusan'', damb sonòra. Era solucion de [[Ernèst Negre|Negre]] qu'ei eth nom de persona ''Licutius'', tractat com ''*Liccucius'', damb eth sufixe latin ''-anum'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 9837</ref>. Mès ''Licutius'' ei atestat ? Dens l'estat deras nòstas coneishenças, ua origina celtica que s'impausa probablament, damb ua certana aproximacion dens eth detalh. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Lecuçan qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Martin. Tanlèu 1790, Lecuçan qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 25 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31289 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bernard Malet |Partit= |Qualitat= foncion publica}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2020 |Identitat= Armand Entajan |Partit= [[Partit Radical d’Esquèrra]] |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31289 |1793=327 |1800=329 |1806=329 |1821=404 |1831=438 |1836=453 |1841=482 |1846=470 |1851=473 |1856=460 |1861=453 |1866=435 |1872=468 |1876=475 |1881=457 |1886=415 |1891=367 |1896=339 |1901=410 |1906=409 |1911=388 |1921=327 |1926=321 |1931=293 |1936=269 |1946=286 |1954=261 |1962=253 |1968=230 |1975=243 |1982=221 |1990=217 |1999=206 |cassini=19098 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|289}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|289}}/7.43) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Lécussan_-_Entrée.jpg Lécussan_-_Le_monument_aux_morts.jpg Lécussan_03.jpg|Era glèisa Sent Martin. Eglise_Saint-Martin_de_Lécussan_25.jpg Eglise_Saint-Martin_de_Lécussan_-_Portail_principal_de_style_roman.jpg|Portau principau romanic. Eglise_Saint-Martin_de_Lécussan_-_La_nef.jpg Lécussan_-_Blason.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31289 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 27ayznre59is57xsuq70ptyj1e618py 0 103480 2501334 2500822 2026-05-23T19:54:57Z Alaric 506 44932 prononciacion, grafia 2501334 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lodèth | nom2 = ''Loudet'' | imatge = Loudet_village.jpg | descripcion = Lodet | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31305 | cp = 31580 | cònsol = Nicholas Breese | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1491666667 | longitud = 0.573333333333 | alt mini = 447 | alt mej = | alt maxi = 525 | km² = 5.13 |}} '''Lodet'''{{RepTopMP}} o '''Lodèth''' (''Loudet'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], en [[Nebosan]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31305.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Lodèth | nòrd = [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]] | nòrd-èst = | èst = [[Eth Cunh]] | sud-èst = | sud = [[Pontlat e Talhaborg]] | sud-oèst = | oèst = [[Francavièla]] | nòrd-oèst = [[Sedelhac]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [lu'dɛt] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] e a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'a negligit d'escriure eth nom en gascon, benlhèu en supausant qu'eth nom francés, ''Loudet'', representava era prononciacion gascona, o en refusant de balhar a un nom oficiau ua fòrma illegala; que i a autes exemples <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f551.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. Era grafia corrècta qu'ei '''Lodèth'''. </br> [[Ernèst Negre|Negre]], qui escriu après [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], qu'explica [[Lòdas]], mès pas ''Lodet'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 23 887</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lodet'' qu'es eth diminutiu de [[Lòdas]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 408, a ''Loddes''</ref>. Remarca : Lodet qu'ei a 8-10 km de Lòdas e logicament eth son nom non dona cap informacion sus era natura deth sòl o era geografia deth lòc. Que seriá un diminutiu dambe'th sufixe ''-ellum'' > ''-èth''. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Lodèth qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Francavièla]], qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Lodèth qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31305 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nicholas Breese |Partit= |Qualitat= profession liberala }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Hervé Athiel|Partit= |Qualitat= foncionari }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Louis Buzon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31305 |1793=263 |1800=291 |1806=313 |1821=348 |1831=388 |1836=407 |1841=392 |1846=425 |1851=396 |1856=363 |1861=373 |1866=378 |1872=359 |1876=368 |1881=468 |1886=401 |1891=3068 |1896=2742 |1901=327 |1906=350 |1911=338 |1921=313 |1926=306 |1931=284 |1936=275 |1946=262 |1954=236 |1962=232 |1968=231 |1975=232 |1982=236 |1990=212 |1999=218 |max=3000 |cassini=18893 |senscomptesdobles=1962}} * Eras donadas de 1891 e 1896 qu'interrògan. Que son contemporanèas d'una baisha de [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]], de [[Francavièla]] e màgerment de [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]] (2500 personas), mès d'ua auça de [[Sedelhac]]. * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|305}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|305}}/5.13) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Loudet_Enrée_de_la_commune.jpg|Entrada sus era RD 633 (anciana nacionala). Loudet_Mairie.jpg|Er ostau de comuna navèth. Loudet_Foyer_communal_et_ancienne_mairie.jpg|Larèr comunau e ancian ostau de comuna. Blason_ville_fr_Loudet_(Haute-Garonne).jpg|Escut sus er ostau de comuna. Loudet_Église_Notre-Dame.jpg|Era glèisa Nòsta Dauna. Église_Notre-Dame_de_Loudet_-_intérieur_10.jpg Loudet_-_Le_monument_aux_morts.jpg Loudet_Statue_de_la_Vierge_Marie.jpg|Nòsta Dauna de Lorda. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31305 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] m6oamdv25938lgiwcarnz406g97w5cx 0 103540 2501335 2500804 2026-05-23T20:27:21Z Alaric 506 44932 prononciacion 2501335 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pontlat e Talhaborg | nom2 = ''Ponlat-Taillebourg'' | imatge = Village_de_Ponlat-Taillebourg.jpg | descripcion = Pontlat | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31430 | cp = 31210 | cònsol = Gilles Fourties | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1125 | longitud = 0.6006 | alt mini = 395 | alt mej = | alt maxi = 528 | km² = 8.6 |}} '''Pontlat e Talhaborg'''{{RepTopMP}} (''Ponlat-Taillebourg'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Pontlat qu'ei ath nòrd dera RD 817 e dera autorota A 64 e Talhaborg ath sud, près de [[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]]. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Pontlat e Talhaborg]] '''Pontlat e Talhaborg'''}} {{Image label|x=0.345956832036|y=0.744374379843|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2722 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montrejau (Comenge)|Montrejau]] (2,5 km)}}}} {{Image label|x=0.747618681187|y=0.733708097969|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 560 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]] (2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.83497535064|y=0.58449799674|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 440 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Eras Bòrdas d'Arribèra]] (2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.681755736977|y=0.836592983558|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 843 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Poentís de Ribèra]] (3,2 km)}}}} {{Image label|x=0.454494990392|y=0.889177721427|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 553 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ausson]] (3,3 km)}}}} {{Image label|x=0.61121543574|y=0.0885852764191|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 392 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Eth Cunh]] (3,6 km)}}}} {{Image label|x=0.470415770061|y=0.953831367909|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 462 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Uòs]] (3,8 km)}}}} {{Image label|x=0.0671294216836|y=0.528714832659|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 381 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Eras Torrelhas]] (3,9 km)}}}} </div><br clear=left> [[Imatge:Map commune FR insee code 31430.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Pontlat e Talhaborg | nòrd = [[Lodet]] | nòrd-èst = [[Eth Cunh]] | èst = [[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]] | sud-èst = [[Poentís de Ribèra]] | sud = [[Ausson]] | sud-oèst = | oèst = [[Eras Torrelhas]] | nòrd-oèst = [[Francavièla]] <small>(''sus 150 m'')</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [pun'lat] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] (Talhaborg pas citat, a 10-20 km de distància). A [[Martras de Ribèra]], [pun'lat], [,taʎɔ'bur] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ===Pontlat=== Eth nom qu'ei format der occitan ''pont'' e der adjectiu (en ancian occitan) ''lat'', « larg » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 540, a ''Pons''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 25 521</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 622</ref>. ===Talhaborg=== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, per autes ''Talhaborg''s, Talhaborg qu'ei format deth pòstverbau deth latin ''taliare'', « talhar », en composicion damb ''borg'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 667, a ''Taglio''</ref>. Eths autors motivan pas eth vèrbe ''talhar''. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] qu'explica ''talha'' per era copa deths arbes, er abatatge o un bòsc qui comença a tornar créisher, o ua rota dens un bòsc, associat damb ''borg'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 22 713</ref>. </br> Per 47304 [[Talhaborg]], Bénédicte Boyrie-Fénié que supausa shens certitud un compausat deth vèrbe ''talhar'', « talhar, despartir », damb era idèa d'ua comunautat acavalada entre dus territòris qui dependián de poders diferents. L'ensemble deth toponime qu'ei ligat a un site fortificat <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 278-279</ref>. </br> Eths tres Talhaborgs (Nauta Garona, [[Òut e Garona]], [[Charanta Maritima]]) que son dens ua vath e plan près d'ua aiga importanta. ==Istòria== * Pontlat e Talhaborg que fusionèn pendent la Revolucion segon eth site Cassini <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=36976</ref>. En realitat, pendent er Ancian Regime, era comunautat e parròpia de Talhaborg qu'avè Talhaborg per caplòc on i avè era parròpia. Eth caplòc que passè a Pontlat [qui èra pas parròpia] ath sègle XIX. Talhaborg qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Joan l'Evangelista <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 36 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31430 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2018]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Gilles Fourties|Partit= |Qualitat= quadre d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 9 d'abriu de [[2018]] (demission) <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2018/04/21/2784504-affaire-maire-revendait-materiel-communal-bon-coin-divise-village.html#commentaires</ref> |Identitat= Patrick Doucède|Partit= divèrs dreta puèi [[Partit Radical d’Esquèrra]] |Qualitat= permanent politique, conselhèr generau (2008-2015) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'ei ara deu canton de [[Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31430 |1793=560 |1800=459 |1806=530 |1821=589 |1831=682 |1836=734 |1841=779 |1846=826 |1851=812 |1856=849 |1861=747 |1866=750 |1872=737 |1876=699 |1881=707 |1886=713 |1891=863 |1896=847 |1901=593 |1906=613 |1911=577 |1921=508 |1926=452 |1931=469 |1936=459 |1946=413 |1954=381 |1962=359 |1968=357 |1975=381 |1982=383 |1990=461 |1999=457 |2004=532 |cassini=36976 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|430}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|430}}/8.6) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Mairie_de_Ponlat-Taillebourg.jpg|Er ostau de comuna, a Pontlat. École_maternelle_Ponlat-Taillebourg.jpg|Escòla mairala. Salle_des_fêtes_Ponlat-Taillebourg.jpg|Sala deras hèstas de Pontlat. Taillebourg_Haute-Garonne_20.jpg|Direccion de Pontlat. Taillebourg_Haute-Garonne_19.jpg|Direccion de Talhaborg. Monument_aux_morts_Ponlat-Taillebourg.jpg|Monument aths mòrts a Pontlat. Église_Saint-Jean_Ponlat-Taillebourg.jpg|Glèisa Sent Joan de Pontlat. Taillebourg_Haute-Garonne_02.jpg|Crotz de hèr. Taillebourg_Haute-Garonne_03.jpg|Entrada de Talhaborg, damb un arriu desviat de Garòna, qu'apèran Garoneta. Taillebourg_Haute-Garonne_04.jpg|Monument aths mòrts de Talhaborg. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31430 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 1n9nmd4xgdylwzm4ulbl6pulf4g9vms 0 103576 2501340 2485491 2026-05-24T07:22:39Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501340 wikitext text/x-wiki {{omon|Sent Blancat}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Blancat | nom2 = ''Saint-Plancard'' | imatge = Eglise_de_Saint_Plancard.jpg | descripcion = La glèisa de Sent Blancat. | lògo=cap | escut= Blason ville fr Saint-Plancard (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31513 | cp = 31580 | cònsol = Marion Barthe Saint-Paul | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Saint-Plancardais (en [[francés]]) | longitud= 0.575 | latitud= 43.1711111111 | alt mini = 349 | alt mej = | alt maxi = 530 | km² = 16.09 }} '''Sent Blancat '''{{RepTopMP}} (''Saint-Plancard'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31513.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Blancat | nòrd = | nòrd-èst = [[Era Arròca|La Ròca]] | èst = | sud-èst = [[Eth Cunh]] | sud = [[Lodet]] | sud-oèst = [[Sedelhac]] | oèst = [[Lecuçan]], </br> [[Vièlanava de Lecuçan]] | nòrd-oèst = [[Casarilh e Tamborés]] }} ==Toponimia== L'Atlas Lingüistic... de la Gasconha que horneish ''sémplan'kat deras kas'taɲos'' (reproduccion aproximativa), marcat del signe d'arcaïsme, puish ''sémblan'kat''<ref>Jean Seguy, ''Atlas Linguistique... de la Gascogne'', vol. 1</ref>. Eth nom qu'es atestat ''Sancto Blancato'' en 1291 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2477 e 2553, cercar sus Gallica</ref>. Era comparason d'aqueras donadas que mòstra ''-p-'' etimologic aviá pas despareishut completament, dens un probable contèxte polimorfic. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ara seguida de Longnon, ''Sent Blancat'' que representaré ''Pancratius'', martir a [[Roma]] deth temps de [[Dioclecian]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 589, a ''St-Brancher''</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/1145/Saints-Pancrace-et-Denis.html</ref>. En realitat, i a pas cap de dobte : ''Sanctus Pancratius'' qu'ei eth dedicatari dera glèisa e ''Brancat'' es ua fòrma [[occitanoromanic]]a plan près de ''Blancat''. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] que considèra tanben ''Sent Blancat'' representa er agionime ''Pancratius''<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. III, p. 1645, par. 28 659</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Sent Blancat qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Blancat (< ''Pancratius''). Tanlèu 1790, Sent Blancat qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]. Eth nom revolucionari qu'èra ''Vallon-Libre'' en l’an II <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 45 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31513 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marion Barthe Saint-Paul|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Marie-Hélène Fontaneau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Alfred Mallet|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= artesan }} {{Elegit |Debuta= genièr de [[2005]] |Fin= 2008 |Identitat= Marie-Hélène Fontaneau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=deceme de 2004 |Identitat=Georges Cointre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31513 |1793=1050 |1800=1044 |1806=1022 |1821=1137 |1831=1236 |1836=1237 |1841=1148 |1846=1155 |1851=1179 |1856=1208 |1861=1165 |1866=1144 |1872=1064 |1876=1055 |1881=955 |1886=886 |1891=287 |1896=263 |1901=815 |1906=768 |1911=735 |1921=641 |1926=637 |1931=623 |1936=605 |1946=559 |1954=541 |1962=565 |1968=475 |1975=401 |1982=476 |1990=452 |1999=372 |cassini=34247 |senscomptesdobles=1962}} * Eras donadas de 1891 e 1896 qu'interrògan. Que son contemporanèas d'ua auça enòrma de [[Lodet]], tanben d'ua auça de [[Sedelhac]] e autas perturbacions. * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|513}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|513}}/16.09) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Saint-Plancard_-_Entrée.jpg|Entrada sus l'anciana RN 633. Saint-Plancard_32.jpg|Ath hons, era capèra Sent Joan deras Vinhas. Saint-Plancard_34.jpg|Paisatge. Saint-Plancard_03.jpg|Sava. Saint-Plancard_-_La_cassade_sur_la_Save.jpg|Sava. Saint-Plancard_06.jpg|Capèra Sent Joan deras Vinhas. Saint-Plancard_10.jpg|Paisatge despuish era capèra. Saint-Plancard_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Saint-Plancard_13.jpg|Era glèisa. Saint-Plancard_-_Eglise_16.jpg Saint-Plancard_01.jpg|Estatua de Sent Ròc. Saint-Plancard_croix.jpg|Monument. Saint-Plancard_-_Monument_aux_morts.jpg|Monument aths mòrts. Saint-Plancard_-_Le_lavoir.jpg|Lavader. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== [[Georges Fouet]], arqueolog<br/> [[Louis Saint-Blancat]], pintre ==Véser tanben== * [[Comunas de Nauta Garona]] == Bibliographia == (fr) Jean Laffargue et Georges Fouet, ''Peintures romanes. Vestiges gallo-romains à Saint-Plancard (Haute- Garonne)''. Préface de Paul Deschamps. Toulouse, Edouard Privat, 1948 ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31513 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de Nebosan]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] h5na19srnj9grtpaind1dknpv2vupmw 2501341 2501340 2026-05-24T08:22:58Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ autras informacions 2501341 wikitext text/x-wiki {{omon|Sent Blancat}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Blancat | nom2 = ''Saint-Plancard'' | imatge = Eglise_de_Saint_Plancard.jpg | descripcion = La glèisa de Sent Blancat. | lògo=cap | escut= Blason ville fr Saint-Plancard (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31513 | cp = 31580 | cònsol = Marion Barthe Saint-Paul | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Saint-Plancardais (en [[francés]]) | longitud= 0.575 | latitud= 43.1711111111 | alt mini = 349 | alt mej = | alt maxi = 530 | km² = 16.09 }} '''Sent Blancat '''{{RepTopMP}} (''Saint-Plancard'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31513.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Blancat | nòrd = | nòrd-èst = [[Era Arròca|La Ròca]] | èst = | sud-èst = [[Eth Cunh]] | sud = [[Lodet]] | sud-oèst = [[Sedelhac]] | oèst = [[Lecuçan]], </br> [[Vièlanava de Lecuçan]] | nòrd-oèst = [[Casarilh e Tamborés]] }} ==Toponimia== L'Atlas Lingüistic... de la Gasconha que horneish ''sémplan'kat deras kas'taɲos'' (reproduccion aproximativa), marcat del signe d'arcaïsme, puish ''sémblan'kat''<ref>Jean Seguy, ''Atlas Linguistique... de la Gascogne'', vol. 1</ref>. Eth nom qu'es atestat ''Sancto Blancato'' en 1291 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2477 e 2553, cercar sus Gallica</ref>. Era comparason d'aqueras donadas que mòstra ''-p-'' etimologic aviá pas despareishut completament, dens un probable contèxte polimorfic. Un informator de [[Martras de Ribèra]] que ditz [senplan'kat], un autre (localizacion pas notada) que pensa ''Sent Blancat'' ei eth deth [[Gers (departament)|Gers]] e ''Sent Plancat'' dera [[Hauta Garona]]. Pr'aquò eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] que causí shens balançar ''Sént Blancat'' en 1887 <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f579.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ara seguida de Longnon, ''Sent Blancat'' que representaré ''Pancratius'', martir a [[Roma]] deth temps de [[Dioclecian]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 589, a ''St-Brancher''</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/1145/Saints-Pancrace-et-Denis.html</ref>. En realitat, i a pas cap de dobte : ''Sanctus Pancratius'' qu'ei eth dedicatari dera glèisa e ''Brancat'' es ua fòrma [[occitanoromanic]]a plan près de ''Blancat''. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] que considèra tanben ''Sent Blancat'' representa er agionime ''Pancratius''<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. III, p. 1645, par. 28 659</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Sent Blancat qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Blancat (< ''Pancratius''). Tanlèu 1790, Sent Blancat qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]. Eth nom revolucionari qu'èra ''Vallon-Libre'' en l’an II <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 45 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31513 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marion Barthe Saint-Paul|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Marie-Hélène Fontaneau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Alfred Mallet|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= artesan }} {{Elegit |Debuta= genièr de [[2005]] |Fin= 2008 |Identitat= Marie-Hélène Fontaneau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=deceme de 2004 |Identitat=Georges Cointre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31513 |1793=1050 |1800=1044 |1806=1022 |1821=1137 |1831=1236 |1836=1237 |1841=1148 |1846=1155 |1851=1179 |1856=1208 |1861=1165 |1866=1144 |1872=1064 |1876=1055 |1881=955 |1886=886 |1891=287 |1896=263 |1901=815 |1906=768 |1911=735 |1921=641 |1926=637 |1931=623 |1936=605 |1946=559 |1954=541 |1962=565 |1968=475 |1975=401 |1982=476 |1990=452 |1999=372 |cassini=34247 |senscomptesdobles=1962}} * Eras donadas de 1891 e 1896 qu'interrògan. Que son contemporanèas d'ua auça enòrma de [[Lodet]], tanben d'ua auça de [[Sedelhac]] e autas perturbacions. * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|513}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|513}}/16.09) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Saint-Plancard_-_Entrée.jpg|Entrada sus l'anciana RN 633. Saint-Plancard_32.jpg|Ath hons, era capèra Sent Joan deras Vinhas. Saint-Plancard_34.jpg|Paisatge. Saint-Plancard_03.jpg|Sava. Saint-Plancard_-_La_cassade_sur_la_Save.jpg|Sava. Saint-Plancard_06.jpg|Capèra Sent Joan deras Vinhas. Saint-Plancard_10.jpg|Paisatge despuish era capèra. Saint-Plancard_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Saint-Plancard_13.jpg|Era glèisa. Saint-Plancard_-_Eglise_16.jpg Saint-Plancard_01.jpg|Estatua de Sent Ròc. Saint-Plancard_croix.jpg|Monument. Saint-Plancard_-_Monument_aux_morts.jpg|Monument aths mòrts. Saint-Plancard_-_Le_lavoir.jpg|Lavader. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== [[Georges Fouet]], arqueolog<br/> [[Louis Saint-Blancat]], pintre ==Véser tanben== * [[Comunas de Nauta Garona]] == Bibliographia == (fr) Jean Laffargue et Georges Fouet, ''Peintures romanes. Vestiges gallo-romains à Saint-Plancard (Haute- Garonne)''. Préface de Paul Deschamps. Toulouse, Edouard Privat, 1948 ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31513 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de Nebosan]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 8p9dhgu25yr2cfbez4ae0vpyq6jh4ga 0 103590 2501336 2485466 2026-05-23T20:36:11Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501336 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sedelhac | nom2 = ''Sédeilhac'' | imatge = Sédeilhac_village.jpg | descripcion = Sedelhac | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31539 | cp = 31580 | cònsol = Sandrine Angla | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5564 | latitud= 43.1539 | alt mini = 397 | alt mej = | alt maxi = 553 | km² = 6.16 }} '''Sedelhac'''{{RepTopMP}} (''Sédeilhac'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31539.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sedelhac | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]] | èst = | sud-èst = [[Lodet|Lodèth]] | sud = | sud-oèst = [[Francavièla]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Vièlanava de Lecuçan]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sede'jak] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Sedelhac'' que ven deth nom latin d'òme ''*Setellius'', inatestat, de ''Setius'', damb eth sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 649</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Sedelhac'' que ven deth nom « romanic » de persona ''Satellius'', damb eth sufixe ''-acum'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 7364</ref> (cf. [[Sadilhac]]). ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sedelhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Sent Blancat (Nauta Garona)|Sent Blancat]], qu'es Sent Miquèu. Tanlèu 1790, Sedelhac qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31539 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sandrine Angla|Partit= |Qualitat= profession liberala}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Philippe Casteran|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat=Denise Reulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat=Jean-Marie Louge |Partit= divèrs esquèrra|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1906]]|Fin= [[1957]] (probablament) |Identitat= Bertrand Carrère |Partit= radicau|Qualitat= mètge, senator (1933-1940)}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31539 |1793=286 |1800=185 |1806=414 |1821=533 |1831=446 |1836=452 |1841=423 |1846=497 |1851=441 |1856=431 |1861=393 |1866=375 |1872=295 |1876=283 |1881=293 |1886=292 |1891=718 |1896=566 |1901=245 |1906=236 |1911=214 |1921=200 |1926=202 |1931=200 |1936=182 |1946=136 |1954=128 |1962=126 |1968=113 |1975=97 |1982=76 |1990=76 |1999=69 |2004=67 |max=700 |cassini=35815 |senscomptesdobles=1962}} * En 1891 e 1896, auça anormala de [[Lodet]] e de Sedelhac, contemporanèa d'ua baisha de [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]] (2500 personas !) e tanben de [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]] e [[Francavièla]] * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|539}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|539}}/6.16) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Sédeilhac_Mairie.jpg|Er ostau de comuna. Sédeilhac_Église_Saint-Michel.jpg|Era glèisa Sent Miquèu. Sédeilhac_monument_aux_morts.jpg Sédeilhac_sculpture_la_Perle_de_l'an_2000.jpg|Escultura « Era pèrla der an 2000 ». </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31539 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] abgdco3o5qm2qqi82wbejb27ylfx2ox 0 104102 2501314 2314107 2026-05-23T13:19:18Z Poiuytrell 61256 /* */ 2501314 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Guiraud | nom2 = ''Saint-Géraud'' | imatge = Saint-Géraud Mairie.jpg | descripcion = L'ostau de comuna « la meria ». | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Guiana}}<br/> {{Vasadés}} | parçan = | insee = 47245 | cp = 47120 | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Òut e Garona}} | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = Los Tuquets de Guiana ([[canton de Sèishas|Sèishas]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deu País de Duràs|CC deu País de Duràs]] | cònsol = Denis Morvan | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.6225 | longitud = 0.1539 | alt mini = 47 | alt mej = | alt maxi = 132 | km² = 5.68 |}} '''Sent Guiraud'''<ref name =bf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN, Institut Occitan, EOE-IEO 47, Pau, 2012, p. 233</ref> es una [[comuna]] deu [[Vasadés]] istoric situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Una fòrma anciana en latin es atestada per 1287 : ''Sancto Geraldo (de ~)''. Tots los especialistas (Dauzat e Rostaing <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 601</ref>, [[Ernèst Negre]], Astor (citats per Bénédicte Boyrie-Fénié), Bénédicte Boyrie-Fénié ela-meteissa, son d'acòrd : l'origina es lo nom germanic ''Geraldus'' (en latin), qu'es lo deu senhor d'[[Orlhac (Auvèrnhe)]], que fondet una abadia que pòrta son nom en 894, en tornant d'un pelegrinatge a Roma. Lo nom es format de ''gair'', ''ger'', «aste, lança» (simbòle guerrier), e de ''wald'', «governar». La finala ''-ald'', enquèra presenta a Orlhac (''Sant Guirald''), es venguda ''-aud'' per vocalizacion. Lo nom maròt (gavache) es ''Saint-Giraud''<ref name =bf/>. ==Istòria== Sent Guiraud fut incorporat a [[Levinhac de Guiana]] de 1839 a 1868<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=31992</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 47245 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= genèir de [[2018]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Denis Morvan <ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/28/denis-morvan-reelu-maire-7519292-3837.php</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= genèir de 2018 <ref>https://actu.fr/nouvelle-aquitaine/saint-geraud_47245/st-geraud-47-dimitri-zago-demissionne-sa-fonction-maire_15279481.html</ref> |Identitat=Dimitri Zago |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1980]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Paul Greiller|Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1980 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sèishas]]; es adara deu canton dei Tuquets de Guiana. ==Demografia== {{Demografia |insee= 47245 |1793=273 |1800=264 |1806=323 |1821=247 |1831=252 |1836=259 |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866=209 |1872=210 |1876=208 |1881=178 |1886=188 |1891=142 |1896=141 |1901=147 |1906=127 |1911=128 |1921=125 |1926=128 |1931=124 |1936=118 |1946=133 |1954=124 |1962=128 |1968=101 |1975=86 |1982=73 |1990=63 |1999=66 |2006=67 |2007= |2008=71 |max=323 |cassini=31992 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|245}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|245}}/5.68) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana }} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna de Vasadés]] hbnymki12wbnr9fw3g98rx4dtdt7apv 2501316 2501314 2026-05-23T13:20:50Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2501316 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Guiraud | nom2 = ''Saint-Géraud'' | imatge = Saint-Géraud Mairie.jpg | descripcion = L'ostau de comuna « la meria ». | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Guiana}}<br/> {{Vasadés}} | parçan = | insee = 47245 | cp = 47120 | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Òut e Garona}} | arrondiment = [[Arrondiment de Marmanda|Marmanda]] | canton = Los Tuquets de Guiana ([[canton de Sèishas|Sèishas]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deu País de Duràs|CC deu País de Duràs]] | cònsol = Denis Morvan | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.6225 | longitud = 0.1539 | alt mini = 47 | alt mej = | alt maxi = 132 | km² = 5.68 |}} '''Sent Guiraud'''<ref name =bf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN, Institut Occitan, EOE-IEO 47, Pau, 2012, p. 233</ref> es una [[comuna]] deu [[Vasadés]] istoric situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== '''Sent Guiraud''' es prononciat localament [siŋgi'raw]<ref name =bf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN, Institut Occitan, EOE-IEO 47, Pau, 2012, p. 233</ref>, e sovent [seŋgi'raw] dens las comunas vesinas. Una fòrma anciana en latin es atestada per 1287 : ''Sancto Geraldo (de ~)''. Tots los especialistas (Dauzat e Rostaing <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 601</ref>. [[Ernèst Negre]], Astor (citats per Bénédicte Boyrie-Fénié), Bénédicte Boyrie-Fénié ela-meteissa, son d'acòrd : l'origina es lo nom germanic ''Geraldus'' (en latin), qu'es lo deu senhor d'[[Orlhac (Auvèrnhe)]], que fondet una abadia que pòrta son nom en 894, en tornant d'un pelegrinatge a Roma. Lo nom es format de ''gair'', ''ger'', «aste, lança» (simbòle guerrier), e de ''wald'', «governar». La finala ''-ald'', enquèra presenta a Orlhac (''Sant Guirald''), es venguda ''-aud'' per vocalizacion. Lo nom maròt (gavache) es ''Saint-Giraud''<ref name =bf/>. ==Istòria== Sent Guiraud fut incorporat a [[Levinhac de Guiana]] de 1839 a 1868<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=31992</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 47245 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= genèir de [[2018]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Denis Morvan <ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/28/denis-morvan-reelu-maire-7519292-3837.php</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= genèir de 2018 <ref>https://actu.fr/nouvelle-aquitaine/saint-geraud_47245/st-geraud-47-dimitri-zago-demissionne-sa-fonction-maire_15279481.html</ref> |Identitat=Dimitri Zago |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1980]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Paul Greiller|Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1980 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Sèishas]]; es adara deu canton dei Tuquets de Guiana. ==Demografia== {{Demografia |insee= 47245 |1793=273 |1800=264 |1806=323 |1821=247 |1831=252 |1836=259 |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866=209 |1872=210 |1876=208 |1881=178 |1886=188 |1891=142 |1896=141 |1901=147 |1906=127 |1911=128 |1921=125 |1926=128 |1931=124 |1936=118 |1946=133 |1954=124 |1962=128 |1968=101 |1975=86 |1982=73 |1990=63 |1999=66 |2006=67 |2007= |2008=71 |max=323 |cassini=31992 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion èra de {{popfr47|245}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|245}}/5.68) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana }} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna de Vasadés]] qp8649hxajkc5mwiqjwkr19p93tymwe 0 114576 2501326 2418536 2026-05-23T14:26:44Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501326 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Seschala | nom2 = ''Seychalles'' | imatge = Town hall of Seychalles (3).jpg | descripcion =La maison de comuna. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63420 | cp = 63190 | cònsol = Pierre Aïtelhadj | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =seschalaire/-a | latitud = 45.8064 | longitud = 3.3394 | alt mej = | alt mini = 314 | alt maxi = 461 | km² = 9.21 |}} '''Seschala''' (''Seychalles'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Seschalaires'' e las ''Seschalairas''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Sechala'' (X-XI), ''Sechalles'' (1064), ''Sechales'' (1269) e ''Seschala'' (1373), ''Seychale'' (XVI), ''Sechalie'' (1535). Localament, la comuna se ditz [siˈʃalɔ], [ʃiˈʃalɔ], [sejˈʃalɔ] o enquèra [siˈʃala]<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 18.</ref><ref>Francisque Bathol, ''La Mouche Clermontoise'', n°10, 08/09/1867. "Sichalo".</ref>. Segon los Fénié ven dau gallés *sesca ''"masseta" (Typha latifolia).'' == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63420 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Pierre Aïtelhadj|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63420 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] iq7de18s84bsgdszz61x46yjzszacoh 0 114578 2501328 2488567 2026-05-23T14:34:15Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501328 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nom= Solanhac | nom2= ''Solignat'' | imatge= 055_Solignat_(63500).jpg | descripcion= Treuladas e glèisa. | lògo= | escut=Blason ville fr Solignat (Puy-de-Dôme).svg | escais=Los Arets | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63422 | cp = 63500 | cònsol = Jean-Claude Dabert | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = |longitud= 3.1728 |latitud= 45.5164 | alt mini = 410 | alt mej = | alt maxi = 855 | km² = 11.07 }} '''Solanhac''' (''Solignat'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Arets''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== La prononciacion locala es [sugaˈɲa]<ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de l'''Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada dins la comuna dins las annadas 1950, los 3 e 4 dau mes de julhet. (document inedit).</ref> o [sygaˈɲa]<ref>Pierre-François Fournier, ''Les noms de lieux en -acus en Auvergne et sur ses confins (Forez, Bourbonnais)'', p. 25, in ''Nouvelle Revue d'Onomastique'', 1984 https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1984_num_3_1_883, dins le parlar de la comuna.</ref>, mens localament trobèm las formas [syvaˈɲa]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> vèrs [[Maruègel]] e [sʉlɒˈɲa] vèrs [[Bançac]]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 441.</ref>. Las atestacions son ''Solignago'' (826), ''Soligniacum'' (950), ''Soliniaci'' (954), ''Solem(p)niacum'' (954), ''Solignac'' (1213, 1272), ''Soliniac'' (1686) e ''Solignat'' (1789). ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63422 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Dabert|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63422 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 39yq1mjr8bfq0tbvi1x3b53u12s4e54 0 117523 2501310 2378213 2026-05-23T12:30:44Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Charmention]] 2501310 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Charmention]] o4h3lc6bbc5c1jdgzp8uyju7digkeb3 0 150841 2501301 2377659 2026-05-23T12:29:14Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Sauvador la Sanha]] 2501301 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Sauvador la Sanha]] mi3sl6b896xrl7z66rjwpsuocnhe92x 0 150842 2501304 2377660 2026-05-23T12:29:45Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Sauvador la Sanha]] 2501304 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Sauvador la Sanha]] mi3sl6b896xrl7z66rjwpsuocnhe92x 0 159075 2501315 1994100 2026-05-23T13:20:33Z Nicolas Eynaud 6858 2501315 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provencau}} [[File:RogerdeFlor.jpg|thumb|right|Retrach de Roger de Flor realizat au començament dau sègle XIX.]] '''Ruggero da Fiore''' ò '''Rutger von Blum''' (vèrs [[1267]], [[Brindisi]] - 30 d'abriu de [[1305]], [[Andrinòple]]), dich '''Roger de Flor''' en [[Catalonha]] e '''Rontzerius''' dins l'[[Empèri Bizantin]], èra un [[condottiere]] [[Itàlia|italian]] e un cap deis [[Almograves]]. Nascut vèrs [[1267]], Roger de Flor èra lo segond fiu de [[Richard von Blum]], [[fauconariá|fauconier]] de l'emperaire germanic [[Frederic II (emperaire germanic)|Frederic II]], que moriguèt l'annada seguenta còntra l'armada de [[Carles d'Anjau]] a la [[batalha de Tagliacozzo]]. Après aqueu combat, leis Angevins confisquèron lei bens de son ostau e sa maire aguèt ges de ressorsas per educar seis enfants. Vèrs [[1275]], Roger de Flor deguèt donc se plaçar sota la proteccion d'un chivalier [[França|francés]] de l'[[Òrdre dau Temple]]. Après plusors [[annada]]s de navigacion au sen de la flòta de l'[[Òrdre dau Temple|Òrdre]], ne'n venguèt sòci ambé lo grade de [[sergent]]. Participèt a la darriera [[Crosada]] e a la defensa de [[Sètge de Sant Joan d'Acre (1291)|Sant Joan d'Acre (1291)]]. Pasmens, foguèt accusat d'aver raubat una partida dei tesaurs de la vila e expulsat de l'[[Òrdre dau Temple|Òrdre]]. Aprofichant son experiéncia, Roger de Flor venguèt alora [[mercenari]] e intrèt au servici dau rèi [[Frederic II de Sicília]], fiu de [[Pèire III d'Aragon]]. Nomat a la tèsta dei companhiás d'[[Almogavres]], participèt ai combats còntra leis Angevins en [[Sicília]] en [[1301]]. Puei, après la [[Patz de Caltabellotta]] en [[1302]], passèt au servici de l'emperaire [[Andronic II Paleòleg]]. Dirigiguèt la [[Granda Companhiá Catalana|Companhiá Catalana]] ({{formatnum:4000}} òmes e 39 [[naviri]]s) e anientèt lei [[Gènoa|Genoés]] de [[Constantinòple]]. En [[1304]], ataquèt lei posicions turcas en [[Anatolia]] e desbloquèt lei vilas de [[Cizica]], [[Magnèsia]] e de [[Filadèlfia (Anatolia)|Filadèlfia]]. De mai, sei tropas rebutèron lei Turcs fins a [[Cilícia]]. Pasmens, l'ambicion de Roger de Flor, nomat Cesarde l'Empèri e cap dei senhoriás bizantinas d'[[Anatolia]], menaçava l'autoritat de l'emperaire. Son fiu, lo futur [[Miquèu IX Paleòleg]], organizèt donc son [[assassinat]] durant un banquet. 130 autrei caps almogavres foguèron tanben executats mai la màger part dei mercenaris [[Catalonha|catalans]] subrevisquèron e pilhèron la region a l'entorn de [[Constantinòple]]. Puei, participèron ai luchas intèrnas qu'afebliguèron l'Empèri au començament dau sègle XIV. En [[Grècia]], un grop d'Almogavres capitèt de formar dos ducats e se placèt sota la senhoriá de la Corona d'Aragon. I demorèron fins a [[1390]]. == Liames intèrnes == * [[Almogavres]]. * [[Companhiá Catalana]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Ramon Muntaner, ''Les Almogavres : l'expédition des Catalans en Orient'', Anacharsis, 2002. == Nòtas e referéncias == <references/> fqxvj0slp38catbcz9vpqchgca7dv0t 2501317 2501315 2026-05-23T13:21:09Z Nicolas Eynaud 6858 2501317 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:RogerdeFlor.jpg|thumb|right|Retrach de Roger de Flor realizat au començament dau sègle XIX.]] '''Ruggero da Fiore''' ò '''Rutger von Blum''' (vèrs [[1267]], [[Brindisi]] - 30 d'abriu de [[1305]], [[Andrinòple]]), dich '''Roger de Flor''' en [[Catalonha]] e '''Rontzerius''' dins l'[[Empèri Bizantin]], èra un [[condottiere]] [[Itàlia|italian]] e un cap deis [[Almograves]]. Nascut vèrs [[1267]], Roger de Flor èra lo segond fiu de [[Richard von Blum]], [[fauconariá|fauconier]] de l'emperaire germanic [[Frederic II (emperaire germanic)|Frederic II]], que moriguèt l'annada seguenta còntra l'armada de [[Carles d'Anjau]] a la [[batalha de Tagliacozzo]]. Après aqueu combat, leis Angevins confisquèron lei bens de son ostau e sa maire aguèt ges de ressorsas per educar seis enfants. Vèrs [[1275]], Roger de Flor deguèt donc se plaçar sota la proteccion d'un chivalier [[França|francés]] de l'[[Òrdre dau Temple]]. Après plusors [[annada]]s de navigacion au sen de la flòta de l'[[Òrdre dau Temple|Òrdre]], ne'n venguèt sòci ambé lo grade de [[sergent]]. Participèt a la darriera [[Crosada]] e a la defensa de [[Sètge de Sant Joan d'Acre (1291)|Sant Joan d'Acre (1291)]]. Pasmens, foguèt accusat d'aver raubat una partida dei tesaurs de la vila e expulsat de l'[[Òrdre dau Temple|Òrdre]]. Aprofichant son experiéncia, Roger de Flor venguèt alora [[mercenari]] e intrèt au servici dau rèi [[Frederic II de Sicília]], fiu de [[Pèire III d'Aragon]]. Nomat a la tèsta dei companhiás d'[[Almogavres]], participèt ai combats còntra leis Angevins en [[Sicília]] en [[1301]]. Puei, après la [[Patz de Caltabellotta]] en [[1302]], passèt au servici de l'emperaire [[Andronic II Paleòleg]]. Dirigiguèt la [[Granda Companhiá Catalana|Companhiá Catalana]] ({{formatnum:4000}} òmes e 39 [[naviri]]s) e anientèt lei [[Gènoa|Genoés]] de [[Constantinòple]]. En [[1304]], ataquèt lei posicions turcas en [[Anatolia]] e desbloquèt lei vilas de [[Cizica]], [[Magnèsia]] e de [[Filadèlfia (Anatolia)|Filadèlfia]]. De mai, sei tropas rebutèron lei Turcs fins a [[Cilícia]]. Pasmens, l'ambicion de Roger de Flor, nomat Cesarde l'Empèri e cap dei senhoriás bizantinas d'[[Anatolia]], menaçava l'autoritat de l'emperaire. Son fiu, lo futur [[Miquèu IX Paleòleg]], organizèt donc son [[assassinat]] durant un banquet. 130 autrei caps almogavres foguèron tanben executats mai la màger part dei mercenaris [[Catalonha|catalans]] subrevisquèron e pilhèron la region a l'entorn de [[Constantinòple]]. Puei, participèron ai luchas intèrnas qu'afebliguèron l'Empèri au començament dau sègle XIV. En [[Grècia]], un grop d'Almogavres capitèt de formar dos ducats e se placèt sota la senhoriá de la Corona d'Aragon. I demorèron fins a [[1390]]. == Liames intèrnes == * [[Almogavres]]. * [[Companhiá Catalana]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Ramon Muntaner, ''Les Almogavres : l'expédition des Catalans en Orient'', Anacharsis, 2002. == Nòtas e referéncias == <references/> 5qfva17c1nlyyv950twksavmm51f63q 2501318 2501317 2026-05-23T13:21:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Liames intèrnes */ 2501318 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:RogerdeFlor.jpg|thumb|right|Retrach de Roger de Flor realizat au començament dau sègle XIX.]] '''Ruggero da Fiore''' ò '''Rutger von Blum''' (vèrs [[1267]], [[Brindisi]] - 30 d'abriu de [[1305]], [[Andrinòple]]), dich '''Roger de Flor''' en [[Catalonha]] e '''Rontzerius''' dins l'[[Empèri Bizantin]], èra un [[condottiere]] [[Itàlia|italian]] e un cap deis [[Almograves]]. Nascut vèrs [[1267]], Roger de Flor èra lo segond fiu de [[Richard von Blum]], [[fauconariá|fauconier]] de l'emperaire germanic [[Frederic II (emperaire germanic)|Frederic II]], que moriguèt l'annada seguenta còntra l'armada de [[Carles d'Anjau]] a la [[batalha de Tagliacozzo]]. Après aqueu combat, leis Angevins confisquèron lei bens de son ostau e sa maire aguèt ges de ressorsas per educar seis enfants. Vèrs [[1275]], Roger de Flor deguèt donc se plaçar sota la proteccion d'un chivalier [[França|francés]] de l'[[Òrdre dau Temple]]. Après plusors [[annada]]s de navigacion au sen de la flòta de l'[[Òrdre dau Temple|Òrdre]], ne'n venguèt sòci ambé lo grade de [[sergent]]. Participèt a la darriera [[Crosada]] e a la defensa de [[Sètge de Sant Joan d'Acre (1291)|Sant Joan d'Acre (1291)]]. Pasmens, foguèt accusat d'aver raubat una partida dei tesaurs de la vila e expulsat de l'[[Òrdre dau Temple|Òrdre]]. Aprofichant son experiéncia, Roger de Flor venguèt alora [[mercenari]] e intrèt au servici dau rèi [[Frederic II de Sicília]], fiu de [[Pèire III d'Aragon]]. Nomat a la tèsta dei companhiás d'[[Almogavres]], participèt ai combats còntra leis Angevins en [[Sicília]] en [[1301]]. Puei, après la [[Patz de Caltabellotta]] en [[1302]], passèt au servici de l'emperaire [[Andronic II Paleòleg]]. Dirigiguèt la [[Granda Companhiá Catalana|Companhiá Catalana]] ({{formatnum:4000}} òmes e 39 [[naviri]]s) e anientèt lei [[Gènoa|Genoés]] de [[Constantinòple]]. En [[1304]], ataquèt lei posicions turcas en [[Anatolia]] e desbloquèt lei vilas de [[Cizica]], [[Magnèsia]] e de [[Filadèlfia (Anatolia)|Filadèlfia]]. De mai, sei tropas rebutèron lei Turcs fins a [[Cilícia]]. Pasmens, l'ambicion de Roger de Flor, nomat Cesarde l'Empèri e cap dei senhoriás bizantinas d'[[Anatolia]], menaçava l'autoritat de l'emperaire. Son fiu, lo futur [[Miquèu IX Paleòleg]], organizèt donc son [[assassinat]] durant un banquet. 130 autrei caps almogavres foguèron tanben executats mai la màger part dei mercenaris [[Catalonha|catalans]] subrevisquèron e pilhèron la region a l'entorn de [[Constantinòple]]. Puei, participèron ai luchas intèrnas qu'afebliguèron l'Empèri au començament dau sègle XIV. En [[Grècia]], un grop d'Almogavres capitèt de formar dos ducats e se placèt sota la senhoriá de la Corona d'Aragon. I demorèron fins a [[1390]]. == Liames intèrnes == * [[Almograves]]. * [[Companhiá Catalana]]. == Bibliografia == * '''[[francés|(fr)]]''' Ramon Muntaner, ''Les Almogavres : l'expédition des Catalans en Orient'', Anacharsis, 2002. == Nòtas e referéncias == <references/> o5e4j95hklkr0zfkrc8i8mfmv7qw21r 0 165771 2501298 2415264 2026-05-23T12:28:44Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Pardòl]] 2501298 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Pardòl]] 3de000fwtxowm7gi54aiq6jsp2vibfe 0 165772 2501307 2415276 2026-05-23T12:30:14Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Pardòl]] 2501307 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Pardòl]] 3de000fwtxowm7gi54aiq6jsp2vibfe 0 167944 2501329 2501276 2026-05-23T16:02:31Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Cachalòt]] cap a [[Caverat]] : L'animau es mai frequent en Gasconha atlantica qu'en Mediterranèa, tan vau mai metre d'en primier la forma 'caverat', qu'es usuala en gascon. 2501276 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Physeter macrocephalus'' | Mother and baby sperm whale.jpg | Maire e pichòt cachalòt. }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Cetacea }} {{Taxobox | sosòrdre | Odontoceti }} {{Taxobox | superfamilha | Physeteroidea }} {{Taxobox | familha | Physeteridae }} {{Taxobox | genre | Physeter }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Physeter macrocephalus | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]] }} {{Taxobox sinonims | * ''{{lang|la|P. catodon}}'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''{{lang|la|P. microps}}'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''{{lang|la|P. tursio}}'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''{{lang|la|P. australasianus}}'' <small>Desmoulins, 1822</small> * ''{{lang|la|P. australis}}'' <small>Gray, 1846</small> }} {{Taxobox UICN | VU | A1d | A1d }} {{Taxobox CITES | I | 06/06/1981 }} {{Taxobox fin}} Lo '''cachalòt''' o '''caverat''' o '''mulard''' ò '''peis mulard''' (var. '''peish mulard'''), que son nom scientific es ''Physeter macrocephalus'', es une [[Espècia (biologia)|espècia]] de [[Odontoceti|cetacèu de dents]] de la familha dei [[Physeteridae|fiseteridèus]] e es l'unic representant actuau d'aquela familha. Lo mascle pòu aténher lo vintenau de mètres de lòng, çò que ne fa lo [[mamifèr]] [[carnivòr]] mai grand conoissut encuei. Lo mot occitan '''cachalòt''' ven dau portugués ''cachalote'' (que ven dau portugués ''cachola «tèsta gròssa»'').<ref>COROMINES Joan (1980-1991) (dir.), ''Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana'', Barcelona: Curial, 10 volums, article ''catxalot''.</ref><ref>COROMINES Joan, & PASCUAL José A. (1980-1991) = COROMINAS Juan, & PASCUAL José A., ''Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico'', Madrid: Gredos, 6 volums, article ''cachalote.''</ref> == Nòtas == [[Categoria:Cetacèu (nom vernacular)]] fcowg6lnc2siplt28vpqibl4uby2a7s 2501331 2501329 2026-05-23T16:04:08Z Sovenhic 36254 L'animau es mai frequent en Gasconha atlantica qu'en Mediterranèa, tant vau mai metre d'en primier la forma 'caverat', qu'es usuala en gascon 2501331 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Physeter macrocephalus'' | Mother and baby sperm whale.jpg | Maire e pichòt cachalòt. }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Cetacea }} {{Taxobox | sosòrdre | Odontoceti }} {{Taxobox | superfamilha | Physeteroidea }} {{Taxobox | familha | Physeteridae }} {{Taxobox | genre | Physeter }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Physeter macrocephalus | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]] }} {{Taxobox sinonims | * ''{{lang|la|P. catodon}}'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''{{lang|la|P. microps}}'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''{{lang|la|P. tursio}}'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''{{lang|la|P. australasianus}}'' <small>Desmoulins, 1822</small> * ''{{lang|la|P. australis}}'' <small>Gray, 1846</small> }} {{Taxobox UICN | VU | A1d | A1d }} {{Taxobox CITES | I | 06/06/1981 }} {{Taxobox fin}} Lo '''caverat''' o '''cachalòt''' o '''mulard''' ò '''peis mulard''' (var. '''peish mulard'''), que son nom scientific es ''Physeter macrocephalus'', es une [[Espècia (biologia)|espècia]] de [[Odontoceti|cetacèu de dents]] de la familha dei [[Physeteridae|fiseteridèus]] e es l'unic representant actuau d'aquela familha. Lo mascle pòu aténher lo vintenau de mètres de lòng, çò que ne fa lo [[mamifèr]] [[carnivòr]] mai grand conoissut encuei. Lo mot occitan '''cachalòt''' ven dau portugués ''cachalote'' (que ven dau portugués ''Màriusola «tèsta gròssa»'').<ref>COROMINES Joan (1980-1991) (dir.), ''Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana'', Barcelona: Curial, 10 volums, article ''catxalot''.</ref><ref>COROMINES Joan, & PASCUAL José A. (1980-1991) = COROMINAS Juan, & PASCUAL José A., ''Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico'', Madrid: Gredos, 6 volums, article ''cachalote.''</ref> == Nòtas == [[Categoria:Cetacèu (nom vernacular)]] mscrasijchfgrazjkfurkzdifzfzsk6 2501332 2501331 2026-05-23T16:04:36Z Sovenhic 36254 2501332 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Physeter macrocephalus'' | Mother and baby sperm whale.jpg | Maire e pichòt cachalòt. }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Cetacea }} {{Taxobox | sosòrdre | Odontoceti }} {{Taxobox | superfamilha | Physeteroidea }} {{Taxobox | familha | Physeteridae }} {{Taxobox | genre | Physeter }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Physeter macrocephalus | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]] }} {{Taxobox sinonims | * ''{{lang|la|P. catodon}}'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''{{lang|la|P. microps}}'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''{{lang|la|P. tursio}}'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''{{lang|la|P. australasianus}}'' <small>Desmoulins, 1822</small> * ''{{lang|la|P. australis}}'' <small>Gray, 1846</small> }} {{Taxobox UICN | VU | A1d | A1d }} {{Taxobox CITES | I | 06/06/1981 }} {{Taxobox fin}} Lo '''caverat''' o '''cachalòt''' o '''mulard''' o '''peis mulard''' (var. '''peish mulard'''), que son nom scientific es ''Physeter macrocephalus'', es une [[Espècia (biologia)|espècia]] de [[Odontoceti|cetacèu de dents]] de la familha dei [[Physeteridae|fiseteridèus]] e es l'unic representant actuau d'aquela familha. Lo mascle pòu aténher lo vintenau de mètres de lòng, çò que ne fa lo [[mamifèr]] [[carnivòr]] mai grand conoissut encuei. Lo mot occitan '''cachalòt''' ven dau portugués ''cachalote'' (que ven dau portugués ''Màriusola «tèsta gròssa»'').<ref>COROMINES Joan (1980-1991) (dir.), ''Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana'', Barcelona: Curial, 10 volums, article ''catxalot''.</ref><ref>COROMINES Joan, & PASCUAL José A. (1980-1991) = COROMINAS Juan, & PASCUAL José A., ''Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico'', Madrid: Gredos, 6 volums, article ''cachalote.''</ref> == Nòtas == [[Categoria:Cetacèu (nom vernacular)]] 6t7rt60n0ptm5z6dnc4522rwu0xotj1 0 168304 2501300 2090621 2026-05-23T12:29:04Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sant Ramèi de Duròla]] 2501300 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sant Ramèi de Duròla]] 16jq48ze5orc8zlfxaro4z64fod0pq7 0 168603 2501350 2293949 2026-05-24T11:34:18Z Jiròni 239 2501350 wikitext text/x-wiki La '''dopamina (DA)''' es un [[neurotransmeteire]], una [[molecula]] [[Bioquimia|bioquimica]] que permet la comunicacion al sen del [[Sistèma nerviós|sistèma nerviòs]], e una d'aquestas qu'influcian dirèctament lo comportament. La dopamina enfòrça d'accions mai sovent benefics coma manjar un aliment sanitós procurant un plaser per l'activacion coma un "sistèma de prima". Mai generalament, jòga un ròtle dins la motivacion umana. Aquesta molecula es tanben implicada dins de plasers abstrachs coma escotar la musica<ref>[http://www.nature.com/neuro/journal/v14/n2/abs/nn.2726.html Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music]</ref>. Dins lo règne animal e donc uman, la dopamina jòga tanben d'autres ròtles: permet per exemple, mai, pels insèctes, e per exemple la mosca drosofila, la creacion de l'exosquelet<ref>Riemensperger et al. (2011), "Behavioral consequences of dopamine deficiency in the Drosophila central nervous system". ''Proc Natl Acad Sci USA'' 108(2):834-839, cité in [http://www.espci.fr/fr/actualites/2011/les-chercheurs-font-l-article-la « Les chercheurs font l’article : la vie sans dopamine »], ''[//fr.wikipedia.org/wiki/ESPI_Paris_Tech ESPI Paris Tech]'', 16 février 2011</ref>. Aquesta molecula aparten al grop de las catecolaminas, e es eissida de dos [[Aminoacid|animoacids]] [[Tirosina|tirosina o fenilalanina]]. Dins lo [[sistèma nerviós central]], activa los receptors dopaminergics [[Sinapsi|postsinaptics]]. Es subretot producha dins la substància negra e dins l'airal tegmental ventral<ref name="fallon1978">Fallon J.H. and Moore R.Y. (1978), ''Catecholamine innervation of the basal forebrain. IV. Topography of the dopamine projection to the basal forebrain and neostriatum'', [//fr.wikipedia.org/wiki/J._Comp._Neurol. J. Comp. Neurol.], Volume 180, Issue 3, p. 545-80</ref>, situadas dons l mesencefal (partida superiora del tronc cerebral). Quitament se la dopamina, amb la noradrenalina e la [[serotonina]], siá plan minoritàrias dins lo cervèl, qu'ensembla tòca mens de 1 % de las neurònas<ref>{{article|nom=Abrous, Nora et als|titre=Tabac : comprendre la dépendance pour agir <br/>chap 5 : Effets de la nicotine sur la neurotransmission cérébrale|périodique=INSTITUT NATIONAL DE LA SANTE ET DE LA RECHERCHE MEDICALE|lien périodique=|volume=|numéro=|année=janv 2004|pages=|url texte=http://www.ac-reunion.fr/fileadmin/rep_services/rep_caps/risques/risques-chimiques/tabac/effets-nicotine-neurotransmissioncerebrale.pdf}}</ref>, tenon un ròtle modulator final essencial de las sortidas motriças e psiquicas. Es tanben una neuroormòna producha per l'[[ipotalam]]. Sa màger fonccion [[Ormona|ormonala]] es enebir la liberacion de [[prolactina]] pel lòb anterior de l'[[ipofisa]]. La dopamina es lo precursor de l'[[adrenalina]] e de la [[noradrenalina]]. Las personas avent un taus naut de dopamina aurián mai tendéncia a contunhar de conduchas dichas « a risc » o a cecar aquestas situacions (que l'usatge d'estupefiants, los jòcs de azard o escomesa)<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2010/02/100201171517.htm New Brain Research: Hunger for Stimulation Driven by Dopamine in the Brain], ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Science_Daily Science Daily]'', {{1er}} février 2010, étude publiée dans les ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Proceedings_of_the_National_Academy_of_Sciences Proceedings of the National Academy of Sciences]''</ref>. == Semantica == Es nomenada « dopamina » qu'es una [[monoamina]] que lo precursor dirècte es la 3,4-diidroxifenilalanina (dich ''[[L-DOPA]]''). == Istoric == Sa foncion de neurotransmetor foguèt descobèrta en [[1958]] per [[Arvid Carlsson]] e [[Nils-Åke Hillarp]] al Laboratòri de farmacologia del Conselh nacional cardiologic de [[Suècia]]. Arvid Carlsson recebèt en 2000 lo [[Prèmi Nobel|prèmi Nobèl]] de fisiologia o medecina per aver mostrat que la dopamina es pas solament un precursor de la norepinefrina (noradrenalina) e de l'epinefrina (adrenalina), mas tanben un neurotransmetor. La dopamina a estat sintetizada pel primièr còp en [[1910]] par George Barger e James Ewens (al Wellcome Laboratories, à Londres)<ref>{{Lien web|titre=L-DOPA et Dopamine - Société Chimique de France|url=http://www.societechimiquedefrance.fr/l-dopa-et-dopamine.html|site=www.societechimiquedefrance.fr|consulté le=2018-02-20}}</ref>. == Metabolisme de la dopamina == [[Fichièr:Dopamine_metabolisme.png|esquèrra|vinheta|Metabolisme de la dopamina]] [[Fichièr:Synapse_dopaminergique.png|vinheta|Sonapsi dopaminergic (segon Landry)]] La dopamina es sintetizada dins las neurònas a partir de la [[tirosina]] d'origina circulanta. La reaccion es assegurada per dos [[Enzim|enzims]]<span></span>: la tirosina idroxilasa (TH), un enzim limitanta contraròtlant la produccion de L-DOPA, puièi per la DOPA-decarboxilasa (DDC)<ref name="landry">{{Ouvrage|langue=en|titre=Pharmacologie : des cibles vers l'indication thérapeutique : cours et exercices corrigés|auteur1=Yves Landry|auteur2=Jean-Pierre Gies|lieu=Paris|éditeur=Dunod|collection=Sciences sup : cours et exercices corrigés|année=2009|pages totales=531|isbn=978-2-100-52888-2|oclc=470560328|bnf=FRBNF42000273}}</ref> assegurant la decarboxilacion d'aquesta per donar la dopamina. Après aver estat producha dins lo [[citoplasma]] de terminasons presinapticas, la dopamina es cargada dins de vesiculas sinapticas per un transportaire VMAT-2. A l'arribada d'un potencial d'accion, las vesiculas libèran lor contengut dins la fendilha sinaptica per exocitòsa. La dopamina liberada dins la fendilha es en partida captada per de receptors se trapant sus la cellula postsinaptica e transmet atal le segnal neuronal per transduccion. Unes 80 % de la dopamina liberada se torna captar per las neurònas dopaminergicas presinapticas per de transportaires selectius DAT (dopamine active transporter). Levat al nivèl del cortèx prefrontal, ont l'expression dels DAT es fòrça feble e ont la dopamina se torna captar per las neurònas noradrenergicas via le transportaire NET<ref name="dunlop">{{article|nom=Dunlop BW, Nemeroff CB.|titre=The role of dopamine in the pathophysiology of depression.|périodique=Arch Gen Psychiatry.|lien périodique=|volume=64|numéro=3|année=2007|pages=327-37|url texte=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/reprint/64/3/327}}</ref>. La degradacion de la dopamina se realiza o dins la fendilha sinaptica per un ectoenzim, la catecolamina-O-metiltransferasa (COMT) o a l'interior de la neuròna per d'enzims mitocondrials, las monoamina-oxidasas A e B (MAO). La primièra via produch d'[[:en:Homovanillic acid|acid omovanillic]] (HVA) e la segonda, de l'acid diidroxifenilacetic (DOPAC). La mesura del taus d'aquestes dos metabolits dins lo liquid cefaloraquidian servís a indicar l'activitat de las neurònas dopaminergicas centralas. == Los receptors dopaminergics == A la pubertat, los receptors de dopamina aumentan mai rapidament pels mascles e filhas. Se coneis ara cinc tipes de receptors de la dopamina, codats per cinc gèns diferents. Son totes de receptors coblats a las proteïnas G (RCPG), formats per de proteïnas comportant set elices transmembranars. Son classificats en doas familhas seguent la natura de la proteïna G a que con parelhats: * la familha dels receptors de tipe D₁, comprenant los sostipes D₁ e D₅, parelhats a la proteïna G_s qu'aumenta l'adenilat cilasi; * la familha dels receptors de tipe D₂, comprenant los sostipes D₂, D₃, D₄, parelhat a la proteïna G_i que demenís l'adenilat ciclasi. Al contrari dels receptors ionotròps, que son rapids, los receptors parelhats a las proteïnas G reagissent ''lentament'' e mai sovent ne produsent pas de corrents postsinaptics mesurables (al mens ''in vitro''). Son là per modular l'activitat de las neurònas postsinapticas modificant lor mòde de tractament de l'informacion<ref name="missale">{{article|nom=Missale C, Nash SR, Robinson SW, Jaber M, Caron MG.|titre=Dopamine receptors: from structure to function.|périodique=Physiol Rev.|lien périodique=|volume=78|numéro=1|année=1998|pages=189-225}}</ref>. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center" |-bgcolor=#FEFED2 |colspan=6|'''Localizacion dels receptors dopaminergics (segon Landry e Gies 2009)''' |--- | |colspan=2|'''Familha de tipe D₁''' |colspan=3|'''Familha de tipe D₂''' |---- | |'''D₁'''||'''D₅'''||'''D₂'''||'''D₃'''||'''D₄''' |----------- |'''Proteïna G'''||G_s||G_s||G_i||G_i||G_i |--- |'''Localizacion centrala'''||striatum, nuclèu accumbens, [[Tubercul olfactiu|tuberculs olfactius]], cortèx||ipocamp, ipotalam||striatum, substéncia negra, nuclèu accumbens, tuberculs olfactius, cortèx||tuberculs olfactius, nuclèu accumbens||amigdala, cortòx, ipocampe |-------- |'''Localizacion periferic'''||artèrias, ren, tractus digestiu||artèrias, ren, tractus digestiu||terminasons sinapticas, sistèma nerviós enteric, area postrema, ipofisi||ren, area postrema||ren, còr |- |} Quand los '''receptors de sostipes D₁ e D₅ de la primièra familha''' son activats pel ligam d'un agonista, induson la formacion d'[[Adenosina monofosfat ciclic|AMP ciclic]] per activacion de l'adenilat ciclasi mejans la proteïna G_s. La cascada de reaccions que seguís acaba amb una ''depolarizacion'' e donc a un aument de la frequéncia d'emission dels potencials d'accion. Aquestes receptors an une localizacion esomatodendritica dins lo sistèma nerviós central. Son fortament exprimidas pel striatum, lo nuclèu accumbens, los tuberculs olfactius, lo [[cortèx cerebral]], l'[[ipotalam]], lo [[talamus]], e la ''pars reticulata'' de la [[Substance noire|substància negra]]. Lo receptor D₅, que l'afinitat per la dopamina es 10 còps superiora a aquesta del receptor D₁, se trapa subretot dins l'[[Ipocamp (cervèl)|ipocamp]] e l'[[ipotalam]]. Al nivèl periferic, l'activacion dels receptors de la familha D₁, presents dins las cellulas muscularas lisas vascularas, provocant una ''vasodilatacion''. Los '''receptors dopaminergics de tipe D₂''' compòrtan los sostipes D₂, D₃, D₄ e lors isofòrmes. Reagisson de biais diferent al ligam de la dopamina que la proteïna G_i a que son parelhats induch una diminucion del taus d'AMP ciclic e donc de l'activitat PKA. Aquesta via de signalizacion acaba a una ''iperpolarizacion'' al nivèl postsinaptic e a una diminucion de la liberacion de neuromediator (per enebicion de l'exocitòsi) al nivèl presinaptic. Al nivèl central, aquestes receptors son subretot localizats dons lo striatum, la ''pars compacta'' de la substància negra, lo nuclèu accumbens, los tuberculs olfactius e lo cortèx cerebral. == Las vias de projeccions dopaminergicas == Dins lo [[sistèma nerviós central]], la dopamina ten un ròtle complèxe e interven dins diferentas foncions importantas coma lo comportament, la cognicion, las foncions motriças, la motivacion, las recompensas, lo sòm o la memorizacion. La dopamina es subretot sintetizada e liberada per de populacions de neurònas plan restrenchas situadas dins la substància negra (SN) e dins l’airal tegmental ventral (VTA) qu'an per cibla majora diferentas estructuras cerebralas apartenent al sistèma dels [[ganglions de la basa]]. Los nuclèus de la basa son d'estructuras soscorticalas comprenent diferents nuclèus (striatum, globus pallidus, nuclèu sostalamic). Lo striatum que representa lo primièr relai del sistèma e la cibla màger de las projeccions dopaminergicas se divisa en doas compausantas: ventrala e dorsala. Fòrça estudis<ref>{{Ouvrage|langue=en|titre=The cell biology of addiction|prénom1=Bertha|nom1=Madras|auteur2=C. Colvis|auteur3=J.D. Pollock|auteur4=JL Rutter|auteur5=D. Shurtleff|auteur6=M. von Zastrow|et al.=oui|lieu=Cold Spring Harbor, N.Y|éditeur=Cold Spring Harbor Laboratory Press|année=2006|pages totales=465|isbn=978-0-879-69753-2|oclc=61115489|url=http://www.worldcat.org/title/cell-biology-of-addiction/oclc/61115489/viewport}}</ref> mostrèron tres grandas vias de projeccion ascendentas del mesencefal: la via nigroestriatala, la via mesolimbica e la via mesocorticala. === La via nigrostriatala o nigrostriada === <center class="">SN ''pars compacta'' → Striatum dorsal (N.C., putamen)</center> [[Fichièr:Connexion_corticostriee.jpg|drecha|vinheta|Via nigrostriada dopaminergica, a la diferéncia de la connexion cortico estriada glutamatergica excitatritz (segon Purves et al Neurosciences)]] Las neurònas dopaminergicas de la ''pars compacta'' de la substància negra projectan majoritàriament dins la partida superiora del striatum, constituée du noyau caudé e del putamen. La via nigrostriada representa 80 % de neurònas dopaminergicas centralas. Aqueste ret constituís un sistèma modulator dels airals corticals motrs e interven dins lo fenomèn de ''contraròtle de las foncions motriças''<ref name="houk1995">Houk J.C. and Wise S.P. (1995), ''Distributed modular architectures linking basal ganglia, cerebellum, and cerebral cortex: their role in planning and controlling action'', Cereb. Cortex. 5, 95-110.</ref>. La malautiá de Parkinson es una malautiá que la causa es la degenerescéncia del grop de [[Neuròna|neurònas]] produsent la dopamina dins la substància negra. L'administracion del precursor L-DOPA que, al contrari de la dopamina, pòt passar la barrièra ematoencefalica, alentís la progression de la malautiá, que lo cervèl transforma aquesta substància en dopamina. === La via mesolimbica (mesencefal → sistèma limbic) === <center class="">ATV → striatum ventral (N. Accumbens), septum, amigdala, ipocamp </center> [[Fichièr:Mesolimbic_mesocortical_pathway.png|esquèrra|vinheta|Via mesolimbica (en roge) e via mesocorticala (en malve), sus una copa sagitala mediana del cervèl uman]] Las projeccions dopaminergicas que trapan lor origina dins l'airla tegmental ventral (ATV) del mesencefal an per cibla la region ventrala del striatum, nomenat tanben nuclèu accumbens, la stria terminalis, los tuberculs olfactius, lo septum, l'amigdala, l'ipocamp. Aqueste ret neuronal, que representa lo sistèma de recompensa / enforçament participi al contraròtle dels procediements motivacionals e de recompensa e es implicat dins los fenomèns de dependéncia e d'[[addiccion]]<ref name="nestler2001">Nestler E.J. (2001), ''Molecular basis of long-term plasticity underlying addiction'', Nat. Rev. Neurosci. 2, 119-128.</ref>. Per exemple, la [[cocaïna]] provòca un aument de dopamina dins las [[Sinapsi|fendilhas sinapticas]] al nivèl del nuclèu accumbens en inversant lo foncionament del sistèma per toenar prene de la dopamina. La [[nicotina]] provòca tanben un aument de la transmission dopaminergica. Totas las substéncias psicoactivas (cocaïna, amfetamina, alcòl, opiacèus) provócan un aument de taus extracellulars de dopamina dins lo nuclèu accumbens (Di Chiara et al<ref>{{article|nom=DICHIARA G, IMPERATO A.|titre=Drugs abused by humans preferentially increase synaptic dopamine concentrations in the mesolimbic system of freely moving rats|périodique=Proc Natl Acad Sci USA|lien périodique=|volume=85|numéro=|année=1988|pages=}}</ref> 1988). D'un biais general, son disfoncionament es ligat a de comportaments d'addiction<span></span>: es que l'individú, segon mai d'un factors, associèt una substància, nociva o non, o alara d'actions (escoucha musicala...) a un fenomèn de plaser que la dopamina serà secretada enseguida. La dopamina es tanben implicada dins la zona cerebrala non inclusida dins la barrièra ematoencefalica responsable del reflèxe del vòmit, çò qu'explica l'efièch antiemetic dels [[Neuroleptic|neuroleptics]] (antagonistas dopaminergics). === La via mesocorticala-- === <center class=""> ATV → cortèx frontal (gir cingular), temporal (gir entorinal)</center>Aquesta via es formada de neurònas dopaminergicas de l'airal tegmental ventral (ATV) que los axòns projèctan sul cortèx frontal e ventral, en particular sul gir cingular anterior, l'airal entorinal e lo cortèx prefrontal. Ten un ròtle dins la concentracion e de foncions executivas coma la memòria de trabalh<ref>{{article|nom=Charles B. Nemeroff|titre=The role of dopamine in pathophysiology of depression|périodique=Arch Gen Psychiatry|lien périodique=|volume=64|numéro=|année=2007|pages=}}</ref>. Dins lo [[sistèma nerviós]] periferic, ten lo ròtle d'analeptic circulatòri (estimulant de foncions assegurant la circulacion sanguina). === La via tuberoinfundibulara === La dopamina ten tanben un ròtle de neuroormòna al nivèl de l'axe ipotalamipofisari. Aquesta via a son origina dins l'ipotalam e projècta sus l'eminéncia mediana ont la dopamina es largada dins la vena pòrta anteipofisària. Enebís la liberacion de prolactina per l'ipofisi anteriora. La practica regulara d'un espòrt permet d'aumentar la secrecion naturala de dopamina<ref>[https://web.archive.org/web/20090105205555/http://www.santemagazine.fr/vous-etes-fatigue-bougez-a-28484,1,5,c,31.html Santé Magazine : Vous êtes fatigué ? Bougez !]</ref>. La dopamina es implicada dins lo [[treble per deficit d'atencion amb iperactivitat]] (TDAI), que la causa es un problèma de retorn de captura de la dopamina pels [[Sinapsi|sinapsis]]. == Agonistas e antagonistas == La dopamina passant pas la barrièra ematoencefalica, se realiza pas que dels efièchs periferics quand es administrada per via generala. L'apomorfina, un derivat alcaloïdic de la morfina, sens accion narcotica, es un poderós agonista (activator) dels receptors dopaminergics de tipe D{{Ind|1}} e D{{Ind|2}}, qu'a l'avantatge de passar la barrièra ematoencefalica. Es indicada<span></span>: * dins lo tractament de la malautiá de Parkinson, per via soscutanèa. ''Apokinon,'' per perfusion soscutanèa contunha, exercís una accion antiparkinsoniana en activant los receptors de tipe D{{Ind|2}} estriatals; * dins lo tractament de las disfoncions erectilas, per via sublingüala; * dins lo tractament d'unas intoxicacions, coma emetic, per via soscutanèa (''Apokinon''). {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center" |-bgcolor=#FEFED2 | colspan=6 | ''Agonistas e antagonistas dels receptors dopaminergics'' (segon Dunlop {{Et al.}}) |--- | | colspan=2 | Familha de tipe D{{Ind |1}} | colspan=3 | Familha de tipe D{{Ind |2}} |--- | | '''D{{Ind |1}}'''||'''D{{Ind |5}}'''||'''D{{Ind |2}}'''||'''D{{Ind |3}}'''||'''D{{Ind |4}}''' |--- | ''Agonista'' | [[apomorfina]], SKF38893,[[fenoldopan]] || apomorfina, cloro-PB | apomorfina, [[bromocriptina]], [[pergolida]], [[ropinirola]], rotigotina || apomorfina, [[cabergolina]], pergolida, [[pramipexola]] || apomorfina, PD 168077, quinpirola |--- | ''Antagonista'' | SCH 23390 || SCH 23390 || [[clorpromazina]], sulpirida || clorpromazina || [[clozapina]] |- |} L'antagonista SCH 23390 permetèt de destriar experimentalament l'activacion dels receptors de tipe D{{Ind|1}} d'aqueste de tipe D{{Ind|2}}. La clorpromazina a l'invèrs, es mai afina pels receptors de tipe D{{Ind|2}}. La clorpromazina (''4560 RP , Largactil'') foguèt utilizada en 1951 per Henri Laborit dins lo chòc postoperatòri, que'n mostrèt lo potencial psicotróp e alèrta los psiquiatres Jean Delay e Pierre Deniker (1952). Primièr antipsicotic, son action foguèt analizada e detalhada per Jean Delay e Pierre Deniker en 1954, creant atal la classa dels neuroleptics. == Utilizacon medicala == === Coma medicament === En perfusion de contunh, es un tonic qu'acclèra la [[frequéncia cardiaca]]. Permet de manténer la [[pression arteriala]] e lo ''debit cardiac'' pels patients dins d'escasenças coma los estats de chòc. A dòsi moderada, provòca una vasoconstriccion [[Vena|venosa]] ajudant al manten de la pression arteriala. Provòca tanben una vasodilatacion de las [[Artèria|artèrias]] [[Ren (anatomia)|renalas]] permetent de conservar una ''diurèsi'' mas sens proteccion renala montrada<ref>Bellomo R, Chapman M, Finfer S, Hickling K, Myburgh J, [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673600034954 ''Low-dose dopamine in patients with early renal dysfunction: a placebo-controlled randomised trial''], Lancet, 2000;356:2139-2143</ref>. A mai fòrta dòsi, los efièchs sus la contraccion [[Còr|cardiaca]] son contrapesats per l'arribada d'una taquicardia, veire de [[Treble del ritme cardiac|trebles del ritme cardiac]]. Un derivat, la dobutamina, presentant de biais atenuat aqueste efièchs secondaris, es alara preferencialament utilizada. Dins los estats de chòcs, son emplec tend a èsser remplaçat per la noradrenalina, aquesta avent de resultats melhors en tèrmes de mortalitat, coma los [[Chòc cardiogenic|chòcs cardiogenics]]<ref>De Backer D, Biston P, Devriendt J et al. [http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa0907118 ''Comparison of dopamine and norepinephrine in the treatment of shock''], N Engl J Med, 2010;362:779-789</ref> o [[Chòc sceptic|sceptics]]<ref>De Backer D, Aldecoa C, Njimi H, Vincent JL, [http://journals.lww.com/ccmjournal/pages/articleviewer.aspx?year=2012&issue=03000&article=00003&type=abstract ''Dopamine versus norepinephrine in the treatment of septic shock: a meta-analysis''], Crit Care Med, 2012;40:725-730</ref>. A dòsi contrarotlada, l'apòrt d'un agonista de la dopamina molhora de malautiás coma la malautiá de Parkinson e lo sindròma de las cambas sens repaus. Fa partit de la lista dels medicaments essencials de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|Organisacion mondiala de la santat]]<ref>[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/93142/1/EML_18_eng.pdf?ua=1 WHO&nbsp;Model&nbsp;List&nbsp;of&nbsp;Essential&nbsp;Medicines, 18th&nbsp;list], avril 2013</ref>. === Jos forma de polidopamina === D'òbras derivadas de l'estudi de las proteïnas adesivas utilizadas per las muscles de mar per se fixar solidament e jos l'aiga sus diferents supòrts menèron a descobrir en 2007 qu'unea granda quantitat de materials, a los plaçar dins una solucion de dopamina de pH leugièrament basica, se cobrisson d'una sisa prima de dopamina polimerizada (dichs ''polidopamina'' <ref>''Mussel-Inspired Surface Chemistry for Multifunctional Coatings'' Haeshin Lee, Shara M. Dellatore, William M. Miller, Phillip B. Messersmith Science 19 October 2007: Vol. 318 no. 5849 pp.&nbsp;426–430 {{DOI|10.1126/science.1147241}}</ref>{{,}}<ref name="Dreyer">''Perspectives on poly(dopamine)'' Daniel R. Dreyer, Daniel J. Miller, Benny D. Freeman, Donald R. Paul and Christopher W. Bielawski Chem" ''Sci'' 2013, Advance Article {{DOI|10.1039/C3SC51501J}}</ref>). Aquesta sisa pòt se formar sus d'objèctes de granda talha coma sus d'objèctes de talha nanometrica e possedís de proprietats quimicas potencialament plan utilas que motivèron fórça òbra de recerca. Pòdon per exemple èsser utilizadas per encapsular de medicaments e los protegir de la lutz o de chucs digestius, o encara per que sián de biais lent e durable tornat dins l'organisme. Es envisatjat tanben d'utilizar sas proprietats adesivas per "empegar" des biocaptors o d'autras macromoleculas biologicament activas sus o dins los organismes<ref name="Lynge">{{article|auteur=Lynge ME, van der Westen R, Postma A, Städler B|titre=Polydopamine—a nature-inspired polymer coating for biomedical science|journal=Nanoscale|volume=3|numéro=12|pages=4916–28|date=décembre 2011|pmid=22024699|doi=10.1039/c1nr10969c|url=https://www.researchgate.net/publication/51742922_Polydopamine--a_nature-inspired_polymer_coating_for_biomedical_science/file/d912f50318c9e0c7bb.pdf}}</ref> . == Tractaments == Per tractar de malautiás de manca dopaminergic, s'utiliza diferents tipes de tractaments, que los neurosteroïds coma lo sulfat de deidroepiandrosteròna (SDHEA) a efièch corrector de las alteracions del sistèma de dopamina dins lo cas de l’encefalopatia epatica cronica a títol experimental pel rat<ref>{{en}} Omar El Hiba, Halima Gamrani Hicham Chatoui, Samir Ahboucha « Loss of tyrosine hydroxylase expression within the nigro-striato-cortical pathways in the cirrhotic rat: The possible restorative effect of the neurosteroid dehydroepiandrosterone sulfate » ''Acta Histochemica'' Available online 27 February 2013 {{DOI|10.1016/j.acthis.2013.01.006}}</ref>. Lo [[cannabis]] pòt èsser utilizar per tractar de malautiás de manca dopaminergic<span></span>: en efièch, « ''l’auçada de la concentracion de dopamina dins lo nuclèu d’accumbens après una administracion de [[Tetraïdrocannabinòl|THC]] [...] mòstra l’accion del THC d'estimulacion de la transmission dopaminergica ''»<ref>{{article|nom=Xavier Laqueille, Amine Benyamina, Mustapha Kanit, Alain Dervaux|titre=Aspects psychiatriques de la consommation de cannabis|périodique=''L'Information Psychiatrique''|lien périodique=|volume=79|numéro=3|année=mars 2003|pages=p.207-13|url texte=http://www.jle.com/fr/revues/ipe/e-docs/aspects_psychiatriques_de_la_consommation_de_cannabis__260602/article.phtml?tab=texte}}</ref>. Lo THC aumenta donc la secrecion de dopamina, mas l'usatge del cannabis, tot coma l'alcoòl, indusent una diminucion de l'eficacitat dels captors de dopamina, provòca per d'unes un cicle depressiu superior al nivèl precedent la presa de l'automedicacion. === Las moleculas agisson sul fenomèn de represa de la dopamina === Se classifica dins aqueste grop los triciclics, qu'enbisson los transportaires d'aminas de la membrana presinaptica. Los triciclics son pas especifics del transportaire de dopamina (DAT), enebisson tanben los transportaires de la [[serotonina]], la [[noradrenalina]],{{etc.}} === Las molecules agisson sul fenomèn de degradacion sinaptic de la dopamina === Se classifica dins aqueste grops los IMAO, enebitors de la monoamina oxidasa (MAO). L'estudi dels [[Parus major|sarralhièrs]] un aument de concentracion en [[receptor]] D4 de la dopamina dins lo [[cervèl]] anava de par amb una creissença de curiositat per l'animal<ref>{{en}} « Drd4 gene polymorphisms are associated with personality variation in a passerine bird » ''Proc Biol Sci''. 2007;274(1619):1685–91. {{PMID|17472912}}</ref>. == Relacion entre dopamina e efièch placebo == Una relacion dòsi efièch foguèt confirmada entre dopamina e efièch placebo<ref name="Placeb2012">Kathryn T. Hall, Anthony J. Lembo, Irving Kirsch, Dimitrios C. Ziogas, Jeffrey Douaiher, Karin B. Jensen, Lisa A. Conboy, John M. Kelley, Efi Kokkotou, Ted J. Kaptchuk (2012), [http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0048135 Catechol-O-Methyltransferase val158met Polymorphism Predicts Placebo Effect in Irritable Bowel Syndrome] ; > PLoS ONE doi:10.1371/journal.pone.0048135 2012-10-23</ref> en 2012 per un estudi que concluguèt a une diferéncia individuala de responsa als placebos, en partida en rason de factors [[Genetica|genetics]], que poirián crear un [[marcaire genetic]] relatiu a aquesta « sensibilitat », que deuriá per l’avenir èsser melhor pres en compte dins las estrategias terapeuticas, la distribucion dels sonhs e la concepcion dels ensags clinics. Los ensags clinics implican en efièch de tèsts de doble cècs per las novèlas moleculas candidatas a venir de medicaments nonvèls, contra de placebos. Los resultats seràn mai clars e estatisticament mai significatius amb de pacients insensibles a l’efièch placebo. Lo gèn en causa es lo gèn COMT (catecòl-O-metiltransferasi). Aviá ja estat remarcat dins lo tractament de la [[dolor]] e fòrça malautiás (Parkinson) e tanben dins lo « comportament de confirmacion de novèlas informacions selon nòstras cresenças »; L’activacion d'aqueste gèn modifica la produccion de dopamina. La dopamina participa a las vias neuronalas implicadas dins l’anticipacion. Aqueste gèn COMT condiciona tanben l'amplor de la responsa al placebo per cada individú. Existís un allèle ''Met'' e un allèle ''Val'' per aqueste gèn, caracterizats segon que lo [[codon]] 158 de lor sequéncia coda una [[metionina]] o una [[valina]]. Lo cortèx prefrontal de las personas dispausan de dos allèles ''Met'' sembla produire 3 a 4 còps mai de dopamina que pels portaires de dos allèles ''Val''. Mas, lo cortèx prefrontal es la zona del cervèl associat a la cognicion, a l'expression de la personalitat, a la presa de decision e al comportament social. Aquesta descobèrta enfòrça l’importança del ròtle de la dopamina dins lo cervèl. Confirma tanben l’influéncia de l'environament medical e clinic (inclusissent la relacion mètge-patient) dins los sonhs pels patients sensibles a l'efièch placebo. Pels patients tocat del sundròma del colon irritable, experimentalament somés a de medicaments abituals o a un placebo, aqueste darrièr èra tant mai eficaça que la disponibilitat de dopamina èra nauta pels patients, en ligant amb lor prefil genetic.  « En particula, los patients « de doble Met » (Met/Met) mòstran una melhoracion de lors simptòmas amb placebo al respècte del pacients « de doble Val » (Val/Val) ». == Origina naturala == En mai dels ròtle de neurotransmetor, la dopamina (deribada d'un pirocatecòl) es una molecula naturala que se trapa dins de proteïnas secretadas pels muscles de mar. Aquestas son fòrça ricas en motius catecòls, coma la dopamina, e permet atal a las muscles d'aver de proprietats adesivas excepcionalas. == Utilizacion == La dopamina es de la familha dels catecòls al mèsme títol que la DOPA (3,4-diidroxi-L-fenilalanina), qu'es una forma idroxilada de l’acid aminat L-fenilalanina e de l’acid 3-(3,4-diidroxifenil) propionic. S'agís d'una molecula biocompatibla, comerciala que ten una foncion amina primària liura susceptibla de subir una modificacion quimica. Atal, aquesta molecula coneguè fa unas annadas un verai succès dins la modificacion de superfícia <ref>Lee, H.; Lee, B. P.; Messersmith, P. B. A reversible wet/dry adhesive inspired by mussels and geckos. Nature 2007, 448, 338-341.</ref>{{,}}<ref>Lee, H.; Dellatore, S. M.; Miller, W. M.; Messersmith, P. B. Mussel-inspired surface chemistry for multifunctional coatings. Science 2007, 318, 426-430.</ref>, per exemple mercé a sas fòrtas proprietats adesivas (motiu catecòl) e mercé a la preséncia d'una foncion quimica capabla de reagir amb una molecula d'interés. == Nòtas e referéncias == {{Reflist|colomnas=2}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * [[Categoria:Pagina del modèl Obratge que compòrta una error|títol]] Jean Costentin, La dopamine dans tous ses états, Paris, Éditions Docis, 2015, 179 p. (<nowiki>ISBN 978-2-855-25392-3</nowiki>, OCLC 910895900, notice BnF no FRBNF44320081) === Articles connèxes === [[Categoria:Neurotransmetor]] 8xrj7y4zej7vw0vmz2mr8zpo3fwddb1 2501351 2501350 2026-05-24T11:34:40Z Jiròni 239 2501351 wikitext text/x-wiki La '''dopamina (DA)''' es un [[neurotransmeteire]], una [[molecula]] [[Bioquimia|bioquimica]] que permet la comunicacion al sen del [[Sistèma nerviós|sistèma nerviós]], e una d'aquestas qu'influcian dirèctament lo comportament. La dopamina enfòrça d'accions mai sovent benefics coma manjar un aliment sanitós procurant un plaser per l'activacion coma un "sistèma de prima". Mai generalament, jòga un ròtle dins la motivacion umana. Aquesta molecula es tanben implicada dins de plasers abstrachs coma escotar la musica<ref>[http://www.nature.com/neuro/journal/v14/n2/abs/nn.2726.html Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music]</ref>. Dins lo règne animal e donc uman, la dopamina jòga tanben d'autres ròtles: permet per exemple, mai, pels insèctes, e per exemple la mosca drosofila, la creacion de l'exosquelet<ref>Riemensperger et al. (2011), "Behavioral consequences of dopamine deficiency in the Drosophila central nervous system". ''Proc Natl Acad Sci USA'' 108(2):834-839, cité in [http://www.espci.fr/fr/actualites/2011/les-chercheurs-font-l-article-la « Les chercheurs font l’article : la vie sans dopamine »], ''[//fr.wikipedia.org/wiki/ESPI_Paris_Tech ESPI Paris Tech]'', 16 février 2011</ref>. Aquesta molecula aparten al grop de las catecolaminas, e es eissida de dos [[Aminoacid|animoacids]] [[Tirosina|tirosina o fenilalanina]]. Dins lo [[sistèma nerviós central]], activa los receptors dopaminergics [[Sinapsi|postsinaptics]]. Es subretot producha dins la substància negra e dins l'airal tegmental ventral<ref name="fallon1978">Fallon J.H. and Moore R.Y. (1978), ''Catecholamine innervation of the basal forebrain. IV. Topography of the dopamine projection to the basal forebrain and neostriatum'', [//fr.wikipedia.org/wiki/J._Comp._Neurol. J. Comp. Neurol.], Volume 180, Issue 3, p. 545-80</ref>, situadas dons l mesencefal (partida superiora del tronc cerebral). Quitament se la dopamina, amb la noradrenalina e la [[serotonina]], siá plan minoritàrias dins lo cervèl, qu'ensembla tòca mens de 1 % de las neurònas<ref>{{article|nom=Abrous, Nora et als|titre=Tabac : comprendre la dépendance pour agir <br/>chap 5 : Effets de la nicotine sur la neurotransmission cérébrale|périodique=INSTITUT NATIONAL DE LA SANTE ET DE LA RECHERCHE MEDICALE|lien périodique=|volume=|numéro=|année=janv 2004|pages=|url texte=http://www.ac-reunion.fr/fileadmin/rep_services/rep_caps/risques/risques-chimiques/tabac/effets-nicotine-neurotransmissioncerebrale.pdf}}</ref>, tenon un ròtle modulator final essencial de las sortidas motriças e psiquicas. Es tanben una neuroormòna producha per l'[[ipotalam]]. Sa màger fonccion [[Ormona|ormonala]] es enebir la liberacion de [[prolactina]] pel lòb anterior de l'[[ipofisa]]. La dopamina es lo precursor de l'[[adrenalina]] e de la [[noradrenalina]]. Las personas avent un taus naut de dopamina aurián mai tendéncia a contunhar de conduchas dichas « a risc » o a cecar aquestas situacions (que l'usatge d'estupefiants, los jòcs de azard o escomesa)<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2010/02/100201171517.htm New Brain Research: Hunger for Stimulation Driven by Dopamine in the Brain], ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Science_Daily Science Daily]'', {{1er}} février 2010, étude publiée dans les ''[//fr.wikipedia.org/wiki/Proceedings_of_the_National_Academy_of_Sciences Proceedings of the National Academy of Sciences]''</ref>. == Semantica == Es nomenada « dopamina » qu'es una [[monoamina]] que lo precursor dirècte es la 3,4-diidroxifenilalanina (dich ''[[L-DOPA]]''). == Istoric == Sa foncion de neurotransmetor foguèt descobèrta en [[1958]] per [[Arvid Carlsson]] e [[Nils-Åke Hillarp]] al Laboratòri de farmacologia del Conselh nacional cardiologic de [[Suècia]]. Arvid Carlsson recebèt en 2000 lo [[Prèmi Nobel|prèmi Nobèl]] de fisiologia o medecina per aver mostrat que la dopamina es pas solament un precursor de la norepinefrina (noradrenalina) e de l'epinefrina (adrenalina), mas tanben un neurotransmetor. La dopamina a estat sintetizada pel primièr còp en [[1910]] par George Barger e James Ewens (al Wellcome Laboratories, à Londres)<ref>{{Lien web|titre=L-DOPA et Dopamine - Société Chimique de France|url=http://www.societechimiquedefrance.fr/l-dopa-et-dopamine.html|site=www.societechimiquedefrance.fr|consulté le=2018-02-20}}</ref>. == Metabolisme de la dopamina == [[Fichièr:Dopamine_metabolisme.png|esquèrra|vinheta|Metabolisme de la dopamina]] [[Fichièr:Synapse_dopaminergique.png|vinheta|Sonapsi dopaminergic (segon Landry)]] La dopamina es sintetizada dins las neurònas a partir de la [[tirosina]] d'origina circulanta. La reaccion es assegurada per dos [[Enzim|enzims]]<span></span>: la tirosina idroxilasa (TH), un enzim limitanta contraròtlant la produccion de L-DOPA, puièi per la DOPA-decarboxilasa (DDC)<ref name="landry">{{Ouvrage|langue=en|titre=Pharmacologie : des cibles vers l'indication thérapeutique : cours et exercices corrigés|auteur1=Yves Landry|auteur2=Jean-Pierre Gies|lieu=Paris|éditeur=Dunod|collection=Sciences sup : cours et exercices corrigés|année=2009|pages totales=531|isbn=978-2-100-52888-2|oclc=470560328|bnf=FRBNF42000273}}</ref> assegurant la decarboxilacion d'aquesta per donar la dopamina. Après aver estat producha dins lo [[citoplasma]] de terminasons presinapticas, la dopamina es cargada dins de vesiculas sinapticas per un transportaire VMAT-2. A l'arribada d'un potencial d'accion, las vesiculas libèran lor contengut dins la fendilha sinaptica per exocitòsa. La dopamina liberada dins la fendilha es en partida captada per de receptors se trapant sus la cellula postsinaptica e transmet atal le segnal neuronal per transduccion. Unes 80 % de la dopamina liberada se torna captar per las neurònas dopaminergicas presinapticas per de transportaires selectius DAT (dopamine active transporter). Levat al nivèl del cortèx prefrontal, ont l'expression dels DAT es fòrça feble e ont la dopamina se torna captar per las neurònas noradrenergicas via le transportaire NET<ref name="dunlop">{{article|nom=Dunlop BW, Nemeroff CB.|titre=The role of dopamine in the pathophysiology of depression.|périodique=Arch Gen Psychiatry.|lien périodique=|volume=64|numéro=3|année=2007|pages=327-37|url texte=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/reprint/64/3/327}}</ref>. La degradacion de la dopamina se realiza o dins la fendilha sinaptica per un ectoenzim, la catecolamina-O-metiltransferasa (COMT) o a l'interior de la neuròna per d'enzims mitocondrials, las monoamina-oxidasas A e B (MAO). La primièra via produch d'[[:en:Homovanillic acid|acid omovanillic]] (HVA) e la segonda, de l'acid diidroxifenilacetic (DOPAC). La mesura del taus d'aquestes dos metabolits dins lo liquid cefaloraquidian servís a indicar l'activitat de las neurònas dopaminergicas centralas. == Los receptors dopaminergics == A la pubertat, los receptors de dopamina aumentan mai rapidament pels mascles e filhas. Se coneis ara cinc tipes de receptors de la dopamina, codats per cinc gèns diferents. Son totes de receptors coblats a las proteïnas G (RCPG), formats per de proteïnas comportant set elices transmembranars. Son classificats en doas familhas seguent la natura de la proteïna G a que con parelhats: * la familha dels receptors de tipe D₁, comprenant los sostipes D₁ e D₅, parelhats a la proteïna G_s qu'aumenta l'adenilat cilasi; * la familha dels receptors de tipe D₂, comprenant los sostipes D₂, D₃, D₄, parelhat a la proteïna G_i que demenís l'adenilat ciclasi. Al contrari dels receptors ionotròps, que son rapids, los receptors parelhats a las proteïnas G reagissent ''lentament'' e mai sovent ne produsent pas de corrents postsinaptics mesurables (al mens ''in vitro''). Son là per modular l'activitat de las neurònas postsinapticas modificant lor mòde de tractament de l'informacion<ref name="missale">{{article|nom=Missale C, Nash SR, Robinson SW, Jaber M, Caron MG.|titre=Dopamine receptors: from structure to function.|périodique=Physiol Rev.|lien périodique=|volume=78|numéro=1|année=1998|pages=189-225}}</ref>. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center" |-bgcolor=#FEFED2 |colspan=6|'''Localizacion dels receptors dopaminergics (segon Landry e Gies 2009)''' |--- | |colspan=2|'''Familha de tipe D₁''' |colspan=3|'''Familha de tipe D₂''' |---- | |'''D₁'''||'''D₅'''||'''D₂'''||'''D₃'''||'''D₄''' |----------- |'''Proteïna G'''||G_s||G_s||G_i||G_i||G_i |--- |'''Localizacion centrala'''||striatum, nuclèu accumbens, [[Tubercul olfactiu|tuberculs olfactius]], cortèx||ipocamp, ipotalam||striatum, substéncia negra, nuclèu accumbens, tuberculs olfactius, cortèx||tuberculs olfactius, nuclèu accumbens||amigdala, cortòx, ipocampe |-------- |'''Localizacion periferic'''||artèrias, ren, tractus digestiu||artèrias, ren, tractus digestiu||terminasons sinapticas, sistèma nerviós enteric, area postrema, ipofisi||ren, area postrema||ren, còr |- |} Quand los '''receptors de sostipes D₁ e D₅ de la primièra familha''' son activats pel ligam d'un agonista, induson la formacion d'[[Adenosina monofosfat ciclic|AMP ciclic]] per activacion de l'adenilat ciclasi mejans la proteïna G_s. La cascada de reaccions que seguís acaba amb una ''depolarizacion'' e donc a un aument de la frequéncia d'emission dels potencials d'accion. Aquestes receptors an une localizacion esomatodendritica dins lo sistèma nerviós central. Son fortament exprimidas pel striatum, lo nuclèu accumbens, los tuberculs olfactius, lo [[cortèx cerebral]], l'[[ipotalam]], lo [[talamus]], e la ''pars reticulata'' de la [[Substance noire|substància negra]]. Lo receptor D₅, que l'afinitat per la dopamina es 10 còps superiora a aquesta del receptor D₁, se trapa subretot dins l'[[Ipocamp (cervèl)|ipocamp]] e l'[[ipotalam]]. Al nivèl periferic, l'activacion dels receptors de la familha D₁, presents dins las cellulas muscularas lisas vascularas, provocant una ''vasodilatacion''. Los '''receptors dopaminergics de tipe D₂''' compòrtan los sostipes D₂, D₃, D₄ e lors isofòrmes. Reagisson de biais diferent al ligam de la dopamina que la proteïna G_i a que son parelhats induch una diminucion del taus d'AMP ciclic e donc de l'activitat PKA. Aquesta via de signalizacion acaba a una ''iperpolarizacion'' al nivèl postsinaptic e a una diminucion de la liberacion de neuromediator (per enebicion de l'exocitòsi) al nivèl presinaptic. Al nivèl central, aquestes receptors son subretot localizats dons lo striatum, la ''pars compacta'' de la substància negra, lo nuclèu accumbens, los tuberculs olfactius e lo cortèx cerebral. == Las vias de projeccions dopaminergicas == Dins lo [[sistèma nerviós central]], la dopamina ten un ròtle complèxe e interven dins diferentas foncions importantas coma lo comportament, la cognicion, las foncions motriças, la motivacion, las recompensas, lo sòm o la memorizacion. La dopamina es subretot sintetizada e liberada per de populacions de neurònas plan restrenchas situadas dins la substància negra (SN) e dins l’airal tegmental ventral (VTA) qu'an per cibla majora diferentas estructuras cerebralas apartenent al sistèma dels [[ganglions de la basa]]. Los nuclèus de la basa son d'estructuras soscorticalas comprenent diferents nuclèus (striatum, globus pallidus, nuclèu sostalamic). Lo striatum que representa lo primièr relai del sistèma e la cibla màger de las projeccions dopaminergicas se divisa en doas compausantas: ventrala e dorsala. Fòrça estudis<ref>{{Ouvrage|langue=en|titre=The cell biology of addiction|prénom1=Bertha|nom1=Madras|auteur2=C. Colvis|auteur3=J.D. Pollock|auteur4=JL Rutter|auteur5=D. Shurtleff|auteur6=M. von Zastrow|et al.=oui|lieu=Cold Spring Harbor, N.Y|éditeur=Cold Spring Harbor Laboratory Press|année=2006|pages totales=465|isbn=978-0-879-69753-2|oclc=61115489|url=http://www.worldcat.org/title/cell-biology-of-addiction/oclc/61115489/viewport}}</ref> mostrèron tres grandas vias de projeccion ascendentas del mesencefal: la via nigroestriatala, la via mesolimbica e la via mesocorticala. === La via nigrostriatala o nigrostriada === <center class="">SN ''pars compacta'' → Striatum dorsal (N.C., putamen)</center> [[Fichièr:Connexion_corticostriee.jpg|drecha|vinheta|Via nigrostriada dopaminergica, a la diferéncia de la connexion cortico estriada glutamatergica excitatritz (segon Purves et al Neurosciences)]] Las neurònas dopaminergicas de la ''pars compacta'' de la substància negra projectan majoritàriament dins la partida superiora del striatum, constituée du noyau caudé e del putamen. La via nigrostriada representa 80 % de neurònas dopaminergicas centralas. Aqueste ret constituís un sistèma modulator dels airals corticals motrs e interven dins lo fenomèn de ''contraròtle de las foncions motriças''<ref name="houk1995">Houk J.C. and Wise S.P. (1995), ''Distributed modular architectures linking basal ganglia, cerebellum, and cerebral cortex: their role in planning and controlling action'', Cereb. Cortex. 5, 95-110.</ref>. La malautiá de Parkinson es una malautiá que la causa es la degenerescéncia del grop de [[Neuròna|neurònas]] produsent la dopamina dins la substància negra. L'administracion del precursor L-DOPA que, al contrari de la dopamina, pòt passar la barrièra ematoencefalica, alentís la progression de la malautiá, que lo cervèl transforma aquesta substància en dopamina. === La via mesolimbica (mesencefal → sistèma limbic) === <center class="">ATV → striatum ventral (N. Accumbens), septum, amigdala, ipocamp </center> [[Fichièr:Mesolimbic_mesocortical_pathway.png|esquèrra|vinheta|Via mesolimbica (en roge) e via mesocorticala (en malve), sus una copa sagitala mediana del cervèl uman]] Las projeccions dopaminergicas que trapan lor origina dins l'airla tegmental ventral (ATV) del mesencefal an per cibla la region ventrala del striatum, nomenat tanben nuclèu accumbens, la stria terminalis, los tuberculs olfactius, lo septum, l'amigdala, l'ipocamp. Aqueste ret neuronal, que representa lo sistèma de recompensa / enforçament participi al contraròtle dels procediements motivacionals e de recompensa e es implicat dins los fenomèns de dependéncia e d'[[addiccion]]<ref name="nestler2001">Nestler E.J. (2001), ''Molecular basis of long-term plasticity underlying addiction'', Nat. Rev. Neurosci. 2, 119-128.</ref>. Per exemple, la [[cocaïna]] provòca un aument de dopamina dins las [[Sinapsi|fendilhas sinapticas]] al nivèl del nuclèu accumbens en inversant lo foncionament del sistèma per toenar prene de la dopamina. La [[nicotina]] provòca tanben un aument de la transmission dopaminergica. Totas las substéncias psicoactivas (cocaïna, amfetamina, alcòl, opiacèus) provócan un aument de taus extracellulars de dopamina dins lo nuclèu accumbens (Di Chiara et al<ref>{{article|nom=DICHIARA G, IMPERATO A.|titre=Drugs abused by humans preferentially increase synaptic dopamine concentrations in the mesolimbic system of freely moving rats|périodique=Proc Natl Acad Sci USA|lien périodique=|volume=85|numéro=|année=1988|pages=}}</ref> 1988). D'un biais general, son disfoncionament es ligat a de comportaments d'addiction<span></span>: es que l'individú, segon mai d'un factors, associèt una substància, nociva o non, o alara d'actions (escoucha musicala...) a un fenomèn de plaser que la dopamina serà secretada enseguida. La dopamina es tanben implicada dins la zona cerebrala non inclusida dins la barrièra ematoencefalica responsable del reflèxe del vòmit, çò qu'explica l'efièch antiemetic dels [[Neuroleptic|neuroleptics]] (antagonistas dopaminergics). === La via mesocorticala-- === <center class=""> ATV → cortèx frontal (gir cingular), temporal (gir entorinal)</center>Aquesta via es formada de neurònas dopaminergicas de l'airal tegmental ventral (ATV) que los axòns projèctan sul cortèx frontal e ventral, en particular sul gir cingular anterior, l'airal entorinal e lo cortèx prefrontal. Ten un ròtle dins la concentracion e de foncions executivas coma la memòria de trabalh<ref>{{article|nom=Charles B. Nemeroff|titre=The role of dopamine in pathophysiology of depression|périodique=Arch Gen Psychiatry|lien périodique=|volume=64|numéro=|année=2007|pages=}}</ref>. Dins lo [[sistèma nerviós]] periferic, ten lo ròtle d'analeptic circulatòri (estimulant de foncions assegurant la circulacion sanguina). === La via tuberoinfundibulara === La dopamina ten tanben un ròtle de neuroormòna al nivèl de l'axe ipotalamipofisari. Aquesta via a son origina dins l'ipotalam e projècta sus l'eminéncia mediana ont la dopamina es largada dins la vena pòrta anteipofisària. Enebís la liberacion de prolactina per l'ipofisi anteriora. La practica regulara d'un espòrt permet d'aumentar la secrecion naturala de dopamina<ref>[https://web.archive.org/web/20090105205555/http://www.santemagazine.fr/vous-etes-fatigue-bougez-a-28484,1,5,c,31.html Santé Magazine : Vous êtes fatigué ? Bougez !]</ref>. La dopamina es implicada dins lo [[treble per deficit d'atencion amb iperactivitat]] (TDAI), que la causa es un problèma de retorn de captura de la dopamina pels [[Sinapsi|sinapsis]]. == Agonistas e antagonistas == La dopamina passant pas la barrièra ematoencefalica, se realiza pas que dels efièchs periferics quand es administrada per via generala. L'apomorfina, un derivat alcaloïdic de la morfina, sens accion narcotica, es un poderós agonista (activator) dels receptors dopaminergics de tipe D{{Ind|1}} e D{{Ind|2}}, qu'a l'avantatge de passar la barrièra ematoencefalica. Es indicada<span></span>: * dins lo tractament de la malautiá de Parkinson, per via soscutanèa. ''Apokinon,'' per perfusion soscutanèa contunha, exercís una accion antiparkinsoniana en activant los receptors de tipe D{{Ind|2}} estriatals; * dins lo tractament de las disfoncions erectilas, per via sublingüala; * dins lo tractament d'unas intoxicacions, coma emetic, per via soscutanèa (''Apokinon''). {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align:center" |-bgcolor=#FEFED2 | colspan=6 | ''Agonistas e antagonistas dels receptors dopaminergics'' (segon Dunlop {{Et al.}}) |--- | | colspan=2 | Familha de tipe D{{Ind |1}} | colspan=3 | Familha de tipe D{{Ind |2}} |--- | | '''D{{Ind |1}}'''||'''D{{Ind |5}}'''||'''D{{Ind |2}}'''||'''D{{Ind |3}}'''||'''D{{Ind |4}}''' |--- | ''Agonista'' | [[apomorfina]], SKF38893,[[fenoldopan]] || apomorfina, cloro-PB | apomorfina, [[bromocriptina]], [[pergolida]], [[ropinirola]], rotigotina || apomorfina, [[cabergolina]], pergolida, [[pramipexola]] || apomorfina, PD 168077, quinpirola |--- | ''Antagonista'' | SCH 23390 || SCH 23390 || [[clorpromazina]], sulpirida || clorpromazina || [[clozapina]] |- |} L'antagonista SCH 23390 permetèt de destriar experimentalament l'activacion dels receptors de tipe D{{Ind|1}} d'aqueste de tipe D{{Ind|2}}. La clorpromazina a l'invèrs, es mai afina pels receptors de tipe D{{Ind|2}}. La clorpromazina (''4560 RP , Largactil'') foguèt utilizada en 1951 per Henri Laborit dins lo chòc postoperatòri, que'n mostrèt lo potencial psicotróp e alèrta los psiquiatres Jean Delay e Pierre Deniker (1952). Primièr antipsicotic, son action foguèt analizada e detalhada per Jean Delay e Pierre Deniker en 1954, creant atal la classa dels neuroleptics. == Utilizacon medicala == === Coma medicament === En perfusion de contunh, es un tonic qu'acclèra la [[frequéncia cardiaca]]. Permet de manténer la [[pression arteriala]] e lo ''debit cardiac'' pels patients dins d'escasenças coma los estats de chòc. A dòsi moderada, provòca una vasoconstriccion [[Vena|venosa]] ajudant al manten de la pression arteriala. Provòca tanben una vasodilatacion de las [[Artèria|artèrias]] [[Ren (anatomia)|renalas]] permetent de conservar una ''diurèsi'' mas sens proteccion renala montrada<ref>Bellomo R, Chapman M, Finfer S, Hickling K, Myburgh J, [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673600034954 ''Low-dose dopamine in patients with early renal dysfunction: a placebo-controlled randomised trial''], Lancet, 2000;356:2139-2143</ref>. A mai fòrta dòsi, los efièchs sus la contraccion [[Còr|cardiaca]] son contrapesats per l'arribada d'una taquicardia, veire de [[Treble del ritme cardiac|trebles del ritme cardiac]]. Un derivat, la dobutamina, presentant de biais atenuat aqueste efièchs secondaris, es alara preferencialament utilizada. Dins los estats de chòcs, son emplec tend a èsser remplaçat per la noradrenalina, aquesta avent de resultats melhors en tèrmes de mortalitat, coma los [[Chòc cardiogenic|chòcs cardiogenics]]<ref>De Backer D, Biston P, Devriendt J et al. [http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa0907118 ''Comparison of dopamine and norepinephrine in the treatment of shock''], N Engl J Med, 2010;362:779-789</ref> o [[Chòc sceptic|sceptics]]<ref>De Backer D, Aldecoa C, Njimi H, Vincent JL, [http://journals.lww.com/ccmjournal/pages/articleviewer.aspx?year=2012&issue=03000&article=00003&type=abstract ''Dopamine versus norepinephrine in the treatment of septic shock: a meta-analysis''], Crit Care Med, 2012;40:725-730</ref>. A dòsi contrarotlada, l'apòrt d'un agonista de la dopamina molhora de malautiás coma la malautiá de Parkinson e lo sindròma de las cambas sens repaus. Fa partit de la lista dels medicaments essencials de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|Organisacion mondiala de la santat]]<ref>[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/93142/1/EML_18_eng.pdf?ua=1 WHO&nbsp;Model&nbsp;List&nbsp;of&nbsp;Essential&nbsp;Medicines, 18th&nbsp;list], avril 2013</ref>. === Jos forma de polidopamina === D'òbras derivadas de l'estudi de las proteïnas adesivas utilizadas per las muscles de mar per se fixar solidament e jos l'aiga sus diferents supòrts menèron a descobrir en 2007 qu'unea granda quantitat de materials, a los plaçar dins una solucion de dopamina de pH leugièrament basica, se cobrisson d'una sisa prima de dopamina polimerizada (dichs ''polidopamina'' <ref>''Mussel-Inspired Surface Chemistry for Multifunctional Coatings'' Haeshin Lee, Shara M. Dellatore, William M. Miller, Phillip B. Messersmith Science 19 October 2007: Vol. 318 no. 5849 pp.&nbsp;426–430 {{DOI|10.1126/science.1147241}}</ref>{{,}}<ref name="Dreyer">''Perspectives on poly(dopamine)'' Daniel R. Dreyer, Daniel J. Miller, Benny D. Freeman, Donald R. Paul and Christopher W. Bielawski Chem" ''Sci'' 2013, Advance Article {{DOI|10.1039/C3SC51501J}}</ref>). Aquesta sisa pòt se formar sus d'objèctes de granda talha coma sus d'objèctes de talha nanometrica e possedís de proprietats quimicas potencialament plan utilas que motivèron fórça òbra de recerca. Pòdon per exemple èsser utilizadas per encapsular de medicaments e los protegir de la lutz o de chucs digestius, o encara per que sián de biais lent e durable tornat dins l'organisme. Es envisatjat tanben d'utilizar sas proprietats adesivas per "empegar" des biocaptors o d'autras macromoleculas biologicament activas sus o dins los organismes<ref name="Lynge">{{article|auteur=Lynge ME, van der Westen R, Postma A, Städler B|titre=Polydopamine—a nature-inspired polymer coating for biomedical science|journal=Nanoscale|volume=3|numéro=12|pages=4916–28|date=décembre 2011|pmid=22024699|doi=10.1039/c1nr10969c|url=https://www.researchgate.net/publication/51742922_Polydopamine--a_nature-inspired_polymer_coating_for_biomedical_science/file/d912f50318c9e0c7bb.pdf}}</ref> . == Tractaments == Per tractar de malautiás de manca dopaminergic, s'utiliza diferents tipes de tractaments, que los neurosteroïds coma lo sulfat de deidroepiandrosteròna (SDHEA) a efièch corrector de las alteracions del sistèma de dopamina dins lo cas de l’encefalopatia epatica cronica a títol experimental pel rat<ref>{{en}} Omar El Hiba, Halima Gamrani Hicham Chatoui, Samir Ahboucha « Loss of tyrosine hydroxylase expression within the nigro-striato-cortical pathways in the cirrhotic rat: The possible restorative effect of the neurosteroid dehydroepiandrosterone sulfate » ''Acta Histochemica'' Available online 27 February 2013 {{DOI|10.1016/j.acthis.2013.01.006}}</ref>. Lo [[cannabis]] pòt èsser utilizar per tractar de malautiás de manca dopaminergic<span></span>: en efièch, « ''l’auçada de la concentracion de dopamina dins lo nuclèu d’accumbens après una administracion de [[Tetraïdrocannabinòl|THC]] [...] mòstra l’accion del THC d'estimulacion de la transmission dopaminergica ''»<ref>{{article|nom=Xavier Laqueille, Amine Benyamina, Mustapha Kanit, Alain Dervaux|titre=Aspects psychiatriques de la consommation de cannabis|périodique=''L'Information Psychiatrique''|lien périodique=|volume=79|numéro=3|année=mars 2003|pages=p.207-13|url texte=http://www.jle.com/fr/revues/ipe/e-docs/aspects_psychiatriques_de_la_consommation_de_cannabis__260602/article.phtml?tab=texte}}</ref>. Lo THC aumenta donc la secrecion de dopamina, mas l'usatge del cannabis, tot coma l'alcoòl, indusent una diminucion de l'eficacitat dels captors de dopamina, provòca per d'unes un cicle depressiu superior al nivèl precedent la presa de l'automedicacion. === Las moleculas agisson sul fenomèn de represa de la dopamina === Se classifica dins aqueste grop los triciclics, qu'enbisson los transportaires d'aminas de la membrana presinaptica. Los triciclics son pas especifics del transportaire de dopamina (DAT), enebisson tanben los transportaires de la [[serotonina]], la [[noradrenalina]],{{etc.}} === Las molecules agisson sul fenomèn de degradacion sinaptic de la dopamina === Se classifica dins aqueste grops los IMAO, enebitors de la monoamina oxidasa (MAO). L'estudi dels [[Parus major|sarralhièrs]] un aument de concentracion en [[receptor]] D4 de la dopamina dins lo [[cervèl]] anava de par amb una creissença de curiositat per l'animal<ref>{{en}} « Drd4 gene polymorphisms are associated with personality variation in a passerine bird » ''Proc Biol Sci''. 2007;274(1619):1685–91. {{PMID|17472912}}</ref>. == Relacion entre dopamina e efièch placebo == Una relacion dòsi efièch foguèt confirmada entre dopamina e efièch placebo<ref name="Placeb2012">Kathryn T. Hall, Anthony J. Lembo, Irving Kirsch, Dimitrios C. Ziogas, Jeffrey Douaiher, Karin B. Jensen, Lisa A. Conboy, John M. Kelley, Efi Kokkotou, Ted J. Kaptchuk (2012), [http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0048135 Catechol-O-Methyltransferase val158met Polymorphism Predicts Placebo Effect in Irritable Bowel Syndrome] ; > PLoS ONE doi:10.1371/journal.pone.0048135 2012-10-23</ref> en 2012 per un estudi que concluguèt a une diferéncia individuala de responsa als placebos, en partida en rason de factors [[Genetica|genetics]], que poirián crear un [[marcaire genetic]] relatiu a aquesta « sensibilitat », que deuriá per l’avenir èsser melhor pres en compte dins las estrategias terapeuticas, la distribucion dels sonhs e la concepcion dels ensags clinics. Los ensags clinics implican en efièch de tèsts de doble cècs per las novèlas moleculas candidatas a venir de medicaments nonvèls, contra de placebos. Los resultats seràn mai clars e estatisticament mai significatius amb de pacients insensibles a l’efièch placebo. Lo gèn en causa es lo gèn COMT (catecòl-O-metiltransferasi). Aviá ja estat remarcat dins lo tractament de la [[dolor]] e fòrça malautiás (Parkinson) e tanben dins lo « comportament de confirmacion de novèlas informacions selon nòstras cresenças »; L’activacion d'aqueste gèn modifica la produccion de dopamina. La dopamina participa a las vias neuronalas implicadas dins l’anticipacion. Aqueste gèn COMT condiciona tanben l'amplor de la responsa al placebo per cada individú. Existís un allèle ''Met'' e un allèle ''Val'' per aqueste gèn, caracterizats segon que lo [[codon]] 158 de lor sequéncia coda una [[metionina]] o una [[valina]]. Lo cortèx prefrontal de las personas dispausan de dos allèles ''Met'' sembla produire 3 a 4 còps mai de dopamina que pels portaires de dos allèles ''Val''. Mas, lo cortèx prefrontal es la zona del cervèl associat a la cognicion, a l'expression de la personalitat, a la presa de decision e al comportament social. Aquesta descobèrta enfòrça l’importança del ròtle de la dopamina dins lo cervèl. Confirma tanben l’influéncia de l'environament medical e clinic (inclusissent la relacion mètge-patient) dins los sonhs pels patients sensibles a l'efièch placebo. Pels patients tocat del sundròma del colon irritable, experimentalament somés a de medicaments abituals o a un placebo, aqueste darrièr èra tant mai eficaça que la disponibilitat de dopamina èra nauta pels patients, en ligant amb lor prefil genetic.  « En particula, los patients « de doble Met » (Met/Met) mòstran una melhoracion de lors simptòmas amb placebo al respècte del pacients « de doble Val » (Val/Val) ». == Origina naturala == En mai dels ròtle de neurotransmetor, la dopamina (deribada d'un pirocatecòl) es una molecula naturala que se trapa dins de proteïnas secretadas pels muscles de mar. Aquestas son fòrça ricas en motius catecòls, coma la dopamina, e permet atal a las muscles d'aver de proprietats adesivas excepcionalas. == Utilizacion == La dopamina es de la familha dels catecòls al mèsme títol que la DOPA (3,4-diidroxi-L-fenilalanina), qu'es una forma idroxilada de l’acid aminat L-fenilalanina e de l’acid 3-(3,4-diidroxifenil) propionic. S'agís d'una molecula biocompatibla, comerciala que ten una foncion amina primària liura susceptibla de subir una modificacion quimica. Atal, aquesta molecula coneguè fa unas annadas un verai succès dins la modificacion de superfícia <ref>Lee, H.; Lee, B. P.; Messersmith, P. B. A reversible wet/dry adhesive inspired by mussels and geckos. Nature 2007, 448, 338-341.</ref>{{,}}<ref>Lee, H.; Dellatore, S. M.; Miller, W. M.; Messersmith, P. B. Mussel-inspired surface chemistry for multifunctional coatings. Science 2007, 318, 426-430.</ref>, per exemple mercé a sas fòrtas proprietats adesivas (motiu catecòl) e mercé a la preséncia d'una foncion quimica capabla de reagir amb una molecula d'interés. == Nòtas e referéncias == {{Reflist|colomnas=2}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * [[Categoria:Pagina del modèl Obratge que compòrta una error|títol]] Jean Costentin, La dopamine dans tous ses états, Paris, Éditions Docis, 2015, 179 p. (<nowiki>ISBN 978-2-855-25392-3</nowiki>, OCLC 910895900, notice BnF no FRBNF44320081) === Articles connèxes === [[Categoria:Neurotransmetor]] 9n12o2kjf0ye4fgs8a5s7xfkgz82vom 0 191859 2501302 2377332 2026-05-23T12:29:24Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Sauvèstre e Pratgolin]] 2501302 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Sauvèstre e Pratgolin]] e6b9r5fawbixezskg97lay0ytlg1e92 0 191868 2501299 2377380 2026-05-23T12:28:54Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Pèire Ròcha]] 2501299 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Pèire Ròcha]] mscgal965vfaj3arg8p1uanztt08scz 0 191891 2501303 2377578 2026-05-23T12:29:34Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Sauvador la Sanha]] 2501303 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Sauvador la Sanha]] mi3sl6b896xrl7z66rjwpsuocnhe92x 0 191912 2501305 2377735 2026-05-23T12:29:54Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Charmention]] 2501305 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Charmention]] o4h3lc6bbc5c1jdgzp8uyju7digkeb3 0 194835 2501308 2415279 2026-05-23T12:30:24Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Pardòl]] 2501308 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Pardòl]] 3de000fwtxowm7gi54aiq6jsp2vibfe 0 194858 2501309 2414100 2026-05-23T12:30:34Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Pardòl]] 2501309 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Pardòl]] 3de000fwtxowm7gi54aiq6jsp2vibfe 0 194871 2501306 2414184 2026-05-23T12:30:04Z EmausBot 6397 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sauviac (Puèi de Doma)]] 2501306 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sauviac (Puèi de Doma)]] bzik2671m8slvod3ee1d44yeodgt89f 0 201217 2501320 2026-05-23T13:36:07Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}} La '''Companhiá Catalana''' es una tropa de [[mercenari]]s actius au començament dau segle XIV dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterraneu orientau]]. Formaa principalament de [[Catalonha|Catalans]] e d'[[Aragon|Aragonés]], es mai que mai conoissua per son intervencion dins l'[[Emperi Bizantin]] e per sa conquista dau [[ducat d'Atenas]]. == Istòria == La Companhiá se formèc dins lo contexte de las guerras de la Reconqu... » 2501320 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} La '''Companhiá Catalana''' es una tropa de [[mercenari]]s actius au començament dau segle XIV dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterraneu orientau]]. Formaa principalament de [[Catalonha|Catalans]] e d'[[Aragon|Aragonés]], es mai que mai conoissua per son intervencion dins l'[[Emperi Bizantin]] e per sa conquista dau [[ducat d'Atenas]]. == Istòria == La Companhiá se formèc dins lo contexte de las guerras de la [[Reconquista]] e dels [[guèrra|conflictes]] [[Mar Mediterranèa|mediterraneus]] menats per lo [[reiaume d'Aragon]]. Se caracterizèc pauc a cha pauc per lo desvolopament d'una disciplina militara eficaça, d'un important sentiment d'apertenéncia, d'una mobilitat excepcionala per l'epòca e un modele [[economia|economic]] li permetent de se finançar gràcias a la [[guerra]], als pilhatges e au butin. Au combat, la fòrça principala de la Companhiá èra los [[Almograves]], una [[infantariá]] leugiera armaa de javelòts, de [[coteu]]s e d'[[espasa]]s cortas. Especialistas de l'[[emboscada]] e dau secutament, esitavan pas a abandonar lo prat batalhier en cas de dificultats per conservar son potenciau militar. En [[1302]], la [[patz de Caltabellotta]] metèt fin a un ensemble de guerras entraïnaas per las [[Vespras Sicilianas]]. Sota la direccion de [[Roger de Flor]], un grop d'[[Almograves]] decidèc alora de formar una companhiá autonòma activa en [[mar Mediterranea]]. En [[1303]], foguèron engatjats per l'emperaire bizantin [[Andronic II Paleològ]] per combatre los Turcs Seldjoquidas en [[Anatolia]]. Obtenguèron plusors succès importants, mai lor brutalitat, lors pilhatges e lors exigéncias financieras entraïnèron rapidament de tensions amb la populacion e la cort imperiala. En [[1305]], lo govern bizantin organizèc donc una [[emboscada]] per assassinar [[Roger de Flor]] e la màger part dels oficiers de la Companhiá. Pasmens, la tropa estacionaa a [[Gallipòli]] resistissèc a las atacas bizantinas. Comencèc alora l'episòdi de la « vennjança catalana ». Durant plusors annaas, los mercenaris de la Companhiá pilhèron [[Tràcia]] e diversas possessions bizantinas per subreviure dins la region. Aqueu periòde veguèc una evolucion de la Companhiá qu'integrèc pauc a cha pauc de mercenaris orientaus, comprés una cavalariá leugiera turca, dins sos rengs. Finalament, la tropa se dirigissèc vers [[Grècia]] onte lo [[Ducat d'Atenas|duc d'Atenas]], [[Gautier V de Brienne]], l'engatjèc per combatre sos enemics. Pasmens, refusèc de pagar la totalitat de las sòldas previstas, çò que menèc a una revòuta novela. Lo conflicte foguèc breu. Lo 15 de març de [[1311]], l'armaa de Gautier foguèc anientaa a la [[batalha dau lac Copaïs]] e los mercenaris prenguèron lo contraròtle dau [[ducat d'Atenas]]. Per legitimar lor poder, se placèron sota la proteccion de la corona d'Aragon. == Annexas == === Ligams internes === * [[Atenas]]. * [[Emperi Bizantin]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> l713ekf0nvdr5bzeorv3ae2n1y7lub6 2501321 2501320 2026-05-23T13:36:25Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2501321 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} La '''Companhiá Catalana''' es una tropa de [[mercenari]]s actius au començament dau segle XIV dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterraneu orientau]]. Formaa principalament de [[Catalonha|Catalans]] e d'[[Aragon|Aragonés]], es mai que mai conoissua per son intervencion dins l'[[Emperi Bizantin]] e per sa conquista dau [[ducat d'Atenas]]. == Istòria == La Companhiá se formèc dins lo contexte de las guerras de la [[Reconquista]] e dels [[guèrra|conflictes]] [[Mar Mediterranèa|mediterraneus]] menats per lo [[reiaume d'Aragon]]. Se caracterizèc pauc a cha pauc per lo desvolopament d'una disciplina militara eficaça, d'un important sentiment d'apertenéncia, d'una mobilitat excepcionala per l'epòca e un modele [[economia|economic]] li permetent de se finançar gràcias a la [[guerra]], als pilhatges e au butin. Au combat, la fòrça principala de la Companhiá èra los [[Almograves]], una [[infantariá]] leugiera armaa de javelòts, de [[coteu]]s e d'[[espasa]]s cortas. Especialistas de l'[[emboscada]] e dau secutament, esitavan pas a abandonar lo prat batalhier en cas de dificultats per conservar son potenciau militar. En [[1302]], la [[patz de Caltabellotta]] metèt fin a un ensemble de guerras entraïnaas per las [[Vespras Sicilianas]]. Sota la direccion de [[Roger de Flor]], un grop d'[[Almograves]] decidèc alora de formar una companhiá autonòma activa en [[mar Mediterranea]]. En [[1303]], foguèron engatjats per l'emperaire bizantin [[Andronic II Paleoleg]] per combatre los Turcs Seldjoquidas en [[Anatolia]]. Obtenguèron plusors succès importants, mai lor brutalitat, lors pilhatges e lors exigéncias financieras entraïnèron rapidament de tensions amb la populacion e la cort imperiala. En [[1305]], lo govern bizantin organizèc donc una [[emboscada]] per assassinar [[Roger de Flor]] e la màger part dels oficiers de la Companhiá. Pasmens, la tropa estacionaa a [[Gallipòli]] resistissèc a las atacas bizantinas. Comencèc alora l'episòdi de la « vennjança catalana ». Durant plusors annaas, los mercenaris de la Companhiá pilhèron [[Tràcia]] e diversas possessions bizantinas per subreviure dins la region. Aqueu periòde veguèc una evolucion de la Companhiá qu'integrèc pauc a cha pauc de mercenaris orientaus, comprés una cavalariá leugiera turca, dins sos rengs. Finalament, la tropa se dirigissèc vers [[Grècia]] onte lo [[Ducat d'Atenas|duc d'Atenas]], [[Gautier V de Brienne]], l'engatjèc per combatre sos enemics. Pasmens, refusèc de pagar la totalitat de las sòldas previstas, çò que menèc a una revòuta novela. Lo conflicte foguèc breu. Lo 15 de març de [[1311]], l'armaa de Gautier foguèc anientaa a la [[batalha dau lac Copaïs]] e los mercenaris prenguèron lo contraròtle dau [[ducat d'Atenas]]. Per legitimar lor poder, se placèron sota la proteccion de la corona d'Aragon. == Annexas == === Ligams internes === * [[Atenas]]. * [[Emperi Bizantin]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> cfjbnx5kk32tnk95ylmvo6nzy3y7jy6 2501322 2501321 2026-05-23T13:36:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2501322 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} La '''Companhiá Catalana''' es una tropa de [[mercenari]]s actius au començament dau segle XIV dins lo monde [[Mar Mediterranèa|mediterraneu orientau]]. Formaa principalament de [[Catalonha|Catalans]] e d'[[Aragon|Aragonés]], es mai que mai conoissua per son intervencion dins l'[[Emperi Bizantin]] e per sa conquista dau [[ducat d'Atenas]]. == Istòria == La Companhiá se formèc dins lo contexte de las guerras de la [[Reconquista]] e dels [[guèrra|conflictes]] [[Mar Mediterranèa|mediterraneus]] menats per lo [[reiaume d'Aragon]]. Se caracterizèc pauc a cha pauc per lo desvolopament d'una disciplina militara eficaça, d'un important sentiment d'apertenéncia, d'una mobilitat excepcionala per l'epòca e un modele [[economia|economic]] li permetent de se finançar gràcias a la [[guerra]], als pilhatges e au butin. Au combat, la fòrça principala de la Companhiá èra los [[Almograves]], una [[infantariá]] leugiera armaa de javelòts, de [[coteu]]s e d'[[espasa]]s cortas. Especialistas de l'[[emboscada]] e dau secutament, esitavan pas a abandonar lo prat batalhier en cas de dificultats per conservar son potenciau militar. En [[1302]], la [[patz de Caltabellotta]] metèt fin a un ensemble de guerras entraïnaas per las [[Vespras Sicilianas]]. Sota la direccion de [[Roger de Flor]], un grop d'[[Almograves]] decidèc alora de formar una companhiá autonòma activa en [[mar Mediterranea]]. En [[1303]], foguèron engatjats per l'emperaire bizantin [[Andronic II Paleoleg]] per combatre los Turcs Seldjoquidas en [[Anatolia]]. Obtenguèron plusors succès importants, mai lor brutalitat, lors pilhatges e lors exigéncias financieras entraïnèron rapidament de tensions amb la populacion e la cort imperiala. En [[1305]], lo govern bizantin organizèc donc una [[emboscada]] per assassinar [[Roger de Flor]] e la màger part dels oficiers de la Companhiá. Pasmens, la tropa estacionaa a [[Gallipòli]] resistissèc a las atacas bizantinas. Comencèc alora l'episòdi de la « vennjança catalana ». Durant plusors annaas, los mercenaris de la Companhiá pilhèron [[Tràcia]] e diversas possessions bizantinas per subreviure dins la region. Aqueu periòde veguèc una evolucion de la Companhiá qu'integrèc pauc a cha pauc de mercenaris orientaus, comprés una cavalariá leugiera turca, dins sos rengs. Finalament, la tropa se dirigissèc vers [[Grècia]] onte lo [[Ducat d'Atenas|duc d'Atenas]], [[Gautier V de Brienne]], l'engatjèc per combatre sos enemics. Pasmens, refusèc de pagar la totalitat de las sòldas previstas, çò que menèc a una revòuta novela. Lo conflicte foguèc breu. Lo 15 de març de [[1311]], l'armaa de Gautier foguèc anientaa a la [[batalha dau lac Copaïs]] e los mercenaris prenguèron lo contraròtle dau [[ducat d'Atenas]]. Per legitimar lor poder, se placèron sota la proteccion de la corona d'Aragon. == Annexas == === Ligams internes === * [[Atenas]]. * [[Emperi Bizantin]]. === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Ramon Muntaner, ''Les Almogavres : l'expédition des Catalans en Orient'', Anacharsis, 2002. === Nòtas e referéncias === <references/> 2olhzlekkvxf3y4cycoznylbl42opud 0 201218 2501324 2026-05-23T13:38:04Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Mar Mediterranèa]] 2501324 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Mar Mediterranèa]] 3udgfshb07182zfli8x8v91sb6gv4cx 0 201219 2501330 2026-05-23T16:02:32Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Cachalòt]] cap a [[Caverat]] : L'animau es mai frequent en Gasconha atlantica qu'en Mediterranèa, tan vau mai metre d'en primier la forma 'caverat', qu'es usuala en gascon. 2501330 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Caverat]] darofjevo6s0cvg5946ktggxbs92cat 0 201220 2501344 2026-05-24T11:32:04Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Neurotransmetor]] cap a [[Neurotransmeteire]] per dessús una redireccion : Cf diccionari ortografic de Josiana Ubaud 2501344 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Neurotransmeteire]] fxko6qor8zuuu96bsk4qtpc33o7offa 1 201221 2501346 2026-05-24T11:32:04Z Jiròni 239 Jiròni a desplaçat la pagina [[Discutir:Neurotransmetor]] cap a [[Discutir:Neurotransmeteire]] : Cf diccionari ortografic de Josiana Ubaud 2501346 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Neurotransmeteire]] ldplzahhsknnmzm4e6zt828xhull6bt