Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 327 2501486 2472075 2026-05-25T00:14:25Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Laura Loomer]] 2501486 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[878]] - Lo [[sultan]] de [[Sicília]] pren la vila de [[Siracusa]]. * [[1085]] - Fondacion de la vila [[Suècia|suedesa]] de [[Helsingborg]]. * [[1502]] - Lo navegaire [[Portugal|portugués]] [[João da Nova]] descobrís l'[[illa Santa Elena]]. * [[1854]] - Creacion dau [[Felibritge]]. * [[1981]] - [[François Mitterrand]] deven president de la Republica Francesa. * [[1982]] - [[Guèrra de las Malvinas]]: lançat un atac amfibi [[Reialme Unit|britanic]] contra las fòrças [[argentina]]s durant los Combats de San Carlos. * [[2003]] - [[Tèrratrem]] en lo nòrd de [[Argeria]] daissa mai de 2.000 mòrtes. * [[2012]] - Atemptat suicida daissa pus de 120 mòrtes en [[Sanaa]], [[Iemèn]]. == Naissenças == * [[1471]] - [[Albrecht Dürer]], pintor e matematician alemand (m. [[1528]]) * [[1527]] - Rei [[Felip II d'Espanha]] (m. [[1598]]) * [[1688]] - [[Alexander Pope]], poèta anglés (m. [[1744]]) * [[1792]] - [[Gaspard Gustave Coriolis]], fisician e matematician francés (m. [[1843]]) * [[1799]] - [[Mary Anning]], paleontològa, colleccionaira e comerçanta de fossils anglesa (m. [[1847]]) * [[1843]] - [[Charles Albert Gobat]], avocat e politician soís, Prèmi Nobel de la Patz (m. [[1914]]) * 1843 - [[Louis Renault]], jurista e professor francés, Prèmi Nobel de la Patz (m. [[1918]]) * [[1844]] - [[Henri Rousseau]], pintor francés (m. [[1910]]) * [[1851]] - [[Léon Bourgeois]], òme politic francés, Prèmi Nobel de la Patz (m. [[1925]]) * [[1860]] - [[Willem Einthoven]], inventor neerlandés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1927]]) * [[1921]] - [[Andrei Sàkharov]], fisician sovietic (m. [[1989]]) * [[1934]] - [[Bengt Samuelsson]], bioquimista suedés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[2024]]) * [[1933]] - [[Maurici André]], trompetista occitan * [[1936]] - [[Günter Blobel]], biològ alemand, Prèmi Nobel * [[1944]] - [[Mary Therese Winifred Robinson]], presidenta d'[[Irlanda (estat)|Irlanda]] * [[1948]] - [[Leo Sayer]], musician anglés * [[1959]] - [[Abdulla Yameen Abdul Gayoom]], president de las [[Maldivas]] * [[1984]] - [[Sara Goller]], voleiaira de plaja alemanda * [[1990]] - [[João Pedro Pereira Silva]], fotbolaire portugués * [[1993]] - [[Laura Loomer]], activista politica americana == Decèsses == * [[1471]] - Rei [[Enric VI d'Anglatèrra]] (n. [[1421]]) * [[1686]] - [[Otto von Guericke]], scientific e politician alemand (n. [[1602]]) * [[1786]] - [[Carl Wilhelm Scheele]], quimista suedés (n. [[1742]]) * [[1919]] - [[Victor Segalen]], poèta, mètge de marina, etnograf e arqueològ francés (n. [[1878]]) * [[1920]] - [[Venustiano Carranza]], president de [[Mexic]] (n. [[1859]]) * [[1929]] - [[Archibald Primrose, 5en Comte de Rosebery]], primièr ministre del Reialme Unit (n. [[1847]]) * [[1935]] - [[Jane Addams]], sociològa americana, Prèmi Nobel de la Patz (n. [[1860]]) * [[1941]] - [[Alberto Guerrero Martínez]], president d'Eqüator (n. [[1884]]) * [[1949]] - [[Klaus Mann]], escrivan alemand (n. [[1906]]) * [[1964]] - [[James Franck]], fisician alemand, Prèmi Nobel (n. [[1882]]) * [[1991]] - [[Rajiv Gandhi]], èx-primièr ministre d'Índia (n. [[1944]]) * [[1994]] - [[Giovanni Goria]], primièr ministre d'Itàlia (n. [[1943]]) * [[2000]] - [[Barbara Cartland]], escrivana britanica (n. [[1901]]) * [[2002]] - [[Niki de Saint Phalle]], escultora e pintora francesa (n. [[1930]]) * 2002 - [[Miquèu Grosclaude]], professor de filosofia, ellenista, e latinista occitan (n. [[1927]]) ---- Vejatz tanben : * [[20 de mai]] | [[22 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 1dpe5xzou7psn3ylcid43jb9zkb9i9a 0 336 2501488 2472079 2026-05-25T00:51:08Z Dostojewskij 20932 /* Eveniments */ + [[Premiera batalha de Sant Albans]] 2501488 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[1455]] – [[Premiera batalha de Sant Albans]] durant la [[Guèrra de las Doas Ròsas]] (1455–1485) * [[1990]] – unificacion d'[[Iemèn]] == Naissenças == * [[1859]] – [[Arthur Conan Doyle]], escrivan escocés (m. [[1930]]) * [[1876]] – [[Andrieu Borguet]], politician occitan (m. [[1936]]) * [[1912]] – [[Herbert C. Brown]], quimista american (m. [[2004]]) * [[1924]] – [[Charles Aznavour]], compositor-cantaire-interprèt francés d'origina armènia (m. [[2018]]) * [[1970]] – [[Naomi Campbell]] * [[1987]] – [[Novak Đoković]], jogaire de tennis sèrbe == Decèsses == * [[1885]] – [[Victor Hugo]] (n. [[1802]]) ---- Vejatz tanben: * [[21 de mai]] | [[23 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] q7ec8eb0d9w1t7id0vzozenepwu0g9n 0 3108 2501509 2486013 2026-05-25T06:49:07Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501509 wikitext text/x-wiki {{Confusion|Sent Gaudenç (Vinhana)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Gaudenç | nom2 = ''Saint-Gaudens'' | imatge = Collégiale Saint-Pierre et Saint-Gaudens.jpg | descripcion = Collegiala Sent Pèr e Sent Gaudenç. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Gaudens (Haute-Garonne).svg | escais = | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = [[Nebosan]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[caplòc]]) | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[caplòc]] puish burèu centralizator) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] (residéncia) | insee = 31483 | cp = 31800 | cònsol = Jean-Yves Duclos | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Saint-Gaudinois, Saint-Gaudinoises (en [[francés]]) | latitud = 43.1088888889 | longitud = 0.724166666667 | alt mini = 338 | alt mej = 372 | alt maxi = 558 | ectaras = 3318 | km² = 33.18 |}} '''Sent Gaudenç''' (''Saint-Gaudens'' en [[francés]]) qu'ei ua vila [[Gasconha|gascona]], capitala de [[Comenge]]. Qu'ei situada administrativament laguens eth departament de [[Hauta Garona]] e era region administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Sent Gaudenç qu'ei bastida ath pè deths [[Pirenèus]], sus era arribèra esquèrra de [[Garona]] e a uns navanta quilomètres de [[Tolosa]] en direccion de [[Tarba]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31483.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Gaudenç | nòrd = [[Sauç e Pomareda]] | nòrd-èst = [[Lionç]] | èst = [[Era Andòrta]], </br> [[Estanhcarbon]] | sud-èst = [[Miramont de Comenge]] | sud = [[Aspret e eth Sarrat]] | sud-oèst = [[Valentina (Nauta Garona)|Valentina]] | oèst = [[Vilanava d'Arribèra|Vièlanava de Ribèra]] | nòrd-oèst = }} ==Eraldica== [[Fichièr:Blason ville fr Saint-Gaudens (Haute-Garonne).svg|thumb|100px|left|]]Er escut de Sent Gaudenç que's [[blason]]a atau : ''d'[[azur]] cargat d'ua campana d'[[Argent (heraudica)|argent]] batalhada d'[[Aur (heraudica)|aur]]''. ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sent gaw'dens] pertot <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Sén Gaoudéns'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f714.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eth lòc qu'es atestat ''S. Gaudentii'' en 1216. Qu'a portat tanben eths noms de ''Petit-Mas'', ''Mas-de-Comminges'', ''Mas-St-Pierre'' [en francés] <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2493, cercar sus Gallica</ref>. </br> ''Sent Gaudenç'' que representa ''Gaudentius'', joen pastor catolic martirizat en 475 peths visigots arians dens era region de [[Tolosa]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 599</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 682</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 235</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1035</ref>. ==Istòria== Sent Gaudenç que hoc poblada desempuish era epòca romana mes que comencèc a pravar ath torn deth monastèri qui acesèc eras relíquias de Sent Gaudenç. En [[1160]] eths Cavalièrs de Sent Joan de Jerusalèm que i fondèren un espitau. En [[1202]], eth comte [[Bernat IV de Comenge]] que l'autregèc ua [[Carta de poblacion|carta]]. [[Imatge:Saintgaudens.jpg|thumb|200px|left|[[Claustre]] de Sent Gaudenç]] Durant eras guèrras de religion, era ciutat e eth sòn patrimòni que horen sacamandejats per [[Gabriel Ièr de Montgomery]] e eras suas òstes [[Protestantisme|protestantas]] abans d'èster tornada aths [[Catolicisme|catolics]] peth marescau de Matignon. Atau, eras relíquias sauvadas que podèren tornar (devath eth regne deth [[Noste Enric]] totun). Eth patrimòni religiós de Sent Gaudenç e eths sòns archius que horen sacamandejats un darrèr còp ath parat dera [[Revolucion Francesa]]. En eth temps dera revolucion francesa, s'aperèc '''Mont d'Unitat''' (''Mont-d'Unité'' en francés<ref>Archives départementales de Haute-Garonne, Service éducatif, Antenne du Comminges, ''[https://web.archive.org/web/20090806064141/http://www.archives.cg31.fr/pdf/Comminges/educatif/Revolution.pdf Le Comminges à travers ses archives. Choix de documents sur la Révolution française]'', mei particularament era annèxa "Les noms révolutionnaires des communes de la Haute-Garonne", p. 27</ref>). Pendent eth Ancian Regime, Sent Gaudenç qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Gaudenç. En 1790, Miramont qu'estó [[caplòc]] deth canton e deth districte de Sent Gaudenç, en eth an XII, caplòc de canton e d'arrondiment. ''[[Lionç]]'' qu'estó associada a Sent Gaudenç per arrestat deth 5 de novembre 1973, puish que tornè prénguer l'independéncia comunau per arrestat prefectorau deth 1èr de heurèr 2008 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 41 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Lista deths cònsols== {{ElegitDebuta|insee= 31483 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 6 d'abriu de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Yves Duclos |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= quadre territoriau, conselhèr departamentau (2015-)}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Raymond Lépinay|Partit= [[PS]] |Qualitat= ensenhaire}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= heurèr de 2008 (demission) |Identitat=Philippe Perrot |Partit= [[UDF]], puish [[UMP]] |Qualitat= mètge}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat= Pierre Ortet |Partit= [[PS]] |Qualitat= provisor, deputat (1981-1993), conselhèr generau (1973-1992)}} {{Elegit |Debuta= 28 de deceme de [[1974]] |Fin= 1989 |Identitat=Jacques Ferjoux |Partit= [[UDF]] puish RPR |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= octobre de [[1947]] |Fin= 24 de noveme de 1974 (mòrt en foncions) |Identitat= Armand de Bertrand-Pibrac |Partit=RPR, puish UNR, puish UDR |Qualitat= avocat, magistrat, conselhèr generau (1967-1973), suplent deth deputat Hippolyte Ducos (1962-1968)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna, [[caplòc]] deth [[canton de Sent Gaudenç]], que i demorè e que'n vengó eth burèu centralizator. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31483 |1793=4000 |1800=4155 |1806=5054 |1821=5428 |1831=6179 |1836=6020 |1841=5459 |1846=5056 |1851=4692 |1856=4905 |1861=4975 |1866=5166 |1872=5669 |1876=5955 |1881=6312 |1886=6602 |1891=7007 |1896=6651 |1901=7277 |1906=7120 |1911=7127 |1921=6429 |1926=6516 |1931=6392 |1936=6385 |1946=7944 |1954=8023 |1962=10581 |1968=11792 |1975=12148 |1982=11644 |1990=11266 |1999=10845 |cassini=31835 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|483}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|483}}/33.18) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Imatge:PlaçadeSantGaudenç.jpg|thumbnail|right|250px|Plaça de Sent Gaudenç (actualament Plaça Joan Jaurés) durant lo sègle XVIII per [[Nicolas-Marie-Joseph Chapuy]]]] * [[Collegiau Sent Pèr de Sent Gaudenç]], bastida durant eth sègle XI e remodelada ath sègle XV e puish ath XIX, ei enes [[Monument istoric (França)|monuments istorics]] dempuish 1840<ref name="Basa Mérimée">Basa Mérimée</ref>. * Era part dera [[clastra]] que demòra dera anciana abadiá de Bonafons aponduda aths [[Monument istoric (França)|monuments istorics]] eth 10 de mai de 1927<ref name="Basa Mérimée"/>. * [[Capèra]] de Sent Jacme * [[Orador]] dit de Nòsta Dauna dera Caua inscrit coma [[Monument istoric (França)|monument istoric]] segon l'arrestat deth 9 de decembre de 1929<ref name="Basa Mérimée"/>. * Mercat deths grans de dus vaisheths, bastit de 1830 a 1843, inscrit coma [[Monument istoric (França)|monument istoric]] l'11 d'octobre de 2004<ref name="Basa Mérimée"/>. * [[Gara de Sent Gaudenç]] ==Personalitats ligadas damb era comuna== * [[Laurenç Casassús]] (1862-1928), politician occitan que foguèt deputat dera [[Hauta Garona]] de 1914 à 1919. ==Espòrt== * [[RC Sent Gaudenç Comenge XIII]] ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Nebosan|Sent Gaudenç]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona|Sent Gaudenç]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 91jgvv0231816vw06d7qsuk97ivtwd5 0 3557 2501405 2460118 2026-05-24T14:11:28Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + sobriquet. 2501405 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Tièrn | nom2=''Thiers'' | imatge= Ville de Thiers.jpg | descripcion=La viala de Tièrn | escut= Blason_ville_fr_Thiers_(Puy-de-Dôme).svg | escais=bitòrt/-da ; bitòrç/-za | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan=[[Liuradés]] | insee =63430 | cp =63300 | cònsol = Stéphane Rodier | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = tiernoès/-oesa |alt mej= |longitud=3.54833333333 |latitud=45.8572222222 | alt mini =283 | alt maxi =793 | km² =44.49 }} [[Imatge:Thiers chateau Pirou.jpg|200px|thumb|left|Chastèl de Piron, anciana maison daus ducs de Borbon]] '''Tièrn''' es v-una de las quatre sosprefecturas (embei [[Soire]], [[Riòm]] e [[Embèrt]] dau departament dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Tièrn es una granda viala de cotelariá, per la quantitat de cotèls produits mas maitot per le saubre-faire irremplaçable qu'òm tròba dins questa viala. Le sobriquet daus tiernoès es "bitòrt/-da o bitòrç/-za" que podriá venir de "bestòrt/bestòrç" (dos còps tòrt) per causa de lhor trabalh dur de cotelariá. Lhors vesins dison d'ilhs : ''"Bitòrt! Cuol tòrt, chamba de pòrc ! Bòca mon cuol, serem d'acòrd !"''<ref>[biˈtɔ tʃu tɔ ˈʃãbɔ də pwɔ ˈbɔkɔ mɔ̃ tʃu saˈrɛ̃ dɔˈkɔ]</ref>. ==Geografia== Tièrn es bastida sobre diferents nivèls de colèiras que dominan la valada de Duròla. Aqueste denivelament bailava la fòrça idromotritz que permetiá d'esmòler los cotiaus. ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitròfas |elision = |comuna = Tièrn |nòrd = [[Palhèiras]] |nòrd-est = [[Sant Ramèi de Duròla]] |est = [[La Moneiriá e le Montelh]],<br>[[Cèla]] |sud-est = [[Senta Aga]] |sud = [[Escotaon]] |sud-oest = [[Peschadoiras]] |oest = [[v-Orlhac]] |nòrd-oest = [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]] }} ===Idrografia=== La viala es traversada per [[Duròla]] que rejonh [[Dòra (aiga)|Dòra]] a l'oèst de la comuna. ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''castrum Tigernum'', ''castellum Tigernense'' au [[sègle VI|siecle VI]], ''Tihernum'' en [[1373]], ''Tiernium'' en [[1392]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations préceltiques, celtiques, romanes|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=1|annada=1990|pagina=125}}</ref>. Son nom ven dau [[gallés]] ''tigerno-'' ("senhor"), es a dire "viala dominatritz, capitala"<ref name="NomNegre"/>. Trobèm maitot la fòrma arcaïsanta ''Tigèrn''<ref>Forma emplegada per l'escrivan [[Etienne Coudert|Tiène Codert]]. La forma ''Tigèrna'' emplegada per la gent de Tièrn apareis dins la revista tiernesa ''Parlem''. Dins las autras regions d'Auvèrnhe s'emplega mai la forma Tièrn.</ref>. Localament, la comuna se ditz [tʃjɛ]<ref>[[Jules Gilliéron]], ''Atlas Linguistique de la France'', 1902-1910, carta "noms patois des localités".</ref>, [tʃe], [tʃɛr], [tʃar]<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 19.</ref> o [tjar]<ref>Jean Chataing, ''Vocabulaire Français-Patois de la vallée supérieure de l'Ance'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 83.</ref>. ==Istòria== {{...}} ===Edat Mejana=== {{Article detalhat|Vescomtat de Tièrn}} {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63430 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Claude Nowotny |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Thierry Deglon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 2001 |Identitat= Maurice Adevah-Pœuf |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63430 |1793=11970 |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=9981 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=16343 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=17437 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=16369 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=13338 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2012= |2017=11847 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== [[Imatge:Saint-Genes Thiers 2007 04 29.jpg|thumb|200px|right|Glèisa de Sent Genèst]] * Glèisa de Sent Genès : granda glèisa romanica vodada a 'queste sent martir de la region. ==Personalitats liadas a la comuna== * Le comedian [[Montdory]] ([[1594]] - [[1653]]) * [[Clara Chasal]] ([[1956]]), presentatritz a la television francesa. ==Veire tanben== ===Ligams intèrnes=== * [[Lista daus sobeirans de Tièrn]] * [[Piaron Pinha]], organizacion tiernesa. ===Liams extèrnes=== * [http://books.google.fr/books?id=X5EA2lwqR3YC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=parlem+auvernha&source=bl&ots=x_IGEsU__S&sig=DncwGVAvuOmlLZDNVaBsVEQVaSE&hl=ca&sa=X&ei=1EAYU_jfK4rnywPvqYK4Bw&ved=0CGMQ6AEwBzgK#v=onepage&q=parlem%20auvernha&f=false Estudi dau parlar de Tièrn] * [http://escoutoux.net/Mots-usites-a-Thiers Teira de mots emploiats vès Tièrn] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =63430 }} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna de Liuradés]] 7s6hc3ontmpapxcjt0atfsxm3phnn94 0 4383 2501498 2501313 2026-05-25T04:55:27Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2501498 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]. === Lo periòde classic === === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 50idpitjwjprobpux2pdqggm7uhzrr5 2501499 2501498 2026-05-25T04:57:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Originas e periòde arcaïc */ 2501499 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. === Lo periòde classic === === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 7fugusbzm22l9wsgw8goxd31f3kfuqo 2501505 2501499 2026-05-25T05:01:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2501505 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. === Lo periòde classic === === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4ejseqroaud8nktqen63xh8kkhvd6yl 2501506 2501505 2026-05-25T05:03:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2501506 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]. === Lo periòde classic === === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] g06wxcqnak6xungionxi9uo97t0wg22 2501507 2501506 2026-05-25T05:05:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Originas e periòde arcaïc */ 2501507 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref> === Lo periòde classic === === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 9hx3fsy20uoemxfmgestuk6pi88hxmb 0 8280 2501496 2483313 2026-05-25T04:26:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501496 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |carta=cap |nom_local=<small>''República de Colombia''</small> |lenga= |nom_occitan=Republica de Colómbia |de= |imatge_bandièra=Flag of Colombia.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason=Coat of arms of Colombia.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg |devisa=''Libertad y Orden '' |lengas= [[]] |capitala=[[Bogotà]] |coordenadas_capitala={{coord|4.610|-74.082|type:city|format=dms|display=inline}}| | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Bogotà]] |tipe_govèrn=[[Republica]] | títols_dirigents=[[Lista dels presidents de Colómbia|President]] | noms_dirigents=[[Juan Manuel Santos]] |superfícia_reng=26 |superfícia_totala={{formatnum:1,141,748}} |percentatge_aiga={{unitat|8,8|%}} |populacion_reng=28 |populacion_totala={{formatnum:48,786,100}} |populacion_annada=2016 |densitat=40.74 |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[Espanha]] |data_independéncia=[[19 d'agost]] de [[1819]] |païses frontalièrs= |gentilici= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país=CO | moneda =COP | còde_moneda= |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.co]] |indicatiu_telefonic=57 | organizacions_internacionalas= }} '''Colómbia''' o '''Colòmbia'''<ref>{{Ref-web|url=http://www.josiane-ubaud.com/Fautas%20Dicort.pdf|títol=Fautas, cauquilhas, mancas e remarcas divèrsas dins lo Diccionari Ortografic|nom=Josiana|cognòm=Ubaud|sit=josiane-ubaud.com|data=08-02-2021|citacion=[...] Disi pas que me soi pas enganada en d’endreches (la pròba, aqueste fichièr que mòstra plan que soi pas irremediablament tancada ni sus mas cauquilhas ni sus mas errors eventualas, tant se ne manca), mas es que la santificacion de « çò que ditz lo pòble », quitament los francismes lexicals e fonologics, es un « rasonament » d’opausar a la forma Colòmbia… emplegada en catalan ?}}</ref> (en [[espanhòl]] ''Colombia''), oficialament la '''Republica de Colómbia''' (en espanhòl ''República de Colombia''),<ref>{{Ref-web|url=https://www.exteriores.gob.es/documents/fichaspais/colombia_ficha%2520pais.pdf|url_accès=pdf|títol=Oficina de Información Diplomática - Ficha País|consulta=4 de novembre de 2024}}</ref> es un [[estat sobeiran]] del nòrd-oèst de l'[[America del Sud]]. Limita amb [[Veneçuèla]] e [[Brasil]] a l'èst, [[Peró]] e l'[[Eqüator (país)|Eqüator]] al sud, e [[Panamà (país)|Panamà]] al nòrd-oèst. Es bordada al nòrd per la [[Cariba]] e a l'èst per l'[[ocean Pacific]]. La capitala n'es [[Bogotà]]. Lo gentilici es '''colombian -a'''. == Istòria == === Lo periòde precolombian === Lo territòri colombian sembla poblat dempuei {{formatnum:20000}} ans aperaquí. Pasmens, en causa de l'abséncia de documents [[escritura|escrich]]s, son [[istòria]] es mau coneguda avans l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]]. En Colómbia, quauquei culturas [[Edat de la Pèira|liticas]] se formèron dins lei regions [[Andes|andinas]]. Lei doas pus ancianas son lei culturas de [[Cultura de San Agustin|San Agustin]] e de [[Cultura de Tierradentro|Tierradentro]] qu'existiguèron probable entre lo sègle VI e lo sègle XVI. Après l'an [[1000]], d'autrei culturas apareguèron coma aquelei de [[Cultura de Calima|Calima]], dei [[Cultura dei Quimbayas|Quimbayas]] e dei [[Cultura dei Muiscas|Muiscas]] que se mantenguèron fins a l'arribada deis [[Espanha|Espanhòus]]. Aquelei pòbles foguèron influenciats per lei [[civilizacion]]s deis Andes Centralas ambé lo desvolopament d'una religion basada sus un culte [[Solelh|solar]]. La basa de son economia sembla d'èsser una agricultura productritz de [[tartifla]]s e de gròs blat. L'excepcion principala èra probable la [[cultura dei Taironas]], situada au [[nòrd]] lòng de l'[[ocean]], que se destrièt per son mestritge de l'artesanat dei metaus natius ([[aur]] e [[coire]]) e per d'influéncias [[mesoamerica]]nas. === Lo periòde coloniau === ==== La conquista e l'ocupacion espanhòla ==== Leis [[Espanha|Espanhòus]] arribèron lòng dau [[litorau]] de Colómbia a la fin dau sègle XV. Franc de l'airau culturau dei [[Cultura dei Muiscas|Muiscas]], i trobèron ges de societat organizada e i fondèron sensa dificultat plusors ciutats coma [[Darién]] ([[1510]]), [[Cartagena (Colómbia)|Cartagena]] ([[1533]]) ò [[Santa Marta (Colómbia)|Santa Marta]] ([[1536]]). La quista d'[[El Dorado]] foguèt lo motor principau de l'exploracion de la region durant lei premiers decennis. Devesits entre doas federacions rivalas, lei [[Cultura dei Muiscas|Muiscas]] poguèron pas empachar aqueleis incursions e foguèron somés a la fin deis ans 1530. En [[1538]], la fondacion de [[Bogotà|Santa Fe de Bogota]] per [[Gonzalo Jiménez de Quesada]] permetèt ais Espanhòus d'establir sa dominacion sus lei tèrras interioras. Puei, de negociacions ambé [[Sebastian de Belalcazar]], que veniá de conquistar [[Quito]], e [[Nicolas Federmann]] permetèron de definir pacificament lei limits d'influéncias respectius de cada ''[[conquistador]]'' e donèron sa premiera forma ai colonias a l'origina de la Colómbia actuala. ==== Lo ''Nuevo Reino'' ==== Segon lo contèxte, lo tèrme « Novèla Granada » pòu designar la Vice-Reialtat establit au sègle XVIII que gropava la Colómbia, lo [[Panamà (país)|Panamà]], lo [[Veneçuèla]] e l'[[Eqüator (país)|Eqüator]] actuau, lo territòri de l’''audiencia'' de Novèla Granada que correspond a la Colómbia actuala ò la region de [[Bogotà|Santa Fe de Bogota]] somesa per [[Gonzalo Jiménez de Quesada|Quesada]]. Dins aquela darriera region, s'installèt un nombre important de [[colonialisme|colons]] que prenguèron lo contraròtle dei tèrras e utilizèron la man d'òbra indigèna per leis esplechar. La resisténcia foguèt febla e la cultura muisca dispareguèt tre lo sègle XVIII. Dins lei regions occidentalas, l'activitat miniera congreada per l'esplecha de jaciments d'[[aur]] dinamizèt l'economia de la colonia en despiech de volumes de produccion relativament febles a respècte dei minas de [[Mexic]] ò de [[Peró]] (solament 5% de la produccion americana d'aur durant lo sègle XVII). La man d'òbra foguèt inicialament d'origina locala mai l'importacion d'[[esclavatge|esclaus]] [[africa]]ns foguèt necessària a partir dau sègle XVII. Enfin, certanei jaciments pus pichons foguèron esplechats per de mulastres aguent l'estatut d'òmes liures (lei ''[[mazamorreros]]''). En [[1781]], la reorganizacion fiscala e administrativa de l'Empèri Espanhòu entraïnèt una revòuta de la classa mejana de la colonia (païsans, artesans e captaus locaus). Aperaquí {{formatnum:20000}} insurgents menacèron [[Bogotà|Santa Fe de Bogota]]. L'arribada de renfòrç espanhòus, l'execucion dei caps de la revòuta e una amnistia generala per lei subrevivents permetèron d'amaisar la situacion. Pasmens, lo ressentiment demorèt viu au sen de la populacion. ==== Lo pòrt de Cartagena ==== Fondat en [[1533]], [[Cartagena (Colómbia)|Cartagena]] èra premier una escala e una crosiera per lei marchands d'[[esclavatge|esclaus]]. Aquò li assegurèt una activitat fòrta e sa prosperitat suscitèt lei cobesiás. Après cinc sètges durant lo sègle XVI, leis [[Espanha|Espanhòus]] i construguèron de [[fortificacion]]s poderosas. En parallèl, lo relarg de la [[vila]] venguèt un centre [[agricultura|agricòla]] capable d'avitalhar una populacion e una flòta importantas. ==== L'independéncia ==== En [[1808]], [[Espanha]] foguèt ocupada per la [[França]] [[Napoleon Bonaparte|Napoleonenca]] e lo demorèt fins a sa liberacion en [[1813]]. Aquò entraïnèt una agitacion viva en [[America]]. En [[Veneçuèla]] e en Nòva Granada, de juntas se formèron en [[1810]]. Aquela de [[Caracas]] proclamèt l'[[independéncia]] de [[Veneçuèla]] sota la direccion de [[Francisco de Miranda]] e de [[Simón Bolívar]]. Pasmens, la [[republica]] novèla aboliguèt pas l'[[esclavatge]] e mantenguèt lei mulastres (''pardos'') en fòra de la vida politica. Ansin, en [[1812]], quand desbarquèron de tropas [[Espanha|espanhòlas]] en [[Veneçuèla]], lei ''pardos'' sostenguèron lei lealistas. Batuts, lei republicans deguèron s'enfugir en Nòva Granada. A partir de [[Cartagena (Colómbia)|Cartagena]], [[Simón Bolívar|Bolivar]] capitèt d'organizar la reconquista de [[Caracas]] en [[1813]]. En revènge, mau capitèt de redurre la guerilha dei ''pardos'' dins lo sud de [[Veneçuèla]]. En Nòva Granada, lei republicans conoguèron tanben una tiera de reviradas còntra lei pòchis de resisténcia lealistas de [[Panamà (país)|Panamà]] e de [[Popayan]] en [[1814]]. A partir de [[1814]], la desfacha [[França|francesa]] en [[Euròpa]] permetèt au [[govèrn]] [[Espanha|espanhòu]] de mandar de renfòrç dins lei [[colonialisme|colonias]]. Ansin, lei lealistas capitèron de tornar ocupar [[Caracas]], [[Bogotà|Sante Fe]] e [[Cartagena (Colómbia)|Cartagena]] entre [[1814]] a [[1816]]. Pasmens, la repression saunosa dau [[generau]] [[Espanha|espanhòu]] [[Pablo Morillo]] li alienèt lei mulastres que contunièron de menar sa [[guerilha]]. En [[1817]], concluguèron una aliança ambé [[Simón Bolívar|Bolivar]] que permetèt d'ara endavant ai republicans de passar per lei [[Llanos]] per contornejar lei fòrças lealistas. En [[1819]], poguèron ansin intrar dins [[Bogotà|Sante Fe]] (que prenguèt lo nom de [[Bogotà]]) e proclamar una « Republica de Colómbia » gropant Nòva Granada e [[Veneçuèla]]. Après aquela victòria, lei fòrças espanhòlas perdiguèron l'avantatge. Entre [[1820]] e [[1821]], [[Cartagena (Colómbia)|Cartagena]] e sa region foguèron definitivament ocupadas per [[Simón Bolívar|Bolivar]]. Puei, en junh de [[1821]], la [[batalha de Carabobo]] entraïnèt la presa de [[Caracas]]. Un mes aperavans, un congrès aviá dotat la republica d'una [[constitucion]]. [[Simón Bolívar]] ne foguèt proclamat president en setembre. Enfin, dins lo corrent de [[1822]], lo sud dau país — l'[[Eqüator (país)|Eqüator]] actuau — foguèt a son torn liberat. === La Granda Colómbia === Lo tèrme « Granda Colómbia » designa la Republica de Colómbia proclamada en decembre de [[1819]]. Sa [[constitucion]] aviá instaurat un [[estat]] unitari dirigit per [[Simón Bolívar]] (president) e per [[Francisco de Paula Santander]] (vice-president). En [[1823]], lo segond assegurèt solet la direccion dau país après la partença de [[Simón Bolívar|Bolivar]] en [[Peró]]. Pasmens, l'elèit se devesiguèt entre doas tendàncias rivalas. La premiera, subrenomada lei « juristas », èra eissida dei classas superioras e sostenguèt [[Francisco de Paula Santander|Santander]]. En revènge, la seconda, que gropava lei caps de l'armada, s'i opausèt. En [[1827]], a son retorn de [[Peró]], [[Simón Bolivar|Bolivar]] foguèt obligat de negociar ambé son cap, [[José Antonio Paez]] per mantenir lo foncionament de l'Estat. Pasmens, aquel acòrd durèt gaire e un conflicte novèu opausèt rapidament lo partit de [[Simón Bolívar|Bolivar]], en favor d'un regime fòrt, e lei partisans de [[Francisco de Paula Santander|Santander]], favorable au mantenement de la [[constitucion]] de [[1821]]. En [[1828]], una temptativa de còp d'Estat permetèt a [[Simón Bolívar|Bolivar]] d'obtenir lei plens poders. Puei, après una temptativa d'[[assassinat]] organizada per lei liberaus, ordonèt l'[[exili]] de [[Francisco de Paula Santander|Santander]]. Pasmens, aquela decision entraïnèt de trèbols intèrnes e l'autoritat dau govèrn centrau s'afondrèt. En [[1830]], lei proclamacions d'independéncia de [[Veneçuèla]] per [[José Antonio Paez|Paez]] (en genier) e d'[[Eqüator (país)|Eqüator]] per [[Juan José Flores]] (en mai) entraïnèron la demission de [[Simón Bolívar|Bolivar]] e la disparicion de la Granda Colómbia. === Colómbia de 1830 a 1945 === Après la fragmentacion de la Granda Colómbia, Colómbia foguèt dominada per una [[oligarquia]] devesida entre partisans de [[Francisco de Paula Santander|Santander]], a l'origina dei liberaus colombians, e partisans de [[Simón Bolívar]] (que moriguèt lo 17 de decembre de [[1830]]) que formèron lo corrent conservador dau país. Cada camp se devesiguèt rapidament entre una ala moderada e una ala radicala que nosèron d'alianças cambiantas. La question de la plaça de la Glèisa dins la societat, constestada per lei liberaus e defenduda per lei conservadors, foguèt l'enjòc principau deis afrontaments entre lei dos camps. Pasmens, dins lei fachs, un certan consensus reüniguèt lei diferentei faccions, especialament per gardar un estat descentralizat que permetiá ai captaus locaus de ben tenir sei fèus electoraus. ==== Lei combats entre liberaus ==== Dins un premier temps, lei liberaus dominèron la vida politica e sei luchas intèrnas entre moderats e radicaus (''exaltados'') animèron lo país. Arbitre dei conflictes entre lei doas alas, [[Francisco de Paula Santander|Santander]] foguèt elegit a la presidéncia en [[1832]]. Foguèt remplaçat en [[1837]] per [[José Ignacio de Marquez]], cap dei moderats, que se turtèt rapidament a l'oposicion deis ''exaltados''. En [[1840]], lo [[generau]] [[José Maria Obando]], figura principala dei radicaus, organizèt una revòuta que se transformèt en guèrra civila vertadiera après la mòrt de [[Francisco de Paula Santander|Santander]] en [[1840]]. Lei combats durèron fins a mai de [[1842]] e s'acabèron ambé la desfacha deis insurgents. Après aqueu conflicte, per amaisar la situacion, de moderats dei dos camps s'alièron per formar lei ''ministeriales'' que tornèron donar a la Glèisa un ròtle important dins la societat. En particular, demandèron lo retorn dei jesuistas expulsats per leis [[Espanha|Espanhòus]] en [[1767]]. Puei, en [[1848]], aqueu movement fondèt un movement conservador. ==== La « Revolucion Liberala » ==== De [[1848]] a [[1855]], Colómbia conoguèt tornarmai de trèbols intèrnes liats ais evolucions au sen dau camp liberau. D'efèct, una generacion novèla de liberaus apareguèt après la [[Revolucion Francesa de 1848]]. Aprofichant de divisions entre conservadors e, de còps, de fraudas electoralas, capitèron de prendre lo contraròtle ambé l'eleccion dau [[generau]] [[José Hilario López]] ([[1849]]-[[1853]]) e dau Congrès (en [[1851]]). Tornèron expulsar lei [[jesuista]]s ([[1850]]) e aboliguèron mai d'un privilègi judiciari e financier de la [[Catolicisme|Glèisa]]. Pasmens, en [[1852]], lei liberaus se devesiguèron entre centralistas, menats per [[José María Obando]] que foguèt elegit a la presidéncia en [[1853]], e federalistas de [[Manuel Murillo Toro]]. En [[1853]], lei segonds prenguèron l'avantatge. Reüniguèron lo Congrès e adoptèron una constitucion federala e fòrça novatritz (separacion de la Glèisa e de l'Estat, [[maridatge]] civiu, divòrci...). La temptativa d'[[José María Obando|Obando]] de s'opausar a l'adopcion definitiva d'aqueu tèxte entraïnèt la presa dau poder per [[José Maria Melo]] a l'eissida d'un còp d'estat en [[1854]]. [[José Maria Melo|Melo]] se proclamèt dictator e suprimiguèt lei clausas pus contestadas. Pasmens, foguèt vencut en [[1855]] per lei « constitucionalistas » (aliança dei conservadors ambé certanei liberaus). ==== Lo periòde confederau ==== Colómbia contunièt de conóisser de trèbols intèrnes liats a de questions [[constitucion]]alas. D'efèct, après l'eleccion dau [[conservatisme|conservator]] [[Mariano Ospina Rodríguez]] en [[1856]], una [[constitucion]] novèla instaurèt un regime de tipe confederau. Pasmens, lei relacions entre lo [[govèrn]] centrau e lei regions foguèron pas definidas. Aquò entraïnèt una tiera de conflictes entre [[liberalisme|liberaus]] e [[conservatisme|conservator]]s. Puei, lo raprochament d'[[Mariano Ospina Rodríguez|Ospina]] ambé la [[Catolicisme|Glèisa]] e son projècte de laissar lo poder a [[Julio Arboleda]], un [[conservatisme|conservator]] radicau, foguèron a l'origina d'una insureccion militara dirigida per lo [[generau]] [[Tomás Cipriano de Mosquera]]. Leis insurgents conquistèron la [[capitala]] en [[1861]] e [[Julio Arboleda|Arboleda]] foguèt [[assassinat]] la meteissa [[annada]]. [[Tomás Cipriano de Mosquera|Mosquera]] comencèt una campanha de repression còntra la Glèisa (arrestacion de caps, venda a l'enquant de bens eclesiastics...). ==== Leis Estats Units de Colómbia ==== En [[1863]], de representents [[liberalisme|liberaus]] deis [[estat]]s [[federalisme|federats]] adoptèron una [[constitucion]] novèla. Fàcia a l'autoritarisme de [[Tomás Cipriano de Mosquera|Mosquera]], obtenguèron de restrénher lo poder centrau e fondèron leis Estats Units de Colómbia. Lo mandat dau president foguèt reduch a doas annadas sensa possibilitat de reeleccion immediat. En mai d'aquò, cada estat foguèt dotat d'una autonòmia importanta. Aquò permetèt d'amaisar la situacion de [[1864]] a [[1866]] durant la presidéncia dau [[liberalisme|liberau]] [[Manuel Murillo Toro]]. Pasmens, son remplaçament per [[Tomás Cipriano de Mosquera|Mosquera]] suscitèt tornarmai de tensions qu'entraïnèron un còp d'estat dei [[progressisme|progressistas]] en [[1867]]. Gràcias a divèrsei fraudas electoralas, dominèron la vida politica fins ais annadas 1870. Dins aquò, lei liberaus se devesiguèron mai a prepaus de la question de la [[Catolicisme|Glèisa]]. Gropats a l'entorn de [[Rafael Núñez]], la tendància deis « independents » assaièt d'amaisar la situacion per se concentrar sus lo desvolopament economic. Lo periòde calme durèt fins a [[1884]] quand de revòutas trebolèron l'eleccion de [[Rafael Núñez|Núñez]] a la presidéncia. Reprimits en [[1885]], decidèron lo cap de l'Estat de fondar un regime novèu. ==== La « Regeneracion » e la Guèrra dei Mila Jorns ==== A l'iniciativa de [[Rafael Núñez]], una [[constitucion]] novèla foguèt adoptada en [[1886]]. De rebors dau tèxte precedent, instaurèt un [[estat]] unitari e transformèt leis [[estat]]s [[federalisme|federats]] en departaments. Lo mandat presidenciau passèt a sièis [[annada]]s e lo ròtle dau [[catolicisme]] — e sei privilègis — foguèt restaurat. Puei, [[Rafael Núñez|Núñez]], tornat elegir en [[1886]] e en [[1892]], dirigiguèt lo país fins a sa [[mòrt]] en [[1894]]. Durant aqueu periòde, lei [[liberalisme|liberaus]] perdiguèron sa plaça au Congrès entraïnant la formacion de divisions novèlas au sen dei corrents politics representats. Dins lo camp [[conservatisme|conservator]], lei « nacionalistas » s'opausèron ais « istorics » (lei moderats) e dins lo camp liberau, lei moderats — favorables a una aliança ambé lei conservators moderats — s'opausèron a una generacion novèla de progressistas fòrça ostils ai nacionalistas. En octòbre de [[1899]], lei progressistas organizèron de revòutas que foguèron a l'origina d'una guèrra civila [[sang|saunosa]] ({{formatnum:100000}} mòrts) dicha [[Guèrra dei Mila Jorns]]. En julhet de [[1900]], entraïnèt lo remplaçament dei nacionalistas per lei conservators istorics. Lei combats durèron fins a [[1902]] e lei liberaus foguèron batuts de pertot franc de [[Panamà (país)|Panamà]]. Sostenguts per leis [[USA|Estats Units d'America]], i proclamèron l'[[independéncia]] panamenca en novembre de [[1903]]. Afeblida, Colómbia poguèt pas s'i opausar e perdiguèt lo contraròtle de l'istme. ==== Lo periòde conservator e lo desvolopament de la produccion de cafè ==== Après la [[Guèrra dei Mila Jorns]], lei [[conservatisme|conservators]] dominèron la vida [[politica]] fins ais [[annada]]s 1930. Pasmens, dins lei fachs, en causa dei divisions tradicionalas dei dos camps entre alas radicala e moderada, lo país foguèt principalament dirigit per de [[govèrn]]s centristas. En [[1910]], lo sufragi dirèct foguèt introduch per l'eleccion presidenciala. La [[catolicisme|Glèisa]] i sostenguèt lei candidats [[conservatisme|conservators]] mai poguèt pas empedir la resurgéncia dau [[liberalisme]] colombian dins lo corrent deis annadas 1920. Au contrari, l'influéncia dau [[clergat]] devesiguèt lei conservadors. Ansin, en [[1929]], presentèron dos candidats, çò que permetèt la victòria dau liberau [[Enrique Olaya Herrera]]. En fòra de la dominacion [[conservatisme|conservatritz]], lo periòde anant deis ans 1890 ais ans 1930 veguèt lo desvolopament de la produccion de [[cafè]]. En [[1920]], representava aperaquí 70% deis [[exportacion]]s e Colómbia èra venguda lo segond productor mondiau darrier [[Brasil]]. La region entre [[Medellín]] e [[Cali]], dominada per de pichons proprietaris, èra lo centre principau dei plantacions. En [[1927]], aquelei pichons plantaires fondèron la [[Federacion dei Plantaires de Cafè]] per defendre seis interès. ==== La « Republica Liberala » ==== [[Enrique Olaya Herrera]] contunièt de dirigir la politica colombiana d'un biais centrista gràcias au sostèn de [[conservatisme|conservators]] moderats. En revènge, son successor, [[Alfonso López Pumarejo]], èra eissit de l'ala senèstra dau [[Partit Liberau (Colómbia)|Partit Liberau]]. Encoratjèt la formacion de [[sindicat]]s e intrèt en conflicte ambé la [[catolicisme|Glèisa]] a prepaus de l'ensenhament. Après un intermèdi pus moderat incarnat per [[Eduardo Santos]] que donèt la prioritat a l'[[industria]]lizacion, [[Alfonso López Pumarejo|López Pumarejo]] foguèt tornat elegir en [[1942]]. Dins l'encastre de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], formèt un [[govèrn]] bipartisan avans de demissionar en [[1945]]. Aquela politica foguèt perseguida per lo conservador [[Mariano Ospina Pérez]] qu'aprofichèt de divisions dins lo camp liberau per ganhar l'escrutinh. === Colómbia dempuei 1945 === Dempuei [[1945]], Colómbia conoís de conflictes armats d'un biais quasi permanent ambé la guèrra de [[1948]]-[[1953]], l'emergéncia de [[guerilha]]s [[comunisme|marxista]] a partir de [[1960]], la multiplicacion dei movements paramilitars d'extrèma drecha e lo desvolopament dei trafegues de dròga. Pasmens, au contrari de la màger part dei país d'[[America del Sud|America dau Sud]], lo país conoguèt ges de dictatura militara e seis institucions [[democracia|democraticas]] se mantenguèron (mai son foncionament normau foguèt sovent pertubat per lei violéncias). ==== Lei presidéncias d'Ospina e de Gomez ==== Après l'eleccion d'[[Mariano Ospina Pérez|Ospina]], lei diferentei faccions politicas dau país comencèron de s'afrontar — per de rasons tant nacionalas que localas. En [[1947]]-[[1948]], lo nombre de [[mòrt]]s aumentèt entraïnant una manifestacion de {{formatnum:100000}} sota la direccion de [[Jorge Eliecer Gaitán]], cap de l'ala radicala dau Partit Liberau. Pasmens, lo 9 d'abriu de [[1948]], [[Jorge Eliecer Gaitán|Gaitán]] foguèt a son torn [[assassinat]]. Aquela [[mòrt]] entraïnèt d'esmogudas dins la [[capitala]] (lo ''bogotazo''). Dirigidas còntra lei [[conservatisme|conservators]], s'estendèron dins tot lo país. Culminèron en [[1949]] ambé la chausida d'un candidat extremista, [[Laureano Gómez]], per lei conservators. Per lo privar de sa legitimitat, lei liberaus participèron pas a l'eleccion presidenciala mai aquò empachèt pas son eleccion. Ansin, de [[1950]] a [[1953]], l'autoritarisme dau regime foguèt largament renfòrçat. ==== La « Violencia » e la premiera presidéncia Rojas ==== {{veire|La Violencia}} Après lo ''bogotazo'', de [[guerilha]]s liberalas se formèron dins lo país entraïnant lo començament d'un periòde saunós dich « [[La Violencia]] ». Dins lei fachs, lei combats opausèron guerilhas, fòrças de polícia e militars, clans liberaus ò conservators rivaus, grops d'autodefensa païsans enquadrats per de liberaus (e de còps per de [[comunisme|comunistas]]) e [[milícia]]s paramilitaras païsanas creadas per de conservators. Lei caps dei dos partits aguèron gaire de contraròtle sus aquelei movements e assaièron sensa succès de negociar una alta-au-fuòc. Ansin, de [[1948]] a [[1960]], de combats confüs causèron la mòrt d'au mens {{formatnum:300000}} personas. En [[1953]], lo [[generau]] [[Gustavo Rojas Pinilla]] prenguèt lo poder a l'eissida d'un còp d'estat e prepausèt una [[amnista]] ai [[guerilha]]s. Plusors movements acceptèron mai lei violéncias contunièron, especialament dins la region de [[Medellín]] onte de grops de bandits èran a s'afrontar per lo contraròtle dei plantacions de [[cafè]]. En reaccion, de païsans comencèron d'organizar de grops paramilitars importants enquadrats per de [[comunisme|comunistas]]. Menèron d'operacions còntra lei grands proprietaris e resistiguèron a una ofensiva de l'armada en [[1955]]. Per faciar aquela situacion, [[Gustavo Rojas Pinilla|Rojas]] assaièt de s'inspirar dau peronisme [[argentina|argentin]]. Sostengut per lei [[sindicat]]s e per una partida dei fremas (qu'obtenguèron lo drech de vòte en [[1956]]), adoptèt una politica populista qu'inquietèt l'oligarquia tradicionala — tant liberala que conservatritz. Aquela darriera formèt alora un « Frònt Nacionau » per empachar sa reeleccion. Puei, après la victòra electorala [[Gustavo Rojas Pinilla|Rojas]] en [[1957]], organizèt una grèva generala que s'acabèt ambé la demission e l'exili de son adversari. ==== Lo « Frònt Nacionau » ==== Après la partença de [[Gustavo Rojas Pinilla]], lei [[partit politic|partits]] [[liberalisme|liberau]] e [[conservatisme|conservator]] — lo « Frònt Nacionau » — concluguèron un acòrd de partiment dau poder. La presidéncia foguèt fisada ai dos camps d'un biais alternatiu e lei diferents pòstes publics foguèron repartits d'un biais paritari. Un [[referendum]] permetèt de legitimar aquela aliança. Tornat intrat en Colómbia en [[1958]], [[Gustavo Rojas Pinilla|Rojas]] e son partit, l'[[Aliança Nacionala Populara]] (Anapo), ganhèron l'eleccion presidenciala en [[1970]] mai deguèron se clinar quand l'oligarquia proclamèt la victòria dau conservator [[Misael Pastrana]]. Puei, quand l'acòrd foguèt oficialament annulat en [[1986]], lei dos [[partit politic|partits]] contunièron de collaborar. Lo problema major de l'acòrd foguèt d'isolar la classa politica dau rèsta de la populacion. Dins un contèxte de desvolopament creissent dei trafegues de dròga, aquò favorizèt la corrupcion. De mai, après doas grèvas duras en [[1977]] e en [[1981]], lo president [[Julio César Turbay]] renforcèt l'aparelh repressiu de l'[[Estat]]. ==== La guèrra civila de 1964 a 1990 ==== Après la victòria de la [[guerilha]] [[cuba]]na menada per [[Fidel Castro]] en [[1959]], l'idèa de prendre lo poder per leis armas foguèt tornada lançar au sen dei movements [[comunisme|comunista]] d'[[America del Sud|America dau Sud]]. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1960, lei guerilhas se multipliquèron. En [[1964]], se formèt l'[[Armada de Liberacion Nacionala|ELN]] d'inspiracion [[Che Guevara|guevarista]]. Puei, en [[Tolima]], lei grops d'autodefensa païsans formèron en [[1966]] una [[guerilha]] poderosa, dicha [[Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia]] (FARC), que se raprochèt dei posicions marxistas leninistas [[URSS|sovieticas]]. Un an pus tard, una guerilha maoïsta, l'[[Armada Populara de Liberacion]] (EPL), venguèt completar aquel ensems. Enfin, en [[1973]], foguèt fondat lo [[Movement dau 19 d'abriu]] (M-19) per de militants de l'[[Aliança Nacionala Populara|Anapo]]. Aquelei movements conoguèron inicialament de dificultats importantas. En particular, en [[1973]]-[[1974]], lei [[Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia|FARC]] perdiguèron mai de la mitat de seis efectius e l'[[Armada de Liberacion Nacionala|ELN]] manquèt de disparéisser. En [[1984]], lei [[Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia|FARC]], lo [[Movement dau 19 d'abriu|M-19]] e l'[[Armada Populara de Liberacion|EPL]] acceptèron de signar d'altas-au-fuòc. Pasmens, lo president [[Belisario Betancur]], a l'origina d'aquelei temptativas de negociacion, deguèt tanben faciar la violéncia dei cartèls de dròga e dei paramilitars au servici dei grands proprietaris. Aquò entraïnèt una represa rapida dei combats dins tot lo país. Ansin, se lo [[Movement dau 19 d'abriu|M-19]] acceptèt finalament d'abandonar la lucha armada en [[1989]], la situacion s'agravèt pauc a pauc fins a l'eleccion de [[César Gaviria Trujillo]] en [[1990]]. ==== Lei presidéncias de Gaviria e de Samper ==== Après son eleccion, [[César Gaviria Trujillo]] convoquèt una assemblada constituenta en [[1991]]. Elaborèt una [[constitucion]] relativament progressista ([[Dreches de l'Òme|drechs de l'Òme]], environament...). En parallèl, lei caps de cartèls obtenguèron de condicions especialas de rediccion e de negociacions comencèron ambé lei [[guerilha]]s. Pasmens, dins lei fachs, aquò aguèt gaire d'efècts sus lo conflicte. L'execucion dau cap dau cartèl de Medellín, [[Pablo Escobar]], en [[1993]] renforcèt lo cartèl de Cali. Lei discussions ambé lei guerilhas mau capitèron tanben e lei combats contunièron. Per contrar lei progrès dei [[Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia|FARC]] e de l'[[Armada de Liberacion Nacionala|ELN]], l'armada organizèt leis Autodefensas Unidas de Colómbia (AUC) per coordenar l'accion dei grops paramilitars. Pasmens, aquò entraïnèt sustot una multiplicacion deis exaccions còntra lei païsans e lei [[sindicat]]s. ==== La presidéncia de Pastrana ==== Elegit en [[1998]], lo [[conservatisme|conservator]] [[Andrés Pastrana Arango]] decidèt de menar de negociacions vertadieras ambé lei [[Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia|FARC]]. Li laissèt una zòna de {{formatnum:42000}} km² au sud de [[Bogotà]]. Dins aquò, lei discussions tirassèron e, en [[2000]], lo [[govèrn]] cambièt d'[[estrategia]]. Ambé lo sostèn de [[Washington]], recebèt una ajuda militara importanta per redurre lei trafegues de dròga. A partir de [[2002]], foguèt largament utilizada per tornar atacar lei [[Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia|FARC]]. ==== De l'intransigéncia a la negociacion ==== En [[2002]], [[Álvaro Uribe Vélez]], candidat independent partisan d'una linha dura còntra lei [[guerilha]]s, foguèt elegit a la presidéncia. Tornat elegir en [[2006]], capitèt de demobilizar — nominalament — leis [[Autodefensas Unidas de Colómbia|AUC]]. En parallèl, ordonèt d'ofensivas d'amplor còntra lei [[guerilha]]s. Pasmens, lei movements revolucionaris capitèron de resistir. Ansin, [[Juan Manuel Santos Calderón]], lo successor d'[[Álvaro Uribe Vélez|Uribe]], decidèt de tornar negociar ambé lei [[Fòrças Armadas Revolucionàrias de Colómbia|FARC]]. Menadas de [[2012]] a [[2016]] a [[L'Avana]], permetèron la signatura d'un acòrd de patz lo 24 d'aost de [[2016]]. == Politica == Colómbia es una [[republica]] [[presidencialisme|presidenciala]]. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn, elegit dirèctament per la populacion per un periòde de quatre ans. == Geografia == [[Fichièr:Colombia relief location map.jpg|thumb|right|250px|Relèu de Colómbia]] Los [[Andes]] dominan la mitat occidentala de Colómbia, e se devesisson en tres grandas sèrras: l'Occidentala, la Centrala e l'Orientala. Entre las sèrras, los flumes [[Magdalena (flume)|Magdalena]] e [[Cauca (flume)|Cauca]] s'escolan cap a las planas bassas de la còsta cariba. En las parts mai nautas de las sèrras se tròban de [[volcan]]s, que qualqu'uns son encara actius. Lo punt pus naut es lo [[Mont Cristóbal Colón]] a la Sierra Nevada de Santa Marta, amb una altitud de {{unitat|5775|m}} enr dessús del nivèl de la mar. La part orientala de l'estat se caracteriza per de tèrras planas, en partida densament cobèrta de bòsques e amb fòrça aigas coma [[Putumayo|Putumayo]], lo Yapura, lo Meta e lo [[Guaviare|Guaviare]], que rejonhon lo flume [[Orinoco|Orinòco]] o [[Amazonas]]. Colómbia ten tanben divèrsas pichonas islas dins l'ocean Atlantic e Pacific. Lo clima local es en caud sus las còstas e a las planas orientalas, mentre que las sèrras e las tèrras nautas pòdon èsser fòrça fredas. La vila pus granda de Colómbia es sa capitala, [[Bogotà]]. D'autras vilas importantas son [[Medellín]], [[Cali (Colómbia)|Cali]], [[Cartagena (Colómbia)|Cartagena]], [[Barranquilla]], Ibagué, [[Manizales]], [[San Juan de Pasto]], [[Cúcuta]] e [[Bucaramanga]]. == Economia == {{Veire|Economia de Colómbia}} == Demografia == La diversitat etnica en Colómbia es un resultat de la barreja de amerindis indigènas, colons espanhòls e esclaus africans, causa qu'a produsit una mescla de mestís (48%), blancs (30%), mulats (14%), negras (4%) e una barreja negra-ameríndia (3%). Uèi, solament aperaquí 1% de las gents pòt èsser identificada coma totalament ameríndia sus la basa de la lenga e las costumas. La religion predominanta en Colómbia es lo [[catolicisme]] roman. Per la populacion, Colómbia es lo tresen estat d'[[America Latina]], après [[Brasil]] e [[Mexic]]. Lo movement de populacion rurala dins los airals urbans foguèt fòrt durant lo [[sègle XX]]. La populacion urbana aumentèt de 57% de la populacion totala en [[1951]] a aperaquí 74% cap a [[1994]]. Trenta vilas an una populacion de {{formatnum:100000}} abitants o mai. Los nòus departaments de tèrras bassas de l'èst, que constituisson aperaquí 54% de la superfícia de Colómbia, an mens de 3% de la populacion e una densitat de mens d'una persona per quilomètre carrat. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> == Liames extèrnes == {{Commons|Colombia}} * [http://www.presidencia.gov.co Presidéncia de la Republica de Colómbia] en castelhan. * [https://web.archive.org/web/20080227202534/http://abc.senado.gov.co/prontus_senado/site/artic/20050712/asocfile/ley_5_de_1992_reglamento_del_congreso.pdf Lo Senat de Colómbia] * [http://www.camara.gov.co La Cambra dels Deputats de Colómbia] {{Clr}} {{Boita de navigacion Estats membres OAS}} {{America del Sud}} {{Departaments de Colómbia}} [[Categoria:Colómbia|*]] oe6j4i9pzbh96uel44hh1uapccdyph5 0 22408 2501489 2448632 2026-05-25T01:40:07Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Patates2.jpg]] → [[File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 2501489 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Solanum tuberosum'' | 234 Solanum tuberosum L.jpg | <!-- inserir una legenda descriptiva de l'imatge --> | classificacion=Cronquist }} {{Taxobox | clade | Dicotiledonèas }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Asteridae }} {{Taxobox | òrdre | Solanales }} {{Taxobox | familha | Solanaceae }} {{Taxobox | sosfamilha | Solanoideae }} {{Taxobox | genre | Solanum }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Solanum tuberosum | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl | classification=APGII }} {{Taxobox | òrdre | Solanales }} {{Taxobox | familha | Solanaceae }} {{Taxobox | sosfamilha | Solanoideae }} {{Taxobox fin}} La '''trufa'''<ref name="Dicodòc">{{Dicodòc|Pomme de terre}}</ref><ref name="DGLO">{{DGLO}}</ref> (var. '''tartifla''' (f.), '''tartifle''' (m.), '''trefla''') o '''patana'''<ref name="Dicodòc"/><ref name="DGLO"/>{{Refn|group=nt|Existisson tanben las variantas dialectalas: * en [[auvernhat]]: ''coca'', ''trifa'', ''trèfa'', ''trèfla'', ''trefòla'', ''trifòla'', ''tripola'', ''trufe''. * en [[gascon]]: ''mandòrra''. * en [[lemosin]]: ''coca'', ''poma/pom de tèrra'', ''poma ar tèrra'', ''poma-pòrc'', ''pomeitèrra'', ''trefa'', ''trefla'', ''tròfla'', ''trofla'', ''tofla'', ''truefla'' (e tanben ''pompira'' o '' patata'' e '' trufa'' se dison en los parlars nòrd-occitans).}} es un [[tubercul]] produch per l'espècia ''Solanum tuberosum''. Aparten a la familha de las [[Solanaceae|Solanacèas]]. S'agís d'un dels [[legum]]s mai consomits en [[Euròpa]], [[America del Nòrd]] e [[America del Sud]]. Introducha en [[Euròpa]] al [[sègle XVI]], sas qualitats [[aliment]]àrias son, d'en primièr estadas malconegudas. En defòra de sas vertuts alimentàrias, la trufa es largament utilizada dins l'[[industria]], que sa [[fecula]] a de destinacions multiplas. Cal pas confondre la trufa amb la [[rabassa]] qu'es un campairòl dich tanben '''trufa negra'''. == Istòria == Sols los abitants dels [[Andes]] [[Peró|peruvians]] coneissián la trufa, apelada ''papa'' en [[quíchoa]]. La cultivavan prèp de 1000 ans abans J-C. La primièra descripcion coneguda data de [[1533]], que la devèm a [[Pedro de Cieza de León]] dins sa ''Cronica de Peró''. Introducha en [[Espanha]] en [[1534]], es cultivada per de [[monge]]s de [[Sevilha]] en [[1573]] tanben jol nom de ''papa''. En dos sègles, la trufa va conquerir [[Euròpa]]: d'en primièr en Espanha ont prendrà lo nom de ''patata'', puèi [[Itàlia]] ''taratoufffli'' ({{cita|pichona trufa}}), [[Irlanda]] ''potato'', [[Alemanha]] puèi França. Es introducha en França vèrs [[1540]] e cultivada en Naut Vivarés a [[Sant Auban d'Ai]] (sota lo nom de ''trifòla''). Es figurada pel primièr còp per [[Gaspard Bauhin]] dins ''Pinax Theatri Botanici'' de [[1596]]. [[Fichièr:Solanum_tuberosum.png|thumb|250px|right|Illustracion extracha de ''Theatri botanici'' (1671) de Gaspard Bauhin.]] En França, en [[1757]] foguèt cultivada en [[Bretanha (istorica)|Bretanha]], alara en periòde de carestiá, dins la region de [[Rennes]] per [[Louis René de Caradeuc de La Chalotais]], lèu seguit dins lo Leon per monsénher de la Marcha, escaissat « l'evesque de las patanas » (''eskob ar patatez''). Mas es sustot [[Antoine Parmentier]], de retorn d'un sejorn en captivitat en [[Prússia]], que fa la promocion de la trufa coma aliment uman e capita de desvolopar son usatge dins totes los jaces de la [[societat (sociologia)|societat]] francesa. Èra estat capturat pels [[Prússia|Prussians]] pendent la [[Guèrra de Sèt Ans]] ([[1756]]-[[1763]]) e aviá descobèrt en aquesta ocasion la trufa, principala noiridura fornida als presonièrs. Aprèp una terribla carestiá subrevenguda en [[1769]], l'Acadèmia de [[Besançon]] lança en [[1771]] un concors sul tèma seguent : « Indicatz los vegetals que poirián suplir en cas de carestiá a los que s'emplega comunament a la noiridura dels òmes, e quina ne deuriá èsser la preparacion. » Parmentier ganha lo primièr prèmi, davant d'autres concurrents qu'avián eles tanben redigit un memòri sus la trufa, pròva que l'usatge d'aqueste [[tubercul]] èra vertadièrament a l'òrdre del jorn. Cal notar que mai d'un sègle abans Parmentier, gràcias a [[Jean Bauhin]] (1541-1612) e fraire de [[Gaspard Bauhin]], director dels {{cita|Grands-Jardins}} de [[Montbeliard]], la patana èra consomida per obviar a la famina que sevissiá dins lo Comtat de [[Montbeliard]] independent e vengut francés pas qu'en 1793. Al sègle XIX, la trufa èra venguda l'aliment predominant en [[Irlanda]]. L'epidemia de [[mildió]] dins las [[annadas 1840]] es a l'origina d'una granda famina e d'una importanta emigracion vèrs los [[Estats Units d'America|Estats Units]]. == Botanica == ''[[Fichièr:Potato flowers.jpg|thumbnail|250px|right|Flors de trufa]]'' === Descripcion === [[Fichièr:Aardappel blad Solanum tuberosum.jpg|thumb|right|130px|Fuèlha]] === Toxicitat === == Principalas varietats cultivadas == [[Fichièr:PurplePeruvianPotatoes.jpg|thumb|La ''vitelòta'' : una varietat peroviana de la carn violeta]] * [[Trufa Agata|Agata]] * [[Trufa Ambo|Ambo]] * [[Trufa Balmoral|Balmoral]] * [[Trufa Belle de Fontenay|Belle de Fontenay]] * [[Trufa BF 15|BF 15]] * [[Trufa Bintje|Bintje]] * [[Trufa Charlotte|Charlotte]] * [[Trufa Coliban|Coliban]] * [[Trufa Cwène di gâte|Cwène di gâte]] * [[Trufa Delaware|Delaware]] * [[Trufa Désirée|Désirée]] * [[Trufa Estima|Estima]] * [[Trufa Franceline|Franceline]] * [[Trufa Jersey royal|Jersey royal]] * [[Trufa King Edward|King Edward]] * [[Trufa Kipfler|Kipfler]] * [[Trufa Marfona|Marfona]] * [[Trufa Maris Bard|Maris Bard]] * [[Trufa Monalisa|Monalisa]] * [[Trufa Nadine|Nadine]] * [[Trufa Nicola|Nicola]] * [[Trufa Patrone|Patrone]] * [[Trufa Pentland javelin|Pentland javelin]] * [[Trufa Picasso|Picasso]] * [[Trufa Pink eye|Pink eye]] * [[Trufa Pink fir apple|Pink fir apple]] * [[Trufa Pontiac|Pontiac]] * [[Trufa Purple congo|Purple congo]] * [[Trufa Rata|Rata]] * [[Trufa Romano|Romano]] * [[Trufa Roseval|Roseval]] * [[Trufa Russet burbank|Russet burbank]] * [[Trufa Salad blue|Salad blue]] * [[Trufa Sebago|Sebago]] * [[Trufa spunta|Spunta]] * [[Trufa Trufa de China|Trufa de China]] * [[Trufa Vitelòta|Vitelòta]] == Utilizacion == === Usatge alimentari === ''[[Fichièr:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg|thumbnail|200px|right|Plats a basa de trufas]]'' Las trufas son ricas en [[glucid]]s e contenon de [[proteïna]]s, minerals (en particular de [[potassi]] e de [[calci]]) e de [[vitamina C]] (çaquelà, se tròba mai de vitaminas C dins las trufas que venon d'èsser recoltadas). Son pauc caloricas (mens de 80 quilocalorias per 100 gramas del legum), jos reserva d'èsser acomodadas sens excès de matèria grassa (100&nbsp;g de trufas chips pòdon aportar mai de 500&nbsp;kcal contra 80 per 100&nbsp;g de trufas cuèchas amb d'aiga). Pasmens, presentan un indèx glicemic elevat (de 57 a 86), çò que pòt favorizar la presa de pes. Mantun plat celèbre utiliza la trufa per ingredient principal : * [[Aligòt]] * [[Bombina]] * [[Bonhatas de trufas]] * [[Croquetas de trufas]] * [[Chips]] * [[Frita]] * [[Galeta de trufas]] * [[Gnocchi]] * [[Gratin dalfinés]] {{valor nutricionala|Trufa <br />cruda (amb pèl)|77|70|2|19|0,1|5|0,11|0,04|0,25|19,5|1,2|1,8|9|10|26|255|2,4|1,4}} * [[Gratin savoiard]] * [[Capolada parmentièra]] * [[Pastís de trufas]] * [[Petala de trufas]] * [[Trufas a la fornièra]] * [[Trufas en rauba dels camps]] * [[Trufas en papilhòtas]] * [[Trufas farcidas]] * [[Trufas a la sarladesa]] * [[Poutine (recèpta)|Poutine]] * [[Quenèlas de trufas]] * [[Rösti]] * [[Tartifleta]] * [[Trufada|Trufada de Cantal]] Dins las regions de granda produccion, coma lo [[Nòrd-Pas de Calais]] e [[Picardia (region)|Picardia]] en França, la trufa a fach nàisser una importanta industria de transformacion industriala, que produsís en particular de ''chips'', de [[purèa de trufas|purèa]] desidratada, de preparacions susgeladas... Se precisarà tanben qu'a partir del [[sègle XIX]], l'[[bevenda alcoolizada|alcoòl]] de trufa serviguèt per confeccionar la [[vodka]], mas qu'uèi aqueste usatge es gaireben desaparegut. === Usatge industrial === La fecula, apelada tanben [[amidon]], a d'utilizacions nombrosas. Dins l'alimentacion, ne pòt remplaçar la [[farina]], èsser emplegada coma espessidor dins les [[salsa]]s. S'utiliza tanben dins la [[pastissariá]] industriala e la confeccion de las [[biscòta]]s. Mas es dins l'industria non alimentària que bnne trapam la màger part de las utilizacions : dintra dins la composicion de mantun [[medicament]], dins la del roge de pòtas o dels cambis per nenets, dins la [[papier|papetariá]], lo [[textil]], lo contraplacat. Tractat per aiga cauda, l'amidon es sonat ''empés'' e dintra dins la confeccion du [[caucho (material)|caucho]] o dins lo glaçatge del papièr per fòto. Çò ne ramentarem per memòria l'empesatge dels còls o punhets de camisas, disparegut uèi lo dia.N'es tot parièr l'amidon fòrça mens utilizat dins la fabricacion de còlas o pegaments. La trufa crusa est manjada pel pacient per arrestar lo dissentèri. == Enemics de la trufa == === Principalas malautiás === * [[Mildió]] (''Phytophthora infestans''), * [[Rizoctone brun]] (''Rhizoctonia solani''), * [[Gangrena de la trufa]] (''Phoma exigua''), * [[Fusariòsa]] * [[Poiriduras bacterianas]] (bacterias), * [[Gala comuna]] (''Streptomyces scabies''), * [[Gala argentada]] (''Helminthosporium solani''), === Principals estalaires === * [[Altisa de la trufa]] (''Psylliodes affinis''), * [[Cicadela des grillures de la vigne]] (''Empoasca vitis''), * [[Dorifòr]] (''Leptinotarsa decemlineata''), * [[Escarabat]] comun (''Melolontha melolontha''), * [[Nematòde]]s de gala de las rasigas (''Meloidogyne'' spp.), * [[Nematòde daurat]] (''Globodera pallida''), * [[Noctuela de las sègas]] (''Agrotis segetum''), * [[Pichon limauç gris]] (''Deroceras reticulatum''), * [[Pesolh verd del perseguièr]] (''Myzus persicae''), * [[Pesolh]] verd de la ròsa e de la trufa (''Macrosiphum euphorbiae''), * [[Pesolh negre de la fava]] (''Aphis fabae''), * [[Pesolh de la digitala]] (''Aulacorthum solani''), * [[Bernat pudent verd dels brots]] (''Lygus pabulinus''). == Qualques chifras == {{Obsolet|data=23-4-2024}} En [[2003]] (font : [[Organizacion de las Nacions unidas per l'alimentacion e l'agricultura|FAO]]), la produccion mondiala s'es elevada a 311,4 milions de [[tona]]s, per {{unitat|192000|km²}} plantats, siá un rendement mejan de 1480&nbsp;t/km². Los principals productors son los seguents : # [[Republica Populara de China|China]] : 45 000 km² - 66,8 milions de tonas ; # [[Union Europèa]] (dels quinze) : 1,27 - 43,3 # [[Russia]] : 3,29 - 35,9 # [[Índia]] : 1,40 - 24,0 # [[Estats Units d'America|Estats Units]] : 0,51 - 20,8 # [[Ucraïna]] : 1,60 - 17,6 # [[Polonha]] : 0,80 - 13,5 Al sen de l'[[Union Europèa]] de 25, lo mai bèl productor es [[Polonha]], davant [[Alemanha]]. Lo rendement mejan dins l'Euròpa dels quinze es de 3420&nbsp;t/km² e de 1670&nbsp;t/km² en Polonha. Los productors europèus pus importants son los seguents : # Polonha : 8000 km², 13,49 milions de tonas # Alemanha : 2836,24 km², 10,17 milions de tonas # [[Reiaume Unit]] : 1600 km², 6,97 milions de tonas # [[França]] : 1620 km², 6,40 milions de tonas # [[Païses Basses]] : 1571,29 km², 6,39 milions de tonas # [[Espanha]] : 1023 km², 2,72 milions de tonas === Principals païses productors === {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" align="center" |----- | colspan="6" align="center" bgcolor=#DDFFDD | '''Produccion en tonas. Chifras 2004-2005'''<br /> <small>Donadas de FAOSTAT ([[Organizacion de las Nacions Unidas per l'alimentacion e l'agricultura|FAO]]) [https://web.archive.org/web/20110117133354/http://faostat.fao.org/DesktopDefault.aspx?PageID=567&lang=fr Basa de donadas de la FAO, accès del 14 de novembre de 2006]</small> |----- | align="left"|{{China}}||align="right"|70&nbsp;036&nbsp;279,00||align="right"|21 %||align="right"|73&nbsp;036&nbsp;500,00||align="right"|23 % |------ | align="left"|{{Russia}}||align="right"|35&nbsp;914&nbsp;240,00||align="right"|11 %||align="right"|37&nbsp;461&nbsp;488,00||align="right"|12 % |------ | align="left"|{{Índia}}||align="right"|25&nbsp;000&nbsp;000,00||align="right"|8 %||align="right"|25&nbsp;000&nbsp;000,00||align="right"|8 % |------ | align="left"|{{Ucraïna}}||align="right"|20&nbsp;754&nbsp;800,00||align="right"|6 %||align="right"|19&nbsp;462&nbsp;000,00||align="right"|6 % |------ | align="left"|{{Estats Units d'America}}||align="right"|20&nbsp;685&nbsp;670,00||align="right"|6 %||align="right"|19&nbsp;151&nbsp;080,00||align="right"|6 % |------ | align="left"|{{Alemanha}}||align="right"|13&nbsp;044&nbsp;000,00||align="right"|4 %||align="right"|11&nbsp;624&nbsp;000,00||align="right"|4 % |------ | align="left"|{{Polonha}}||align="right"|13&nbsp;998&nbsp;654,00||align="right"|4 %||align="right"|11&nbsp;009&nbsp;392,00||align="right"|3 % |------ | align="left"|{{Bielorussia}}||align="right"|9&nbsp;902&nbsp;100,00||align="right"|3 %||align="right"|8&nbsp;185&nbsp;000,00||align="right"|3 % |------ | align="left"|{{Païses Basses}}||align="right"|7&nbsp;487&nbsp;700,00||align="right"|2 %||align="right"|6&nbsp;835&nbsp;985,00||align="right"|2 % |------ | align="left"|{{França}}||align="right"|7&nbsp;255&nbsp;378,00||align="right"|2 %||align="right"|6&nbsp;680&nbsp;817,00||align="right"|2 % |------ | align="left"|{{Reiaume Unit}}||align="right"|6&nbsp;316&nbsp;000,00||align="right"|2 %||align="right"|5&nbsp;815&nbsp;000,00||align="right"|2 % |------ | align="left"|{{Bangladèsh}}||align="right"|3&nbsp;907&nbsp;000,00||align="right"|1 %||align="right"|4&nbsp;855&nbsp;000,00||align="right"|2 % |------ | align="left"|{{Canadà}}||align="right"|5&nbsp;170&nbsp;790,00||align="right"|2 %||align="right"|4&nbsp;850&nbsp;000,00||align="right"|2 % |------ | align="left"|{{Iran}}||align="right"|4&nbsp;180&nbsp;000,00||align="right"|1 %||align="right"|4&nbsp;200&nbsp;000,00||align="right"|1 % |------ | align="left"|{{Turquia}}||align="right"|4&nbsp;800&nbsp;000,00||align="right"|1 %||align="right"|4&nbsp;170&nbsp;000,00||align="right"|1 % |------ | align="left"|{{Romania}}||align="right"|4&nbsp;230&nbsp;210,00||align="right"|1 %||align="right"|3&nbsp;985&nbsp;000,00||align="right"|1 % |------ | align="left"|{{Peró}}||align="right"|2&nbsp;996&nbsp;090,00||align="right"|1 %||align="right"|3&nbsp;284&nbsp;223,00||align="right"|1 % |------ | align="left"|{{Brasil}}||align="right"|2&nbsp;931&nbsp;180,00||align="right"|1 %||align="right"|2&nbsp;950&nbsp;990,00||align="right"|1 % |------ | align="left"|{{Japon}}||align="right"|2&nbsp;842&nbsp;000,00||align="right"|1 %||align="right"|2&nbsp;708&nbsp;000,00||align="right"|1 % |------ | align="left"|{{Belgica}}||align="right"|3&nbsp;229&nbsp;622,00||align="right"|1 %||align="right"|2&nbsp;653&nbsp;949,00||align="right"|1 % |------ | align="right"|Autres païses ||align="right"|65&nbsp;752&nbsp;492,00||align="right"|20 %||align="right"|65&nbsp;297&nbsp;137,00||align="right"|20 % |----- |align="right"| '''Total'''||align="right"|'''330&nbsp;434&nbsp;205,00'''||align="right"|100 %||'''323&nbsp;215&nbsp;561,00'''||align="right"|100 % |} == Vejatz tanben == == Bibliografia == * {{fr}} [[Joël Robuchon]], Dr Patrick P. Sabatier, ''Le meilleur & le plus simple de la pomme de terre'', éditions Robert Laffont, 1994, 250 paginas <small>(ISBN 2-221-07626-5)</small>. == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Referéncias == {{Referéncias}} === Ligams extèrnes === * [http://ostal.sirventes.pagesperso-orange.fr/trufas.htm Vocabulari de la trufa e la patata] ; * [http://www.plantdepommedeterre.org/ FNPPPT : las semenças de trufas] ; * [http://www.cnipt.com/ Lo CNIPT : filièra francesa de la trufa de consomacion] ; * [http://www.gipt.net/ Lo GIPT : filièra francesa de la trufa industriala] ; * [http://www.producteursdepommesdeterre.org/ L'UNPT : los Productors de trufas] ; * [https://web.archive.org/web/20121018070612/http://www.eco-web.com/cgi-local/sfc?=%2Findex%2Findex.html&b=%2Fregister%2F03171.html centre perovian de la trufa]. {{Tubercul}} {{Portal Botanica}} {{gastronomia}} [[Categoria:Trufa|*]] [[Categoria:Flòra (nom scientific)]] [[Categoria:Solanaceae]] [[Categoria:Planta toxica]] hvbhwgh5v69zge72k3oob33rwh3ap1p 0 26015 2501361 2501354 2026-05-24T12:28:23Z Toku 7678 /* Los enzims e lor ròtle catalitic */ 2501361 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] h7nx42no6vhv8ezzc922vengwx4fk4j 2501362 2501361 2026-05-24T12:35:17Z Toku 7678 /* Los enzims e lor ròtle catalitic */ 2501362 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] oo05fluj6fu85ev0pmjdeqw5fq52p41 2501365 2501362 2026-05-24T13:08:30Z Toku 7678 /* Los coenzims e los cofactors */ 2501365 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] q03ja6zel36gwghhxf8bf5d0p59907r 2501366 2501365 2026-05-24T13:13:19Z Toku 7678 /* L'ATP */ 2501366 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === {{veire|ATP}} === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] b0d023ddxxiucn5amo9hwwu07y8x90d 2501370 2501366 2026-05-24T13:23:36Z Toku 7678 /* L'ATP */ 2501370 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa una quantitat limitada d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aquelos mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] d71fevf8snniup94vhajsadxw1tczor 2501371 2501370 2026-05-24T13:23:53Z Toku 7678 /* L'ATP */ 2501371 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa una quantitat limitada d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 9vk7qvoylhopaafl4rxoasixw5gzmqm 2501372 2501371 2026-05-24T13:24:20Z Toku 7678 /* L'ATP */ 2501372 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] etl3tb7bz2dm6qqcnkvcak960oroehk 2501373 2501372 2026-05-24T13:25:10Z Toku 7678 /* L'ATP */ 2501373 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:Aquela energia pòt èsser coblada a de reaccions|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 31rerbvjuglgj4c86btyjpjmlp54n0j 2501374 2501373 2026-05-24T13:25:33Z Toku 7678 /* L'ATP */ 2501374 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] pbz87h8yfz727x3hz5agnigcji7fms0 2501435 2501374 2026-05-24T16:40:42Z Toku 7678 /* Las vias metabolicas */ 2501435 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] iqx6tpkv0fzyfzos240v2gpar9q3gg5 2501446 2501435 2026-05-24T17:02:35Z Toku 7678 /* Las vias metabolicas */ 2501446 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] eyqtj2y01n45v22ibcrgs2kqcwpwihd 2501449 2501446 2026-05-24T17:06:41Z Toku 7678 /* Las vias metabolicas */ 2501449 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 85xuxxlp15hfxcr9opk2gbe78b88c2r 2501450 2501449 2026-05-24T17:09:41Z Toku 7678 /* La fotosintèsi */ 2501450 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] p51pbrhydap9kyxtd775wdud58pnzhq 2501454 2501450 2026-05-24T17:23:27Z Toku 7678 /* La glicolisi */ 2501454 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 4ly7du2gksc29oosgw1z9txq7u2x4a1 2501456 2501454 2026-05-24T17:28:43Z Toku 7678 /* La glicolisi */ 2501456 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] mtxqz310vagrqhkc7p5rcwaacc1gxgh 0 26441 2501475 2493187 2026-05-24T21:33:19Z Grillofrances 15272 Estats membres 2501475 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg|thumb|right|Estats membres de l'OTAN.]] [[Fichièr:Flag of NATO.svg|thumb|right|Drapèu de l'OTAN.]] L’'''Organizacion dau Tractat de l'Atlantic Nòrd''' (abreujada '''OTAN''' ò '''NATO'''<ref>Per l'[[anglés]] ''« North Atlantic Treaty Organisation »''.</ref>) es una [[aliança militara]] fondada lo 4 d'abriu de [[1949]] per leis [[Estats Units d'America]] e onze autreis [[estat]]s d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]] e d'[[Euròpa]] Occidentala. Destinada a protegir sei membres còntra una ataca de part dei fòrças dau [[Pacte de Varsòvia|blòt de l'Èst]] durant la [[Guèrra Freja]], subrevisquèt a la disparicion de l'[[URSS|Union Sovietica]] en [[1991]] e veguèt lo nombre d'estats membres aumentar. En [[2019]], 29 país fasián partida de l'aliança. Largament dominada per leis [[Estats Units d'America|Estats Units]] que provesisson entre 65 e 80% dei fòrças militaras de l'aliança, l'OTAN es l'organizacion [[militar]]a pus poderosa de la [[planeta]] dempuei l'afondrament de l'[[URSS]]. En [[2019]], dispausa de mai de 3 milions d'òmes, de {{formatnum:16000}} [[carri de combat|carris de combat]], de {{formatnum:6300}} [[avion]]s militars, de 400 [[naviri]]s de guèrra auturiers e de 150 [[sosmarin]]s. En mai d'aquò, seis [[estat]]s membres representavan 60% dei despensas militaras mondialas, çò que permet d'assegurar un nivèu d'entraïnament e d'equipament relativament aut. Lo principi de foncionament de l'aliança es relativament simple que prevei de consultacions obligatòrias dins lo cas d'una ataca ò d'una menaça grèva còntra un estat membre. De mai, tota ataca còntra un membre de l'aliança es considerada coma una ataca còntra la totalitat dei membres. Pasmens, lo tractat prevei de reaccion automatica de part dei país aliat e lo nivèu de respònsa es laissat liure. == Estats membres == {| class="wikitable sortable" |+ !Estat<ref>https://www.nato.int/en/about-us/organization/nato-member-countries</ref> !l'annada d'adesion |- |[[Albania]] |2009 |- |[[Alemanha]] |1955 |- |[[Belgica]] |1949 |- |[[Bulgaria]] |2004 |- |[[Canadà]] |1949 |- |[[Republica Chèca]] |1999 |- |[[Croàcia]] |2009 |- |[[Danemarc]] |1949 |- |[[Eslovaquia]] |2004 |- |[[Eslovènia]] |2004 |- |[[Espanha]] |1982 |- |[[Estats Units d'America]] |1949 |- |[[Estònia]] |2004 |- |[[Finlàndia]] |2023 |- |[[França]] |1949 |- |[[Grècia]] |1952 |- |[[Islàndia]] |1949 |- |[[Itàlia]] |1949 |- |[[Letònia]] |2004 |- |[[Lituània]] |2004 |- |[[Luxemborg (estat)|Luxemborg]] |1949 |- |[[Macedònia del Nòrd]] |2020 |- |[[Montenegro]] |2017 |- |[[Norvègia]] |1949 |- |[[Ongria]] |1999 |- |[[Païses Basses]] |1949 |- |[[Polonha]] |1999 |- |[[Portugal]] |1949 |- |[[Reialme Unit]] |1949 |- |[[Romania]] |2004 |- |[[Suècia]] |2024 |- |[[Turquia]] |1952 |} == Istòria == === Formacion === [[Fichièr:Bundesarchiv B 145 Bild-098967, Aufnahme der Bundesrepublik in die NATO.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la signatura de l'adesion de la [[Republica Federala Alemanda|RFA]] a l'OTAN en [[1955]].]] La formacion de l'OTAN aguèt luòc a la fin deis ans 1940, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] ([[1939]]-[[1945]]<ref>[[1937]]-[[1945]] sus lo teatre [[asia]]tic.</ref>) dins l'encastre de l'aparicion dei dos blòts qu'anavan se liurar la [[Guèrra Freja]]. D'efiech, après la presa dau poder per lei [[comunisme|comunistas]] en [[Checoslovaquia]] lo 25 de febrier de [[1948]] ([[còp de Praga]]) e la rompedura dei discussions regardant [[Alemanha]] entre lei quatre Grands dins lo corrent dau mes de març seguent, leis [[estat]]s d'Euròpa Occidentala, inquiets de l'expansionisme [[URSS|sovietic]], concluguèron un acòrd d'assisténcia mutuala lo 17 de març de [[1948]]. Dich [[Pacte de Brussèlas]], aqueu tractat gropava [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e lei tres país de [[Benelux]]<ref>Au moment de sa signatura, lo [[Pacte de Brussèlas]] èra tanben destinat a protegir lei signataris d'un rearmament d'[[Alemanha]]. Modificat en [[1954]]-[[1955]] amb l'intrada de la [[Republica Federala Alemanda]] dins l'OTAN, aqueu tractat subrevisquèt coma basa d'una defensa comuna « europèa » fins au [[Tractat de Lisbona]] de [[2009]] qu'entraïnèt sa denonciacion en [[2010]].</ref>. Pasmens, après lo començament dau [[blocus de Berlin]] (24 de junh de [[1948]] - 12 de mai de [[1949]]), aquela aliança apareguèt rapidament limitada en fàcia de la poissança militara de l'[[URSS|Union Sovietica]]. Per la completar, leis [[Estats Units d'America]] abandonèron donc sa politica enebissent la formacion d'aliança militara en temps de [[patz]] e comencèron de negociar la creacion d'una coalicion pus larga. Lo 4 d'abriu de [[1949]], aquò entraïnèt la signatura dau [[Tractat de l'Atlantic Nòrd]] que fondèt l'OTAN. En mai dei cinc de Brussèlas, l'organizacion èra compausada deis [[USA|Estats Units]], de [[Canadà]], d'[[Itàlia]], de [[Portugal|Portugau]], de [[Danemarc]], de [[Norvègia]] e d'[[Islàndia]]. Lei principis de basa dau tractat èran la defensa de la [[democracia]] [[liberalisme|liberala]], la cooperacion economica en temps de [[patz]] e una assisténcia mutuala automatica en cas de guèrra (art. 5). L'intrada de país suplementaris au sen de l'aliança èra permesa e prevista e divèrseis institutions foguèron creadas coma lo [[Conseu de l'Atlantic Nòrd]]. Ansin, [[Grècia]] e [[Turquia]] jonhèron l'OTAN en [[1952]]. L'[[Republica Federala Alemanda|Alemanha de l'Oèst]] leis imitèt en [[1955]]. En parallèl, la [[Guèrra de Corèa]] ([[1950]]-[[1953]]) precipitèt leis eveniments amb l'installacion dau centre de comandament dau [[generau]] [[Dwight D. Eisenhower]] a [[Rocquencourt (Yvelines)|Rocquencourt]] dins la region [[París|parisenc]]. Lei país signataris li fisèron la direction de tot ò d'una partida de sei fòrças armadas entraïnant la formacion dau [[Grand Quartier Generau dei poissanças aliadas en Euròpa]] (SHAPE<ref>Per l'[[anglés]] ''« Supreme Headquarters Allied Powers Europe »''.</ref>). === La Guèrra Freja === ==== La formacion dau Pacte de Varsòvia ==== [[Fichièr:Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png|thumb|right|Estats membres de l'OTAN e dau [[Pacte de Varsòvia]] en [[Euròpa]] en [[1955]].]] Lo rearmament de la [[Republica Federala Alemanda|RFA]], acceptat per permetre l'intrada dau país dins l'OTAN, suscitèt de reaccions vivas de part de sei vesins [[Euròpa|europèus]]. Per limitar lo risc d'una reaparicion dau [[militarisme]] [[Alemanha|alemand]], [[URSS]] prepausèt la reünificacion dau país que seriá vengut un [[estat]] neutre. Puei, après lo refús dei poissanças occidentalas, lei Sovietics demandèron de jonhér dirèctament l'OTAN. Enfin, après un segond refús, decidèron de formar la sieuna aliança en vista de negociar la dissolucion simultanèa dei doas organizacions. Per aquò, [[Moscòu]] aprofichèt de discussions entre [[Checoslovaquia]], [[Polonha]] e la [[Republica Democratica Alemanda|RDA]] qu'èran a estudiar la possibilitat de conclure un pacte defensiu còntra la [[Republica Federala Alemanda|RFA]]. Donant mai d'amplor au projècte, [[Nikita Khrushchov]] obtenguèt la signatura dau [[Pacte de Varsòvia]] lo 14 de mai de [[1955]]. Gropant l'[[URSS]] e sèt país [[comunisme|comunistas]] d'[[Euròpa]], èra una organizacion de cooperacion e d'assisténcia mutuala. Per leis aliats de l'[[URSS|Union Sovietica]], èra tanben un mejan d'assaiar d'aleujar la tutèla de [[Moscòu]]. Dins aquò, la manòbra de [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] e lei doas alianças renforcèron mai la division d'[[Euròpa]]. ==== De la formacion de l'aliança a la Destenduda ==== [[Fichièr:West German Bundeswehr 1960.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats [[Alemanha|alemands]] en [[1960]], cinc ans après la reconstitucion de l'armada alemanda e l'adesion de la [[Republica Federala Alemanda|RFA]] a l'OTAN.]] De sa creacion au començament deis ans 1960, l'OTAN conoguèt un periòde d'estructuracion marcat per l'integracion progressiva de l'armada alemanda reconstituida e la formacion de fòrças convencionalas capablas de s'opausar a la superioritat numerica dau camp [[URSS|sovietic]]. La [[Guèrra de Corèa]] ([[1950]]-[[1953]]) aguèt una importància majora dins aqueu procès car permetèt d'imaginar la possibilitat d'un afrontament dirèct entre lei dos blòts en [[Euròpa]]. Òr, au començament deis ans 1950, lei fòrças occidentalas avián d'efectius largament inferiors a aquelei de l'armada [[URSS|sovietica]]. Per faciar aquela situacion, l'[[estrategia]] generala de l'aliança dins lo corrent deis ans 1950 foguèt de centrar sei plans sus una utilizacion massísa de l'[[arma nucleara]] per arrestar tota menaça sovietica e sus la preparacion de linhas defensivas lòng de [[Ren]] e d'[[Ijssel]] (fins a [[1958]]) puei lòng de [[Weser]] e de [[Lech]]. En parallèl, un esfòrç d'[[estandardizacion]] deis equipaments utilizats per lei diferents membres comencèt. Dominat per lo complèx industriau militar deis [[Estats Units d'America|Estats Units]], entraïnèt pauc a pauc la difusion deis armaments [[USA|estatsunidencs]] au sen dei fòrças armadas deis autrei país. ==== La posicion francesa ==== A partir de la fin dau decenni 1950, la [[França]] dau [[generau]] [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] comencèt de se plànher de la dominacion [[USA|estatsunidenca]] sus l'aliança. De mai, en [[1956]] durant la [[crisi de Suèz]], [[Washington]] aviá refusat de sostenir la posicion francesa e, au contrari, menaçat lo país de represalhas economicas. Au començament deis ans 1960, [[París]] èra donc a cercar de mejans per limitar sa dependéncia a respèct deis [[USA|Estats Units]], çò que foguèt a l'origina dau [[Arma nucleara|programa nuclear militar]] francés. Au nivèu [[politica|politic]], [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] assaièt premier de donar mai d'influéncia a [[França]] au sen de l'aliança. Ansin, tre [[1958]], prepausèt sensa succès la creacion d'un triumvirat [[USA|Estats Units]] - [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] - [[França]] per dirigir l'organizacion. Aquela revirada lo decidèt de quitar pauc a pauc l'estructura integrada de l'aliança e de donar a [[París]] la capacitat de negociar una [[patz]] separada dins lo cas d'una guèrra duberta còntra lo blòt de l'Èst. Aqueu procès foguèt lòng e durèt de [[1959]] a [[1967]] amb coma etapas principalas lo retirament de la Flòta de Mediterranèa dau comandament aliat ([[1959]]), l'enebiment d'estacionar d'armas nuclearas estrangieras sus lo territòri francés ([[1959]]), lo retirament de totei lei fòrças francesas – franc d'aquelei posicionadas en [[Alemanha]] – dau comandament aliat ([[1966]]) e, enfin, la partença dei tropas de l'OTAN estacionadas en [[França]]. Aqueu retirament donèt a [[França]] una posicion particulara au sen de l'OTAN fins a la fin de la [[Guèrra Freja]]. D'efiech, aquò permetèt au país d'obtenir una autonòmia pus importanta per sa [[diplomacia]] que poguèt s'opausar a aquela deis [[USA|Estats Units]] sus certanei subjèctes coma, per exemple, la [[Guèrra de Vietnam]]. Pasmens, durant lei crisis pus grèvas, coma la [[crisi de Cuba]] en [[1962]], [[París]] afiermèt totjorn sensa ambigüitat son apartenància a l'OTAN e son sostèn a [[Washington]]. ==== De la Destenduda a la disparicion de l'Union Sovietica ==== [[Fichièr:Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png|thumb|right|Estats membres de l'OTAN e dau [[Pacte de Varsòvia]] en [[Euròpa]] durant la [[crisi deis euròmissils]].]] [[Fichièr:M-60A3 near Giessen in Germany 1985.JPEG|thumb|right|[[Fotografia]] de [[carri de combat|carris]] [[USA|estatsunidencs]] en [[Alemanha]] en [[1985]].]] Au començament deis ans 1960, lo comolament de la diferéncia numerica a respèct dei fòrças convencionalas dau [[Pacte de Varsòvia]] e lo contèxte internacionau novèu dubèrt per la Destenduda entre lei doas superpoissanças permetèron a l'OTAN de definir una estrategia novèla jutjada pus realista. Son aspèct pus important foguèt l'abandon de l'utilizacion massísa de l'[[arma nucleara]] au profiech dau concèpte de repòsta graduada. Ansin, d'ara endavant, lei plans militars deis Occidentaus venguèron subretot defensius e preveguèron l'utilizacion de mejans de natura similara a aquelei utilizats per una eventuala ataca [[URSS|sovietica]]. La premiera consequéncia d'aquela evolucion foguèt de preveire una utilizacion d'[[arma nucleara|armaments nuclears]] unicament per arrestar una traucada advèrsa. La segonda foguèt de plaçar la linha de defensa principala de l'OTAN dirèctament lòng de la [[frontiera]] de la [[Republica Federala Alemanda|RFA]]. La Destenduda permetèt tanben de negociar d'acòrds amb lo blòt [[URSS|sovietic]] per amaisar lei tensions e empedir un conflicte dirèct. Aquela politica foguèt oficialament mesa en plaça en [[1978]] amb l'adopcion de dos objectius novèus per l'aliança qu'èran lo mantenement de la patz e lo melhorament dei relacions entre l'Èst e l'Oèst. Aquò favorizèt la signatura dau [[Tractat de Non Proliferacion deis Armas Nuclearas]] ([[1968]]) e de divèrsei tractats permetent d'empedir una corsa ais armaments ([[tractat ABM]], [[SALT I|acòrds SALT I]] e [[SALT II]]). Dins aquò, aqueu raprochament entre lei dos blòts empachèt pas de crisis. La pus grèva foguèt [[Crisi deis euròmissils|aquela deis euròmissils]] que se debanèt de la fin deis ans 1970 au començament deis ans 1980. Comencèt en [[1977]] quand lei [[URSS|Sovietics]] installèron sus son territòri de [[missil]]s de portada intermediària [[SS-20]]. Gràcias a sa poissança e sa precision, avián teoricament la capacitat de destrurre totei lei fòrças de l'OTAN en [[Euròpa]]. Per faciar aquela menaça, de [[missil]]s [[Pershing 2]] foguèron desplegats per leis [[Estats Units d'America|Estats Units]] a partir de [[1978]] entraïnant de negociacions lòngas que s'acabèron per lo retirament de totei leis armaments de portada intermediària en [[1987]]. === L'OTAN dempuei 1991 === ==== La redefinicion dau ròtle de l'aliança ==== [[Fichièr:NATO Summit in Washington 1999.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la 16{{e}} cima de l'OTAN en [[1999]] qu'aguèt un ròtle important dins la redefinicion deis objectius de l'aliança.]] Après la disparicion de l'[[URSS|Union Sovietica]] en decembre de [[1991]], l'aliança foguèt mantenguda per sei membres. Per aquò, l'organizacion se donèt d'objectius novèus eissits dei conflictes deis ans 1990 coma la [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Guèrra de Kuwait]] ([[1990]]-[[1991]]), lei [[Guèrras de Iogoslavia]] ([[1991]]-[[1995]]) ò la [[Guèrra de Kosova]] ([[1999]]). Lo premier foguèt lo mantenement de la [[patz]] en [[Euròpa]] e dins lo rèsta dau mond. Lo segond foguèt la dubertura vèrs lei país d'Euròpa Orientala, compres [[Euròpa]]. Pasmens, en parallèl, la fin de la [[Guèrra Freja]] entraïnèt un renforçament dau pes deis [[USA|Estats Units d'America]] au sen de l'OTAN. D'efiech, lei país [[Euròpa|europèus]] aprofichèron la fin de la menaça militara [[URSS|sovietica]] per redurre sei despensas militaras e lo volum de sei [[Armada|fòrças armadas]]. Ansin, se leis [[Estats Units d'America|Estats Units]] representèron 64% dau budget militar totau dei país membres durant la confrontacion entre l'Èst e l'Oèst, aquela proporcion passèt a 79% pendent leis ans 1990. De mai, au començament dau sègle XXI, l'influéncia de [[Washington]] foguèt mai aumentada amb l'intrada de país diplomaticament pròches deis Estatsunidencs coma [[Polonha]]. Aquela influéncia se manifestèt amb una difusion acrescuda deis equipaments e dei [[Doctrina militara|doctrinas]] [[militar]]as [[Estats Units d'America|estatsunidencs]], ja ben presents durant la [[Guèrra Freja]], au sen de l'aliança<ref>Per exemple, dempuei son retorn dins lo comandament integrat de l'OTAN, [[França]] es a abandonar sa doctrina de « l'efiech major » au profiech de la doctrina, d'origina estatsunidenca, dau « centre de gravitat ».</ref>. La despendéncia dei país d'Euròpa Occidentala e Centrala a respèct deis [[Estats Units d'America]] es donc venguda pus importantas, çò qu'a refortit l'influéncia estatsunidenca en [[Euròpa]]. Dins aquò, aquò a renforçat l'imatge de l'OTAN coma otís au servici de l'[[imperialisme]] de [[Washington]] e a, de còps, agut d'efiechs negatius sus l'eficacitat militara de l'aliança, coma durant la [[Segonda Guèrra d'Afganistan]]. ==== La dubertura vèrs lei país d'Euròpa Orientala ==== [[Fichièr:History of NATO enlargement.svg|thumb|Extension de l'OTAN.]] Après la disparicion de l'[[URSS]], l'OTAN e lei país que fasián partida dau [[Pacte de Varsòvia]] ò de l'[[URSS|Union Sovietica]] decidiguèron de se raprochar. Per aquò, en [[1994]], l'aliança establiguèt un partenariat comun, dich [[Partenariat per la Patz]] (PPP). Permet ai país partenaris de demandar de consultacions ai país membres de l'OTAN se son integritat territòriala, son [[independéncia]] ò sa seguretat son menaçadas. Favoriza tanben lei cambis de personaus militars e la participacion de contingents eissits d'armadas dau [[Partenariat per la Patz|PPP]] a d'operacions de l'OTAN. Pasmens, lo PPP es subretot l'antichambra de l'OTAN per lei país desirós de jonhér l'aliança. D'efiech, en [[1999]], [[Ongria]], [[Polonha]] e [[Republica Chèca]] lo quitèron per venir membres de plen drech de l'organizacion. Foguèron imitats per [[Bulgaria]], per lei tres estats baltics, per [[Romania]], per [[Eslovaquia]] e per [[Eslovènia]] en [[2004]] e per [[Croàcia]] e [[Albania]] en [[2009]]. Enfin, en junh de [[2007]], [[Montenegro]] venguèt lo 29{{e}} estat membre de l'OTAN. Ansin, franc de l'[[URSS]] e de la [[Republica Democratica Alemanda|RDA]] qu'an disparegut, totei leis estats signataris dau [[Pacte de Varsòvia]] fan uei partida de l'aliança. Un procès similar sembla aver luòc dins lei [[Balcans]] amb l'adesion de tres republicas eissits de l'èx-Iogoslavia. A respèct dei signataris d'origina, lei membres novèus son sovent fòrça ostils a [[Russia]] e favorables a una extension de l'aliança ais èx-republicas sovieticas, çò que complica lo dialòg entre Occidentaus e Rus. ==== Lei relacions amb Russia ==== Lei relacions amb [[Russia]], poissança eiretiera de la màger part deis arsenaus militars [[URSS|sovietics]], son una question centrala de la politica de l'OTAN en [[Euròpa]]. Dins lo corrent deis ans 1990, l'aliança sostenguèt l'estabilizacion de l'economia russa qu'aviá conegut un afondrament brutau amb la transicion dau [[comunisme]] vèrs lo [[capitalisme]]. Per exemple, en [[1999]], leis [[USA|Estats Units]] ajudèron economicament [[Russia]] qu'èra a faciar de dificultats importantas après la [[crisi economica russa de 1998|crisi de 1998]]. Durant aqueu periòde, [[Washington]] acceptèt d'alentir lo procès d'alargament de l'OTAN per rassegurar [[Moscòu]] qu'es opausat a una extension de l'OTAN fins a sa [[frontiera]]. Aquelei relacions bònas comencèron de se deteriorar au començament dau sègle XXI. La renaissença economica e militara de la [[Russia]] de [[Vladímir Pótin]] inquietèt fòrça lei país d'[[Euròpa Orientala]]. Trobèron de sostèns importants au sen dei fòrças armadas estatsunidencas onte de [[generau]]s consideravan totjorn [[Russia]] coma l'adversari principau. De son caire, lei Rus s'inquietèron dei progrès occidentaus dins l'èx-espaci [[URSS|sovietic]]. A partir de [[2003]], comencèron de s'i opausar entraïnant una multiplicacion dei conflictes e dei crisis ([[Ucraïna]], [[Crimèa]], [[Georgia (Caucàs)|Georgia]]...) e un raprochament de [[Russia]] e de [[Republica Populara de China|China]] dempuei leis ans 2010. ==== L'intervensionisme militar de l'aliança ==== [[Fichièr:Gulf of Aden - disabled pirate boat.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la destruccion d'una barca de piratas [[Somalia|somalians]] per un [[destroièr]] [[USA|estatsunidenc]] en [[2010]].]] Se l'OTAN es jamai intervengut militarament còntra l'[[URSS|Union Sovietica]] e seis aliats durant la [[Guèrra Freja]], sa decision de sostenir lo mantenement de la [[patz]] l'a menat a participar a mai d'una guèrra dempuei [[1991]]. Ansin, l'aliança luchèt còntra [[Serbia]] durant lei [[Guèrras de Iogoslavia]] de [[1993]] a [[1995]] e la [[Guèrra de Kosova]] ([[1999]]). Aquò permetèt d'acabar lei conflictes saunós consecutius a la desintegracion de [[Iogoslavia]]<ref>Après [[1999]], i aguèt dos conflictes menors dins la [[Conflicte de la vau de Presevo|vau de Presevo]] ([[1999]]-[[2001]]) e en [[Guèrra Civila de Macedònia|Macedònia dau Nòrd]] ([[2001]]). Sota la pression de [[Washington]], aquelei conflictes durèron gaire e d'acòrdis de patz foguèron rapidament signats.</ref> mai aguèt de consequéncias negativas per lei populacions sèrbas, especialament en [[Kosova]]. Après leis [[Atemptats de l'11 de setembre de 2001|atemptats dau 11 de setembre de 2001]], l'aliança intervenguèt en [[Afganistan]] ont una fòrça principalament [[USA|estatsunidenca]] assaièt de véncer la [[guerilha]] dei Talibans e d'estabilizar lo país. Pasmens, se turtèt a una resisténcia acarnada, alimentada per lei civius tuats per lei bombardaments estatsunidencs, e a una [[corrupcion]] fòrça importanta. Pauc a pauc, leis estats membres retirèron donc sei tropas. En [[2019]], demorava solament un còrs d'aperaquí {{formatnum:15000}} conselhiers cargats de formar l'armada nacionala afgana. Enfin, l'OTAN intervenguèt tanben en [[Africa]] en [[Libia]] e lòng dau [[litorau]] [[somalia]]n. Dins lo premier cas, en [[2011]], una fòrça francoestatsunidenca aprofichèt lei dificultats de [[Moammar al-Gaddafi]], menaçada per una insureccion populara, per lo reversar. A tèrme cort, l'operacion foguèt un succès totau. Pasmens, lei venceires mau capitèron un [[govèrn]] estable entraïnant una novèla guèrra civila e un afondrament dau país. Dins lo segond cas, divèrsei flòtas occidentalas organizèron de patrolhas dins l'[[Ocean Indian]] per protegir de [[naviri]]s per de [[piratariá|piratas]] basats en [[Somalia]]. == Foncionament == {{veire|Tractat de l'Atlantic Nòrd}} L'Organizacion dau Tractat de l'Atlantic Nòrd es una aliança militara defensiva que son foncionament de basa es descrich per lo [[Tractat de l'Atlantic Nòrd]] signat entre leis [[estat]]s fondators en [[1949]]. Lo [[còr]] d'aqueu tèxte es son article 5 que considera que tota ataca menada en [[Euròpa]] ò en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]]<ref>A l'origina, lei [[Departament francés|departaments francés]] d'[[Argeria]] èran tanben contenguts dins lei territòris onte s'aplicava l'article 5.</ref> còntra un [[estat]] membre serà considerada coma una ataca còntra totei leis [[estat]]s membres de l'aliança. Ges de reaccion automatica es prevista e lei membres son liures de decidir de son nivèu d'engatjament. Dins aquò, de consultacions obligatòrias son previstas per l'article 4 se l'integritat territòriala, l'[[independéncia]] ò la seguretat d'un estat membre son menaçadas. L'article 9 creèt un [[Conseu de l'Atlantic Nòrd]] cargat de crear leis estructuras necessàrias per assegurar lo foncionament de l'aliança. Per contrabalançar l'influéncia deis [[Estats Units d'America|Estats Units]] que noman lo comandant militar suprèm dei fòrças de l'OTAN en [[Euròpa]], es tradicionalament presidit per un [[Euròpa|Europèu]]. En parallèl, cada estat dèu renfòrçar sei mejans militars d'un biais individuau e collectiu. L'adesion de membres suplementaris es permesa per l'article 10. Necessita l'acòrd unanim dei membres. L'article 13 autoriza la sortida de l'aliança mai es estat jamai utilizat. == Estructura e organizacion == L'OTAN tèn d'estructuras e de mejans militars permanents cargats de l'aplicacion dau tractat d'aliança. Aquò destria l'OTAN deis alianças que l'an precedida e favoriza lo renforçament dei liames entre leis [[estat]]s membres e l'integracion entre sei fòrças militaras. De mai, en cas de guèrra, leis [[USA|Estats Units d'America]] e seis aliats principaus ([[França]], [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Alemanha]], [[Itàlia]] e [[Turquia]]) dispausan de mejans militars sensa precedents dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]]. === Estructuras politicas === [[Fichièr:NATO-2002-Summit.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una cima de l'OTAN en [[2002]].]] Lo foncionament [[politica|politic]] de l'OTAN es assegurat per tres estructuras civilas que son : * lo [[Conseu de l'Atlantic Nòrd]] qu'es l'instància politica pus importanta de l'organizacion, presidida per lo secretari generau de l'OTAN. Totei leis estats membres i an lei meteis [[drech]]s e lei decisions i son presas a l'[[unanimitat]]. Lo secretari generau es lo cap dei personaus civius de l'aliança. A un ròtle [[diplomacia|diplomatic]] important que dèu dirigir lei procès de consultacion e de presa de decision. * lo [[Comitat dei Plans de Defensa]] es cargat de donar d'orientacions ais autoritats militaras de l'OTAN. Supervisa lo procès d'establiment dei plans de fòrças e fixa, per cada país, d'objectius de planificacion destinats a contentar lei besonhs necessaris. * lo [[Grop dei Plans Nuclears]] es l'instància de consultacion regardant lei questions relativas au ròtle dei fòrças [[arma nucleara|nuclearas]]. Totei leis estats membres, franc de [[França]], ne'n fan partida. Es presidit per lo secretari generau. De conferéncias gropant lei caps deis estats membres son tanben regularament organizats. Permèton la presa dei decisions pus importantas coma l'adesion d'un membre novèu, la mesa en plaça de partenariats amb de país tèrç ò l'adopcion d'iniciativas novèlas. === Estructuras militaras === L'aliança es dirigida per tres estructuras militaras multinacionalas que son plaçadas sota l'autoritat d'un Comitat militar : * l'[[Estat-Major Internacionau]] qu'es cargat de preparar leis evaluacions, leis estudis e lei divèrsei documents regardant lei questions militaras pertocant l'OTAN. S'assegura tanben de l'aplicacion dei politicas relativas ai questions militaras per leis organismes competents. * lo [[Comandament Aliat Operacions]] (ACO), comandat per lo [[Grand Quartier Generau dei Poissanças Aliadas en Euròpa]] installat a [[Mons]] en [[Belgica]], es responsable de la planificacion e de l'execucion de totei leis operacions de l'OTAN. Dispausa d'estats majors regionaus. * lo [[Comandament Aliat Transformacion]]<ref>Aqueu comandament remplacèt lo [[Comandament Aliat Atlantic]] (SACLANT) que foguèt fondat en [[1952]] e suprimit en [[2003]]. L'objectiu dau SACLANT èra d'assegurar la proteccion dei liasons [[Mar|maritimas]] entre [[America del Nòrd|America dau Nòrd]] e [[Euròpa]].</ref> (ACT) que dirigís la transformacion de l'estructura, dei fòrças, dei capacitats e de la doctrina militara de l'OTAN. Es responsable de la formacion, de l'entraïnament e deis experiéncias destinadas a estudiar de concèptes novèus ò a promòure l'interoperabilitat deis armaments utilizats per lei membres. === Mejans militars pròpris === [[File:AWAClanding(01).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[Sistèma de deteccion e de comandament aeroportat|AWACS]] de l'OTAN.]] L'OTAN tèn quauquei mejans operacionaus pròpris. Son d'unitats militaras multinacionalas restacat au [[Comandament Aliat Operacions]] : * la [[fòrça aeroportada de deteccion luechenca e de còntraròtle de l'OTAN]] basada a [[Geilenkirchen]] en [[Alemanha]]. Dispausava de {{formatnum:3000}} òmes e e d'un vintenau d'[[Sistèma de deteccion e de comandament aeroportat|AWACS]]. * lo [[Quartier Generau de fòrças navalas OTAN d'intervencion e de sostèn]] (STRIKFORNATO) qu'es dirigit per lo comandament de la [[VIa Flòta Estatsunidenca|VI{{a}} Flòta Estatsunidenca]]. * una unitat de susvelhança terrèstra dotada de [[dròna]]s d'altitud auta. Per cada operacion militara, lei mejans militaris necessaris son portats per leis estats membres segon sa volontat de participar. === Mejans militars deis Estats membres === Dempuei la fin de la [[Guèrra Freja]], l'OTAN es l'aliança militara pus poderosa de la [[planeta]] e sembla pas aver de rivaus dirècts. D'efiech, en [[2019]], dispausava d'un uechen deis efectius militars actius, d'un quart de l'aviacion militara mondiala, de dos tèrç dei [[pòrta-aeronaus]] disponibles, de mai de la mitat dei [[sosmarin]]s nuclears en servici e de la mitat deis [[Arma nucleara|arsenaus nuclears mondiaus]]. La sòma dei budgets de defensa dei país membres representava aperaquí 60% dei despensas militaras mondialas, çò que permetiá d'assegurar un entraïnament de qualitat ai personaus e de crompar d'armaments sofisticats, generalament qualitativament superiors a aquelei deis autrei poissanças ([[Russia]], [[Republica Populara de China|China]]...). De mai, la poissança de l'OTAN es encara renforçada se son pres en còmpte lei capacitats deis autreis aliats de [[Washington]] coma [[Japon]], la [[Corèa del Sud|Corèa dau Sud]], [[Austràlia]], l'[[Arabia Saudita]] e [[Israèl]]. <gallery> Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png|Budgets militars mondiaus en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png|Efectius militars actius dins lo mond en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png|Nombre d'avions militars en servici dins lo mond en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png|Nombre de [[pòrta-aeronaus]] en servici dins lo mond en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png|Nombre de [[sosmarin]]s nuclears en servici dins lo mond en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png|Arsenaus nuclears dins lo mond en [[2018]] </gallery> == Acòrdis de cooperacion e d'associacion amb d'autrei país == [[Fichièr:OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png|thumb|Partenariats principaus de l'OTAN en 2019.]] L'OTAN tèn d'acòrdis de partenariat amb d'autrei país. Lo pus important es lo [[Partenariat per la Patz]] (PPP) que son objectiu es d'establir un dialòg amb leis autreis [[estat]]s de l'espaci [[Euròpa|europèu]], compres [[Russia]]. Dèu permetre de melhorar la cooperacion entre l'aliança e leis estats partenaris e de preparar son intrada dins l'aliança. D'autrei grops de dialògs existisson amb de país d'autrei regions coma l'[[Iniciativa de cooperacion d'Istambol]] amb lei monarquias petrolieras dau [[Golf Persic]], lo [[Dialòg Mediterranèu]] amb sèt país mediterranèus e lo [[Partenariat Globau per la Seguretat]] amb divèrseis aliats deis [[USA|Estats Units]] ([[Japon]], [[Austràlia]], [[Paquistan]], [[Colómbia]], [[Iraq]]...). De partenariats individuaus son tanben possibles amb certaneis estats. Dins aquò, segon leis interès dei membres de l'aliança, aquelei sistèmas de dialògs foncionan pas totjorn d'un biais regular. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Aliança]]. * [[Aliat major non membre de l'OTAN]]. * [[Conseu de l'Atlantic Nòrd]]. * [[Grand Quartier Generau dei poissanças aliadas en Euròpa]]. * [[Guèrra Freja]]. * [[Pacte de Varsòvia]]. * [[Partenariat per la Patz]]. * [[Tractat de l'Atlantic Nòrd]]. * [[URSS|Union Sovietica]]. === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' P. Touchard, C. Bermond, P. Cabanel e M. Lefebvre, ''Le siècle des excès : le XX^ème siècle de 1870 à nos jours'', Presses Univeritaires de France, 5{{a}} edicion, 2001. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Organizacion internacionala]] [[Categoria:Guèrra Freja]] 14o6cyeccd9bkkcryxh1sp9c9w6g1xn 2501497 2501475 2026-05-25T04:31:22Z Nicolas Eynaud 6858 Informacion ja presenta dins la seccion "La dubertura vèrs lei país d'Euròpa Orientala" e dins la carta generala de l'aliança. 2501497 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg|thumb|right|Estats membres de l'OTAN.]] [[Fichièr:Flag of NATO.svg|thumb|right|Drapèu de l'OTAN.]] L’'''Organizacion dau Tractat de l'Atlantic Nòrd''' (abreujada '''OTAN''' ò '''NATO'''<ref>Per l'[[anglés]] ''« North Atlantic Treaty Organisation »''.</ref>) es una [[aliança militara]] fondada lo 4 d'abriu de [[1949]] per leis [[Estats Units d'America]] e onze autreis [[estat]]s d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]] e d'[[Euròpa]] Occidentala. Destinada a protegir sei membres còntra una ataca de part dei fòrças dau [[Pacte de Varsòvia|blòt de l'Èst]] durant la [[Guèrra Freja]], subrevisquèt a la disparicion de l'[[URSS|Union Sovietica]] en [[1991]] e veguèt lo nombre d'estats membres aumentar. En [[2019]], 29 país fasián partida de l'aliança. Largament dominada per leis [[Estats Units d'America|Estats Units]] que provesisson entre 65 e 80% dei fòrças militaras de l'aliança, l'OTAN es l'organizacion [[militar]]a pus poderosa de la [[planeta]] dempuei l'afondrament de l'[[URSS]]. En [[2019]], dispausa de mai de 3 milions d'òmes, de {{formatnum:16000}} [[carri de combat|carris de combat]], de {{formatnum:6300}} [[avion]]s militars, de 400 [[naviri]]s de guèrra auturiers e de 150 [[sosmarin]]s. En mai d'aquò, seis [[estat]]s membres representavan 60% dei despensas militaras mondialas, çò que permet d'assegurar un nivèu d'entraïnament e d'equipament relativament aut. Lo principi de foncionament de l'aliança es relativament simple que prevei de consultacions obligatòrias dins lo cas d'una ataca ò d'una menaça grèva còntra un estat membre. De mai, tota ataca còntra un membre de l'aliança es considerada coma una ataca còntra la totalitat dei membres. Pasmens, lo tractat prevei de reaccion automatica de part dei país aliat e lo nivèu de respònsa es laissat liure. == Istòria == === Formacion === [[Fichièr:Bundesarchiv B 145 Bild-098967, Aufnahme der Bundesrepublik in die NATO.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la signatura de l'adesion de la [[Republica Federala Alemanda|RFA]] a l'OTAN en [[1955]].]] La formacion de l'OTAN aguèt luòc a la fin deis ans 1940, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]] ([[1939]]-[[1945]]<ref>[[1937]]-[[1945]] sus lo teatre [[asia]]tic.</ref>) dins l'encastre de l'aparicion dei dos blòts qu'anavan se liurar la [[Guèrra Freja]]. D'efiech, après la presa dau poder per lei [[comunisme|comunistas]] en [[Checoslovaquia]] lo 25 de febrier de [[1948]] ([[còp de Praga]]) e la rompedura dei discussions regardant [[Alemanha]] entre lei quatre Grands dins lo corrent dau mes de març seguent, leis [[estat]]s d'Euròpa Occidentala, inquiets de l'expansionisme [[URSS|sovietic]], concluguèron un acòrd d'assisténcia mutuala lo 17 de març de [[1948]]. Dich [[Pacte de Brussèlas]], aqueu tractat gropava [[França]], lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e lei tres país de [[Benelux]]<ref>Au moment de sa signatura, lo [[Pacte de Brussèlas]] èra tanben destinat a protegir lei signataris d'un rearmament d'[[Alemanha]]. Modificat en [[1954]]-[[1955]] amb l'intrada de la [[Republica Federala Alemanda]] dins l'OTAN, aqueu tractat subrevisquèt coma basa d'una defensa comuna « europèa » fins au [[Tractat de Lisbona]] de [[2009]] qu'entraïnèt sa denonciacion en [[2010]].</ref>. Pasmens, après lo començament dau [[blocus de Berlin]] (24 de junh de [[1948]] - 12 de mai de [[1949]]), aquela aliança apareguèt rapidament limitada en fàcia de la poissança militara de l'[[URSS|Union Sovietica]]. Per la completar, leis [[Estats Units d'America]] abandonèron donc sa politica enebissent la formacion d'aliança militara en temps de [[patz]] e comencèron de negociar la creacion d'una coalicion pus larga. Lo 4 d'abriu de [[1949]], aquò entraïnèt la signatura dau [[Tractat de l'Atlantic Nòrd]] que fondèt l'OTAN. En mai dei cinc de Brussèlas, l'organizacion èra compausada deis [[USA|Estats Units]], de [[Canadà]], d'[[Itàlia]], de [[Portugal|Portugau]], de [[Danemarc]], de [[Norvègia]] e d'[[Islàndia]]. Lei principis de basa dau tractat èran la defensa de la [[democracia]] [[liberalisme|liberala]], la cooperacion economica en temps de [[patz]] e una assisténcia mutuala automatica en cas de guèrra (art. 5). L'intrada de país suplementaris au sen de l'aliança èra permesa e prevista e divèrseis institutions foguèron creadas coma lo [[Conseu de l'Atlantic Nòrd]]. Ansin, [[Grècia]] e [[Turquia]] jonhèron l'OTAN en [[1952]]. L'[[Republica Federala Alemanda|Alemanha de l'Oèst]] leis imitèt en [[1955]]. En parallèl, la [[Guèrra de Corèa]] ([[1950]]-[[1953]]) precipitèt leis eveniments amb l'installacion dau centre de comandament dau [[generau]] [[Dwight D. Eisenhower]] a [[Rocquencourt (Yvelines)|Rocquencourt]] dins la region [[París|parisenc]]. Lei país signataris li fisèron la direction de tot ò d'una partida de sei fòrças armadas entraïnant la formacion dau [[Grand Quartier Generau dei poissanças aliadas en Euròpa]] (SHAPE<ref>Per l'[[anglés]] ''« Supreme Headquarters Allied Powers Europe »''.</ref>). === La Guèrra Freja === ==== La formacion dau Pacte de Varsòvia ==== [[Fichièr:Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png|thumb|right|Estats membres de l'OTAN e dau [[Pacte de Varsòvia]] en [[Euròpa]] en [[1955]].]] Lo rearmament de la [[Republica Federala Alemanda|RFA]], acceptat per permetre l'intrada dau país dins l'OTAN, suscitèt de reaccions vivas de part de sei vesins [[Euròpa|europèus]]. Per limitar lo risc d'una reaparicion dau [[militarisme]] [[Alemanha|alemand]], [[URSS]] prepausèt la reünificacion dau país que seriá vengut un [[estat]] neutre. Puei, après lo refús dei poissanças occidentalas, lei Sovietics demandèron de jonhér dirèctament l'OTAN. Enfin, après un segond refús, decidèron de formar la sieuna aliança en vista de negociar la dissolucion simultanèa dei doas organizacions. Per aquò, [[Moscòu]] aprofichèt de discussions entre [[Checoslovaquia]], [[Polonha]] e la [[Republica Democratica Alemanda|RDA]] qu'èran a estudiar la possibilitat de conclure un pacte defensiu còntra la [[Republica Federala Alemanda|RFA]]. Donant mai d'amplor au projècte, [[Nikita Khrushchov]] obtenguèt la signatura dau [[Pacte de Varsòvia]] lo 14 de mai de [[1955]]. Gropant l'[[URSS]] e sèt país [[comunisme|comunistas]] d'[[Euròpa]], èra una organizacion de cooperacion e d'assisténcia mutuala. Per leis aliats de l'[[URSS|Union Sovietica]], èra tanben un mejan d'assaiar d'aleujar la tutèla de [[Moscòu]]. Dins aquò, la manòbra de [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] e lei doas alianças renforcèron mai la division d'[[Euròpa]]. ==== De la formacion de l'aliança a la Destenduda ==== [[Fichièr:West German Bundeswehr 1960.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de soudats [[Alemanha|alemands]] en [[1960]], cinc ans après la reconstitucion de l'armada alemanda e l'adesion de la [[Republica Federala Alemanda|RFA]] a l'OTAN.]] De sa creacion au començament deis ans 1960, l'OTAN conoguèt un periòde d'estructuracion marcat per l'integracion progressiva de l'armada alemanda reconstituida e la formacion de fòrças convencionalas capablas de s'opausar a la superioritat numerica dau camp [[URSS|sovietic]]. La [[Guèrra de Corèa]] ([[1950]]-[[1953]]) aguèt una importància majora dins aqueu procès car permetèt d'imaginar la possibilitat d'un afrontament dirèct entre lei dos blòts en [[Euròpa]]. Òr, au començament deis ans 1950, lei fòrças occidentalas avián d'efectius largament inferiors a aquelei de l'armada [[URSS|sovietica]]. Per faciar aquela situacion, l'[[estrategia]] generala de l'aliança dins lo corrent deis ans 1950 foguèt de centrar sei plans sus una utilizacion massísa de l'[[arma nucleara]] per arrestar tota menaça sovietica e sus la preparacion de linhas defensivas lòng de [[Ren]] e d'[[Ijssel]] (fins a [[1958]]) puei lòng de [[Weser]] e de [[Lech]]. En parallèl, un esfòrç d'[[estandardizacion]] deis equipaments utilizats per lei diferents membres comencèt. Dominat per lo complèx industriau militar deis [[Estats Units d'America|Estats Units]], entraïnèt pauc a pauc la difusion deis armaments [[USA|estatsunidencs]] au sen dei fòrças armadas deis autrei país. ==== La posicion francesa ==== A partir de la fin dau decenni 1950, la [[França]] dau [[generau]] [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] comencèt de se plànher de la dominacion [[USA|estatsunidenca]] sus l'aliança. De mai, en [[1956]] durant la [[crisi de Suèz]], [[Washington]] aviá refusat de sostenir la posicion francesa e, au contrari, menaçat lo país de represalhas economicas. Au començament deis ans 1960, [[París]] èra donc a cercar de mejans per limitar sa dependéncia a respèct deis [[USA|Estats Units]], çò que foguèt a l'origina dau [[Arma nucleara|programa nuclear militar]] francés. Au nivèu [[politica|politic]], [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] assaièt premier de donar mai d'influéncia a [[França]] au sen de l'aliança. Ansin, tre [[1958]], prepausèt sensa succès la creacion d'un triumvirat [[USA|Estats Units]] - [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] - [[França]] per dirigir l'organizacion. Aquela revirada lo decidèt de quitar pauc a pauc l'estructura integrada de l'aliança e de donar a [[París]] la capacitat de negociar una [[patz]] separada dins lo cas d'una guèrra duberta còntra lo blòt de l'Èst. Aqueu procès foguèt lòng e durèt de [[1959]] a [[1967]] amb coma etapas principalas lo retirament de la Flòta de Mediterranèa dau comandament aliat ([[1959]]), l'enebiment d'estacionar d'armas nuclearas estrangieras sus lo territòri francés ([[1959]]), lo retirament de totei lei fòrças francesas – franc d'aquelei posicionadas en [[Alemanha]] – dau comandament aliat ([[1966]]) e, enfin, la partença dei tropas de l'OTAN estacionadas en [[França]]. Aqueu retirament donèt a [[França]] una posicion particulara au sen de l'OTAN fins a la fin de la [[Guèrra Freja]]. D'efiech, aquò permetèt au país d'obtenir una autonòmia pus importanta per sa [[diplomacia]] que poguèt s'opausar a aquela deis [[USA|Estats Units]] sus certanei subjèctes coma, per exemple, la [[Guèrra de Vietnam]]. Pasmens, durant lei crisis pus grèvas, coma la [[crisi de Cuba]] en [[1962]], [[París]] afiermèt totjorn sensa ambigüitat son apartenància a l'OTAN e son sostèn a [[Washington]]. ==== De la Destenduda a la disparicion de l'Union Sovietica ==== [[Fichièr:Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png|thumb|right|Estats membres de l'OTAN e dau [[Pacte de Varsòvia]] en [[Euròpa]] durant la [[crisi deis euròmissils]].]] [[Fichièr:M-60A3 near Giessen in Germany 1985.JPEG|thumb|right|[[Fotografia]] de [[carri de combat|carris]] [[USA|estatsunidencs]] en [[Alemanha]] en [[1985]].]] Au començament deis ans 1960, lo comolament de la diferéncia numerica a respèct dei fòrças convencionalas dau [[Pacte de Varsòvia]] e lo contèxte internacionau novèu dubèrt per la Destenduda entre lei doas superpoissanças permetèron a l'OTAN de definir una estrategia novèla jutjada pus realista. Son aspèct pus important foguèt l'abandon de l'utilizacion massísa de l'[[arma nucleara]] au profiech dau concèpte de repòsta graduada. Ansin, d'ara endavant, lei plans militars deis Occidentaus venguèron subretot defensius e preveguèron l'utilizacion de mejans de natura similara a aquelei utilizats per una eventuala ataca [[URSS|sovietica]]. La premiera consequéncia d'aquela evolucion foguèt de preveire una utilizacion d'[[arma nucleara|armaments nuclears]] unicament per arrestar una traucada advèrsa. La segonda foguèt de plaçar la linha de defensa principala de l'OTAN dirèctament lòng de la [[frontiera]] de la [[Republica Federala Alemanda|RFA]]. La Destenduda permetèt tanben de negociar d'acòrds amb lo blòt [[URSS|sovietic]] per amaisar lei tensions e empedir un conflicte dirèct. Aquela politica foguèt oficialament mesa en plaça en [[1978]] amb l'adopcion de dos objectius novèus per l'aliança qu'èran lo mantenement de la patz e lo melhorament dei relacions entre l'Èst e l'Oèst. Aquò favorizèt la signatura dau [[Tractat de Non Proliferacion deis Armas Nuclearas]] ([[1968]]) e de divèrsei tractats permetent d'empedir una corsa ais armaments ([[tractat ABM]], [[SALT I|acòrds SALT I]] e [[SALT II]]). Dins aquò, aqueu raprochament entre lei dos blòts empachèt pas de crisis. La pus grèva foguèt [[Crisi deis euròmissils|aquela deis euròmissils]] que se debanèt de la fin deis ans 1970 au començament deis ans 1980. Comencèt en [[1977]] quand lei [[URSS|Sovietics]] installèron sus son territòri de [[missil]]s de portada intermediària [[SS-20]]. Gràcias a sa poissança e sa precision, avián teoricament la capacitat de destrurre totei lei fòrças de l'OTAN en [[Euròpa]]. Per faciar aquela menaça, de [[missil]]s [[Pershing 2]] foguèron desplegats per leis [[Estats Units d'America|Estats Units]] a partir de [[1978]] entraïnant de negociacions lòngas que s'acabèron per lo retirament de totei leis armaments de portada intermediària en [[1987]]. === L'OTAN dempuei 1991 === ==== La redefinicion dau ròtle de l'aliança ==== [[Fichièr:NATO Summit in Washington 1999.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la 16{{e}} cima de l'OTAN en [[1999]] qu'aguèt un ròtle important dins la redefinicion deis objectius de l'aliança.]] Après la disparicion de l'[[URSS|Union Sovietica]] en decembre de [[1991]], l'aliança foguèt mantenguda per sei membres. Per aquò, l'organizacion se donèt d'objectius novèus eissits dei conflictes deis ans 1990 coma la [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Guèrra de Kuwait]] ([[1990]]-[[1991]]), lei [[Guèrras de Iogoslavia]] ([[1991]]-[[1995]]) ò la [[Guèrra de Kosova]] ([[1999]]). Lo premier foguèt lo mantenement de la [[patz]] en [[Euròpa]] e dins lo rèsta dau mond. Lo segond foguèt la dubertura vèrs lei país d'Euròpa Orientala, compres [[Euròpa]]. Pasmens, en parallèl, la fin de la [[Guèrra Freja]] entraïnèt un renforçament dau pes deis [[USA|Estats Units d'America]] au sen de l'OTAN. D'efiech, lei país [[Euròpa|europèus]] aprofichèron la fin de la menaça militara [[URSS|sovietica]] per redurre sei despensas militaras e lo volum de sei [[Armada|fòrças armadas]]. Ansin, se leis [[Estats Units d'America|Estats Units]] representèron 64% dau budget militar totau dei país membres durant la confrontacion entre l'Èst e l'Oèst, aquela proporcion passèt a 79% pendent leis ans 1990. De mai, au començament dau sègle XXI, l'influéncia de [[Washington]] foguèt mai aumentada amb l'intrada de país diplomaticament pròches deis Estatsunidencs coma [[Polonha]]. Aquela influéncia se manifestèt amb una difusion acrescuda deis equipaments e dei [[Doctrina militara|doctrinas]] [[militar]]as [[Estats Units d'America|estatsunidencs]], ja ben presents durant la [[Guèrra Freja]], au sen de l'aliança<ref>Per exemple, dempuei son retorn dins lo comandament integrat de l'OTAN, [[França]] es a abandonar sa doctrina de « l'efiech major » au profiech de la doctrina, d'origina estatsunidenca, dau « centre de gravitat ».</ref>. La despendéncia dei país d'Euròpa Occidentala e Centrala a respèct deis [[Estats Units d'America]] es donc venguda pus importantas, çò qu'a refortit l'influéncia estatsunidenca en [[Euròpa]]. Dins aquò, aquò a renforçat l'imatge de l'OTAN coma otís au servici de l'[[imperialisme]] de [[Washington]] e a, de còps, agut d'efiechs negatius sus l'eficacitat militara de l'aliança, coma durant la [[Segonda Guèrra d'Afganistan]]. ==== La dubertura vèrs lei país d'Euròpa Orientala ==== [[Fichièr:History of NATO enlargement.svg|thumb|Extension de l'OTAN.]] Après la disparicion de l'[[URSS]], l'OTAN e lei país que fasián partida dau [[Pacte de Varsòvia]] ò de l'[[URSS|Union Sovietica]] decidiguèron de se raprochar. Per aquò, en [[1994]], l'aliança establiguèt un partenariat comun, dich [[Partenariat per la Patz]] (PPP). Permet ai país partenaris de demandar de consultacions ai país membres de l'OTAN se son integritat territòriala, son [[independéncia]] ò sa seguretat son menaçadas. Favoriza tanben lei cambis de personaus militars e la participacion de contingents eissits d'armadas dau [[Partenariat per la Patz|PPP]] a d'operacions de l'OTAN. Pasmens, lo PPP es subretot l'antichambra de l'OTAN per lei país desirós de jonhér l'aliança. D'efiech, en [[1999]], [[Ongria]], [[Polonha]] e [[Republica Chèca]] lo quitèron per venir membres de plen drech de l'organizacion. Foguèron imitats per [[Bulgaria]], per lei tres estats baltics, per [[Romania]], per [[Eslovaquia]] e per [[Eslovènia]] en [[2004]] e per [[Croàcia]] e [[Albania]] en [[2009]]. Enfin, en junh de [[2007]], [[Montenegro]] venguèt lo 29{{e}} estat membre de l'OTAN. Ansin, franc de l'[[URSS]] e de la [[Republica Democratica Alemanda|RDA]] qu'an disparegut, totei leis estats signataris dau [[Pacte de Varsòvia]] fan uei partida de l'aliança. Un procès similar sembla aver luòc dins lei [[Balcans]] amb l'adesion de tres republicas eissits de l'èx-Iogoslavia. A respèct dei signataris d'origina, lei membres novèus son sovent fòrça ostils a [[Russia]] e favorables a una extension de l'aliança ais èx-republicas sovieticas, çò que complica lo dialòg entre Occidentaus e Rus. ==== Lei relacions amb Russia ==== Lei relacions amb [[Russia]], poissança eiretiera de la màger part deis arsenaus militars [[URSS|sovietics]], son una question centrala de la politica de l'OTAN en [[Euròpa]]. Dins lo corrent deis ans 1990, l'aliança sostenguèt l'estabilizacion de l'economia russa qu'aviá conegut un afondrament brutau amb la transicion dau [[comunisme]] vèrs lo [[capitalisme]]. Per exemple, en [[1999]], leis [[USA|Estats Units]] ajudèron economicament [[Russia]] qu'èra a faciar de dificultats importantas après la [[crisi economica russa de 1998|crisi de 1998]]. Durant aqueu periòde, [[Washington]] acceptèt d'alentir lo procès d'alargament de l'OTAN per rassegurar [[Moscòu]] qu'es opausat a una extension de l'OTAN fins a sa [[frontiera]]. Aquelei relacions bònas comencèron de se deteriorar au començament dau sègle XXI. La renaissença economica e militara de la [[Russia]] de [[Vladímir Pótin]] inquietèt fòrça lei país d'[[Euròpa Orientala]]. Trobèron de sostèns importants au sen dei fòrças armadas estatsunidencas onte de [[generau]]s consideravan totjorn [[Russia]] coma l'adversari principau. De son caire, lei Rus s'inquietèron dei progrès occidentaus dins l'èx-espaci [[URSS|sovietic]]. A partir de [[2003]], comencèron de s'i opausar entraïnant una multiplicacion dei conflictes e dei crisis ([[Ucraïna]], [[Crimèa]], [[Georgia (Caucàs)|Georgia]]...) e un raprochament de [[Russia]] e de [[Republica Populara de China|China]] dempuei leis ans 2010. ==== L'intervensionisme militar de l'aliança ==== [[Fichièr:Gulf of Aden - disabled pirate boat.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la destruccion d'una barca de piratas [[Somalia|somalians]] per un [[destroièr]] [[USA|estatsunidenc]] en [[2010]].]] Se l'OTAN es jamai intervengut militarament còntra l'[[URSS|Union Sovietica]] e seis aliats durant la [[Guèrra Freja]], sa decision de sostenir lo mantenement de la [[patz]] l'a menat a participar a mai d'una guèrra dempuei [[1991]]. Ansin, l'aliança luchèt còntra [[Serbia]] durant lei [[Guèrras de Iogoslavia]] de [[1993]] a [[1995]] e la [[Guèrra de Kosova]] ([[1999]]). Aquò permetèt d'acabar lei conflictes saunós consecutius a la desintegracion de [[Iogoslavia]]<ref>Après [[1999]], i aguèt dos conflictes menors dins la [[Conflicte de la vau de Presevo|vau de Presevo]] ([[1999]]-[[2001]]) e en [[Guèrra Civila de Macedònia|Macedònia dau Nòrd]] ([[2001]]). Sota la pression de [[Washington]], aquelei conflictes durèron gaire e d'acòrdis de patz foguèron rapidament signats.</ref> mai aguèt de consequéncias negativas per lei populacions sèrbas, especialament en [[Kosova]]. Après leis [[Atemptats de l'11 de setembre de 2001|atemptats dau 11 de setembre de 2001]], l'aliança intervenguèt en [[Afganistan]] ont una fòrça principalament [[USA|estatsunidenca]] assaièt de véncer la [[guerilha]] dei Talibans e d'estabilizar lo país. Pasmens, se turtèt a una resisténcia acarnada, alimentada per lei civius tuats per lei bombardaments estatsunidencs, e a una [[corrupcion]] fòrça importanta. Pauc a pauc, leis estats membres retirèron donc sei tropas. En [[2019]], demorava solament un còrs d'aperaquí {{formatnum:15000}} conselhiers cargats de formar l'armada nacionala afgana. Enfin, l'OTAN intervenguèt tanben en [[Africa]] en [[Libia]] e lòng dau [[litorau]] [[somalia]]n. Dins lo premier cas, en [[2011]], una fòrça francoestatsunidenca aprofichèt lei dificultats de [[Moammar al-Gaddafi]], menaçada per una insureccion populara, per lo reversar. A tèrme cort, l'operacion foguèt un succès totau. Pasmens, lei venceires mau capitèron un [[govèrn]] estable entraïnant una novèla guèrra civila e un afondrament dau país. Dins lo segond cas, divèrsei flòtas occidentalas organizèron de patrolhas dins l'[[Ocean Indian]] per protegir de [[naviri]]s per de [[piratariá|piratas]] basats en [[Somalia]]. == Foncionament == {{veire|Tractat de l'Atlantic Nòrd}} L'Organizacion dau Tractat de l'Atlantic Nòrd es una aliança militara defensiva que son foncionament de basa es descrich per lo [[Tractat de l'Atlantic Nòrd]] signat entre leis [[estat]]s fondators en [[1949]]. Lo [[còr]] d'aqueu tèxte es son article 5 que considera que tota ataca menada en [[Euròpa]] ò en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]]<ref>A l'origina, lei [[Departament francés|departaments francés]] d'[[Argeria]] èran tanben contenguts dins lei territòris onte s'aplicava l'article 5.</ref> còntra un [[estat]] membre serà considerada coma una ataca còntra totei leis [[estat]]s membres de l'aliança. Ges de reaccion automatica es prevista e lei membres son liures de decidir de son nivèu d'engatjament. Dins aquò, de consultacions obligatòrias son previstas per l'article 4 se l'integritat territòriala, l'[[independéncia]] ò la seguretat d'un estat membre son menaçadas. L'article 9 creèt un [[Conseu de l'Atlantic Nòrd]] cargat de crear leis estructuras necessàrias per assegurar lo foncionament de l'aliança. Per contrabalançar l'influéncia deis [[Estats Units d'America|Estats Units]] que noman lo comandant militar suprèm dei fòrças de l'OTAN en [[Euròpa]], es tradicionalament presidit per un [[Euròpa|Europèu]]. En parallèl, cada estat dèu renfòrçar sei mejans militars d'un biais individuau e collectiu. L'adesion de membres suplementaris es permesa per l'article 10. Necessita l'acòrd unanim dei membres. L'article 13 autoriza la sortida de l'aliança mai es estat jamai utilizat. == Estructura e organizacion == L'OTAN tèn d'estructuras e de mejans militars permanents cargats de l'aplicacion dau tractat d'aliança. Aquò destria l'OTAN deis alianças que l'an precedida e favoriza lo renforçament dei liames entre leis [[estat]]s membres e l'integracion entre sei fòrças militaras. De mai, en cas de guèrra, leis [[USA|Estats Units d'America]] e seis aliats principaus ([[França]], [[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[Alemanha]], [[Itàlia]] e [[Turquia]]) dispausan de mejans militars sensa precedents dins l'[[istòria]] [[Homo sapiens|umana]]. === Estructuras politicas === [[Fichièr:NATO-2002-Summit.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una cima de l'OTAN en [[2002]].]] Lo foncionament [[politica|politic]] de l'OTAN es assegurat per tres estructuras civilas que son : * lo [[Conseu de l'Atlantic Nòrd]] qu'es l'instància politica pus importanta de l'organizacion, presidida per lo secretari generau de l'OTAN. Totei leis estats membres i an lei meteis [[drech]]s e lei decisions i son presas a l'[[unanimitat]]. Lo secretari generau es lo cap dei personaus civius de l'aliança. A un ròtle [[diplomacia|diplomatic]] important que dèu dirigir lei procès de consultacion e de presa de decision. * lo [[Comitat dei Plans de Defensa]] es cargat de donar d'orientacions ais autoritats militaras de l'OTAN. Supervisa lo procès d'establiment dei plans de fòrças e fixa, per cada país, d'objectius de planificacion destinats a contentar lei besonhs necessaris. * lo [[Grop dei Plans Nuclears]] es l'instància de consultacion regardant lei questions relativas au ròtle dei fòrças [[arma nucleara|nuclearas]]. Totei leis estats membres, franc de [[França]], ne'n fan partida. Es presidit per lo secretari generau. De conferéncias gropant lei caps deis estats membres son tanben regularament organizats. Permèton la presa dei decisions pus importantas coma l'adesion d'un membre novèu, la mesa en plaça de partenariats amb de país tèrç ò l'adopcion d'iniciativas novèlas. === Estructuras militaras === L'aliança es dirigida per tres estructuras militaras multinacionalas que son plaçadas sota l'autoritat d'un Comitat militar : * l'[[Estat-Major Internacionau]] qu'es cargat de preparar leis evaluacions, leis estudis e lei divèrsei documents regardant lei questions militaras pertocant l'OTAN. S'assegura tanben de l'aplicacion dei politicas relativas ai questions militaras per leis organismes competents. * lo [[Comandament Aliat Operacions]] (ACO), comandat per lo [[Grand Quartier Generau dei Poissanças Aliadas en Euròpa]] installat a [[Mons]] en [[Belgica]], es responsable de la planificacion e de l'execucion de totei leis operacions de l'OTAN. Dispausa d'estats majors regionaus. * lo [[Comandament Aliat Transformacion]]<ref>Aqueu comandament remplacèt lo [[Comandament Aliat Atlantic]] (SACLANT) que foguèt fondat en [[1952]] e suprimit en [[2003]]. L'objectiu dau SACLANT èra d'assegurar la proteccion dei liasons [[Mar|maritimas]] entre [[America del Nòrd|America dau Nòrd]] e [[Euròpa]].</ref> (ACT) que dirigís la transformacion de l'estructura, dei fòrças, dei capacitats e de la doctrina militara de l'OTAN. Es responsable de la formacion, de l'entraïnament e deis experiéncias destinadas a estudiar de concèptes novèus ò a promòure l'interoperabilitat deis armaments utilizats per lei membres. === Mejans militars pròpris === [[File:AWAClanding(01).jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un [[Sistèma de deteccion e de comandament aeroportat|AWACS]] de l'OTAN.]] L'OTAN tèn quauquei mejans operacionaus pròpris. Son d'unitats militaras multinacionalas restacat au [[Comandament Aliat Operacions]] : * la [[fòrça aeroportada de deteccion luechenca e de còntraròtle de l'OTAN]] basada a [[Geilenkirchen]] en [[Alemanha]]. Dispausava de {{formatnum:3000}} òmes e e d'un vintenau d'[[Sistèma de deteccion e de comandament aeroportat|AWACS]]. * lo [[Quartier Generau de fòrças navalas OTAN d'intervencion e de sostèn]] (STRIKFORNATO) qu'es dirigit per lo comandament de la [[VIa Flòta Estatsunidenca|VI{{a}} Flòta Estatsunidenca]]. * una unitat de susvelhança terrèstra dotada de [[dròna]]s d'altitud auta. Per cada operacion militara, lei mejans militaris necessaris son portats per leis estats membres segon sa volontat de participar. === Mejans militars deis Estats membres === Dempuei la fin de la [[Guèrra Freja]], l'OTAN es l'aliança militara pus poderosa de la [[planeta]] e sembla pas aver de rivaus dirècts. D'efiech, en [[2019]], dispausava d'un uechen deis efectius militars actius, d'un quart de l'aviacion militara mondiala, de dos tèrç dei [[pòrta-aeronaus]] disponibles, de mai de la mitat dei [[sosmarin]]s nuclears en servici e de la mitat deis [[Arma nucleara|arsenaus nuclears mondiaus]]. La sòma dei budgets de defensa dei país membres representava aperaquí 60% dei despensas militaras mondialas, çò que permetiá d'assegurar un entraïnament de qualitat ai personaus e de crompar d'armaments sofisticats, generalament qualitativament superiors a aquelei deis autrei poissanças ([[Russia]], [[Republica Populara de China|China]]...). De mai, la poissança de l'OTAN es encara renforçada se son pres en còmpte lei capacitats deis autreis aliats de [[Washington]] coma [[Japon]], la [[Corèa del Sud|Corèa dau Sud]], [[Austràlia]], l'[[Arabia Saudita]] e [[Israèl]]. <gallery> Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png|Budgets militars mondiaus en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png|Efectius militars actius dins lo mond en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png|Nombre d'avions militars en servici dins lo mond en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png|Nombre de [[pòrta-aeronaus]] en servici dins lo mond en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png|Nombre de [[sosmarin]]s nuclears en servici dins lo mond en [[2018]] Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png|Arsenaus nuclears dins lo mond en [[2018]] </gallery> == Acòrdis de cooperacion e d'associacion amb d'autrei país == [[Fichièr:OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png|thumb|Partenariats principaus de l'OTAN en 2019.]] L'OTAN tèn d'acòrdis de partenariat amb d'autrei país. Lo pus important es lo [[Partenariat per la Patz]] (PPP) que son objectiu es d'establir un dialòg amb leis autreis [[estat]]s de l'espaci [[Euròpa|europèu]], compres [[Russia]]. Dèu permetre de melhorar la cooperacion entre l'aliança e leis estats partenaris e de preparar son intrada dins l'aliança. D'autrei grops de dialògs existisson amb de país d'autrei regions coma l'[[Iniciativa de cooperacion d'Istambol]] amb lei monarquias petrolieras dau [[Golf Persic]], lo [[Dialòg Mediterranèu]] amb sèt país mediterranèus e lo [[Partenariat Globau per la Seguretat]] amb divèrseis aliats deis [[USA|Estats Units]] ([[Japon]], [[Austràlia]], [[Paquistan]], [[Colómbia]], [[Iraq]]...). De partenariats individuaus son tanben possibles amb certaneis estats. Dins aquò, segon leis interès dei membres de l'aliança, aquelei sistèmas de dialògs foncionan pas totjorn d'un biais regular. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Aliança]]. * [[Aliat major non membre de l'OTAN]]. * [[Conseu de l'Atlantic Nòrd]]. * [[Grand Quartier Generau dei poissanças aliadas en Euròpa]]. * [[Guèrra Freja]]. * [[Pacte de Varsòvia]]. * [[Partenariat per la Patz]]. * [[Tractat de l'Atlantic Nòrd]]. * [[URSS|Union Sovietica]]. === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' P. Touchard, C. Bermond, P. Cabanel e M. Lefebvre, ''Le siècle des excès : le XX^ème siècle de 1870 à nos jours'', Presses Univeritaires de France, 5{{a}} edicion, 2001. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Organizacion internacionala]] [[Categoria:Guèrra Freja]] qfy2ka8sx174nlsf4uwlc6vil91scf1 0 27743 2501540 2302019 2026-05-25T11:55:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501540 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nomcomuna = Le Touquet-Paris-Plage |carta=fr | nomcomuna2 = Le Touquet-Paris-Plage | region = [[Nauts de França]] | lògo= | imatge=Le Touquet-Paris-Plage - L'hôtel de ville (2).JPG | descripcion= | escut=Blason ville fr Le Touquet-Paris-Plage (Pas-de-Calais).svg | region ist = | departament = {{Pas de Calais}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montreuil|Montreuil]] | canton = [[Canton de Montreuil|Montreuil]] | insee = 62826 | sitweb= [http://www.lestouquettois.fr/ lestouquettois.fr] | cp = 62520 | cònsol = [[Daniel Fasquelle]] | mandat = [[2008]]-[[2014]] | intercom = | gentilici = Touquettois (en [[francés]]) | latitud = 50.5186111111 | longitud = 1.595 |alt mej= |longitud= 1.595 |latitud= 50.5186111111 | alt mini = 1 | alt maxi = 42 | ectaras = 1531 | km² = 15.31 }} '''Le Touquet-Paris-Plage''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[França|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França ]], a la boca de [[Canche (flume)|Canche]] en riba de [[Marga (mar)|Marga]]. Istoricament Le Touquet fa part de [[Ponthieu]], seriá doncas en [[Picardia (província)|Picardia]]. Es de notar la preséncia d'una comunautat [[frança|francesa]] pichona e anciana, mai que mai sortida del [[Massís Central]] ([[Carcin|Naut Carcin]], [[Cantal]], [[Roergue]] e [[Auvèrnha]]), coma o pròva lo nom de las carrièras (lo nom de la passejada en riba de mar: ''Boulevard du Docteur Pouget'', ancian cònsol), lo nom de las villàs e residéncias (las villàs ''L'Oustal, L'Oustalet, Lou Paradou, Résidence L'Oustal'') o los comèrcis (''Agence Bergounioux''). Lo genticili es '''Touquetés -esa''' (en [[francés]]: ''Touquettois -e'') L'estacion balneària deu son establiment e son desvolopament a dos òmes de las idèas extraordinàrias: lo notari parisenc [[Jean-Baptiste Daloz]] e l'Anglés [[John Whitley]]. = Geografia = == Generalitats == Le Touquet es lo nom geografic de la poncha a la boca de [[Canche (flume)|Canche]], riba meridionala, sus la còsta del [[Pas de Calais]], al sud de [[Bolonha de Mar]]. En [[picard]], lo ''touquet'' significariá {{citacion|lo tornant}}. . ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Le Touquet-Paris-Plage]]'''Le Touquet-Paris-Plage'''}} {{Image label|x=0.573703851762|y=0.48901569777|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 11714 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Étaples]] (1,2km)}}}} {{Image label|x=0.511621206749|y=0.720400582797|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5195 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cucq]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.677730646889|y=0.323302032922|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 274 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lefaux]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.47970060582|y=0.156022008614|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2654 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Camiers]] (5,8km)}}}} {{Image label|x=0.693164699809|y=0.796603510608|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1194 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Josse (Pas de Calais)|Saint-Josse]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.865517551802|y=0.466467213837|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 528 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tubersent]] (6,1km)}}}} {{Image label|x=0.474851741224|y=0.879806130636|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3027 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Merlimont]] (6,6km)}}}} {{Image label|x=0.704729997454|y=0.883568331152|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 241 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Aubin (Pas de Calais)|Saint-Aubin]] (7,2km)}}}} {{Image label|x=0.840975311167|y=0.193007169531|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 765 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Frencq]] (7,7km)}}}} {{Image label|x=0.964638850571|y=0.536714550266|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 619 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bréxent-Énocq]] (7,7km)}}}} {{Image label|x=0.940719132754|y=0.65386969592|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 506 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beutin]] (7,8km)}}}} {{Image label|x=0.972996105353|y=0.425137141677|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 74 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maresville]] (8,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} {{Article detalhat|Cronologia del Touquet-Par&iacute;s-Plaja}} {{Original|fr}} {{Article détaillé|Chronologie du Touquet-Paris-Plage}} ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee= 62826 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Daniel Fasquelle]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 62826 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921=2595 |1926=3244 |1931=3880 |1936=3560 |1946=3296 |1954=3625 |1962=4064 |1968=4403 |1975=5370 |1982=5204 |1990=5596 |1999=5299 |2004= |2005=5536 |2006=5 438 |2007=5 355 |2008=5 076 |2009=4785 |cassini=37825 |senscomptesdobles=1962}} = Istòria = = Luòcs e monuments = == Le Touquet : una arquitectura de tria == == Los arquitèctes màgers == * '''Arsène Bical''' ([[1884]] – [[1925]]). ** de villàs : ''La Closerie'', ''Good Luck'', ''La Hutte'' per Léon Soucaret, ''Le Nid'', ''Le Petit Trianon'' * '''[[Anatole Bienaimé]]''' ([[1848]] – [[1911]]) ** mai de 100 villàs : ''Concordia Junior'', ''Les Dryades'', ''Giroflée-Girofla'', ''Le Goéland'', ''Lydéric'', ''Mars'', ''Les Naïades'', ''Les Néréïdes'', ''Phinaert'', ''Rayon Vert'', ''Le Roi d'Ys'', ''Rose des Alpes'', ''Rose-Mousse'', ''La Royana'', ''La Sapinière'', ''Les Sapins'', ''Les Sarcelles'', ''Saturne'', ''Suzette'', ''Vénus'' * '''Henri-Léon Bloch''' ** ''Le marché couvert'' ** de villàs : ''Way Side'' * '''Bluysen''' ** ''Le Casino de la Forêt'', ''Le Westminster'' * '''[[Jean Boissel]]''' ** ''La Poste'' ** de villàs : ''Banco'', ''Blanc-Mesnil'', ''Carte Blanche'', ''Clarendon House'', ''Forêt bleue'', ''Mamette'', ''La Marotte'' (''Le manoir des pins''), ''l'Oiseau bleu'', ''l'Oxer'', ''Pare-Brise'', ''Sable d'Or'', ''Sainte-Thérèse'' * '''Briaux''' ** ''L'hôtel de la Potinière'', l'''Alfred's Bar'' ** de villàs : ''Le Cabanon'', ''Hiram'', ''Le Hulla'', ''Le Pantin'' * '''Buisset''' ** de villàs : ''Belmesnil'', ''Gilden'' * '''[[Louis Marie Cordonnier]]''' ([[1854]] – [[1940]]) ** de villàs : ''L'Ermitage'', ''La Rafale'' * '''[[Pierre Drobecq]]''' (de [[Bolònha de Mar]]) e '''Louis Debrouwer''' (de [[Dunquèrca]]) ** ''L'Hôtel des anglais'', ''Le Royal Picardy'', puèi ''L'hôtel de ville'' ** de villàs : ''Loo Wood Manor'', ''villa de M. V de B'' * '''Léon Hoyez''' ** Les magazins de l'avenguda du Verger ** Le Golf Club House ** de villàs : ''Les Ibis'', ''Panjo'', ''Serraval'', ''Sunny Corner'' * '''[[Horace Pouillet]]''' ([[1878]] – [[1946]]) ** de magazins : ''La Sirène'' e ''Morgane'' ** de villàs : ''Cipry'', ''Gleenwood'' (''Rarahu''), ''Karidja'', ''Le Quart d'Heure'', ''Tata Ice'' * '''[[Albert Pouthier]]''' ** lo bastiment del ''Tennis-Club'' ** de villàs : ''Ivanhoé'', ''Kervette'', ''Le Petit Château'' * '''[[Louis Quételart]]''', ** ''Le Normandy"'', ''L'hôtel Scampolo'', le magasin """ (rue de Paris) ** de villàs : ''Bécassine'', ''Cendrillon'', ''Chat perché'', ''Clairoix'', ''Clos fleuri'', ''Datcha'', ''Fadette'', ''Flabeau Ninove'', ''la Floride'', ''l'Heure espagnole'', ''Mon Chaume'', ''Mon Pignon'', ''Le Nain Jaune'', ''Les Mutins'', ''Narcisse Bleu'', ''Nine'', ''Phébé'', ''Pige-vent'', ''Pomme d'Api'', ''Les Pommiers'', ''La Prairie'', ''Scarabée'', ''Ric et rac'', ''The Sandhill'' (''Fair Way''), ''Sauvageonne'', ''Sunny Beach'', ''Sunshine'', ''Tournebride'', ''Venvole'' * '''Léon Saxer''' : ** de villàs : ''Douce France'', ''L'Ensoleillée'', ''Mon Touquet'' == Personalitats touquetesas == * Jacques Noyer * Jacques Delcourt * [[Christian Ferras]] * [[Philippe Vasseur (òme politic)|Philippe Vasseur]] * Maxence Van der Meersch == Anecdòtas == == Filmes filmats al Touquet == * En [[1922]], [[Marcel L'Herbier]] filma ''Le marchand de plaisirs'' * Fin octobre [[1957]], [[Louis Malle]] filma ''[[Ascenseur pour l'échafaud]]'' * En [[1984]], [[Gérard Depardieu]] filma d'unas scènas de ''[[Sous le soleil de Satan]]''. * D'unas scènas del filme ''[[La vie est un long fleuve tranquille]]'' realizat per [[Étienne Chatiliez]] e estrenat en [[1988 al cinèma|1988]] foguèron filmadas per las dunas. * Lo filme ''[[Embrassez qui vous voudrez]]'' realizat per [[Michel Blanc]], estrenat en [[2002 al cinèma|2002]] foguèt filmat al mes de julhet de 2001. * D'unas scènas del filme ''Quelqu'un de bien'' realizat per [[Patrick Timsit]], estrenat en [[2002 al cinèma|2002]] foguèron filmadas al Novotèl. == De confondre pas == De confondre pas amb : [[Paris-Plage]], un eveniment [[estiu|estival]], que se debana a [[París]]. = Espòrt = == Ipisme == * L'[[Ipodròm de la Canche]]. = Veire tanben = == Ligams intèrnes == * [[Comunas del Pas de Calais]] == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/19981202135830/http://www.letouquet.com/ Le Touquet] ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Pas de Calais}} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] 1o63s71m9oi8y7k1f5no1tbg9p703dz 0 29562 2501411 2371071 2026-05-24T14:31:18Z Raymond Trencavel 26125 2501411 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Joanda''' !align=right|Profession: |[[musica|Cantaire]], autor-compositor |- !align=right|País: | [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Besièrs]], [[Occitània]] |- |} ==Biografia== Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas… [[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']] '''Joanda''' precisa : « La [[Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. » A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr. Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv… D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Es en 2008 que decidís de registrar l’album '''Register'''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. '''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]]. ==Concèrts== '''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], Total Festum, [[Fèsta d'Oc|Festa d'Òc]]<references>http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music</references>...) e dins de salas nacionalas. Per la sortida del album Entre 2 mondes, '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia... == Discografia == * ''Register'' (2009) * ''Entre 2 Mondes'' (2013) == Ligams == * [http://www.joanda.net Sit oficial] * [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] fdl2ng6f8x88k6n38qlheahhradpb5b 2501412 2501411 2026-05-24T14:42:38Z Raymond Trencavel 26125 /* Discografia */ 2501412 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Joanda''' !align=right|Profession: |[[musica|Cantaire]], autor-compositor |- !align=right|País: | [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Besièrs]], [[Occitània]] |- |} ==Biografia== Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas… [[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']] '''Joanda''' precisa : « La [[Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. » A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr. Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv… D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Es en 2008 que decidís de registrar l’album '''Register'''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. '''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]]. ==Concèrts== '''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], Total Festum, [[Fèsta d'Oc|Festa d'Òc]]<references>http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music</references>...) e dins de salas nacionalas. Per la sortida del album Entre 2 mondes, '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia... == Discografia == * ''Un autre camin'' (2005) * ''Register'' (2009) * ''Entre 2 Mondes'' (2013) * ''1000 ans'' (2021) == Ligams == * [http://www.joanda.net Sit oficial] * [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] 2w95zxhmo3p3xtwwhkp68203myrrvjr 2501413 2501412 2026-05-24T14:43:34Z Raymond Trencavel 26125 2501413 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Joanda''' !align=right|Profession: |[[musica|Cantaire]], autor-compositor |- !align=right|País: | [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Besièrs]], [[Occitània]] |- |} ==Biografia== Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas… [[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']] '''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. » A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr. Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv… D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Es en 2008 que decidís de registrar l’album '''Register'''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. '''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]]. ==Concèrts== '''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], Total Festum, [[Fèsta d'Oc|Festa d'Òc]]<references>http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music</references>...) e dins de salas nacionalas. Per la sortida del album Entre 2 mondes, '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia... == Discografia == * ''Un autre camin'' (2005) * ''Register'' (2009) * ''Entre 2 Mondes'' (2013) * ''1000 ans'' (2021) == Ligams == * [http://www.joanda.net Sit oficial] * [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] jocjztcekrwvgj4fai8heel1m1h8r8n 2501516 2501413 2026-05-25T09:15:34Z Raymond Trencavel 26125 2501516 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Joanda''' !align=right|Profession: |[[musica|Cantaire]], autor-compositor |- !align=right|País: | [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Besièrs]], [[Occitània]] |- |} ==Biografia== Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas… [[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']] '''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. » A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr. Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv… D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Aital, enregistra un primièr album, ''Un autre camin'', en 2005. Puèi, en 2008 decidís d'enregistrar l’album '''Register'''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. '''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]]. ==Concèrts== '''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], Total Festum, [[Fèsta d'Oc|Festa d'Òc]]<references>http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music</references>...) e dins de salas nacionalas. Per la sortida del album Entre 2 mondes, '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia... == Discografia == * ''Un autre camin'' (2005) * ''Register'' (2009) * ''Entre 2 Mondes'' (2013) * ''1000 ans'' (2021) == Ligams == * [http://www.joanda.net Sit oficial] * [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] btu8hooqe3vnoam214f4p7euo4dp1d8 2501517 2501516 2026-05-25T09:16:06Z Raymond Trencavel 26125 2501517 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Joanda''' !align=right|Profession: |[[musica|Cantaire]], autor-compositor |- !align=right|País: | [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Besièrs]], [[Occitània]] |- |} ==Biografia== Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas… [[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']] '''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. » A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr. Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv… D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Aital, enregistra un primièr album, ''Un autre camin'', en 2005. Puèi, en 2008 decidís d'enregistrar l’album ''Register''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. '''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]]. ==Concèrts== '''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], Total Festum, [[Fèsta d'Oc|Festa d'Òc]]<references>http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music</references>...) e dins de salas nacionalas. Per la sortida del album Entre 2 mondes, '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia... == Discografia == * ''Un autre camin'' (2005) * ''Register'' (2009) * ''Entre 2 Mondes'' (2013) * ''1000 ans'' (2021) == Ligams == * [http://www.joanda.net Sit oficial] * [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] dyggxqn0sm1xzkpk2pq105yvvikp121 2501518 2501517 2026-05-25T09:20:47Z Raymond Trencavel 26125 2501518 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Joanda''' !align=right|Profession: |[[musica|Cantaire]], autor-compositor |- !align=right|País: | [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Besièrs]], [[Occitània]] |- |} ==Biografia== Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas… [[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']] '''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. » A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr. Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv… D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Aital, enregistra un primièr album, ''Un autre camin'', en 2005. Puèi, en 2008 decidís d'enregistrar l’album ''Register''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. '''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]]. ==Concèrts== '''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], Total Festum, [[Fèsta d'Oc|Festa d'Òc]]<references>http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music</references>...) e dins de salas nacionalas. Per la sortida del album Entre 2 mondes, '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia... == Discografia == * ''Un autre camin'' (2005) * ''Register'' (2009) * ''Entre 2 Mondes'' (2013) * ''1000 ans'' (2021) == Ligams == * [http://www.joanda.net Sit oficial] * [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] nkc6uuz13xzon53lys8da6pezmvwvfv 2501519 2501518 2026-05-25T09:25:13Z Raymond Trencavel 26125 /* Concèrts */ 2501519 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Joanda''' !align=right|Profession: |[[musica|Cantaire]], autor-compositor |- !align=right|País: | [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Besièrs]], [[Occitània]] |- |} ==Biografia== Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas… [[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']] '''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. » A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr. Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv… D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Aital, enregistra un primièr album, ''Un autre camin'', en 2005. Puèi, en 2008 decidís d'enregistrar l’album ''Register''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. '''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]]. ==Concèrts== '''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], Total Festum, Fèsta d'Oc e dins de salas nacionalas. Per la sortida del album ''Entre 2 mondes'', '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia... == Discografia == * ''Un autre camin'' (2005) * ''Register'' (2009) * ''Entre 2 Mondes'' (2013) * ''1000 ans'' (2021) == Ligams == * [http://www.joanda.net Sit oficial] * [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] nnfj3sgiy7df30cusv03fxjp9q3cfsf 2501520 2501519 2026-05-25T09:25:46Z Raymond Trencavel 26125 2501520 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Joanda''' !align=right|Profession: |[[musica|Cantaire]], autor-compositor |- !align=right|País: | [[Occitània]] [[Imatge:Flag of Occitania.svg|30px]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Besièrs]], [[Occitània]] |- |} ==Biografia== Sortit de [[Lengadòc]], es plan naturalament en occitan que '''Joanda''' a causit de compausar e d’exprimir sos sentits. Per aquò far, mescla los instruments contemporanèus amb los instruments mai tradicionals occitans coma la viòla de ròda, la bodega (de la montanha negra), lo saltèri, las flaütas… [[Imatge:Joanda.jpg|200px|thumb|right|Lo cantaire occitan '''Joanda''']] '''Joanda''' precisa : « La [[Nòva Cançon|Nòva cançon occitana]] nasquèt pel plan de [[Larzac]] dins las annadas 70, entre Erau e Avairon. Èri en agost de 2003 per aquel quite planòl. Aquí que 30 ans aperabans, ausissiam clantir sus aquela tèrra seca los acòrdis de guitarra d’aqueles que cantavan lo País. Aqueles artistas m’an legada aquesta set de libertat que retrobam dins mas paraulas. Dins caduna de mas cançons o gaireben, tròbi aquí la fòrça de l’inspiracion que me buta per cantar en occitan la libertat, l’apetís, l’enveja. Lor devi ma desirança prigonda de crear. » A l’ostal, la musica vira dins cada membre e dins cada estil : musica classica, pòp, ròc e mai… es a l’edat de 18 ans que descobrís dins un armari de l’ostal una guitarra que « lo paire aviá crompada per la maire » e comença sas primièiras nòtas amb aquesta guitarra que ven d’un artesan guitarrièr. Desempuèi d’annadas, '''Joanda''' se voda per sa lenga de còr qu’es l’[[occitan]]. L’ensenha e s’investís dins un fum d’autras activitats ligadas a l’[[occitan]] : organizacion de manifestacions culturalas e concèrts, conferéncias, mesa en plaça d’associacions, participacion a d’unes filmes e creacion de DVD, creacion e animacion d’una ràdio, redactor dins d’unes jornals e revistas, presentator tv… D’un autre latz, '''Joanda''' a l’enveja de compausar sas cançons. Aital, enregistra un primièr album, ''Un autre camin'', en 2005. Puèi, en 2008 decidís d'enregistrar l’album ''Register''. Dintra en estudiò a l’Ostal a [[Besièrs]]-Servian, al Poligòn a Tolosa-Blanhac e al Petit Boun a Cazèras-St Miquèl. l’album Register es una collaboration realizada amb Brunò Mylonas, conescut dins lo mitan musical per son trabalh amb d’artistas coma [[Vanessa Paradis]], [[Michel Berger]], [[Marc Lavoine]] e mai [[Yannick Noah]]. En 2012-2013, Joanda dintra en estudio per registrat son album nòu titolat '''Entre 2 Mondes'''. Joanda registrat amb Brunò Mylonas, Erick Benzi (Khaled, Cheb Mami) e Laurenç Guéneau (Sinsémilia, Souad Massi). L'album es sortit al mès de mai de 2013. '''Joanda''' es tanben professor d'[[occitan]] e un dei sòcis fondators dau [[MEd'Òc]] e de [[Gardarem la Tèrra]]. ==Concèrts== '''Joanda''' a fach, amb son gròp, mai d'un concèrt per de festenals occitans e europèus coma [[Estivada]], [[Total Festum]], Fèsta d'Oc e dins de salas nacionalas. Per la sortida del album ''Entre 2 mondes'', '''Joanda''' a realizat una virada en Europa del Sud (Virada de Mediterranèa) : Portugal, Espanha, Sicila, Italia... == Discografia == * ''Un autre camin'' (2005) * ''Register'' (2009) * ''Entre 2 Mondes'' (2013) * ''1000 ans'' (2021) == Ligams == * [http://www.joanda.net Sit oficial] * [http://www.dailymotion.com/video/x9wlfx_festa-doc-de-beziers-joanda-et-buik_music Concèrt pendent la Fèsta d'Oc de Besièrs] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2020]] qvttlkhq8ngv89vxt8xf8296gidiuxb 0 33276 2501515 2278261 2026-05-25T08:56:09Z Briantin de Montrei 37340 /* Istòria */ Istòria medievala: vilatge dependent de Ceiresta fins a 1429. 2501515 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Ciutat | nom2 = ''La Ciotat'' | imatge = 1 LaCiotat.jpg|290px | descripcion = Vista aeriana de la Vila. A senestra, l'isla verda. | lògo = cap|150px | escut = Blason de la ville de La Ciotat (13).svg|60px | escais = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | ist = {{Provença}} | parçan = | departament = {{Bocas de Ròse}} | arrondiment = [[Arrondiment de Marselha|Marselha]] | canton = [[Canton de La Ciutat]]<br/> ([[capluòc]]) | intercom = [[Comunautat urbana de Marselha Provença Metropòli]] | insee = 13028 | sitweb = http://www.laciotat.com | cp = 13600 | cònsol = Patrick Bore | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = ciutadenc -a<br/> Ciotadens, Ciotadennes en [[francés]] | longitud = 5.609969 | latitud = 43.173547 | alt mej = 61 | alt mini = 0 | alt maxi = 394 | km² = 31.46 |}} '''La Ciutat''' (''La Ciotat'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dei [[Bocas de Ròse]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Lo gentilici es '''ciutadenc -a'''. ==Geografia== == Istòria == A l'Edat Mejana, La Ciutat èra un vilatge de 200 abitants<ref name="inrap">[http://www.inrap.fr/archeologie-preventive/Actualites/Communiques-de-presse/Les-derniers-communiques/2009/p-8636-Vie-et-trepas-a-La-Ciotat-1581-1831.htm « Vie et trépas à La Ciotat : 1581-1831 »], INRAP, 6 novembre 2009.</ref> dependent de la senhoriá de [[Ceiresta]]. Aquela senhoriá apertenguèt ais [[Vescomtat de Marselha|viscomtes de Marselha]] dau sègle X au sègle XII, puèi a l'[[Ostau dei Bauç]]. Lei monges tenián alara un poder considerable sus lo territòri. En plena aviada economica, gràcias a son trafic maritime, lo borg de La Ciotat marquèt pauc a pauc sa volontat d'autonomia. En [[1429]], de grèvas bregas pertocant la garda dei tèrras "comunas" esclatèron entre La Ciotat e Ceiresta. Lei delegats dei doas comunautats trobèron alara una solucion : lo despartiment dau territòri de Ceiresta, devesit en doas comunautats distintas e independentas. A partir de [[1622]], de construccions navalas s'installèron sus lo pòrt de La Ciutat, que prenguèron una forma industriala en [[1836]]. Foguèron lo paumon economic de la vila, fins ais annadas 1980, quand sarrèron. En [[2006]], la construccion d'un pòl de l'auta plasença va far reviure lo pòrt. La Ciutat es lo luòc d'un dei premiers filmes animats, realizat per lei fraires [[Lumière]] e nomenat ''L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat''.<br/> Se i tròba tanbèn lo pus vièlh [[cinèma]] dau mond e totjorn existent: l'Eden. En [[1907]], [[Jules Lenoir]] inventèt lo jòc de la [[petanca]] a La Ciutat. L'istòria dau jòc es documentada au Musèu Ciutadenc. ==Demografia== {{Demografia |insee= 13028 |1793=6160 |1800=6117 |1806=5274 |1821=5237 |1831=5427 |1836=5382 |1841=5902 |1846=5429 |1851=5196 |1856=7674 |1861=8444 |1866=10017 |1872=9867 |1876=10058 |1881=9702 |1886=10689 |1891=12223 |1896=12734 |1901=11622 |1906=12370 |1911=9975 |1921=10690 |1926=11877 |1931=12425 |1936=13428 |1946=13410 |1954=15159 |1962=18827 |1968=23916 |1975=32721 |1982=31727 |1990=30620 |1999=31630 |2004= |2005= |2006=32 126 |2007=32 901 |2008=33 790 |2009=33 812 |cassini=9503 |senscomptesdobles=1962}} [[Imatge:bandeau La Ciotat.jpg|thumb|600px|center|Panorama de La Ciutat, vist de [[Sant Ceri de Mar]]]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 13028 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Patrick Bore|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Patrick Bore|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Veire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dei Bocas de Ròse}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna dei Bocas de Ròse]] [[Categoria:Vila portuària de França]] [[Categoria:Vila maritima]] [[Categoria:Istòria del cinèma]] 0a57smefjpgpm271qz601jd4f83qj82 0 38767 2501367 2051458 2026-05-24T13:16:14Z Jiròni 239 2501367 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en provençau--> Lo '''triptofan''' es un deis [[aminoacid]]s transcripcionaus que forman lei [[proteïna]]s deis èssers vivants. Es [[Aminoacid essencial|essenciau]] en la nutricion umana. L'abreviacion d'una letra es '''W''' e la de tres letras '''Trp'''. Sa formula quimica bruta es C₁₁H₁₂N₂O₂ e sa [[massa moleculara]] de 204,23 [[Da]]. Dins l'[[ARNm]], es codificada coma '''UGG''' (cf. [[còde genetic]]). {| style="margin:0 auto; padding: 0; font-size: 90%" align="center" class="toccolours" |- |align="center"|<gallery> Image:L-Tryptophan - L-Tryptophan.svg Image:L-tryptophan-3D-sticks.png </gallery> |- |} Es tanben un precursor de la [[serotonina]], un [[neurotransmeteire]] e de la [[melatonina]], una [[ormona]] neurala. {{Aminoacid}} {{Bioquimia}} [[Categoria:Aminoacid]] 06s138tg5nkofmke5u1rup60qioy5iw 0 45278 2501368 1776603 2026-05-24T13:16:42Z Jiròni 239 2501368 wikitext text/x-wiki {{Nobel}} {{Infobox Identitat |carta = nobel | nom = Arvid Carlsson | nomdebateg = | imatge = Arvid Carlsson 2011a.jpg | legenda = | profession = [[Medecina|Mètge]] e [[bioquimia|bioquimista]] |tematica = nobel | datadenaissença = [[25 de genièr]] de [[1923]] | luòcdenaissença = [[Uppsala]], [[Suècia]] | datadedecès = | luòcdedecès = | paísdorigina = {{Suècia}} | títol1 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} '''Arvid Carlsson''' (n. en [[1923]]) es un [[bioquimia|bioquimista]] [[Suècia|suedés]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] en [[2000]] amb [[Eric R. Kandel]] e [[Paul Greengard]] per l'estudi dels [[neurotransmeteire]]s. == Biografia == Nasquèt lo [[25 de genièr]] de [[1923]] dins la vila de [[Uppsala]], capital del comtat del [[comtat de Uppsala|meteis nom]]. Estudièt [[medecina]] a l'Universitat de Lund, estudis que li calguèt interrompre per realizar lo servici militar durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], en se licenciant finalament l'an [[1951]]. A comptar d'aquel moment se consacra a la recèrca scientifica amb la docéncia, inicialament a l'universitat de Lund e dempuèi [[1959]] coma catedratic de [[farmacologia]] de l'[[Universitat]] de [[Götteborg]]. {{Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina}} {{DEFAULTSORT:Carlsson, Arvid}} [[Categoria:Naissença en 1923]] [[Categoria:Bioquimista suedés]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] [[Categoria:Prèmi Nobel suedés]] i3rq0dnlzijtxmqeaoqt06ijc6afwnv 0 45293 2501369 2395561 2026-05-24T13:17:07Z Jiròni 239 2501369 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Nobel}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Ulf von Euler''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Imatge:Ulf von Euler.jpg|140px]] |- !align=right|Profession: |[[bioquimia|bioquimista]] |- !align=right|País: | {{Suècia}} |- !align=right|Data de naissença: |[[7 de febrièr]] de [[1905]] |- !align=right|Luòc de naissença: | [[Estocòlme]], [[Suècia]] |- !align=right|Data de naissença: |[[9 de març]] de [[1983]] |- !align=right|Luòc de naissença: | [[Estocòlme]], [[Suècia]] |} '''Ulf Svante von Euler''' (n. en [[1905]], m. en [[1983]]) foguèt un [[bioquimia|bioquimista]] [[Suècia|suedés]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] en [[1970]] amb [[Bernard Katz]] e [[Julius Axelrod]] per l'estudi de los [[neurotransmeteire]]s. {{Clr}} {{Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina}} {{DEFAULTSORT:Euler, Ulf Svante von}} [[Categoria:Naissença en 1905]] [[Categoria:Decès en 1983]] [[Categoria:Bioquimista suedés]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] [[Categoria:Prèmi Nobel suedés]] [[Categoria:Naissença a Estocòlme]] qpz2cyf9xsz2adh9sxz67xgrc1axxe2 2501380 2501369 2026-05-24T13:36:35Z Jiròni 239 2501380 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Nobel}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Ulf von Euler''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Imatge:Ulf von Euler.jpg|140px]] |- !align=right|Profession: |[[bioquimia|bioquimista]] |- !align=right|País: | {{Suècia}} |- !align=right|Data de naissença: |[[7 de febrièr]] de [[1905]] |- !align=right|Luòc de naissença: | [[Estocòlme]], [[Suècia]] |- !align=right|Data de naissença: |[[9 de març]] de [[1983]] |- !align=right|Luòc de naissença: | [[Estocòlme]], [[Suècia]] |} '''Ulf Svante von Euler''' (n. en [[1905]], m. en [[1983]]) foguèt un [[bioquimia|bioquimista]] [[Suècia|suedés]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] en [[1970]] amb [[Bernard Katz]] e [[Julius Axelrod]] per l'estudi dels [[neurotransmeteire]]s. {{Clr}} {{Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina}} {{DEFAULTSORT:Euler, Ulf Svante von}} [[Categoria:Naissença en 1905]] [[Categoria:Decès en 1983]] [[Categoria:Bioquimista suedés]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] [[Categoria:Prèmi Nobel suedés]] [[Categoria:Naissença a Estocòlme]] ai8v3hpgl24j2psysr6km3yw632bl9r 1 46028 2501483 383075 2026-05-25T00:07:47Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Neurotransmeteire]] 2501483 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Neurotransmeteire]] ldplzahhsknnmzm4e6zt828xhull6bt 0 46029 2501485 382975 2026-05-25T00:07:57Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Neurotransmeteire]] 2501485 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Neurotransmeteire]] fxko6qor8zuuu96bsk4qtpc33o7offa 1 46030 2501484 382977 2026-05-25T00:07:52Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Discutir:Neurotransmeteire]] 2501484 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Neurotransmeteire]] ldplzahhsknnmzm4e6zt828xhull6bt 0 64303 2501538 2486981 2026-05-25T11:42:09Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501538 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bodin | nom2 = ''Bouzin'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton d'Aurinhac|Aurinhac]] abans [[2015]]) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31086 | cp = 31420 | cònsol = Alain Passament | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.1925 | longitud = 0.885 | alt mini = 312 | alt mej = | alt maxi = 446 | ectaras = | gentilici = | km² = 4.27 |}} '''Bosin''' (''Bouzin'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]] administrada peth [[Departament francés|departament]] dera [[Hauta Garona]] dera [[Region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31086.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Bosin | nòrd = [[Aurinhac]] | nòrd-èst = | èst = | sud-èst = [[Ausàs (Nauta Garona)|Ausàs]] | sud = | sud-oèst = [[Casanava de Montaut]] | oèst = | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [bu'din] a Bodin <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Boudïn'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f55.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Bodin'' que ven deth nom germanic d'òme ''*Bos-win'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 108</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Bodin'' que ven deth nom germanic d'òme ''Bodinus'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 14 477</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Bodin qu'èra dera eleccion de [[Comenge]], doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Casanava de Montaut|Casanava]] qu'ei Sent Supèri. En 1790, Bodin qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]], provisòriament deth [[canton d'Aspèth]] en l'an VIII <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 8 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31086 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2006]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Passament|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat Foncion Publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2006 |Identitat=Serge Bonnemaison |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat=André Labatut |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]]; qu'ei ara deth [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31086 |1793=164 |1800=150 |1806=176 |1821=216 |1831=226 |1836=236 |1841=234 |1846=231 |1851=242 |1856=213 |1861=229 |1866=235 |1872=207 |1876=194 |1881=187 |1886=193 |1891=197 |1896=177 |1901=143 |1906=152 |1911=154 |1921=102 |1926=118 |1931=121 |1936=112 |1946=107 |1954=99 |1962=86 |1968=70 |1975=65 |1982=60 |1990=54 |1999=69 |2004=81 |cassini=5507 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|086}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|086}}/4.27) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] nff0m2hysfqdejklr17yb5beqk1v0pe 0 67988 2501414 2501327 2026-05-24T14:44:05Z Jiròni 239 2501414 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Suèz''' (en [[arabi]]: السويس, ''as-Suways'') es una vila e un pòrt d'[[Egipte]], situat dins lo [[governorat de Suèz]], a l'embocadura del [[canal de Suèz]] sus la [[mar Roja]]. La populacion es de prèp de {{Unitat|500000|abitants}}<ref>{{Unitat|326820|abitants}} al recensament de 1986, {{Unitat|417610|abitants}} al recensament de 1996, {{Unitat|506315|abitants}} per 2007.</ref>. La vila foguèt completament destruida e desertada aprèp la [[guèrra dels Sièis Jorns]] en 1967. E tornèt èsser bastida aprèp que se tornèt dubrir lo canal de Suèz en 1975 qu'es lo ligam entre la [[mar Roja]] e la [[mar Mediterranèa]]. == Nòtas == <References/> [[Categoria:vila d'Egipte]] [[Categoria:pòrt d'Egipte]] p7hi76v4ev4z2e12q7okz0bh2ii7wub 2501415 2501414 2026-05-24T14:47:29Z Jiròni 239 2501415 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Suèz''' (en [[arabi]]: السويس, ''as-Suways'') es una vila e un pòrt d'[[Egipte]], situat dins lo [[governorat de Suèz]], a l'embocadura del [[canal de Suèz]] sus la [[mar Roja]]. La populacion es de prèp de {{Unitat|690000|abitants}}<ref> Cf article Wikipedia en anglés</ref>. La vila foguèt completament destruida e desertada aprèp la [[guèrra dels Sièis Jorns]] en 1967. E tornèt èsser bastida aprèp que se tornèt dubrir lo canal de Suèz en 1975 qu'es lo ligam entre la [[mar Roja]] e la [[mar Mediterranèa]]. == Nòtas == <References/> [[Categoria:vila d'Egipte]] [[Categoria:pòrt d'Egipte]] hr2r124ihcl1ay87ni7hqtexfixo87v 2501416 2501415 2026-05-24T14:51:25Z Jiròni 239 2501416 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Suèz''' (en [[arabi]]: السويس, ''as-Suways'') es una vila e un pòrt d'[[Egipte]], situat dins lo [[governorat de Suèz]], a l'embocadura del [[canal de Suèz]] sus la [[mar Roja]]. La populacion es de prèp de {{Unitat|690000|abitants}}<ref> Cf article Wikipedia en anglés</ref>. La vila foguèt completament destruida e desertada aprèp la [[guèrra dels Sièis Jorns]] en 1967. E tornèt èsser bastida aprèp la dobertura del canal de Suèz en 1975 qu'es lo ligam entre la [[mar Roja]] e la [[mar Mediterranèa]]. == Nòtas == <References/> [[Categoria:vila d'Egipte]] [[Categoria:pòrt d'Egipte]] qgiibi476qaac62ux4eey1mrvr4dcsa 2501419 2501416 2026-05-24T15:37:57Z Jiròni 239 2501419 wikitext text/x-wiki {{Infobox geografia politica}} '''Suèz''' (en [[arabi]]: السويس, ''as-Suways'') es una vila e un pòrt d'[[Egipte]], situat dins lo [[governorat de Suèz]], a l'embocadura del [[canal de Suèz]] sus la [[mar Roja]]. La populacion es de prèp de {{Unitat|690000|abitants}}<ref> Cf article Wikipedia en anglés</ref>. La vila foguèt completament destruida e desertada aprèp la [[guèrra dels Sièis Jorns]] en 1967. E tornèt èsser bastida aprèp la dobertura del canal de Suèz en 1975 qu'es lo ligam entre la [[mar Roja]] e la [[mar Mediterranèa]]. == Nòtas == <References/> [[Categoria:vila d'Egipte]] [[Categoria:pòrt d'Egipte]] nragv7a6hbeq8abf0ee03f1on1oqff4 2501420 2501419 2026-05-24T15:38:55Z Jiròni 239 2501420 wikitext text/x-wiki {{Infobox geografia politica}} '''Suèz''' (en [[arabi]]: السويس, ''as-Suways'') es una vila e un pòrt d'[[Egipte]], situat dins lo [[governorat de Suèz]], a l'embocadura del [[canal de Suèz]] sus la [[mar Roja]]. La populacion en 2024 es de prèp de {{Unitat|690000|abitants}}<ref> Cf article Wikipedia en anglés</ref>. La vila foguèt completament destruida e desertada aprèp la [[guèrra dels Sièis Jorns]] en 1967. E tornèt èsser bastida aprèp la dobertura del canal de Suèz en 1975 qu'es lo ligam entre la [[mar Roja]] e la [[mar Mediterranèa]]. == Nòtas == <References/> [[Categoria:vila d'Egipte]] [[Categoria:pòrt d'Egipte]] nzcupt9j7c3xhhduzgvpde8fecvrv0y 0 70501 2501410 2501280 2026-05-24T14:26:08Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ aviái mal legit mon tèxte 2501410 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eras Bòrdas d'Arribèra | nom2 = ''Bordes-de-Rivière'' | imatge = Bordes-de-Rivière_village.jpg | descripcion = Eth vilatge sus hons de Pirenèus. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31076 | cp = 31210 | cònsol = Sandrine Skandine | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Bordiens, Bordiennes'' (en [[francés]]) | latitud = 43.1077777778 | longitud = 0.634166666667 | alt mini = 379 | alt mej = | alt maxi = 516 | ectaras = | km² = 8.52 |}} '''Eras Bòrdas d'Arribèra'''<ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponímia occitana]</ref> (''Bordes-de-Rivière'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31076.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eras Bòrdas d'Arribèra | nòrd = [[Eth Cunh]] | nòrd-èst = [[Sauç e Pomareda]] | èst = [[Vilanava d'Arribèra]] | sud-èst = [[Era Barta d'Arribèra]] | sud = [[Poentís de Ribèra]] | sud-oèst = | oèst = [[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Que sembla era prononciacion ei ['bɔrdɔs de ri'bɛrɔ] (''Las'' es probablament absent). En cap de cas, i a pas ''Eras'' nimei ''Arribèra'' <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent de l'enquista Sacasa qu'escriu ''Bordos'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f495.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>.</br> Eth mot ''bòrda'' que ven deth germanic ''bord'', « pòst », qui prengó eth sens de « cabana en pòstis », puish « cabana, petit ostau », puish « ostau de campèstre, meitaderia, ostau de paisan », a còps « cortalh, cujalar, cort deths pòrcs » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 144</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 97</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 220</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', n° 25 624, -625, -626</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Eras Bòrdas qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Martin. Tanlèu 1790, Eras Bòrdas qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]. Era comuna que pren oficiaument eth nom de ''Bordes-de-Rivière'' peth decret deth 22 de junh 1921 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 7 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administration== {{ElegitDebuta|insee= 31076 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Sandrine Skandine |Partit= |Qualitat= quadra d'entrepresa}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Geneviève Caperan-Lorenzi |Partit= shens |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= octobre de [[2010]] |Fin= 2014 |Identitat=Serge Latour |Partit= [[PCF]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 10 d'agost de 2010 (defuntat) |Identitat= André Marquerie |Partit= PCF |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31076 |1793=534 |1800=503 |1806=530 |1821=582 |1831=673 |1836=691 |1841=697 |1846=789 |1851=789 |1856=694 |1861=688 |1866=696 |1872=754 |1876=662 |1881=635 |1886=626 |1891=450 |1896=409 |1901=558 |1906=543 |1911=540 |1921=418 |1926=380 |1931=379 |1936=343 |1946=353 |1954=334 |1962=311 |1968=309 |1975=312 |1982=339 |1990=388 |1999=359 |2004=415 |cassini=4928 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|076}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|076}}/8.52) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Bordes-de-Rivière_mairie.jpg|Era maison comuna. Bordes-de-Rivière_École_élémentaire.jpg|Era escòla primària. Bordes-de-Rivière_salle_des_fêtes.jpg|Era sala deras hèstas. Bordes-de-Rivière_Église_Saint-Martin.jpg|Era glèisa Sent Martin. Bordes-de-Rivière_Chapelle_des_Bourdalats.jpg|Capèra Senta Germana de Pibrac aths Bordalats. Bordes-de-Rivière_Statue_de_l'Immaculé-Conception.jpg|Era Immaculada Concepcion (1870). </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas damb era comuna == ==Véser tanben == * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] r2wfupcvr1d79fwa6z9qf3q0tzd2spq 4 70842 2501427 2501282 2026-05-24T16:32:51Z Toku 7678 /* 20px|Per Per */ 2501427 wikitext text/x-wiki <!-- Salvar la pagina per l'inicializar puèi seguir las instruccions --> {| class="messagebox standard-talk plainlinks" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background-color:#f5f5f5;width:75%;" | width="10px" | |[[Fichièr:Presa de decissions.png|25px]] | width="10px" | |Vòtes en cors (vejatz los [[/Archius|archius]] pels vòtes clauses). |} == Article [[Resisténcia electrica (compausant)]] == === Discussion === Adieussatz, pensi que l'article [[Resisténcia electrica (compausant)]] pòu venir un bòn article sus la wikipèdia nòstra car me sembla de respectar lei critèris generaus d'aquela categoria : * la qualitat enciclopedica : clartat (amb una division sus l'istòria dau compausant, sei principis de foncionament, lei tipes principaus de resisténcia e leis aplicacions=, exaustivitat (lei diferentei seccions permèton d'aver una idèa generala dei conoissenças sus lo subjècte), neutralitat (leis elements presents dins l'article son eissits de la literatura generala ; lo soupre es pas un article conflictuau au nivèu scientific), pertinéncia (avèm lei basas) e citacion dei fònts. Pasmens, ai pas totalament desvolopat lei tipes diferents de resisténcia e sei proprietats. Leis aplicacions son tanben relativament generalas. Lo subjècte es fòrça complèxe, mai pensi qu'aquelei limits empachan de demandar l'article de qualitat. * la qualitat de finicion : l'ortografia e la sintaxi pòdon benlèu èsser melhoradas mai son normalament alinhadas amb lei preconizacions dau CLO (+ correccions recentas), la mesa en pagina respècta lei règlas normalas de la wikipèdia, l'illustracion es assegurada per de fotografias eissidas de Commons. Leis esquèmas tecnics son en occitan. * lo respècte dei licéncias es assegurat per Wikipedia Commons. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 23 mai de 2026 a 09.11 (UTC) === Vòtes === Format: ''<u>Motivacion</u>'', ''signatura.'' ====[[Image:Symbol support vote.svg|20px|Per]] Per==== # {{per}} --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 23 mai de 2026 a 09.11 (UTC) # {{per}} --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 24 mai de 2026 a 16.32 (UTC) ====[[Image:Symbol oppose vote.svg|20px|Contra]] Contra==== ====[[Image:Symbol neutral vote.svg|20px|Neutre]] Neutre==== ====[[Image:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Discussion]] Resultats==== ====[[Image:Nuvola apps korganizer.png|20px|Resultats]] Resultat==== == Article == === Discussion === === Vòtes === Format: ''<u>Motivacion</u>'', ''signatura.'' ====[[Image:Symbol support vote.svg|20px|Per]] Per==== ====[[Image:Symbol oppose vote.svg|20px|Contra]] Contra==== ====[[Image:Symbol neutral vote.svg|20px|Neutre]] Neutre==== ====[[Image:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Discussion]] Resultats==== ====[[Image:Nuvola apps korganizer.png|20px|Resultats]] Resultat==== [[Categoria:Mantenença dels articles Wikipèdia]] 50fbq3s65byhufwdsjzobjm373zs3vw 0 70894 2501513 2486189 2026-05-25T07:26:07Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501513 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Omon|Vilanava}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vièlanava d'Arribèra | nom2 = ''Villeneuve-de-Rivière'' | imatge = Église de Villeneuve-de-Rivière.JPG | descripcion = Era glèisa. | lògo = cap | escut = |escais= | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | cp= 31800 |insee= 31585 |cònsol= Émilie Subra |mandat=[[2026]]-[[2032]] | longitud= 0.6675 | latitud= 43.1219444444 |alt mini= 365 | alt mej = |alt maxi= 496 | km² = 13.57 |ectaras= 1357 |gentilici= Villeneuvois, Villeneuvoises (en [[francés]]) |}} '''Vilanava d'Arribèra''' <ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponimia occitana]</ref> (''Villeneuve-de-Rivière'' en [[francés]]) qu'ei una comuna [[Gasconha|gascona]] situada laguens eth departament dera [[Hauta Garona]] e era region administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31585.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vilanava d'Arribèra | nòrd = [[Sauç e Pomareda]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Gaudenç]] | sud-èst = [[Valentina (Nauta Garona)|Valentina]] | sud = [[Era Barta d'Arribèra]] | sud-oèst = | oèst = [[Eras Bòrdas d'Arribèra]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [bjɛlɔ'nawɔ] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Bielonaouo de Ribero'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f742.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eth tipe ''Vilanòva'' que designa ua aglomeracion fondada a l'Edat Mejana per ua autoritat (senhor, comunautat religiosa, etc), shens que siá hèit explicitament mencion de las franquessas autrejadas aths abitants, a la diferéncia deras ''Vilafrancas'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 723</ref>. Eth sens de ''vila'' qu'ei de « vilatge » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 164</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Vilanava d'Arribèra qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Vilanava d'Arribèra qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 51 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=31585 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Émilie Subra |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= assistenta parlamentària }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2016 |Identitat= Claude Plumet |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat Foncion publica }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Yves Duclos |Partit= divèrs esquèrra| Qualitat= conselhèr generau (2011-2015)}} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= Marcel Duffaut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1983 |Identitat= Pierre Ortet |Partit= [[PS]] |Qualitat= provisor, deputat (1981-1993]], conselhèr generau ((1973-1992), conselhèr regionau, futur cònsol de Sent Gaudenç }} {{Elegit |Debuta= [[1963]] |Fin= 1971 |Identitat= Irénée Dupleich |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1963 |Identitat= Léopold Pouy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1935 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31585 |1793=1447 |1800=1410 |1806=1420 |1821=1386 |1831=1593 |1836=1602 |1841=1714 |1846=1803 |1851=1870 |1856=1766 |1861=1608 |1866=1583 |1872=1532 |1876=1505 |1881=1365 |1886=1312 |1891=1260 |1896=1190 |1901=1098 |1906=1049 |1911=986 |1921=881 |1926=875 |1931=815 |1936=781 |1946=762 |1954=801 |1962=829 |1968=886 |1975=1089 |1982=1273 |1990=1341 |1999=1360 |cassini=40345 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|585}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|585}}/13.57) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Entrée_du_village_de_Villeneuve_de_Rivière.jpg|Entrada sud. Mairie_de_Villeneuve_de_Rivière.jpg|Er ostau de comuna. Ecole_de_Villeneuve_de_Rivière.jpg|Era escòla. Table_d'orientation_Villeneuve_de_Rivière.jpg|Taula d'orientacion ath nòrd dera aglomeracion. Vue_depuis_la_table_orientation.jpg|Vista despuish era taula d'orientacion. Vue_sur_le_village.jpg Tour_Romane.jpg|Tor romanica. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31585 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 0y69pzk7oxmvvpi6kqzxdb3g620wsct 0 72415 2501461 2485882 2026-05-24T17:38:06Z Alaric 506 44932 enquista Sacasa 2501461 wikitext text/x-wiki {{Omon|Miramont}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Miramont de Comenge | nom2 = ''Miramont-de-Comminges'' | imatge = Vue sur Miramont de Comminges.JPG | descripcion = Vista despuish era capèra de Nòsta Dauna deras Sèt Dolors. | lògo = cap | escut = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = [[Nebosan]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31344 | cp = 31800 | cònsol = Laure Vigneaux | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Miremontais, Miremontaises'' (en [[francés]]) | latitud = 43.0944 | longitud = 0.7475 | alt mini = 338 | alt mej = | alt maxi = 564 | ectaras = | km² = 8.09 |}} '''Miramont de Comenge'''{{RepTopMP}} (''Miramont-de-Comminges'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], en [[Nebosan]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31344.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Miramont de Comenge | nòrd = | nòrd-èst = [[Estanhcarbon]] | èst = | sud-èst = [[Puntís d'Inard]] | sud = [[Riucasèr]] | sud-oèst = [[Encausse]] | oèst = [[Aspret e eth Sarrat]] | nòrd-oèst = [[Sent Gaudenç]] }} [[imatge:2_Chapelles_MiramontdeComminges_01.jpg|thumb|300px|center|Arribada despuish Sent Gaudenç, Pont Napoleon III sus Garòna, capèra Sent Ròc sus man dreta, tunèu deth petit tren d'Aspèth ath centre, capèra Nòsta Dauna deras Sèt Dolors sus era tuqueta]] {{clr}} ==Toponimia== Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Miromount'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f672.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eras fòrmas ancianas son ''Miramonte'', cap a 1012 e en 1249, ''Miremonte'' en 1242, ''Miro Monte'' en 1249 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1837, cercar sus Gallica</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, Miramont qu'ei format de l'ancian vèrbe ''mirar'', « gaitar », damb eth mot ''mont'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 458</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] qu'interprèta ''mira'' coma un imperatiu <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 098</ref>, çò que contèsta Bénédicte Boyrie-Fénié per [[Miramont de Guiana]]. En realitat, Miramont qu'ei un tipe de toponime qui associa un vèrbe a l'indicatiu damb un nom o un adjectiu. Mès, eth sens ei eth d'ua hautor qui gaita<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 173-174</ref>, o un lòc bas qui gaita eths monts ? Que i a ''Miramont''s sus un tuc e ''Miramont''s dens ua plana, enviroada de monts<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 504</ref>, com aqueste. == Istòria == Pendent er Ancian Regime, Miramont qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Martin. Tanlèu 1790, Miramont qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]]. Era comuna que pren eth nom oficiau de ''Miramont-de-Comminges'' per decret deth 21 de gèr de 1949 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 29 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. </br> ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Laure Vigneaux |Partit= [[PS]] |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= [[2004]] |Fin= 2014 |Identitat= François Pacheco |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2004 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31344 |1793=1006 |1800=1038 |1806=1091 |1821=1266 |1831=1497 |1836=1636 |1841=1670 |1846=1769 |1851=1857 |1856=1654 |1861=1586 |1866=1650 |1872=1615 |1876=1560 |1881=1356 |1886=1404 |1891=1143 |1896=1064 |1901=971 |1906=989 |1911=936 |1921=793 |1926=790 |1931=1001 |1936=897 |1946=1043 |1954=1031 |1962=1029 |1968=1093 |1975=1123 |1982=1008 |1990=922 |1999=784 |2005=854 |cassini=22575 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|344}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|344}}/8.09) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Miramont-de-Comminges_-_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Miramont-de-Comminges_-_Le_monument_aux_morts_D.jpg|Monument aths mòrts. Brandon_St_Jean_2014.png|Huec de Sent Joan 2014. Miramont-de-Comminges_Garonne_kayak.jpg|Garòna, arribada de kaiakistas. Hieraaetus_pennatus_4.JPG|Agla botada sus era vilòta. Miramont-de-Comminges_panorama_Saint-Gaudinois.jpg|Despuish era capèra Nòsta Dauna deras Sèt Dolors. Miramont_de_Comminges,_centre_village.jpg|Glèisa Sent Martin. 2_Chapelles_MiramontdeComminges_02.png|Capèra Nòsta Dauna deras Sèt Dolors. Chapelle_ND_des_7_douleurs,_Miramont_de_Comminges.JPG|Façada damb frescas. Pont_Miramont_Panorama.jpeg|Pont sus Garòna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] gs74nl5esxpt8s43xdafm9knekwd7az 10 75151 2501379 2501254 2026-05-24T13:34:49Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501379 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}} [[Sartiaus]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Joan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júria de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian la Ginèsta]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhier]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí d'Alèir]]{{·}} [[Sent Maurise de Punçac]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardòl]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Pèire Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi de Duròla]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauve d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador la Sanha]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre e Pratgolin]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviac (Puèi de Doma)|Sauviac]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Charmention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Saugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> 8tx1qxdowcdgxclck8n3qhxa49qu4z4 2501392 2501379 2026-05-24T13:48:40Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501392 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}} [[Sartiaus]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Joan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júria de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian la Ginèsta]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhier]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí d'Alèir]]{{·}} [[Sent Maurise de Punçac]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardòl]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Pèire Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi de Duròla]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauva d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador la Sanha]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre e Pratgolin]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviac (Puèi de Doma)|Sauviac]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Charmention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Saugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor (Puèi de Doma)|La Tor]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> bo1x98bjnn79lhrh8rmiqk4zc1ma9ok 2501425 2501392 2026-05-24T16:30:11Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501425 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}} [[Sartiaus]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Joan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júria de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian la Ginèsta]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhier]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí d'Alèir]]{{·}} [[Sent Maurise de Punçac]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardòl]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Pèire Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi de Duròla]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauva d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador la Sanha]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre e Pratgolin]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviac (Puèi de Doma)|Sauviac]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Charmention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Saugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor d'Auvèrnha]]{{·}} [[Tors (Puèi de Doma)|Tors]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> 8ai1at5rg3zszjqyov61ouii35akxwk 2501434 2501425 2026-05-24T16:40:28Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501434 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}} [[Sartiaus]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Joan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júria de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian la Ginèsta]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhier]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí d'Alèir]]{{·}} [[Sent Maurise de Punçac]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardòl]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Pèire Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi de Duròla]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauva d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador la Sanha]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre e Pratgolin]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviac (Puèi de Doma)|Sauviac]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Charmention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Saugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor d'Auvèrnha]]{{·}} [[Tors de Maimont]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Tralaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> tgp71agx1n8kcxsbqddl3is8icqcelk 2501441 2501434 2026-05-24T16:55:10Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501441 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}} [[Sartiaus]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Joan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júria de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian la Ginèsta]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhier]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí d'Alèir]]{{·}} [[Sent Maurise de Punçac]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardòl]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Pèire Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi de Duròla]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauva d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador la Sanha]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre e Pratgolin]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviac (Puèi de Doma)|Sauviac]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Charmention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Saugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor d'Auvèrnha]]{{·}} [[Tors de Maimont]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Traslaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresiu]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bosc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> 4p9vmf6w4sllsxced0sn0whexnlwio0 2501460 2501441 2026-05-24T17:33:46Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501460 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl = Comunas dau Puèi de Doma<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = oc | estiltítol = {{Geografia|coloroc}} | títol = [[imatge:Flag of Occitania (with star).svg|30px]] {{Títolcolor|oc|Comunas dau Puèi de Doma|Comunas}} dau {{Títolcolor|oc|Puèi de Doma}}</br><small>(comunas actualas, ''nom o prononciacion de verifiar'') </small> | lista1 = [[Achiac]]{{·}} [[l-Aiat de Siula]]{{·}} [[Aidac]]{{·}} [[Anzac e le Luguet]]{{·}} [[Ardes de Cosa]]{{·}} [[Arlhenc]]{{·}} [[l-Ermenc]]{{·}} ''[[Ars daus Favets]]''{{·}} [[Artona]]{{·}} [[Aubèira]]{{·}} [[Aubiac]]{{·}} [[Aubuçon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Augeiròlas]]{{·}} [[Aulhac e Flac]]{{·}} [[Aunac (Puèi de Doma)|Aunac]]{{·}} [[Aunhac]]{{·}} [[Aurèira]]{{·}} [[Ausac e la Combèla]]{{·}} [[Ausèla]]{{·}} [[Autesac]]{{·}} [[Avèsa]]{{·}} [[Bàfia]]{{·}} [[Banhòus d'Artensa]]{{·}} [[Bançac]]{{·}} [[Bergona (Puèi de Doma)|Bergona]]{{·}} [[Bertinhac]]{{·}} [[Bas e Lesat]]{{·}} [[Bèça e Sent Anastese]]{{·}} [[Bèlluòc (Puèi de Doma)|Bèlluòc ]]{{·}} [[Bessiòu]]{{·}} [[Beurèiras]]{{·}} [[Biaumont]]{{·}} [[Biaumont de Randans]]{{·}} [[Biauregard]]{{·}} [[Biauregard e Vendom]]{{·}} [[Bilhòm]]{{·}} [[Bioulet]]{{·}} [[Blanzac (Puèi de Doma)|Blanzac]]{{·}} [[Blòt la Glèisa]]{{·}} [[Bode]]{{·}} [[Bonjac]]{{·}} [[La Borbola]]{{·}} [[Le Borg Lastic]]{{·}} [[Le Borg Sent Bonet]]{{·}} [[Bòrsa (Puèi de Doma)|Bòrsa]]{{·}} [[Bòrt de l'Estanh]]{{·}} [[Bosèi]]{{·}} [[Braçac de las Minas]]{{·}} [[Brenac (Puèi de Doma)|Brenac]]{{·}} [[Brifònt]]{{·}} [[Le Bròc]]{{·}} [[Bromon e la Mòta]]{{·}} [[Le Bruelh de Cosa]]{{·}} [[Le Brugeiron]]{{·}} [[Bulhon]]{{·}} [[Bussèiras (Puèi de Doma)|Bussèiras]]{{·}} [[Bussièra]]{{·}} [[Bussièra de Montagut]]{{·}} [[Cebasac]]{{·}} [[Ceissac]]{{·}} ''[[La Cèla (Puèi de Doma)|La Cèla]]''{{·}} [[Cèla]]{{·}} [[La Celeta (Puèi de Doma)|La Celeta]]{{·}} [[Celuele e La Motada]]{{·}} [[Chabralòcha]]{{·}} [[Chadalèu]]{{·}} [[Chasluç de Lembron]]{{·}} [[Chambalèira]]{{·}} [[Chambon de Dolòra]]{{·}} [[Chambon (Puèi de Doma)|Chambon]]{{·}} [[Champanhac le Joine]]{{·}} [[Champelhs]]{{·}} [[Champestèiras]]{{·}} [[Champs (Puèi de Doma)|Champs]]{{·}} [[Chanac e la Motèira]]{{·}} [[Chanonac]]{{·}} [[Chapdes Biaufòrt]]{{·}} [[La Chapèla Anhon]]{{·}} [[La Chapèla e Marcoça]]{{·}} [[La Chapèla d'Içon]]{{·}} [[Chapas (Puèi de Doma)|Chapas]]{{·}} [[Chatusac]]{{·}} [[Charbonèir]]{{·}} [[Charbonèiras de Varenas]]{{·}} [[Charbonèiras las Vèlhas]]{{·}} [[Charençac]]{{·}} [[Charnac]]{{·}} [[Chas (Puèi de Doma)|Chas]]{{·}} [[Chassanhas (Puèi de Doma)|Chassanhas]]{{·}} [[Chastres]]{{·}} [[Chastiau de Char]]{{·}} [[Chastèugai]]{{·}} [[Chastaunòu]]{{·}} [[Chasteladon]]{{·}} [[Chastauguion]]{{·}} [[La Chalm (Puèi de Doma)|La Chalm]]{{·}} [[Chaumont le Borg]]{{·}} [[Chauriac]]{{·}} ''[[Chavarós]]''{{·}} [[Le Chèir de Mòrja]]{{·}} [[Chidrac]]{{·}} [[Cistèrnas e la Forèst]]{{·}} [[Clamençac]]{{·}} [[Clarlende]]{{·}} '''[[Clarmont-Ferrand]]'''{{·}} [[Colanjas]]{{·}} [[Combralha (Puèi de Doma)|Combralha]]{{·}} [[Combronde]]{{·}} [[Compens]]{{·}} [[Condat en Combralha]]{{·}} [[Condat de Boissèir]]{{·}} [[Coren (Puèi de Doma)|Coren]]{{·}} [[Cosde]]{{·}} [[Corgolh]]{{·}} [[Cornòl]]{{·}} [[Cornon d'Auvèrnha]]{{·}} [[Corpèira]]{{·}} [[Le Crest]]{{·}} [[Cravent e la Vena]]{{·}} [[Cròs la Tartèira]]{{·}} [[La Crosilha (Auvèrnha)|La Crosilha]]{{·}} [[Culhac]]{{·}} [[Cunlhac]]{{·}} [[Dausat de Vodabla]]{{·}} [[Davaiac]]{{·}} [[Domesas]]{{·}} [[Dauranjas]]{{·}} [[Dorat (Puèi de Doma)|Dorat]]{{·}} [[Dòra (Comuna)|Dòra]]{{·}} [[Durminhac]]{{·}} [[Durtòu]]{{·}} [[Eschandalís]]{{·}} [[Efiat]]{{·}} [[Egliòlas]]{{·}} [[Embèrt]]{{·}} [[Las Encisas]]{{·}} [[Nasac]]{{·}} [[Entonh]]{{·}} [[Entraigas (Puèi de Doma)|Entraigas]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Escotaon]]{{·}} [[Espinassa (Puèi de Doma)|Espinassa]]{{·}} [[Espinchaum]]{{·}} [[Pirac]]{{·}} [[Estanduelh]]{{·}} [[v-Èstelh]]{{·}} [[Eume la Glèisa]]{{·}} [[Faiet le Chastèl]]{{·}} [[Le Faiet e Ronaias]]{{·}} [[v-Ais la Faieta]]{{·}} [[Farnoòl]]{{·}} [[La Fàuria]]{{·}} [[Fornòus]]{{·}} [[Gila]]{{·}} [[Gerzac]]{{·}} [[Giac]]{{·}} [[Ginhac de Lembron]]{{·}} [[Gimiaus de Limanha]]{{·}} [[Glainas e Montagut]]{{·}} [[Glèisanuèva d'Entraigas]]{{·}} [[Glèisanòva daus Liards]]{{·}} [[Glenuèva de Bilhòm]]{{·}} [[La Gaudivèla]]{{·}} [[La Gotèla]]{{·}} [[Gotièra]]{{·}} [[Grandairòls]]{{·}} [[Grandriu]]{{·}} [[Grandvau]]{{·}} [[Guiparsa]]{{·}} [[Ios]]{{·}} [[Sartiaus]]{{·}} [[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]{{·}} [[Jausarens]]{{·}} [[Jausa]]{{·}} [[Gimiaus (sud Puèi de Doma)]]{{·}} [[La Beceta]]{{·}} [[La Chaum]]{{·}} [[La Mòngia]]{{·}} [[Landònha]]{{·}} [[Peirosa (Puèi de Doma)|Peirosa]]{{·}} [[Las (Puèi de Doma)|Las]]{{·}} [[La Cuelha]]{{·}} [[La Ròda]]{{·}} [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]]{{·}} [[Lende]]{{·}} [[Lentin]]{{·}} [[Lesós]]{{·}} [[Limons]]{{·}} [[Lessuele]]{{·}} [[Lobairac]]{{·}} [[Lodeça]]{{·}} ''[[Lussat (Puèi de Doma)|Lussat]]''{{·}} [[Nudilhac]]{{·}} [[Madriac]]{{·}} [[Malausat]]{{·}} [[Malintrat]]{{·}} [[Manluòc]]{{·}} [[Manzac]]{{·}} [[Maarat]]{{·}} [[Marcilhac (Puèi de Doma)|Marcilhac]]{{·}} [[Maruègel]]{{·}} [[Maringue]]{{·}} [[Marçac de Liuradés]]{{·}} [[Marçac de Limanha]]{{·}} ''[[Las Matres d'Artèira]]''{{·}} [[Las Matres de Vaira]]{{·}} [[Las Matres de Mòrja]]{{·}} [[Mausun]]{{·}} [[Mèiras]]{{·}} [[Masaias]]{{·}} [[Masoiras]]{{·}} [[Medeiròlas]]{{·}} [[Melhau]]{{·}} [[Menat]]{{·}} [[Menestròu]]{{·}} [[Mecés]]{{·}} [[Mesèc e Dalet]]{{·}} [[Milaflors]]{{·}} [[Mirmont]]{{·}} [[Maiçac (Puèi de Doma)|Maiçac]]{{·}} [[Le Monestèir]]{{·}} [[La Moneiriá e le Montelh]]{{·}} [[Mons (Puèi de Doma)|Mons]]{{·}} [[Montagut de Combralha]]{{·}} [[Montagut le Blanc]]{{·}} [[Montcèl]]{{·}} [[Boenhs]]{{·}} [[Le Montelh Dejalat]]{{·}} [[Montfermin]]{{·}} [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]]{{·}} [[Montpencèir]]{{·}} [[Montpeirós (Puèi de Doma)|Montpeirós]]{{·}} [[Mauriac (Puèi de Doma)|Mauriac]]{{·}} ''[[Moruelh]]''{{·}} [[Mausac (Puèi de Doma)|Mausac]]{{·}} [[Murat e le Caire]]{{·}} [[Muròu]]{{·}} [[Nabosac]]{{·}} [[Neironde]]{{·}} [[Neschèirs]]{{·}} [[Nuèglèisa]]{{·}} [[Nuèviala]]{{·}} [[Noalhac (Puèi de Doma)|Noalhac]]{{·}} [[Noanenc]]{{·}} [[Lenede e Orsonede]]{{·}} [[Nòucèla]]{{·}} [[Orbi]]{{·}} [[Olèirgues]]{{·}} [[Olèis]]{{·}} [[Oumet]]{{·}} [[Orbelh]]{{·}} [[Orcet]]{{·}} [[Orsinas]]{{·}} [[l-Orsivau]]{{·}} [[v-Orlhac]]{{·}} [[Paladun]]{{·}} [[Pardinas]]{{·}} [[Parent (Puèi de Doma)|Parent]]{{·}} [[Parentinhac]]{{·}} [[Palhèiras]]{{·}} ''[[Pairinhac de Sarlhève]]''{{·}} [[Pairinhac d'Alèir]]{{·}} [[Perpesac]]{{·}} [[Perèirs]]{{·}} [[Peschadoiras]]{{·}} [[Pailèiras]]{{·}} [[Pessat e Vianuèva ]]{{·}} [[Picharanda]]{{·}} [[Pinhòus]]{{·}} [[Punçac]]{{·}} [[Plausac]]{{·}} [[Pònt dau Chastèl]]{{·}} [[Pontaumeur]]{{·}} [[Pontgibaud]]{{·}} [[Posòls (Puèi de Doma)|Posòls]]{{·}} [[Los Pradaus]]{{·}} [[Pronçac]]{{·}} [[Prondinas]]{{·}} [[Provelèiras]]{{·}} [[Puèi Guilhame]]{{·}} [[Le Puèi Sent Gulmèir]]{{·}} [[Le Quartièr]]{{·}} [[Cuelha]]{{·}} [[Randans]]{{·}} [[Ravèl]]{{·}} [[Renhac]]{{·}} [[La Renaudiá]]{{·}} [[Rentèiras]]{{·}} [[Reconçac]]{{·}} [[Riòm]]{{·}} [[Ris (Puèi de Doma)|Ris]]{{·}} [[La Ròcha Blancha]]{{·}} [[Ròcha Ciarla e Lacmaira]]{{·}} [[Ròcha Dagol]]{{·}} [[Ròchafòrt Montanha]]{{·}} [[La Ròcha Nèira]]{{·}} [[Romanhac]]{{·}} [[Roiac]]{{·}} [[Le Sandre]]{{·}} [[Seirac]]{{·}} [[Salhens]]{{·}} [[Selhòus]]{{·}} [[Sent Agolin]]{{·}} [[Sent Alire d'Arlhenc]]{{·}} [[Sent Alèire de la Montanha]]{{·}} [[Sent Amanç de Ròcha Savina]]{{·}} [[Sent Amanç de Talende]]{{·}} [[Sent André]]{{·}} [[Sent Angèl]]{{·}} [[Sent Anteni]]{{·}} [[Sent Avit (Puèi de Doma)|Sent Avit]]{{·}} [[Sent Babèl]]{{·}} [[Sent Bausirí]]{{·}} [[Sent Bonet dau Chastèl]]{{·}} ''[[Sent Bonet d'Alèir]]''{{·}} [[Sent Bonet d'Orsivau]]{{·}} [[Sent Bonet de Riòm]]{{·}} [[Sent Cirgue de Cosa]]{{·}} [[Sent Clamenç de Renhac]]{{·}} [[Sent Clamenç de Valòrga]]{{·}} [[Sent Denin de Combarnasat]]{{·}} [[Sant Dièir d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Dire]]{{·}} [[Sant Donat (Puèi de Doma)|Sant Donat]]{{·}} [[Senta Aga]]{{·}} [[Senta Catarina]]{{·}} [[Senta Cristina]]{{·}} [[Sent Aliei la Glacèira]]{{·}} [[Sent Ale las Minas]]{{·}} [[Sent Estiène daus Champs]]{{·}} [[Sent Tiène d'Içon]]{{·}} [[Sent Ferriòu]]{{·}} [[Sent Floret]]{{·}} [[Sant Flor l'Estanh]]{{·}} [[Sent Ginès de Champanèlas]]{{·}} [[Sant Ginès de Champèspa]]{{·}} [[Sent Genès dau Retz]]{{·}} [[Sent Ginès e la Torreta]]{{·}} [[Sent Jòrge de Monts]]{{·}} [[Sent Jòrge d'Alèir]]{{·}} [[Sent German de Lembron]]{{·}} [[Sent German l'Èrm]]{{·}} [[Sent German de l-Ermenc]]{{·}} [[Sent Gervais d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Gervais de Maimont]]{{·}} [[Sent Gervasi de Lembron]]{{·}} [[Sent Eren]]{{·}} [[Sent Alari (Puèi de Doma)|Sent Alari]]{{·}} [[Lac Roi]]{{·}} ''[[Sent Alari daus Monges]]''{{·}} [[Centinhac]]{{·}} [[Sent Jaque d'Emburs]]{{·}} [[Sent Jau de Siula]]{{·}}[[Sent Joan de las Olèiras]]{{·}} [[Sent Jan d'Uers]]{{·}} [[Sent Joan en Vau]]{{·}} [[Sent Joan Degolaci]]{{·}} [[Sent Júria de Copelh]]{{·}} [[Sent Jurian la Ginèsta]]{{·}} [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa]]{{·}} [[Sent Just de Bàfia]]{{·}} [[Sent Laure]]{{·}} [[Sent Manhier]]{{·}} [[Sent Martin daus Òumes]]{{·}} [[Sent Martin daus Plans]]{{·}} [[v-Olèiras]]{{·}} [[Sent Mausirí d'Alèir]]{{·}} [[Sent Maurise de Punçac]]{{·}} [[Sent Miòu]]{{·}} [[Sent Netère]]{{·}} [[Sent Ors (Puèi de Doma)|Sent Ors]]{{·}} [[Sent Pardòl]]{{·}} [[Sent Pèire Colaminas]]{{·}} [[Chès Pèire]]{{·}} [[Sent Pèire dau Chastèl]]{{·}} [[Sent Pèire Ròcha]]{{·}} [[Sent Prièit de Bramafam]]{{·}} [[Sent Prièit daus Champs]]{{·}} [[Sent Quentin de Sausselenjas]]{{·}} ''[[Sent Quentin de Siula]]''{{·}} [[Sent Ramèi de Blòt]]{{·}} [[Sent Ramire de Charnhac]]{{·}} [[Sant Ramèi de Duròla]]{{·}} [[Sant Roman (Puèi de Doma)|Sant Roman]]{{·}} [[Sent Sandol]]{{·}} [[Sent Sadornin (Puèi de Doma)|Sent Sadornin]]{{·}} [[Sent Sauva d'Auvèrnha]]{{·}} [[Sent Sauvador la Sanha]]{{·}} [[Sent Saupesi]]{{·}} [[Sent Sauvèstre e Pratgolin]]{{·}} [[Sent Victor de la Ribèira]]{{·}} [[Sant Victor de Montvianés]]{{·}} [[Sent Vincent (Puèi de Doma)|Sent Vincent]]{{·}} [[Sent Igòni]]{{·}} [[Saledas]]{{·}} [[Sardon]]{{·}} [[Sauset le Freid]]{{·}} ''[[Sauret e Becèrva]]''{{·}} [[Sauriás]]{{·}} [[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]{{·}} [[Sauvanhac e Senta Matra]]{{·}} [[Saussanjas]]{{·}} [[La Sauvetat (Puèi de Doma)|La Sauvetat]]{{·}} [[Sauviac (Puèi de Doma)|Sauviac]]{{·}} [[Sausselenjas]]{{·}} [[Savena]]{{·}} [[Saiac]]{{·}} [[Charmention]]{{·}} ''[[Cervant (Puèi de Doma)|Cervant]]''{{·}} [[Seschala]]{{·}} [[Cinglas]]{{·}} [[Soire]]{{·}} [[Solanhac (Puèi de Doma)|Solanhac]]{{·}} [[Saugèiras]]{{·}} [[Surat (Puèi de Doma)|Surat]]{{·}} [[Talende]]{{·}} [[Tauvas]]{{·}} [[Telhede]]{{·}} [[Telhet (Puèi de Doma)|Telhet]]{{·}} [[Ternant las Aigas]]{{·}} [[Tièrn]]{{·}} [[Teulèiras]]{{·}} [[Turet]]{{·}} [[Tòrtabèça]]{{·}} [[La Tor d'Auvèrnha]]{{·}} [[Tors de Maimont]]{{·}} [[Torzèl e Rongèiras]]{{·}} [[Traslaiga]]{{·}} [[Tramolha Sent Lop]]{{·}} [[Tresieus]]{{·}} [[Içon]]{{·}} [[Vaira e Monton]]{{·}}[[Le Bòsc Belet]]{{·}} [[La Civèira]]{{·}} [[Enval]]{{·}} [[Varenas de Mòrja]]{{·}} [[Varenas d'Içon]]{{·}} [[Vasselh]]{{·}} [[Vençat]]{{·}} [[Verjac]]{{·}} [[Le Vernet e Chamiana]]{{·}} [[Le Vernet Senta Margaida]]{{·}} [[Vernuejol]]{{·}} [[Verninas]]{{·}} [[Veirèiras (Puèi de Doma)|Veirèiras]]{{·}} [[Vartaison]]{{·}} [[Vertolaia]]{{·}} [[La Còmta]]{{·}} [[Vichelh]]{{·}} [[Vialanòva de Lembron]]{{·}} ''[[Vialanòva daus Cèrvs]]''{{·}} [[Vialassenja]]{{·}} [[Vinzèla]]{{·}} [[Virlada]]{{·}} [[Viscomtat]]{{·}} [[Vitrac (Puèi de Doma)|Vitrac]]{{·}} [[Vairòus]]{{·}} [[Vodabla]]{{·}} [[Voenc]]{{·}} [[Volaure]]{{·}} [[La Chapèla de Volaure]]{{·}} [[Vorvic]]{{·}} [[Ironde e Beron]]{{·}} [[La Torreta]] }} <noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion de comunas de França|Puèi de Doma]]</noinclude> ktfnc3xlp3nk4pdsy3kbxif8qy1m9b2 0 77892 2501382 2446409 2026-05-24T13:38:14Z Jiròni 239 /* Causas */ 2501382 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} La '''malautiá d'Alzheimer''' es una [[malautiá]] degenerativa dei [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[sistèma nerviós|nerviós]] qu'entraïna pauc a pauc una pèrda de la màger part dei foncions mentalas d'un individú. Descubèrta en [[1906]] per [[medecina|mètge]] [[Alemanha|alemand]] [[Alois Alzheimer]], toca generalament lei personas de mai de 65 ans. Sei causas son pas encara ben compresas mai plusors factors favorizant son aparicion ò, au contrari, alentissent son desvolopament son estats desvolopats (envielhiment, activitats mentalas e fisicas regularas, consumacion de certanei medicaments, [[ipertension]]...). En causa de l'aumentacion de l'[[esperança de vida]], es una malautiá en plen desvolopament dins lo mond, especialament dins lei [[país desvolopat|país desvolopats]]. == Istòria == [[Fichièr:Alois Alzheimer 003.jpg|thumb|right|Retrach d'[[Alois Alzheimer]] ([[1864]]-[[1915]])]] L'associacion de la [[deméncia]] au vielhum es relativament anciana èra establida durant l'[[Antiquitat]]. Per exemple, sei consequéncias èran presas en còmpte dins lei lèis grècoromanas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Nicolas Corvisier, « La vieillesse dans le monde antique : aspects démographiques et conséquences sociales », ''Cahiers des études anciennes'', LV, 2018, pp. 17-36.</ref>. Pasmens, fins au sègle XIX, lei [[conoissença]]s sus lo subjècte demorèron limitadas en causa dau desvolopament tròp feble dei tecnicas d'analisi medicalas. Aquela situacion cambièt amb la generalizacion dau [[metòde scientific]] e l'aparicion de la [[psiquiatria]]. Lo premier cas atestat de malautiá d'Alzheimer es aqueu d'[[Auguste Deter]] ([[1850]]-[[1906]]) que foguèt estudiat de [[1901]] a [[1906]] per lo [[medecina|mètge]] [[Alemanha|alemand]] [[Alois Alzheimer]] ([[1864]]-[[1915]]). Gràcias a d'observacions realizadas durant cinc ans e una [[disseccion]] dau [[cervèu]], [[Alois Alzheimer|Alzheimer]] poguèt caracterizar l'existéncia d'una [[malautiá]] novèla. Publiquèt sei resultats en [[1907]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Alois Alzheimer, « Über eine eigenartige Erkrankung der Hirnrinde », ''Allgemeine Zeitschrift für Psychiatrie und psychisch-gerichtliche Medizin'', 1907, pp. 146–148.</ref>. De [[1907]] a [[1911]], d'autrei cas foguèron descrichs, çò que confiermèt la descubèrta<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. B. Graeber, S. Kösel, R. Egensperger e R. B. Banati, « Rediscovery of the case described by Alois Alzheimer in 1911: historical, histological and molecular genetic analysis », ''Neurogenetics'', vol. 1, 1997, pp. 73–80.</ref>. En [[1910]], [[Emil Kraepelin]] ([[1856]]-[[1926]]) donèt la premiera descripcion complèta de la malautiá a partir dei cas descrichs dempuei [[1907]]. Integrèt la malautiá d'Alzheimer dins lei « deméncias presenilas »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emil Kraepelin (trad. Diefendorf A. Ross), ''Clinical Psychiatry : A Textbook For Students And Physicians'', Kessinger Publishing, 2007, p. 568.</ref>. Durant la màger part dau sègle XX, lo diagnostic de malautiá d'Alzheimer foguèt donc reservat a d'individús entre 45 e 65 ans que desvolopavan de deméncias. Per de personas de mai de 65 ans, se parlava de « deméncia de tipe Alzheimer ». Aqueu destraiment perdurèt fins a una conferéncia, organizada en [[1977]], que reconoguèt la similitud dei manifestacions clinicas e [[patologia|patologicas]] dei formas presenilas e senilas. Pasmens, durant encara quauqueis [[annada]]s, de mètges contunièron de supausar l'existéncia de causas diferentas per lei dos cas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Robert Katzman, Robert D. Terry e Katherine L. Bick (dir.), ''Alzheimer's disease : senile dementia and related disorders'', Raven Press, 1978, p. 595.</ref>. L'acceptacion d'una malautiá d'Alzheimer « unica » predomina donc au sen de la comunautat [[sciéncia|scientifica]] unicament dempuei leis [[ans 1980]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. A. Amaducci, W. A. Rocca e B. S. Schoenberg, « Origin of the distinction between Alzheimer's disease and senile dementia: how history can clarify nosology », ''Neurology'', vol. 36, n° 11, novembre de 1986, pp. 1497–1499.</ref>. Dempuei la fin dau sègle XX, la malautiá d'Alzheimer vèn pus frequenta dins lei país desvolopats en causa dau vielhum creissent de la populacion. La perseguida dei progrès medicaus e l'aumentacion de l'[[esperança de vida]] dins mai d'un país renforça aquela tendància. La malautiá d'Alzheimer es donc venguda l'objècte de recèrcas importantas per assaiar de comprendre mai sei causas, de trobar de mejans de prevencion e de descubrir de tractaments. == Descripcion == === Causas === Lei causas de la malautiá d'Alzheimer son pas encara ben compresas. Plusors teorias son estadas formuladas e plusors mecanismes semblan implicats. En [[2023]], au mens sèt ipotèsis principalas existisson. La premiera, relativament anciana, es dicha « ipotèsi neuroquimica ». Es basada sus la demenicion dei taus de la [[colina acetiltransferasa]], un [[enzim]], dins lo [[còrtex]] e l'[[ipocamp (cervèu)|ipocamp]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. T. Bartus, R. L. Dean, B. Beer e A. S. Lippa, « The cholinergic hypothesis of geriatric memory dysfunction », ''Science'', vol. 217, n° 4558, 1982, pp. 408-414.</ref>. Aqueu fenomèn entraïnariá una demenicion de la sintèsi d'[[acetilcolina]], un important [[neurotransmeteire]]. Pasmens, permet pas d'explicar la degenerescéncia dei teissuts nerviós. Puei, vènon doas teorias basadas sus d'analogias amb d'autrei patologias cerebralas. Una « ipotèsi genetica » es fondada sus d'estudis [[genetica|genetics]] que mòstran l'existéncia d'antecedents [[familha (parentala)|familhaus]] en 15 % dei malauts. Pasmens, a l'ora d'ara, ges de [[gèn]] es estat identificat per sostenir aquela teoria. « L'ipotèsi virala » presenta lo meteis problema car ges de [[virús]] es estat identificat. Es basada sus una [[analogia]] amb la [[malautiá de Creutzfeldt-Jakob]]. Puei, vènon tres ipotèsis basadas sus d'efiechs dau temps. « L'ipotèsi immunologica » es fondada sus la demenicion globala dau nombre de [[limfocit]]s presents dins la [[sistèma circulatòri|circulacion]] e sus l'aumentacion de la concentracion d'[[anticòrs]]. Pasmens, aquelei trèbols son frequents en lei vièlhs. « L'ipotèsi vasculara e metabolica » es sostenguda per una reduccion dau [[debit]] [[sang|sanguin]] [[cervèu|cerebrau]], de l'oxigenacion dau sang e de sa capacitat de fixar la [[glucòsa]]. Mai aquelei trèbols pòdon èsser la consequéncia de la malautiá e non sa causa. « L'ipotèsi dei radicaus liures » supausa una origina liada ais efiechs destructors dei radicaus liures que pòdon se formar dins l'[[organisme vivent|organisme]]. Enfin, coma per d'autrei patologias cerebralas, l'[[alumini]] es sospichada d'efiechs toxics. Dins aquò, aquela « ipotèsi toxica » es pauc probanta en causa de la manca de resultats obtenguts per leis estudis toxicologics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Lucija Tomljenovic, « Aluminum and Alzheimer's Disease: After a Century of Controversy, Is there a Plausible Link? », ''Journal of Alzheimer's Disease'', vol. 23, n° 4, 2011, pp. 567–598.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Santibanez, F. Bolumar et A. M Garcia, « Occupational risk factors in Alzheimer's disease: a review assessing the quality of published epidemiological studies », ''Occupational and Environmental Medicine'', vol. 64, n° 11, 2007, pp. 723–732.</ref>. De mai, de concentracions d'alumini cinc còps superioras son observats en lei pacients [[dialisi|dializats]]. === Factors agravants === Divèrsei factors agravants aumentan lo risc de desvolopar la malautiá d'Alzheimer. Au nivèu medicau, lei malautiás cardiovascularas precòças<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Kivipelto, E. L. Helkala, M. P. Laakso, T. Hänninen, M. Hallikainen, K. Alhainen, H. Soininen, J. Tuomilehto e A. Nissinen, « Midlife vascular risk factors and Alzheimer's disease in later life: longitudinal, population based study », ''BMJ'', 2001, vol. 322, n° 3700, pp. 1447-1451.</ref>, l'[[ipertension]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nien-Chen Li, Austin Lee, Rachel A Whitmer, Miia Kivipelto, Elizabeth Lawler, Lewis E Kazis e Benjamin Wolozin, « Use of angiotensin receptor blockers and risk of dementia in a predominantly male population: prospective cohort analysis », ''BMJ'', 2010, 340:b5465.</ref>, de taus auts de [[colesteròu]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Sjogren, M. Mielke, D. Gustafson, P. Zandi e I. Skoog, « Cholesterol and Alzheimer’s disease—is there a relation ? », ''Mech Ageing Dev.'', 2006, vol. 127, pp. 138-147.</ref>, un [[diabèta]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. K. Crane, R. Walker, R. A. Hubbard et al., « Glucose Levels and Risk of Dementia », ''N. Engl. J. Med.'', vol. 369, 2013.</ref> ò una feblessa fisica generala semblan de favorizar l'aparicion de la [[patologia]]. Au nivèu comportamentau, la consumacion de [[tabat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Rusanen, M. Kivipelto, C. P. Jr Quesenberry, J. Zhou e R. A. Whitmer, « Heavy smoking in midlife and long-term risk of Alzheimer disease and vascular dementia », ''Arch. Intern. Med.'', 2011, vol. 171, pp. 333-339.</ref>, una abséncia d'activitat fisica ò un nivèu socioculturau bas serián tanben de factors de risc<ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. Fratiglioni, L. J. Launer, K/ Andersen et al. « Incidence of dementia and major subtypes in Europe: a collaborative study of population-based cohorts » ''Neurology'' 2000, vol. 54, pp. 10-15.</ref>. L'utilizacion de certanei medicaments, coma leis [[anxiolitic]]s, podrián egalament entraïnar de riscs suplementaris. Enfin, i auriá de factors environamentaus coma una intoxicacion au [[mercuri (element)|mercuri]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' M. Grosman et A. Picot, « Facteurs environnementaux impliqués dans la maladie d’Alzheimer. Le mercure dentaire, probable déterminant majeur », ''Médecine & Longévité'', vol. 1, 2009.</ref>. === Evolucion naturala de la malautiá === ==== Mecanismes patologics ==== La malautiá es caracterizada per una pèrda de [[neuròna]]s e de [[sinapsi]]s dins lo [[còrtex cerebrau]] e dins certanei regions subcorticalas. Aquò entraïna una atrofia dei regions tocadas e pòu menar a una pèrda de [[massa]] dau [[cervèu]] de 8 a 10 % en dètz ans (còntra 2 % per un individú san)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. L. Wenk, « Neuropathologic changes in Alzheimer's disease », ''J. Clin. Psychiatry'', vol. 64, supl 9, 2003, pp. 7–10.</ref>. Es acompanhada per una dilatacion dei ventriculs cerebraus e per una reduccion de l'activitat dau sistèma colinergic. ==== Estadis d'evolucion ==== L'evolucion de la malautiá despend dei zònas tocadas per lei pèrdas [[neuròna|neuronalas]]. Pasmens, lo [[Manuau diagnostic e estatistic dei trèbols mentaus|DSM]] definís un ensemble d'estadis que s'obsèrvan durant son desvolopament. Premier, de signes precursors pòdon èsser observats. Lei problemas de [[memòria]] son lei pus frequents mai es pereu possible d'observar una [[depression (malautiá)|depression]], una pèrda d'independéncia foncionala, una demenicion de l'orientacion espaciala, de tombaduras frequentas, un amagriment e de trèbols dau comportament<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Sandrine Cabut, « Alzheimer : dix signes avant-coureurs de la maladie », ''Le Monde'', 1{{èr}} de març de 2022.</ref>. Aquelei signes pòdon aparéisser 12 ans avans lo començament vertadier de la malautiá<ref>'''[[francés|(fr)]]''' H. Amieva et al., « Étude épidémiologique française ayant porté sur 3 000 sujets suivis durant 14 ans », ''Ann Neurol.'', 2008, vol. 64, p. 492.</ref>. Pasmens, lei simptòmas de la premiera fasa de la malautiá, dicha « fasa predemenciala », son tanben pauc diferents d'aquelei dau vielhiment normau ò de l'[[estrès]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Waldemar, B. Dubois, M. Emre, J. Georges, I. G. McKeith, M. Rossor, P. Scheltens, P. Tariska e B. Winblad, « Recommendations for the diagnosis and management of Alzheimer's disease and other disorders associated with dementia: EFNS guideline », ''Eur. J. Neurol.'', vol. 14, n° 1, genier de 2007, pp. 1–26.</ref>. Lo principau demòra la pèrda de la [[memòria]] mai de pèrdas de concentracion, una [[apatia]] ò un agravament de [[simptòma]]s precursors son de còps presents. « L'estadi leugier » de la malautiá participa generalament a la confiermacion dau diagnostic. Durant aquela fasa, lei trèbols de la memòria s'agravan, l'aprendissatge vèn malaisat e la realizacion de pretzfachs de la vida vidanta pòu necessitar d'ajuda. En certanei malauts, de simptòmas suplementaris pòdon èsser observats coma de trèbols dau lengatge, de l'identificacion ò de l'execucion dei movements<ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. Förstl e A. Kurz, « Clinical features of Alzheimer's disease », ''European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience'', vol. 249, n° 6, 1999, pp. 288–290.</ref>. Dins aquò, a aquel estadi, lei pèrdas de capacitat son encara limitadas. Ansin, lei problemas de lengatge prènon sovent la forma d'una « manca de mots ». Lei problemas de la vida vidanta empachan tanben pas de realizar de pretzfachs complèxs coma escriure, dessenhar ò se vestir. Pasmens, la planificacion e la coordenacion son mens simplas. La deterioracion progressiva dei foncions cognitivas caracteriza « l'estadi moderat ». Lo malaut pèrd alora la capacitat de realizar leis activitats de la vida vidanta sensa ajuda. Lei dificultats de lengatge vènon ben visiblas amb de substitucions de [[mot]]s mai e mai nombrosas. La capacitat de legir e d'escriure disparéis tanben pauc a pauc e la coordenacion de sequéncias complèxas es fòrça problematica. De deterioracions de la memòria de tèrme lòng e de problemas d'agressivitat aparéisson. Enfin, la percepcion de la malautiá per lo pacient disparéis. A « l'estadi avançat », lo malaut pèrd son autonòmia, lo lengatge se redutz a quauquei mots e l'[[apatia]] vèn l'estat pus frequent<ref>'''[[anglés|(en)]]''' E. M. Frank, « Effect of Alzheimer's disease on communication function », ''J. S. C. Med. Assoc.'', vol. 90, n° 9, setembre de 1994, pp. 417–423.</ref>. == Diagnostic == Lo diagnostic de la malautiá d'Alzheimer es generalament realizat après l'aparicion de simptòmas caracteristics de « l'estadi leugier ». Per aquò, de tèsts simples existisson coma lo tèst de Folstein ò lo tèst de Gröber e Buschke. Son generalament basats sus de questions ò sus l'observacion d'activitats simplas. Es possible de confiermar lo [[diagnostic]] per lo mejan d'observacions clinicas realizadas per [[imatjariá medicala]] ([[Imatjariá per ressonància magnetica|IRM]], [[Tomografia d'emission de positrons|TEP]]...), per [[ponccion lombara]] ò per d'analisis medicalas. == Tractament e prevencion == === Tractament === En [[2023]], existiá ges de tractament per garir la malautiá d'Alzheimer. En revènge, i a de medicaments que permèton, dins una certana mesura, de redurre lei simptòmas e benlèu d'alentir l'evolucion de la [[patologia]]. Pasmens, de recèrcas importantas son en cors per assaiar de concebre un tractament eficaç ò per trobar d'autrei tractaments permetent de blocar de simptòmas. === Prevencion === Bòrd que lei causas de la [[malautiá]]s son pas ben identificadas, i a pas de metòdes de prevencion eficaç per empachar son aparicion en un individú. Dins aquò, segon divèrseis estudis, certanei factors permèton de demenir lei possibilitat de desvolopar la malautiá. D'un biais generau, son d'activitats que permèton d'estimular l'activitat cerebrala e de repausar lo [[cervèu]]. Lo mantenement d'una activitat cognitiva regulara, per exemple la practica de [[jòc de societat|jòcs de societat]] ò la perseguida d'estudis academics lòngs, seriá un important factor de reduccion de la degradacion dei facultats intellectualas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Drew M. Altschul e Ian J Deary, « Playing Analog Games Is Associated With Reduced Declines in Cognitive Function: A 68-Year Longitudinal Cohort Study », ''The Journals of Gerontology: Series B'', 18 de novembre de 2019.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' C. Brayne, P. G. Ince, H. A. D. Keage, I. G. McKeith, F. E. Matthews, T. Polvikoski e R. Sulkava, « Education, the brain and dementia: neuroprotection or compensation? », ''Brain'', Oxford University Press, vol. 133, n° 8, 6 de mai de 2010, pp. 2210-2216.</ref>. Un autre important factor de reduccion dei riscs es d'aver una bòna igièna de [[vida]] (activitat fisica regulara, alimentacion equilibrada, sòm corrècte...)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' N. T. Lautenschlager, K. L. Cox, L. Flicker, J. K. Foster, F. M. van Bockxmeer, J. Xiao, K. R. Greenop e O. P. Almeida, « Effect of physical activity on cognitive function in older adults at risk for Alzheimer disease: a randomized trial », ''JAMA'', vol. 300, n° 9, 2008, pp. 1027-1037.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' C. La Morgia, F. N. Ross-Cisneros, Y. Koronyo et al., « Melanopsin retinal ganglion cell loss in Alzheimer disease », ''Ann Neurol.'', vol. 79, genier de 2016.</ref>. Enfin, de medicaments que demenisson lei simptòmas caracteristics de la malautiá, espacialament aquelei que luchan còntra l'[[ipertension]], alentisson l'aparicion de la malautiá<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Ara S. Khachaturian et al., « Antihypertensive Medication Use and Incident Alzheimer Disease », ''Arch Neurol.'', n° 63, 2006, pp. 686-692.</ref>. En revènge, lei substàncias e lei comportaments que favorizan l'aparicion de simptòmas de la [[patologia]] renfòrçan lei possibilitats de la desvolopar. == Epidemiologia == [[Fichièr:Alzheimer's disease and other dementias world map-Deaths per million persons-WHO2012.svg|thumb|right|Epidemiologia de la malautiá d'Alzheimer en [[2012]].]] En causa de l'aumentacion de l'[[esperança de vida]] dins mai d'un [[país]], la malautiá d'Alzheimer es pus frequenta dins lei regions desvolopadas ([[America dau Nòrd]], [[Euròpa Occidentala]], [[Escandinàvia]] e [[Oceania]]). Per una rason pas encara totalament clara, benlèu l'alimentacion, la prevaléncia es pus febla en [[Japon]] e en [[Corèa dau Sud]]. D'un biais generau, la malautiá vèn mai e mai frequenta dins la societat actuala. Ansin, dins lo mond, 11 milions de cas èran estats recensats en [[1980]], 18 milions en [[2000]] e 25 milions en [[2004]]. D'estimacions avançan un nombre possible de 115,4 milions de cas en [[2050]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alois Alzheimer|Alzheimer (Alois)]]. * [[Deméncia]]. * [[Malautiá]]. </div> === Bibliografia === * '''[[alemand|(de)]]''' Alois Alzheimer, « Über eine eigenartige Erkrankung der Hirnrinde », ''Allgemeine Zeitschrift für Psychiatrie und psychisch-gerichtliche Medizin'', 1907, pp. 146–148. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> qyam3hk9md22re88f7s5t5q8sek1aej 0 80461 2501428 2501360 2026-05-24T16:33:51Z Toku 7678 2501428 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan principalament la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelei dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhida au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] pendent leis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt per sei trabalhs la [[medalha Copley]], decernida per la ''[[Royal Society]]'', e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== [[Fichièr:Résisténcia - Résisténcia bobinada.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia bobinada.]] Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una branca d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una resisténcia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> kk3dox20yn6ws7u8bzcvozjx30d5xek 2501429 2501428 2026-05-24T16:34:33Z Toku 7678 /* Mesura */ 2501429 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan principalament la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelei dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhida au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] pendent leis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt per sei trabalhs la [[medalha Copley]], decernida per la ''[[Royal Society]]'', e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== [[Fichièr:Résisténcia - Résisténcia bobinada.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia bobinada.]] Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una branca d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una dei resisténcias dau montatge<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> r7w95xfnt4z4whcp3157xr12ct7agc8 2501430 2501429 2026-05-24T16:35:29Z Toku 7678 /* Polarizacion de compausants actius */ 2501430 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Resistors-photo.JPG|thumb|right|Diferentei resisténcias]] [[Fichièr:Symbole résistance.svg|thumb|right|Simbòl internacionau utilizat per representar una resisténcia dins un circuit electric.]] Una '''resisténcia electrica''' es un compausant [[electronica|electronic]] passiu que sa foncion principala es de s'opausar au passatge dau [[corrent electric]]. Aquela oposicion es caracterizada per una valor exprimida en [[ohm]]s (Ω), unitat nomada per rendre omenatge au [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que formulèt la [[Lèi d'Ohm|lèi fondamentala de la resisténcia electrica]] en [[1827]]. Lei resisténcias electricas fan partida dei compausants pus frequentament utilizats dins lei circuits electronics e son presents dins la quasi totalitat deis aparelhs electronics modèrnes. Lo comportament d'una resisténcia es regit per tres fenomèns principaus. La [[lèi d'Ohm]] establís la proporcionalitat entre la [[tension electrica|tension]] a sei boinas e lo corrent que la travèrsa. La [[resistivitat]] dau materiau, combinada a la [[geometria]] dau compausant, determina sa valor. Enfin, l'[[efiech Joule]] tradutz la dissipacion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] sota forma de [[calor]] durant lo passatge dau [[corrent electric|corrent]]. Lei resisténcias se declinan en mai d'una [[tecnologia]] adaptada a de constrenchas particularas en foncion dei besonhs de precision, de poissança, de frequéncia ò de còst (jaç de carbòni, jaç metallics, [[compausat montat en superficia|CMS]], etc.). Seis aplicacions son fòrça nombrosas e regardan principalament la limitacion de corrent, la division de tension, la polarizacion dei compausants actius ò la realizacion de filtres [[frequéncia|frequenciaus]]. == Istòria == === Lei trabalhs precursors === Lei premiereis observacions dau fenomèn de [[resisténcia electrica]] datan dau sègle XVIII e son mau documentadas. Lei pus importantas semblan d'èsser aquelei dau [[quimia|quimista]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]] [[Henry Cavendish]] ([[1731]]-[[1810]]) que realizèt plusors [[experiéncia]]s quantitativas sus la [[conduccion electrica]] dins lo corrent deis [[ans 1770]]. Pasmens, publiquèt solament una part reducha de sei descubèrtas e l'amplor de son trabalh dins aqueu domeni foguèt compresa pus tard per [[James Clerk Maxwell]] ([[1831]]-[[1879]])<ref>Cavendish publiquèt quauquei trabalhs regardant sei recèrcas sus l'electricitat (Henry Cavendish, « An Attempt to Explain Some of the Principal Phaenomena of Electricity, by means of an Elastic Fluid », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 61, 1771, pp. 564-677 ; Henry Cavendish, « An Account of Some Attempts to Imitate the Effects of the Torpedo by Electricity », ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', vol. 66, 1776, pp. 195-225), mai la màger part demorèt desconeguda. L'ensemble de sei trabalhs en electricitat foguèt collectat e publicat en [[1879]] per Maxwell. Segon aquelei documents, Cavendish auriá descubèrt lo concèpte dau potenciau electric, lo principi dau [[condensator]], lo concèpte de [[constanta dielectrica]], la [[lèi d'Ohm]] e la [[lèi de Coulomb]] (James Clerk Maxwell (dir.), ''The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish'', Cambridge, Cambridge University Press, 1879, pp. 104–113).</ref>. La premiera publicacion de la relacion fondamentala de la resisténcia electrica foguèt ansin l'òbra dau [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]] [[Georg Simon Ohm]] ([[1789]]-[[1854]]) que la formulèt en [[1827]] dins son obratge ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'' (« Lo Circuit galvanic tractat matematicament »)<ref>'''[[alemand|(de)]]''' G. S. Ohm, ''Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet'', Berlin, T. H. Riemann, 1827.</ref>. S'inspirant dei trabalhs dau [[França|Francés]] [[Joseph Fourier]] ([[1768]]-[[1830]]) sus la [[conduccion termica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' B. Bourprix, « G. S. Ohm, théoricien de l'action contiguë », ''Arch. Internat. Hist. Sci.'', vol. 45, n° 134, 1995, pp. 30-35.</ref>, establiguèt una relacion de [[proporcionalitat]] entre la [[tension electrica]] ai boinas d'un conductor e l'[[intensitat]] que lo travèrsa. Aquela descubèrta foguèt inicialament mau acuelhida au sen d'una comunautat scientifica alemanda fòrça ostila ai resultats experimentaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Morton L. Schagrin, « Resistance to Ohm's Law », ''American Journal of Physics'', vol. 31, n° 7, 1963, pp. 536-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Herbert Schnädelbach, ''Philosophy in Germany 1831-1933'', Cambridge, Cambridge University Press, 1984, pp. 78-79.</ref>. De mai, dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX, la [[lèi d'Ohm]] èra concurrenciada per de teorias alternativas coma la [[lèi de Barlow]] publicada en [[1825]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter Barlow, « On the Laws of Electro-Magnetic Action as depending on the Length and Dimensions of the conducting Wire and on the question Whether Electrical Phenomena are due to the transmission of a single or of a compound fluid? », ''Edinburgh Philosophical Journal'', vol. 12, 1825, pp. 105-113.</ref>. L'acceptacion de la [[lèi d'Ohm]] foguèt ansin progressiva, mai la justesa de sei prediccions experimentalas permetèt pauc a cha pauc d'eliminar lei diferentei resisténcias. Puei, lo desvolopament de la [[telegrafia]] pendent leis [[ans 1840]]-[[ans 1850|1850]] acabèt d'invalidar lei relacions alternativas. En [[1841]], [[Georg Simon Ohm]] recebèt per sei trabalhs la [[medalha Copley]], decernida per la ''[[Royal Society]]'', e l'unitat de [[resisténcia electrica]] dau [[Sistèma Internacionau d'Unitats]] foguèt dicha [[ohm]] en son onor. === L'estandardizacion industriala === [[Fichièr:Résistances anciennes annees 50.jpg|thumb|right|Resisténcias deis [[ans 1950]] amb una version anciana dau còdi color actuau<ref>Lo còdi color es lo meteis que lo sistèma actuau, mai sa representacion es diferenta. Fau legir premier la color dau còrs de la resisténcia puei la color de l'extremitat e, enfin, la color dau ponch.</ref>.]] Dins lo corrent dau sègle XX, l'aparicion de resisténcias a basa de [[carbòni]] participèt au desvolopament de l'[[electronica]]. Aquò permetèt tanben d'estandardizar lei fabricacions amb l'adopcion d'un sistèma de ceucles de [[color]]s permetent d'identificar la valor de cada resisténcia<ref>Lo principi dei ceucles de color foguèt chausit car èra pauc costós a metre en òbra.</ref>. A l'origina, aqueu còdi èra pròpri a cada fabricant, mai a partir deis [[ans 1920]]-[[ans 1930|1930]], s'impausèt pauc a cha pauc lo còdi de la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 3, 1932.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Rider e M. L. Muhleman (dir.), « Color coding - Continued from April issue », ''Service - A Monthly Digest of Radio and Allied Maintenance'', vol. 1, n° 4, 1932.</ref>. En [[1952]], après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], foguèt adoptat per la [[Comission Electrotecnica Internacionala]] (CEI) e intrèt en vigor dins la màger part dei país. Plusors versions son estadas editadas dempuei aquela data per integrar totei lei tipes de resisténcias ò per i integrar lei [[condensator]]s. La version actuala es la nòrma internacionala [[IEC 60062|IEC 60062:2016]] emendada en [[2019]]. Un autre aisse important de l'estandardizacion dei resisténcias foguèt la formalizacion dei serias E, uei la nòrma [[CEI 60063]], que definisson lei valors preferencialas d'utilizar per lei resisténcias e lei [[condensator]]s. Aqueu trabalh permetèt d'identificar lei valors de resisténcia permetent de cubrir leis usatges sensa multiplicar lo nombre de referéncias a l'infinit. Un còp de mai, la [[Electronic Industries Alliance|Radio Manufacturers Association]] aguèt un ròtle centrau dins aqueu projècte e un premier sistèma foguèt prepausat en [[1936]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John F. Blackburn, ''Components Handbook'', MIT Radiation Laboratory Series, 1936, vol. 17, p. 38.</ref>. Prefigurèt lei sistèmas utilizats per leis industrias de l'armament [[USA|estatsunidencas]] e [[Reiaume Unit|britanicas]] durant la guèrra. Puei, la CEI comencèt d'estudiar una armonizacion internacionala en [[1948]] que foguèt adoptada en [[1952]]. En parallèl, lei resisténcias de carbòni foguèron pauc a cha pauc remplaçadas per de resisténcias constituïdas d'un còr de [[ceramica]] cubèrt d'un jaç de [[carbòni]]. Aquò permetèt de fabricar de resisténcias pus estables e mens costosas. Lei resisténcias de jaç de carbòni dominèron ansin largament l'[[electronica]] entre leis [[ans 1950]] e leis [[ans 1980]]<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. === L'evolucion dei tecnologias === [[Fichièr:RC2010JK-071K2L.jpg|thumb|right|Ensemble de resisténcias [[compausant montat en superficia|CMS]] de [[2010]].]] Lo periòde que seguiguèt l'estandardizacion dei resisténcias veguèt l'aparicion de [[tecnologia]]s novèlas de fabricacion destinadas a respòndre a de besonhs acreissuts de precision, de miniaturizacion e de fisabilitat. Lei pus importantas foguèron premier lei resisténcias [[metau|metallicas]] e lei resisténcias d'[[oxid]] metallic. La premiera familha permetiá d'obtenir de resisténcias fòrça precisas e relativament establas, ben adaptadas per lei circuits analogics de precision (instruments de mesura, [[television]], [[informatica]], etc.). La segonda familha èra compausada de resisténcias fòrça robustas capablas de resistir a de [[temperatura]]s importantas. En revènge, èran mens precisas que lei resisténcias metallicas. S'impausèron dins leis alimentacions e dins lei circuits traversats per de poissanças electricas importantas. Pasmens, tre leis [[ans 1980]], l'[[Automatisme|automatizacion]] creissenta dei cadenas [[Industria manufacturiera|industrialas]] favorizèt l'utilizacion de resisténcias [[Compausant montat en superficia|CMS]] (« compausants montats en superficia »). Aqueu tipe de resisténcia constituís totjorn la màger part de la produccion annadiera<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Nyce, ''Position Sensors'', Wiley, 2016, p. 122.</ref>. Dins aquò, es l'objècte d'un procès de miniaturizacion que mena a l'utilizacion de CMS mai e mai pichons. == Principis de foncionament == === La lèi d'Ohm === [[Fichièr:UIR.png|thumb|right|Representacion esquematica d'una resisténcia ''R'' traversada per un [[corrent electric|corrent]] d'intensitat ''I'' de tension ''U'' ai boinas de la resisténcia.]] {{veire|Lèi d'Ohm}} La resisténcia electrica d'un compausant es definida per la [[lèi d'Ohm]] qu'establís una relacion dirècta entre la [[tension electrica|tension]] ''U'' ai boinas dau compausant, l'[[intensitat]] ''I'' dau [[Corrent electric|corrent]] que lo travèrsa e sa resisténcia ''R''<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref><ref>La notacion de la tension pòu variar segon lei país e s'emplèga frequentament ''V'' en plaça de ''U''.</ref> : :<math>U = R \times I</math> Amb la resisténcia en [[ohm]], l'intensitat en [[ampère]] e la tension en [[volt]]. === La resistivitat === {{veire|Resistivitat}} La resisténcia d'un materiau despend de sa [[resistivitat]] ''ρ'' (exprimida en Ω·m), de sa longor ''L'' (en m) e de sa seccion ''S'' (en m²) segon la relacion : : <math>R=\rho\,\frac LS</math> Aquela relacion explica lei chausidas de materiaus e de geometria dins la fabricacion dei resisténcias. Un materiau amb una resistivitat auta, una granda longor ò una febla seccion aurà ansin una resisténcia auta. === L'efiech Joule === {{veire|Efiech Joule}} Quand un [[corrent electric]] passa dins una resisténcia, una partida de l'[[energia]] [[electricitat|electrica]] es dissipada sota forma de [[calor]]. Aqueu fenomèn es dich [[efiech Joule]]. La poissança dissipada ''P'' (en W) es donada per la relacion<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 6">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 6.</ref> : :<math> P = R I^2 = U \cdot I = \frac{U^2}{R}\,</math> Amb la ''R'' la resisténcia electrica (en Ω), ''U'' la tension electrica (en V) e ''I'' l'intensitat (en A). Aquela dissipacion termica es un paramètre fondamentau per l'utilizacion de resisténcias car determina la poissança nominala maximala admissibla dins un circuit. De mai, es pas tractada dau meteis biais segon leis aplicacions. En certanei cas, per exemple dins un caufatge electric, un efiech Joule important es cercat. Au contrari, dins un circuit electric de precision, leis aumentacions de [[temperatura]] son generalament una fònt de problèmas e lo mestritge dei fònts de calor i es una necessitat. === Lo bruch electric === Totei lei resisténcias engendran un bruch electric, es a dire una tension parasita aleatòria presenta a sei boinas, comprés en l'abséncia de sinhau util. La fònt principala d'aqueu bruch es lo bruch termic, dich [[bruch Johnson-Nyquist]], que resulta de l'agitacion termica dei portaires de carga dins lo materiau resistiu<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 474-475.</ref>. Aqueu bruch es present dins totei lei resisténcias e son amplitud despend de la [[temperatura]], de la valor de resisténcia e de la benda passanta dau circuit. Constituís un limit fondamentau a la sensibilitat dei circuits [[electronica|electronics]]. De mai, divèrsei tipes de resisténcia entraïnan l'aparicion d'un bruch suplementari, dich [[bruch de belujament]] ò bruch en 1/''f'', que son amplitud despend dau [[corrent electric|corrent]] passant dins la resisténcia e de la [[tecnologia]] utilizada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 476-477.</ref>. Lei resisténcias de jaç de carbòni presentan ansin un bruch fòrça important, çò que foguèt una causa de son remplaçament progressiu per lei resisténcias metallicas. == Caracteristicas e tipes de resisténcia == === Caracteristicas === ==== Valor nominala e tolerància ==== La valor nominala d'una resisténcia, generalament exprimida en [[ohm]]s (Ω), en quiloohms (kΩ) ò en megaohms (MΩ)<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>, indica sa resisténcia electrica teorica. En realitat, sa valor reala es leugierament diferenta en causa deis imperfeccions dei procès de fabricacion. La tolerància exprimís la diferéncia maximala acceptabla entre aquelas doas valors, exprimida en [[percentatge]]. Lei toleràncias pus frequentas son ± 1 %, ± 5 % e ± 10 %. Una tolerància febla implica un procès de produccion pus precís e donc un còst pus important<ref>Aquò es totjorn verai per lei resisténcias fòrça precisas, mai es discutible per lei resisténcias pus classicas. Per exemple, la diferéncia de prètz entre una resisténcia ± 1 % e una resisténcia ± 5 % es desenant quasi negligibla (Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104).</ref>. Lei [[IEC 60063|serias E]] definisson lei valors nominalas disponiblas sus lo mercat. Per exemple, una resisténcia d'una tolerància de ± 5 % serà disponibla dins la seria E24 e una resisténcia d'una precision de ± 1 % serà disponibla dins la seria E96<ref name="Horowitz e Hill 2015 p. 1104">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 1104.</ref>. ==== Poissança nominala ==== La poissança nominala indica la poissança maximala que pòu èsser dissipada sota forma d'[[efiech Joule]] per una resisténcia sensa èsser damatjada. Es exprimida en [[watt]]s (W). Lei valors normalizadas pus frequentas per lei resisténcias traversantas son 1/8 W, 1/4 W, 1/2 W, 1 W e 2 W<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 4">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 4.</ref>. Per lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]], lei poissanças nominalas son generalament pus feblas en causa de sei dimensions reduchas. La chausida de la poissança nominala es un paramètre critic durant la concepcion dau circuit. ==== Coeficients de temperatura ==== La valor d'una resisténcia varia en foncion de la [[temperatura]]. Lo coeficient de temperatura permet d'exprimir aquela variacion en ppm/°C. Un coeficient feble indica una bòna estabilitat termica. Aquò es un paramètre important per leis aplicacions de precision onte lei variacions de [[temperatura]] pòdon entraïnar d'errors de mesura. Lei resisténcias de jaç metallic ofrisson generalament un coeficient ben inferior ai resisténcias de carbòni, çò qu'explica lor predominança dins leis aplicacions de precision dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. ==== Tension maximala ==== Lei resisténcias an egalament una tension maximala acceptabla a sei boinas. En delà d'aquela tension, un clacatge dielectric pòu aver luòc e destruire lo compausant. Aqueu paramètre es fòrça important dins leis aplicacions exigissent de [[tension electrica|tensions]] importantas, onte pòu constituïr lo critèri critic dau dimensionament d'un circuit en plaça de la poissança maximala. === Tipes de resisténcia === {{veire|Lista de resisténcias}} Mai d'un tipe de resisténcia es estat desvolopat dempuei la fin dau sègle XIX per respòndre a de constrenchas particularas de precision, de poissança, de [[frequéncia]] ò de còst. Per de rasons de simplicitat, la seccion aiçí dessota presenta donc unicament lei familhas pus utilizadas dempuei la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. ==== Resisténcia de jaç de carbòni ==== [[File:Resisténcia - Resisténcia de jaç de carbòni.png|thumb|right|Esquèma d'una resisténcia de jaç de carbòni]] Lei resisténcias de jaç de carbòni forman lo tipe pus ancian dei resisténcias modèrnas. Son compausadas d'un jaç de [[carbòni]] depausat sus un supòrt cilindric de [[ceramica]]. La valor de la resisténcia es ajustada durant la fabricacion per una gravadura elicoïdala dau jaç de carbòni<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Au mai la gravadura es prefonda, au mai la resisténcia es importanta. L'ensemble es completat per de capochons [[metal|metallics]] que son fixats a cada extremitat per assegurar la connexion electrica. Aqueu tipe de resisténcia presenta un coeficient de temperatura relativament aut e un nivèu de bruch pus important que lei [[tecnologia]]s pus recentas. Per aquelei rasons, aqueu tipe de resisténcia foguèt pauc a cha pauc suplantat per lei resisténcias de jaç metallic dins la màger part deis aplicacions. ==== Resisténcia de jaç metallic ==== [[Fichièr:Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia de jaç metallic]] Lei resisténcias de jaç metallic partejan de principis de fabricacion comuns amb lei resisténcias de jaç de carbòni, mai utilizan un [[aliatge]] [[metal]]lic en plaça dau [[carbòni]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Aquela substitucion ofrís plusors avantatges significatius coma una precision melhorada, un coeficient de temperatura pus feble e un nivèu de bruch reduch. Aquelei qualitats son ben adaptadas ai circuits analogics de precision coma leis instruments de mesura, lei circuits de referéncia ò lei sistèmas audiovisuaus de qualitat superiora<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. Constituïsson desenant lo tipe de resisténcia traversanta pus utilizat dins lo monde. ==== Resisténcia de jaç d'oxid metallic ==== Lei resisténcias de jaç d'oxid metallic utilizan un [[oxid]] [[metal|metallic]] coma element resistiu<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref>. Se destrian per una robustesa fòrça importanta e una capacitat a suportar de [[temperatura]]s autas e de subrecargas momentanèas fòrça importantas. En revènge, an una precision generalament inferiora ai resisténcias de jaç metallic. Son donc mai que mai destinadas ai circuits utilizant de resisténcias traversantas per gerir de poissanças electricas importantas. ==== Resisténcias bobinadas ==== [[Fichièr:Résisténcia - Résisténcia bobinada.png|thumb|Esquèma generau d'una resisténcia bobinada.]] Lei resisténcias bobinadas son formadas d'un fieu resistiu, generalament un aliatge de [[niquèl]]-[[cròme]] ò de [[niquèl]]-[[coire]], enrotlat sus un supòrt isolant cilindric<ref name="Häberle 2020 p. 52">'''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020, p. 52.</ref><ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Aquela construccion li permet de dissipar de poissanças fòrça importantas, çò que presenta un interès major per leis aplicacions necessitant una gròssa poissança. Lei resisténcias bobinadas presentan pasmens un inconvenient : son estructura bobinada entraïna l'aparicion d'una [[inductància]] parasita qu'empacha tota utilizacion dins de circuits foncionant amb corrents electrics de frequéncias autas<ref name="Nanteuil 2008 p. 459">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 459.</ref>. De variantas existisson amb de bobinatges non inductius, mai lei performanças d'aquelei resisténcias son inferioras a aquelei dei resisténcias classicas. ==== Resisténcias CMS ==== Lei resisténcias [[compausat montat en superficia|CMS]] se presentan sota de [[parallelepipède]]s minusculs que seis [[electròde]]s se situan ais extremitats. Au contrari dei resisténcias traversantas que seis fieus son inserits dins de traucs dau [[circuit imprimit]], son dirèctament soudats sus la superficia de la carta. Gràcias a aquela caracteristica, lei resisténcias CMS son compatiblas amb lei [[maquina]]s de posicionament [[automatisme|automatic]] utilizadas dins l'[[industria]] [[electronica]]. Aquò explica la dominacion dei CMS dempuei leis [[ans 1980]]. De mai, lei resisténcias CMS son disponiblas dins de dimensions mai e mai reduchas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 137-138.</ref>. ==== Resisténcias variablas ==== Lei resisténcias variablas permèton d'ajustar manualament ò mecanicament la valor efectiva de sa resisténcia<ref>'''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996, pp. 138-139.</ref>. Plusors tipes son destriats segon leis usages. Un dei pus frequents es lo [[potentiomètre]] qu'es un compausant organizat a l'entorn de doas boinas classicas, situadas a seis extremitats, e d'un cursor que permet de prelevar una partida de la tension aplicada. Aqueu sistèma es fòrça utilizat coma divisor de tensions ajustable, especialament dins lei reglatges de volum ò de luminositat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 141-142.</ref>. Un autre tipe de resisténcia variabla comun es lo [[reostat]], un compausant de doas boinas que permet de modificar la resisténcia en seria dins un circuit. Aquò permet de contrarotlar l'intensitat dau [[corrent electric|corrent]] passant dins lo circuit. Enfin, se pòu mencionar lei resisténcias ajustablas de precision, dichas « trimers » ò « resisténcias d'ajustament ». Pòdon èsser regladas durant la mesa au ponch dau circuit e laissadas en posicion fixa dins lo produch finau. === Còdi color === Lei resisténcias traversantas son generalament marcadas per un còdi color constituït de bendas anularas [[color|coloradas]] que permèton de legir sa valor sensa instrument de mesura. Lei principis de basa d'aqueu sistèma foguèron definits durant lo periòde d'estandardizacion car demòra legible que que siegue l'orientacion dau compausant. De mai, resistís ben ai condicions [[industria|industrialas]]. Cada color correspònd a una [[chifra]] segon una convencion normalizada per la nòrma internacionala [[IEC 60062]]<ref name="Nanteuil 2008 p. 457">'''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008, p. 457.</ref>. Lei resisténcias de quatre bendas compòrtan doas chifras significativas, un multiplicator e una indicacion de tolerància. L'indicator de tolerància es generalament separat deis autrei bendas per indicar d'un biais clar lo sens de lectura. Lei resisténcias portairitz de cinc bendas son mai precisas. Tènon tres chifres significativas, un multiplicator e un indicator de tolerància. Enfin, lei resisténcias de precision tènon generalament un seisen anèu que correspònd au coeficient de temperatura. [[Fichièr:Resisténcia - Còdi color.png|thumb|center|800px|<center>Esquèma generau dei bendas de color utilizadas dins lo còdi internacionau d'identificacion dei resisténcias electricas.</center>]] {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Còdi color dei resisténcias segon la nòrma [[IEC 60062]] ! style="width:120px" | Color ! style="width:80px" | Chifra ! style="width:120px" | Multiplicator ! style="width:100px" | Tolerància ! style="width:160px" | Coef. de temperatura |- | style="background:#000000; color:#ffffff" | '''Negre''' | 0 || × 1 || — || 250 ppm/°C |- | style="background:#964B00; color:#ffffff" | '''Marron''' | 1 || × 10 || ± 1 % || 100 ppm/°C |- | style="background:#FF0000" | '''Roge''' | 2 || × 100 || ± 2 % || 50 ppm/°C |- | style="background:#FF7F00" | '''Oranje''' | 3 || × 1 000 || — || 15 ppm/°C |- | style="background:#FFFF00" | '''Jaune''' | 4 || × 10 000 || — || 25 ppm/°C |- | style="background:#00FF00" | '''Verd''' | 5 || × 100 000 || ± 0,5 % || — |- | style="background:#0000FF; color:#ffffff" | '''Blau''' | 6 || × 1 000 000 || ± 0,25 % || 10 ppm/°C |- | style="background:#8B00FF; color:#ffffff" | '''Violet''' | 7 || × 10 000 000 || ± 0,1 % || 5 ppm/°C |- | style="background:#808080; color:#ffffff" | '''Gris''' | 8 || × 100 000 000 || ± 0,05 % || 1 ppm/°C |- | style="background:#FFFFFF" | '''Blanc''' | 9 || × 1 000 000 000 || — || — |- | style="background:#FFD700" | '''Aur''' | — || × 0,1 || ± 5 % || — |- | style="background:#C0C0C0" | '''Argent''' | — || × 0,01 || ±10 % || — |- | style="background:#FFFFFF" | '''Abséncia de color''' | — || — || ±20 % || — |} == Aplicacions == Lei resisténcias asseguran mai d'una foncion elementària dins lei circuits [[electronica|electronics]]. === Limitacion dau corrent === La limitacion dau [[corrent electric]] passant dins una branca d'un circuit es la foncion pus simpla d'una resisténcia<ref name="Horowitz e Himm 2015 p. 5">'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 5.</ref>. L'exemple pus classic es aqueu de la resisténcia plaçada en seria amb un [[diòde]] [[diòde electroluminescent|electroluminescent]]. La valor de la resisténcia i es calculada per protegir lo [[diòde]] en regulant lo corrent per permetre au diòde de demorar dins sei limits de foncionament e defugir sa destruccion. === Divisor de tension === {{veire|Divisor de tension}} Un [[divisor de tension]] es un montatge [[electronica|electronic]] simple que permet de demenir una tension d'intrada<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 7-8.</ref>. Lo pus simple es compausat de doas resisténcias plaçadas en seria entre una tension d'alimentacion e la massa d'un circuit. La [[tension electrica|tension]] disponibla au ponch de joncion entre lei doas resisténcias es proporcionala au rapòrt entre sei valors. Aquela configuracion es fòrça utilizada en electronica analogica, especialament per adaptar lei nivèus de tension entre lei diferentei seccions d'un circuit. === Polarizacion de compausants actius === {{veire|Tension de polarizacion}} Fòrça [[transistor]]s e compausants actius an besonh de resisténcias per fixar d'un biais precís sei ponchs de foncionament. La polarizacion determina lo corrent de repaus e la tension de foncionament dau compausant. La cèrca d'aquelei condicions es sovent una etapa indispensabla au bòn foncionament d'un circuit en amplificacion e en comutacion. === Filtres RC e RLC === {{veire|Circuit RC|Circuit RLC}} Associada amb un [[condensator]], una resisténcia forma un [[Circuit RC|filtre RC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, p. 561.</ref>. Segon la configuracion retenguda, lo filtre pòu seleccionar lei frequéncias pus bassas ò, au contrari, lei frequéncias pus autas. Aquelei filtres son omnipresents dins lei circuits electronics per seleccionar un sinhau donat. Es possible de realizar de filtres pus complèxes en ajustant una [[bobina]] dins lo montatge. Aquelei filtres RLC son generalament pus fins, en particular per eliminar lei [[frequéncia]]s parasitas presentas dins un sinhau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015, pp. 561-562.</ref>. === Mesura === Certanei resisténcias de precision son utilizadas coma elements de mesura. Per exemple, lo [[pònt de Wheatstone]] utiliza quatre resisténcias per efectuar de mesuras precisas de la valor d'una dei resisténcias dau montatge<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993, pp. 142-143.</ref>. Aqueu principi es a la basa de mai d'un captor onte la variacion de resisténcia d'un captor es convertida en un sinhau electric mesurable. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bobina]]. * [[Condensator]]. * [[Corrent electric]]. * [[Diòde]]. * [[Electricitat]]. * [[Electronica]]. * [[Efiech Joule|Joule (efiech)]]. * [[Georg Simon Ohm|Ohm (Georg)]]. * [[Lèi d'Ohm|Ohm (lèi)]]. * [[Ohm|Ohm (unitat)]]. * [[Resisténcia electrica]]. * [[Resistivitat]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' ''The Electronics Handbook'', CRC-Press, 1996. * '''[[francés|(fr)]]''' Douglas C. Giancoli e Bernard Marcheterre, ''Physique générale. Électricité et magnétisme'', De Boeck Supérieur, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Gregor Häberle, ''Génie électrique'', Dunod, 2020. * '''[[anglés|(en)]]''' Paul Horowitz e Winfield Hill, ''The Art of Electronics'', 3{{a}} edicion, Cambridge University Press, 2015. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre-Louis de Nanteuil, ''Dictionnaire encyclopédique du son'', Dunod, 2008. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> aywm5e6nc82bm1w7ia3jv85ehd9unqb 0 81798 2501524 2487085 2026-05-25T10:09:29Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501524 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Aurinhac |carta=oc |nom2= ''Aurignac'' | lògo= | imatge= 283 Aurignac.JPG | descripcion=[[Tor]] fortificada dera [[Glèisa (edifici)|glèisa]]. |escut= Blason ville fr Aurignac (Haute-Garonne).svg |escais= | ist = {{Comenge}} {{Gasconha}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton d'Aurinhac|Aurinhac]] abans [[2015]]) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee= 31028 |cp= 31420 |cònsol = Jean-Michel Losego |mandat = [[2026]]-[[2032]] |gentilici = Aurignacais (en [[francés]]) |longitud= 0.880277777778 |latitud= 43.2194444444 |alt mini= 295 | alt mej= circa 380 |alt maxi= 511 |km²= 17.95 |}} '''Aurinhac'''{{RepTopMP}} (''Aurignac'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Aurignac31.JPG|Vista d'Aurinhac.|thumb|center|300px]] [[Imatge:Map commune FR insee code 31028.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas ar entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Aurinhac | nòrd = [[Boçan]] | nòrd-èst = [[Montoliu de Sent Bernat]] | èst = [[Alan]] | sud-èst = [[Eth Herishet]] </br> [[Ausàs (Nauta Garona)|Ausàs]] | sud = [[Bosin]] | sud-oèst = [[Sent Helitz e Saglan]] </br> [[Casanava de Montaut]] | oèst = [[Peirosèt]]h | nòrd-oèst = [[Cassinhabèra e Tornàs]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [awriɲak] a [[Bosin|Bodin]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Aourignac'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f27.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eth nom qu'ei atestat ''Aurinag'' abans 1123 <ref name = DR>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 38</ref>. Cassagne e Korsak qu'ajustan ''Oregniaco'' en 1252 <ref>Jean-Marie Cassagne, Mariola Korsak, ''Les Noms de Lieux de la Haute-Garonne'', ed. Sud-Ouest</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Aurinhac'' que ven deth nom latin d'òme ''Orinius'', damb eth sufixe ''-acum'' <ref name = DR/>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] que causeish eth nom « romanic » de persona ''Aurinus'', tractat com ''*Aurinius'' <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 6 957</ref>. </br> Eths Féniés que citan ''Aurinus'', sufixe ''-acum'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 115</ref>. </br> Astor que causeish eth nom latin d'òme ''Aurinius'' sus ''Aurius'' (sufixe implicit) <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 394</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Aurinhac qu'èra dera eleccion de [[Comenge]], doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Pèir (encadenat ? deths ligams ?). Tanlèu 1790, Aurinhac qu'èra caplòc de canton <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 3 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. </br> ''Sibidan'' qu'ei un parçan dens era juridiccion dera vila d'Aurinhac <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2678, cercar sus Gallica</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31028 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= abriu de [[2010]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Jean Michel Losego |Partit= [[PS]] |Qualitat= quadre dera foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2010 (demission) |Identitat= Pierre Marquois |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= Claude Brunet |Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1989 |Identitat= Lilian Buzzichelli |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= agost de [[1944]] |Fin= 1971 |Identitat= André Servat |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]] ([[caplòc]]); qu'ei ara deth [[canton de Casèras]]. [[Imatge:Aurignac_Panorama.jpg|thumb|600px|center|Panorama]] ==Demografia== {{Demografia |insee= 31028 |1793=1160 |1800=1215 |1806=1195 |1821=1363 |1831=1433 |1836=1506 |1841=1525 |1846=1506 |1851=1561 |1856=1548 |1861=1484 |1866=1448 |1872=1479 |1876=1428 |1881=1396 |1886=1324 |1891=1323 |1896=1265 |1901=1216 |1906=1210 |1911=1234 |1921=990 |1926=1006 |1931=932 |1936=941 |1946=1169 |1954=1112 |1962=1026 |1968=971 |1975=966 |1982=976 |1990=983 |1999=980 |cassini=1914 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|028}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|028}}/17.95) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * [[Tuta d'Aurinhac]]. [[Fichièr:Aurignac-grotte-01.JPG|250px|left|thumb|La [[tuta d'Aurinhac]], de la quau vien lo nom d'[[Aurinhacian]]]] <gallery> Aurignac_Murs_des_remparts_du_XIVè.jpg|Murralhas deths barris deth sègle XIVau. Aurignac_La_tour_de_Savoie1.jpg|Era tor de Savòia. Aurignac_Porte_et_tour-clocher.jpg|Tor campanèr dera glèisa. Aurignac_Square.jpg|Plaçòta. Aurignac_Maison_à_encorbellement.jpg|Ostau damb emparei. Aurignac_Ruelle.jpg|Ruet devath eras murralhas. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Comunas de| insee = 31028 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] 0xpuwoo3n8x0ropai8mb27acte9b4zb 0 81942 2501447 2485748 2026-05-24T17:05:34Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501447 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Estanhcarbon | lògo=cap | imatge= Estancarbon_09.jpg | descripcion= L'escòla primària |escut= |carta=oc |nom2= ''Estancarbon'' |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |insee= 31175 |cp= 31800 |cònsol= Monique Fabé |mandat=[[2026]]-[[2032]] |latitud= 43.1056 |longitud= 0.7867 |alt maxi= 392 | alt mej= |alt mini= 325 |gentilici= Estancarbonais, Estancarbonaises (en [[francés]]) |km²= 6.23 |}} '''Estanhcarbon''' (''Estancarbon'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Que's tròba a 4 km a l'èst de [[Sent Gaudenç]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31175.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Comunas limitrofas === Estanhcarbon es bordada per shèis autas comunas. {{Communes limitrophes | élision = d | commune = Estanhcarbon<ref name="ign">Mapa IGN de Géoportail (França)</ref> | nord = [[Era Andòrta]] | nord-est = [[Eth Savartés]] | est = [[Era Barta d'Inard]] | sud-est = | sud = [[Puntís d'Inard]] | sud-ouest = [[Miramont de Comenge]] | ouest = [[Sent Gaudenç]] | nord-ouest = }} === Idrografia === La comuna qu'es bordada ath [[sud]] per [[Garona]]. ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [estankar'bun] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Stancarboun'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f609.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> ''Estanhcarbon'' que ven d'''estanh'' e d'un nom de proprietari, ''Carbon'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 273, a ''Estaing''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 20 320</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Estanhcarbon qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Estanhcarbon qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 15 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31175 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Monique Fabé |Partit= |Qualitat= quadra d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Daniel Soupène |Partit=[[PS]] |Qualitat= productor d'espirulina }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Paul Fabé|Partit= [[PS]] |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Claude Madamour |Partit=PS |Qualitat= president de la CC}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat= Pierre Loubière |Partit=PS |Qualitat= ensenhaire }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31175 |1793=373 |1800=709 |1806=375 |1821=433 |1831=523 |1836=562 |1841=554 |1846=545 |1851=508 |1856=517 |1861=527 |1866=564 |1872=523 |1876=505 |1881=470 |1886=463 |1891=417 |1896=428 |1901=421 |1906=413 |1911=397 |1921=370 |1926=345 |1931=311 |1936=333 |1946=288 |1954=296 |1962=314 |1968=313 |1975=398 |1982=465 |1990=509 |1999=530 |cassini=13119 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|175}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|175}}/6.23) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Estancarbon_Landorthe.jpg|Eth limit d'eras duas comunas qu'ei era anciana RN 117. Estancarbon_13.jpg|Airau de jòcs. Estancarbon_12.jpg|Monument aths mòrts. Estancarbon_08.jpg|Era glèisa Nòsta Dauna. Estancarbon_07.jpg|Nòsta Dauna de Lorda. Estancarbon_06.jpg|Castèth Mariande (sègles XIIIau e XVau). Estancarbon_04.jpg|Era Arròca (nom supausat), dens era comuna. Estancarbon_02.jpg|Crotz e buste deth Sacrat Còr, ara entrada d'Era Arròca. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] dgdx0cko5tdtcpythysmm6blu0nk0fd 0 103341 2501514 2487150 2026-05-25T07:35:06Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501514 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Alan | nom2 = ''Alan'' | imatge = 287_Alan.JPG | descripcion = Era glèisa Nòsta Dauna de la Nativitat d'Alan. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Alan (Haute-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = Ribèra Verdun | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton d'Aurinhac|Aurinhac]] abans [[2015]]) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | cp = 31420 | insee = 31005 | cònsol = Jonathan Glais | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Alanais (en [[francés]]) | latitud = 43.2305555556 | longitud = 0.940277777778 | alt mej = | alt mini = 271 | alt maxi = 520 | km² = 11.29 |}} '''Alan'''{{RepTopMP}} (''Alan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] situada en [[departaments franceses|departament]] dera [[Nauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 31005.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas ar entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Alan | nòrd = [[Baishàs]] | nòrd-èst = [[Tèrrabaisha]] | èst = [[Marinhac e eras Pèiras]] | sud-èst = [[Eth Herishet]] | sud = | sud-oèst = [[Aurinhac]] | oèst = [[Montoliu de Sent Bernat]] | nòrd-oèst = [[Benca]] }} == Toponimia == Era prononciacion qu'ei [a'lan] a [[Bosin|Bodin]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Alan'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f13.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eth nom qu'ei atestat ''Castrum de Alano'' (en 1270 ?) <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 1, p. 10, cercar sus Gallica</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], Astor, ''Alan'' ven deth nom etnic ''Alanus'' [persona deth pòble deths alans] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 8</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 961</ref>. </br> Ath contrari, [[Ernèst Negre|Negre]] que considèra eth nom representa probablament ''(fundum) Alanum'', « era proprietat deths Alans » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 6 294</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], eth tèma ''*alano'' ei probablament celtic, « qui va, qui se passeja », cf. eth nom d'aiga [[Alanhon]], puish estó interpretat d'après l'etnic ''Alan(i)us'', « alan » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 43, 283, 322</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Alan qu'èra der eleccion de Ribèra-Verdun, dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei era Nativitat dera Verge; que i a autas glèisas o capèras : era capèra puish espitau Nòsta Dauna de Loreto, era capèra Nòsta Dauna de Sent Bernat, eras glèisas despareishudas de Sent Pèr e de Sent ''Rame'' (nom francés). Tanlèu 1790, Alan qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31005 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=([[2026]]) |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jonathan Glais |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Francis Beausor |Partit= |Qualitat= cap d'entrepresa}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2018]] e gèr de [[2019]] (damb un episòde d'annulacion en julhet <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2018/12/04/2918157-election-du-maire-l-annulation-confirmee.html</ref>) |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Luc Soudais |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 19 de mai de [[2018]] (demission <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2018/05/17/2799125-jean-luc-guilhot-demissionne-de-son-poste-de-maire.html</ref>) |Identitat= Jean-Luc Guilhot|Partit= [[PS]] |Qualitat= espleitador agricòla }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat=André Guilhot |Partit=divèrs esquèrra |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton d'Aurinhac]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 31005 |1793=898 |1800=986 |1806=1101 |1821=1082 |1831=1093 |1836=1090 |1841=1115 |1846=1161 |1851=1004 |1856=1007 |1861=887 |1866=903 |1872=912 |1876=907 |1881=902 |1886=903 |1891=802 |1896=813 |1901=810 |1906=802 |1911=797 |1921=701 |1926=678 |1931=562 |1936=515 |1946=388 |1954=298 |1962=306 |1968=267 |1975=228 |1982=259 |1990=276 |1999=301 |cassini=351 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|005}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|005}}/11.29) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> 291 Alan.JPG|Ostaus tipics dera region, ara plaça dera glèisa. Palais_épiscopal_d'Alan_(Haute-Garonne).jpg|Palais episcopau d'Alan en 1925. </gallery> == Personalitats ligadas damb era comuna == ==Véser tanben== {{Commonscat|Alan, Haute-Garonne}} * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 8j7roxk31rcizllhhx7cvz2bc5yhwl6 0 103354 2501423 2485639 2026-05-24T16:23:13Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501423 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=''Aspret-Sarrat'' | nom=Aspret e eth Sarrat | lògo= | imatge= Aspret-Sarrat_02.jpg | descripcion= Era maison comuna | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | cp= 31800 | insee = 31021 | cònsol = Lydie Noguès | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.717777777778 | latitud= 43.0680555556 | alt mini = 388 | alt mej= | alt maxi = 568 | km² = 3.82 }} '''Aspret e eth Sarrat'''{{RepTopMP}} (''Aspret-Sarrat'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Eth Sarrat qu'ei a un petit km ath nòrd d'Aspret. [[Imatge:Map commune FR insee code 31021.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Aspret e eth Sarrat | nòrd = [[Sent Gaudenç]] | nòrd-èst = [[Miramont de Comenge]] | èst = | sud-èst = [[Encausse]] | sud = [[Regadas]] | sud-oèst = [[Sauvatèrra de Comenge]] | oèst = [[Era Barta d'Arribèra]] | nòrd-oèst = [[Valentina (Nauta Garona)|Valentina]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [as'pretsar'rat] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Aspret'', ''Et Sarrat'' (eth vilatjòt èra pas dens eth nom dera comuna) <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f602.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> ''Aspre'', deth latin ''asper'', que s'aplica a un lòc calhavut, escalabrós, rascanhut. Eth nom qu'ei aprovedit deth sufixe diminutiu ''-et'' ([[Ernèst Negre|Negre]], Astor), [deth latin ''-ittum''], o collectiu ''-et'', deth latin ''-etum'' ([[Albèrt Dauzat|Dauzat]]) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 32, a ''Aspères''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 509</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 88</ref>. </br> Aspret qu'ei dens ua vath meilèu estreta, entre montanhetas boscosas. ===Eth Sarrat=== Eth nom que representa un tuc isolat, un turon isolat, ua sèrra isolada. Correspón mèi o mensh ara topografia, un ensemble de tucs damb ua partida mèi hauta. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Aspret qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Fiacre. Tanlèu 1790, Aspret qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]]. Era comuna que pren eth nom oficiau d'''Aspret-Sarrat'' lo 3 de deceme de 1943 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 2 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31021 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2022]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Lydie Noguès |Partit= retirada de quadra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=octobre de 2022 |Identitat= Claude Abadie|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat de la Foncion publica }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 2001 |Identitat= Gérard Gambart |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Alain Faux |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31021 |1793=117 |1800=151 |1806=94 |1821=147 |1831=177 |1836=182 |1841=189 |1846=206 |1851=200 |1856=222 |1861=177 |1866=195 |1872=185 |1876=191 |1881=184 |1886=174 |1891=152 |1896=142 |1901=132 |1906=114 |1911=113 |1921=105 |1926=87 |1931=81 |1936=84 |1946=86 |1954=62 |1962=68 |1968=53 |1975=68 |1982=77 |1990=96 |1999=97 |cassini=1514 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|021}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|021}}/3.82) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Aspret-Sarrat_01.jpg|Era glèisa Sent Fiacre. Aspret-Sarrat_03.jpg|Eth Sarrat. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31021 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] mokwg23s8oeyd4cuve8d37w0igdpifg 0 103355 2501523 2487086 2026-05-25T10:03:42Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501523 wikitext text/x-wiki {{omon|Aulon}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=''Aulon'' | nom=Aulon | lògo= | imatge=Aulon - Église Notre-Dame - 1.jpg | descripcion= Glèisa Nòsta Dòna. | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = [[Nebosan]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton d'Aurinhac|Aurinhac]] abans [[2015]]) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | cp= 31420 | insee = 31023 | cònsol = Georges-Bernard Brangé | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.820555555556 | latitud= 43.1922222222 | alt mini = 312 | alt mej= | alt maxi = 483 | km² = 14.90 }} '''Aulon'''{{RepTopMP}} (''Aulon'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada en [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31023.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Aulon | nòrd = [[Cassinhabèra e Tornàs]] | nòrd-èst = [[Peirosèt]]h </br> [[Sent Helitz e Saglan]] | èst = [[Casanava de Montaut]] | sud-èst = [[Seps]] | sud = | sud-oèst = [[Era Toa]] | oèst = [[Sent Marcèth]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [aw'lun] a [[Bosin|Bodin]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Aouloun'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f20.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eth nom qu'ei atestat ''castrum de Aulo'' en 1263 <ref>Émile Connac ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 1, p. 91, cercar sus Gallica</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Aulon'' que ven deth nom latin d'òme ''Aulus'', damb eth sufixe ''-ōne'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 37</ref>. </br> Astor que causeish tanben eth prenom ''Aulus'' (sufixe implicit) <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 919</ref>.</br> [[Ernèst Negre|Negre]] e eths Féniés non diden arren. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Aulon qu'èra de [[Nebosan]] (país d'estats)], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei era Nativitat dera Verge; que i a autas glèisas : era parròpia de ''Mengué'' (nom francés), eras glèisas despareishudas de Sent Miquèu e de Sent ''Lisèr de Lucet'' (nom supausat e aproximatiu); ''Lucet'' qu'ei ath nòrd-oèst d'Aulon. Tanlèu 1790, Aulon qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]]. Eth nom dera comuna qu'èra ''Aulon e Mengué'', de 1791 a er an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 3 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>, pr'amor dera incorporacion de ''Mengué'' ara comuna. ''Mengué'' (nom francés, probablament ''*Menguèr'') qu'èra ua parròquia dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Casanava de Montaut|Casanava]], qu'ei Sent Antòni. ''Mengué'' qu'èra ua comuna en 1791, mès tanlèu 1791 qu'estó annexada a Aulon <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 1 e 29 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ''Mengué'' qu'es ath nòrd-oèst d'Aulon, sus era RD 75, en riba de Loja e que guarda sa glèisa e son cementèri. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31023 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]]|Fin= ([[2032]]) |Identitat=Georges-Bernard Brangé |Partit= |Qualitat= retirat de quadre superior, engenhaire }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Jean-Claude Durroux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Michel Fitte|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[1972]] |Fin= 2001 |Identitat= Gérard Labatut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1950]] |Fin= 1972 |Identitat=Jean Heny Argelès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1950 |Identitat=Lucien Labatut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1943]] |Fin= 1944 |Identitat= Hilarion Taurinan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1941]] |Fin= 1943 |Identitat=Pierre Samouillan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1941 |Identitat=Lucien Labatut |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= conselhèr generau, deputat }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1919 |Identitat=Eugène Labatut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1904 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]]; qu'ei ara deth [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31023 |1793=973 |1800=800 |1806=1011 |1821=1072 |1831=1268 |1836=1332 |1841=1341 |1846=1361 |1851=1293 |1856=1200 |1861=1189 |1866=1088 |1872=1074 |1876=939 |1881=858 |1886=907 |1891=928 |1896=855 |1901=822 |1906=803 |1911=806 |1921=636 |1926=664 |1931=704 |1936=706 |1946=759 |1954=727 |1962=699 |1968=505 |1975=488 |1982=466 |1990=434 |1999=347 |2005=348 |cassini=1839 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|023}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|023}}/14.9) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Aulon_-_Église_Notre-Dame_-_4.jpg|Era glèisa Nòsta Dauna, vista sus er exterior dera sacristia. Aulon_-_Église_Notre-Dame_-_2.jpg|Campanèr. Lavoir_d'Aulon_(Haute-Garonne).jpg|Lavader e hont. Aulon_-_Église_Notre-Dame_-_3.jpg|Crotz de mission. Aulon_-_Église_Notre-Dame_-_5.jpg|Agéncia postala a costat dera glèisa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31023 }} [[Categoria:Comuna de Nebosan]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 7do26q0dbu4aml9rg8xaklglbxbb91f 0 103359 2501525 2487082 2026-05-25T10:19:10Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501525 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=''Bachas'' | nom=Baishàs | lògo=cap | imatge=Monument_aux_morts_de_Bachas_-_Environnement.jpg | descripcion= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton d'Aurinhac|Aurinhac]] abans [[2015]]) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | cp= 31420 | insee = 31039 | cònsol = Bouziane Brini | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.938888888889 | latitud= 43.2452777778 | alt mini = 272 | alt mej= | alt maxi = 364 | km² = 2.62 }} '''Baishàs'''{{RepTopMP}} (''Bachas'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31039.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Baishàs | nòrd = [[Samolhan]] | nòrd-èst = | èst = [[Tèrrabaisha]] | sud-èst = | sud = [[Alan]] | sud-oèst = | oèst = [[Benca]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [ba'ʃas] a [[Bosin|Bodin]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Bachas'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f34.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], Astor, eths Féniés non diden arren. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Baishàs'' que ven de l'occitan ''bachàs'', « tòs, nauc; bacin; clòt, clòta, pesquèr » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 20 141</ref> (mots desconeishuts deth gascon dens aqueths sens). ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Baishàs qu'èra dera eleccion de [[Comenge]], dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa d'[[Alan]], qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Baishàs qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 4 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31039 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bouziane Brini|Partit= shens|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Hervé Cheylat |Partit= shens |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1999]] |Fin= 2014 |Identitat= Marcel Bergès|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1999 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]]; qu'ei ara deth [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31039 |1793=283 |1800=271 |1806=287 |1821=318 |1831=320 |1836=307 |1841=307 |1846=307 |1851=314 |1856=383 |1861=377 |1866=351 |1872=283 |1876=289 |1881=274 |1886=270 |1891=263 |1896=245 |1901=222 |1906=213 |1911=192 |1921=152 |1926=145 |1931=140 |1936=142 |1946=109 |1954=118 |1962=98 |1968=103 |1975=91 |1982=67 |1990=69 |1999=75 |2005=68 |cassini=2317 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|039}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|039}}/2.62) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31039 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] gksyzshwbb40tgeo1u1h1auwyq37s78 0 103368 2501526 2491775 2026-05-25T10:28:08Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501526 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Benca | nom2= Benque | imatge= cap | descripcion= | lògo = cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton d'Aurinhac|Aurinhac]] abans [[2015]]) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31063 | cp = 31420 | cònsol = Jean-Claude Lasserre | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.9206 | latitud= 43.2614 | alt mini = 266 | alt mej = | alt maxi = 373 | km² = 11.3 }} '''Benca'''{{RepTopMP}} (''Benque'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en [[departaments franceses|departament]] dera [[Nauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31063.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas ar entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Benca | nòrd = [[Peiriçans]] | nòrd-èst = [[Luçan e Adelhac]] | èst = [[Samolhan]], </br> [[Baishàs]] | sud-èst = [[Alan]] | sud = [[Montoliu de Sent Bernat]] | sud-oèst = [[Boçan]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Èus]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei ['benkos] a [[Bosin|Bodin]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref> (eth plurau ei justificat ?). Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Benco'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f41.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Benca'' que ven der ancian occitan e gascon ''benc'', « ròca arrabenta », d'origina prelatina <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 72</ref>. </br> Segon Astor, ''Benca'' que ven de ''BEN-'', varianta deth preceltic ''PEN-'', de sens oronimic, derivada en ''BEN-K'', qui a donat er occitan ''benc'', ''benca'', « ròca arrabenta » <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 832</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] e eths Féniés non diden arren. Benca qu'ei ara cima d'ua sèrra, sus ua aresta estreta, damb pendas regdas ath nòrd e ath sud. Benque o Benca ([[Le Hosseret]]) qu'ei dens ua arribèra. Qu'ei un probable transferiment de Benca. En occitan central, lo diccionari d’Alibèrt dona per ''benc'' : « pointe d’épine ; dent de peigne, écharde, fourchon, chicot, ergot, croc, aspérité ». Lo diccionari gascon de Simin Palay non balha pas res. Aquesta proposicion sembla un pauc facila e sense pròva: en montanha, non mancan pas puntas e ròcs escarpats. Demai, pareis totalament fòra de propaus concernent lo [[Benquet]] de las Lanas. Una autra proposicion se pòt tirar de Meillon (Glossaire 1911) que dona : « benque f. osier, lianes flexibles, d’ont sens dobte lo derivat « benqué ». La question es de saber si aquest mot èra conegut realament a Cauterets, amb lo sens, com o ditz Meillon, de "osier" e de "lianes flexibles". Le nom ven probablament del latin *VINCUS « ligam », dont los produits amb aquest sens son atestats en lo domeni romanic (italian e alpin notablament). Es fòrt probable que la toponimia indique que lo mot es estat conegut en gascon e que tots aquests Benqué / Benqués / Benquet corresponguen a lòcs ont butava aquesta mena d’arbust, sause o vime… Lo sufixe que hè supausar un collectiu vegetau. La basa que seré ''benque'' « vime », deu latin ''*vincus'' « ligam », qui a, segon lo Palai, un derivat ''vencilh'' (qui vien de ''vinciculum''). Benquet que seré un lòc umid on los vimes e's plasen. I a pas pr'aquò de certitud. De notar, totun, que lo diccionari Quicherat dona (sense referéncia) « vinceus » que remet a junceus amb la significacion de « qui concerne le jonc, semblable au jonc ». Donc se se podiá aportar la pròva sufisenta d'aquesta segonda ipotèsi, los nom de las comunas en gascon serián d'escriure ''Venquèr''.<ref>https://archivesenligne65.fr/sources-complementaires/dictionnaire-toponymique-des-communes-des-hautes-pyrenees/introduction-a-la-toponymie-des-hautes-pyrenees/complements</ref> ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Benca, ''Benque'' o ''Benque d’Aurignac'', qu'èra dera eleccion de [[Comenge]], dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa d'[[Èus]], qu'ei era Decollacion de Sent Joan Baptista; que i a tanben era capèra dera Torreta (rèstas dera anciana glèisa) e glèisas despareishudas : Sent Pèr, era capèra de Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Benca qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 6 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31063 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Claude Lasserre |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]]; qu'es ara deth [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31063 |1793=378 |1800=105 |1806=466 |1821=441 |1831=441 |1836=462 |1841=445 |1846=434 |1851=436 |1856=423 |1861=447 |1866=442 |1872=420 |1876=402 |1881=392 |1886=407 |1891=404 |1896=405 |1901=379 |1906=374 |1911=364 |1921=324 |1926=302 |1931=319 |1936=327 |1946=275 |1954=269 |1962=273 |1968=231 |1975=202 |1982=168 |1990=170 |1999=154 |2005=146 |cassini=3109 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|063}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|063}}/11.3) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31063 }} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] a9o1cim007j89xxilscrxqkzjq9pucw 0 103376 2501530 2487043 2026-05-25T11:19:33Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501530 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Boussan | nom2= Boussan | imatge=Eglise St-Jean-Baptiste (XIXe).JPG | descripcion= Glèisa Sent Joan Baptista | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton d'Aurinhac|Aurinhac]] abans [[2015]]) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31083 | cp = 31420 | cònsol = Didier Lapuyade | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.889166666667 | latitud= 43.2447222222 | alt mini = 280 | alt mej = | alt maxi = 466 | km² = 12.45 }} '''Bossan''' <ref>Patrici Pojada, ''Répertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus'', ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009, p. 54</ref>{{,}}<ref>https://web.archive.org/web/20170919200819/http://www.locongres.org/oc/aplicacions/top-oc/topoc-recerca/</ref> o segon l'etimologia '''Boçan''' <ref>https://web.archive.org/web/20190827124201/https://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm</ref>{{,}}<ref>http://bdtopoc.org/?city_selected=Boussan</ref>(''Boussan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en [[departaments franceses|departament]] dera [[Nauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31083.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Boçan | nòrd = [[Èus]] | nòrd-èst = [[Benca]] | èst = [[Montoliu de Sent Bernat]] | sud-èst = | sud = [[Aurinhac]] | sud-oèst = | oèst = [[Cassinhabèra e Tornàs]] | nòrd-oèst = [[Sent Andrèu (Nauta Garona)|Sent Andrèu]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [bu'san] a [[Bosin|Bodin]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Boussan'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f48.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Boçan'' que ven deth nom latin d'òme ''Bŭccius'' o ''Buttius'', damb eth sufixe ''-anum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 100, a ''Bossay''</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], Astor, que s'ageish de ''Buccius'' [longor de ''u'' non precisada, normalament ŭ], medish sufixe. ''Buccius'' que significa, segon Astor, « qui a ua grana boca, batalaire, lengassut, clacassèr » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 9 820</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 921</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], ''Boçan'' que ven deth nom celtic d'òme ''Buccios'', derivat en ''-ānon'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 92, 289, 331</ref>. </br> Lo latin ''bucca'', « boca » qu'ei un manlèu deth gallic ''bocca''. Eth nom latin d'origina qu'ei ''ōs''. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Boçan qu'èra dera eleccion de [[Comenge]], dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei [[Joan Batista|Sent Joan Baptista]]; que i a tanben era capèra de ''Perron'', de 1936 e glèisas despareishudas : era capèra Senta Apollònia, Nòsta Dauna de Pera. Tanlèu 1790, Boçan qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 8 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31083 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Didier Lapuyade |Partit= |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Patrick Boube|Partit= [[PCF]] |Qualitat= foncionari, conselhèr generau (2006-2015)}} {{Elegit |Debuta=març de [[1959]] |Fin= 2001 |Identitat= Jacques Durrieu |Partit=[[SFIO]], [[PS]] |Qualitat= comerciant, conselhèr generau ([[1979]]-[[2006]] }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]]; qu'ei ara deth [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31083 |1793=622 |1800=599 |1806=684 |1821=818 |1831=822 |1836=843 |1841=865 |1846=819 |1851=788 |1856=785 |1861=708 |1866=684 |1872=657 |1876=656 |1881=621 |1886=606 |1891=570 |1896=554 |1901=508 |1906=452 |1911=408 |1921=390 |1926=408 |1931=403 |1936=381 |1946=351 |1954=312 |1962=319 |1968=258 |1975=234 |1982=225 |1990=211 |1999=190 |cassini=5411 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|083}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|083}}/12.45) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31083 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] e3swgmqavn3ctraz7ocm3woy02dvv9k 0 103401 2501539 2486975 2026-05-25T11:49:51Z Alaric 506 44932 2501539 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Casanava de Montaut | nom2 = ''Cazeneuve-Montaut'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton d'Aurinhac|Aurinhac]] abans [[2015]]) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31134 | cp = 31420 | cònsol = Christian Tesser | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1839 | longitud = 0.8586 | alt mini = 312 | alt mej = | alt maxi = 422 | km² = 4.59 |}} '''Casanava de Montaut'''{{RepTopMP}} (''Cazeneuve-Montaut'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] situada en [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Montaut qu'ei ath nòrd de Casanava; ara, que i a un castèth d'aqueth nom. [[Imatge:Map commune FR insee code 31134.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Casanava e Montaut | nòrd = [[Aurinhac]] | nòrd-èst = [[Bosin]] | èst = [[Ausàs (Nauta Garona)|Ausàs]] | sud-èst = [[Propiari]] | sud = | sud-oèst = [[Seps]] | oèst = [[Aulon (Nebosan)|Aulon]] | nòrd-oèst = [[Sent Helitz e Saglan]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [kaza'nawɔ] a [[Bosin|Bodin]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Cazanaouo-Mountaout'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f62.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> ===Casanava=== Eth nom qu'ei format de ''casa'', « casa, ostau », e de l'epitèt ''nava'' (latin ''nova''). Eth latin ''casa'' que designava ua cabana, puish un ostau rurau, puish ua proprietat <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 151, a ''Casabianca''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 25 709</ref> [en gascon meridionau, qu'a guardat longtemps eth sens d'ostau]. ===Montaut=== ''Montaut'' que s'explica per ''mont'' (latin ''mons'', ''montem'') e ''haut'' (latin ''altus''), doncas, per un castèth, d'un accès mauaisit <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 473</ref> (dens era realitat, er adjectiu qu'a sovent ua valor publicitària, hèr créder a ua hortalessa de mau préner). ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Casanava qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Casanava qu'èra deth [[canton d'Aurinhac]]. Casanava que fusionè damb Montaut per ordenança deth 8 de junh de 1825 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 12 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Montaut qu'èra ua comunautat non parròquia dera eleccion de [[Comenge]], doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Montaut qu'èra deth canton d'Aurinhac tanlèu 1790 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 31 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Era comuna de Montaut que fusionè damb Casanava en 1825 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=23171</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31134 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Tesser |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2009]] |Fin= 2020 |Identitat= Josiane Tesser |Partit=[[PS]] |Qualitat= emplegada }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2009 |Identitat= Michel Cabé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Gilles Podor |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Robert Blanc |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton d'Aurinhac]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31134 |1793= |1800=193 |1806=204 |1821=155 |1831=361 |1836=361 |1841=363 |1846=380 |1851=370 |1856=330 |1861=316 |1866=290 |1872=248 |1876=240 |1881=210 |1886=197 |1891=194 |1896=180 |1901=161 |1906=150 |1911=136 |1921=123 |1926=123 |1931=105 |1936=128 |1946=132 |1954=127 |1962=97 |1968=71 |1975=56 |1982=54 |1990=58 |1999=54 |2004=57 |cassini=7357 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|134}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|134}}/4.59) round 2}}}} ab/km². ===Montaut=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 15023 |1793=100 |1800=133 |1806=102 |1821=98 |cassini=23171 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 8eyizezggtcx6gp1jyw8r6vf6isxysb 0 103456 2501436 2485744 2026-05-24T16:47:15Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501436 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Era Barta d'Inard | nom2 = ''Labarthe-Inard'' | imatge = Labarthe-Inard_Maison_ancienne.jpg | descripcion = Ostau ancian e crotz de camin. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31246 | cp = 31800 | cònsol = Christian Ader | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.8389 | latitud = 43.1092 | alt mej = | alt mini = 308 | alt maxi = 374 | km² = 9.97 |}} '''Era Barta d'Inard'''{{RepTopMP}} (''Labarthe-Inard'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31246.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Era Barta d'Inard | nòrd = [[Sent Mesard (Nauta Garona)|Sent Mesard]] | nòrd-èst = | èst = [[Vauchalòt]] | sud-èst = [[Montespan (Nauta Garona)|Montespan]] | sud = | sud-oèst = [[Puntís d'Inard]] | oèst = [[Estanhcarbon]] | nòrd-oèst = [[Eth Savartés]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [la 'bart()i'nar] a [[Martras de Ribèra]]. Eth contributor qu'a negligit de notar era ligason <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Era Bartho-Inard'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f616.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], Astor, ''barta'', mot prelatin usitat en [[gascon]] e [[lengadocian]], qu'a eth sens de « petit bòsc, ahorastar, bartàs, boscassar, mata » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 56, a ''Barthe''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 109</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Era Barta'' que representa er occitan ''barta'', mot d'origina gallica « terrenh cobèrt de barta » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 3 914</ref>. </br> Eths Féniés qu'indican eth sens usitat en gascon, en tot cas ar oèst, « ribèra bassa inondabla » <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 201</ref>. </br> ''Inard'' qu'ei un nom de persona. ==Istòria== [[Imatge:Labarthe-Inard_Cassini.jpg|thumb|500px|center|Mapa de Cassini]] Pendent eth Ancian Regime, Era Barta d'Inard qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Era Barta d'Inard qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 19 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31246 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Ader |Partit= |Qualitat= contramèstre, agent de mestresa}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Jacques Albenque |Partit= |Qualitat= retirat deras entrepresas publicas}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Christian Thore|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Henri SAUVAGEOT|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1983 |Identitat= Louis GERMAIN |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1971 |Identitat= Jean LEPY |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1965 |Identitat= Jean RICAUD |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1953 |Identitat= Bertrand DUPUY |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1945 |Identitat= Jean CAZEDESSUS |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1935 |Identitat= Jean Marie GUCHEREAU |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1925 |Identitat= Gaudens DAUBAN |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1913]] |Fin= 1919 |Identitat= Jean Xavier DAUBAN |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1913 |Identitat= Alfred DESSENS |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1896]] |Fin= 1904 |Identitat= Jules DARAM |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1896 |Identitat= Jean DAUBAN |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1876]] |Fin= 1878 |Identitat= François DOUAT |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1874]] |Fin= 1876 |Identitat= François CLAVERIE |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1874 |Identitat= Gaudens DAUBAN |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1871 |Identitat= François CLAVERIE |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1870 |Identitat= Jacques BAMARD |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1852]] |Fin= 1865 |Identitat= Jean Bertrand PAGES|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1848]] |Fin= 1852 |Identitat= Jacques BAMARD |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1826]] |Fin= 1848 |Identitat= Paul PAGES |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1817]] |Fin= 1826 |Identitat= Joseph Marie de CAMAGUERE |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1807]] |Fin= 1817 |Identitat= Louis SARRADET |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1792]] |Fin= 1807 |Identitat= François PICHELOUP <ref>https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-labarthe-inard.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31246 |1793=572 |1800=667 |1806=568 |1821=597 |1831=799 |1836=848 |1841=823 |1846=807 |1851=830 |1856=781 |1861=751 |1866=767 |1872=703 |1876=694 |1881=714 |1886=664 |1891=645 |1896=661 |1901=695 |1906=709 |1911=623 |1921=568 |1926=602 |1931=581 |1936=534 |1946=463 |1954=486 |1962=522 |1968=559 |1975=590 |1982=614 |1990=762 |1999=781 |2005=826 |cassini=2774 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|246}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|246}}/9.97) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Labarthe-Inard_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Labarthe-Inard_Carte_postale_vers_1910.jpg|Plaça der ostau de comuna cap a 1910. Labarthe-Inard_Carte_postale_de_la_place_de_la_mairie_1920.jpg|Plaça der ostau de comuna cap a 1920. Labarthe-Inard_Carte_postale_du_château_vers_1910.jpg|Eth castèth cap a 1910. Labarthe-Inard_Eglise_10.jpg|Era glèisa. Labarthe-Inard_Eglise_12.jpg|Eth pòrge. Labarthe-Inard_Eglise_13.jpg|Eth pòrge gotic deth sègle XV. Labarthe-Inard_Eglise_15.jpg|Detalh deras esculturas deth pòrge : cigne damb quate petits. Labarthe-Inard_Entrée.jpg|Entrada. Labarthe-Inard_La_gare_côté_voies.jpg|Era gara. Labarthe-Inard_Monument_aux_morts.jpg|Monument aths mòrts. Labarthe-Inard_Eglise_16.jpg|Campanar damb tres campanas. Labarthe-Inard_Chemin_de_croix_a.jpg|Eth lavader e eth començament deth camin de crotz. Labarthe-Inard_Chemin_de_croix_Station_III.jpg|Estacion III. Labarthe-Inard_Chemin_de_croix_Calvaire_de_fin_a.jpg|Eth calvari ara quatorzau estacion. Labarthe-Inard_Lavoir_b.jpg|Eth lavader. Labarthe-Inard_Fontaine.jpg|Era hont. Labarthe-Inard_Menhir.jpg|Era pèiraquilhada (menir). Labarthe-Inard_Portail_de_ferme_daté_de_1647.jpg|Portau en plen cintre datat de 1647. Labarthe-Inard_Monument_religieux.jpg|Monument religiós. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 7sd48nysd0s9rp5wlv9sm1yw84tqq3f 0 103457 2501426 2485716 2026-05-24T16:31:10Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501426 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Era Barta d'Arribèra | nom2 = ''Labarthe-Rivière'' | imatge = Labarthe-Rivière vue 2.JPG | descripcion = Centre deth vilatge. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = [[Nebosan]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31247 | cp = 31800 | cònsol = Claire Vougny | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0811111111 | longitud = 0.672777777778 | alt mini = 373 | alt mej = | alt maxi = 710 | km² = 13.65 |}} '''Era Barta d'Arribèra'''{{RepTopMP}} (''Labarthe-Rivière'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], en [[Nebosan]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31247.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Era Barta d'Arribèra | nòrd = [[Vilanava d'Arribèra]] | nòrd-èst = | èst = [[Valentina (Nauta Garona)|Valentina]] | sud-èst = [[Aspret e eth Sarrat]] | sud = [[Sauvatèrra de Comenge]] | sud-oèst = [[Ardièja]] | oèst = [[Martras de Ribèra]] | nòrd-oèst = [[Eras Bòrdas d'Arribèra]], </br> [[Poentís de Ribèra]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [la 'bartɔ de ri'bɛrɔ] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Era Bartho dé Ribèro'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f623.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], Astor, ''barta'', mot prelatin usitat en [[gascon]] e [[lengadocian]], qu'a eth sens de « petit bòsc, ahorastar, bartàs, boscassar, mata » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 56, a ''Barthe''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 109</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Era Barta'' que representa er occitan ''barta'', mot d'origina gallica « terrenh cobèrt de barta » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 3 914</ref>. </br> Eths Féniés qu'indican eth sens usitat en gascon, en tot cas ar oèst, « ribèra bassa inondabla » <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 201</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Era Barta d'Arribèra qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Julian. Tanlèu 1790, Era Barta d'Arribèra qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 19 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31247 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claire Vougny |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= shens profession}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat= Arsène Dupuy |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31247 |1793=1303 |1800=1319 |1806=1312 |1821=1373 |1831=1558 |1836=1652 |1841=1689 |1846=1728 |1851=1728 |1856=1716 |1861=1695 |1866=1714 |1872=1531 |1876=1502 |1881=1359 |1886=1512 |1891=1440 |1896=1359 |1901=1315 |1906=1174 |1911=1139 |1921=986 |1926=939 |1931=1055 |1936=829 |1946=829 |1954=810 |1962=896 |1968=1000 |1975=1177 |1982=1195 |1990=1198 |1999=1152 |2004=1229 |cassini=6340 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|247}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|247}}/13.65) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Labarthe-Rivière_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Labarthe-Rivière_Église_Saint-Julien.jpg|Glèisa Sent Julian. Labarthe-Rivière_20.jpg|Senta Catarina. Labarthe-Rivière_Les_Thermes.jpg|Los Tèrmes. Labarthe-Rivière_pile_romaine.jpg|Pila romana. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas damb era comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] orhxz41kt6ib9i0yxqpwtkr239jsw6v 0 103464 2501452 2500823 2026-05-24T17:15:58Z Alaric 506 44932 prononciacion 2501452 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Laloret e era Fitau | nom2 = ''Lalouret-Laffiteau'' | imatge = Lalouret vu du ciel en 2009.jpg | descripcion = Vista aeriana de Laloret | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31268 | cp = 31800 | cònsol = Sébastien Navas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.7044 | latitud = 43.1853 | alt mini = 356 | alt mej = | alt maxi = 464 | km² = 5.39 |}} '''Laloret e era Fitau'''{{RepTopMP}} (''Lalouret-Laffiteau'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31268.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Laloret e era Fitau | nòrd = [[Cardelhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Marcèth]] | sud-èst = [[Larcan]] | sud = | sud-oèst = [[Lòdas]] | oèst = | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [lalu'ret] a a [[Era Espuga|L'Aspuga]] e a [[Martras de Ribèra]]. La Hitau (nom supausat) ei pas citat <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Lalouret-è-èrahitaoü'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f630.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> ===Laloret=== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni Astor, ni eths Féniés non disen arren de ''Laloret''. Véder [[Loras de Varossa]]. ===Era Fitau=== ''Fitau'' qu'ei un derivat de ''fita/hita'', bòrna, pèira plantada. Que pòt estar un menir o, mei recentament, era materializacion d'un limit entre duas senhorias <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 377, a ''Laffite-T''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 599-600</ref>. Quin ei eth sens deth sufixe ? ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Laloret qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Larcan]], qu'èra Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Eth Espitau qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 23 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. </br> D'aqueth temps, La Hitau (nom supausat), « Laffiteau » o « La Petite-Fiteau » qu'avè eras medishas apertenéncias. Qu'an pas retrobat eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Cardelhac]]. Tanlèu 1790, La Hitau qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]]. Laloret e La Hitau que fusionèn per ordenança deth 25 de gèr de 1848 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 23 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Era Fitau qu'ei ar oèst de Laloret. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31268 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sébastien Navas |Partit= |Qualitat= foncion publica}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2026 |Identitat= Jean-Claude Lafforgue |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] ? |Fin= 1983 |Identitat= Jean-Pierre Sengès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 ? |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31268 |1793=214 |1800=120 |1806=187 |1821=244 |1831=244 |1836=266 |1841=240 |1846=245 |1851=340 |1856=311 |1861=294 |1866=289 |1872=286 |1876=302 |1881=270 |1886=278 |1891=268 |1896=271 |1901=248 |1906=245 |1911=220 |1921=163 |1926=179 |1931=156 |1936=174 |1946=171 |1954=176 |1962=144 |1968=124 |1975=111 |1982=104 |1990=113 |1999=108 |2004=109 |cassini=18182 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|268}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|268}}/5.39) round 2}}}} ab/km². ===La Hitau=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=83 |1800=58 |1806=78 |1821=79 |1831=80 |1836=75 |1841=62 |1846=61 |cassini=13887 |}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 6co1psioryn872fpoailrgw6fzkdkoz 0 103465 2501422 2485598 2026-05-24T16:12:11Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501422 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Era Andòrta | nom2= ''Landorthe'' | imatge=Landorthe_01.jpg | descripcion= Era maison comuna | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31270 | cp = 31800 | cònsol = Lucienne Cortinas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.7847 | latitud= 43.1325 | alt mini = 343 | alt mej = | alt maxi = 463 | km² = 9.65 }} '''Era Andòrta'''{{RepTopMP}} (''Landorthe'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31270.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Era Andòrta | nòrd = [[Lionç]] | nòrd-èst = [[Castilhon de Sent Martòri]] | èst = [[Sent Mesard (Nauta Garona)|Sent Mesard]] | sud-èst = [[Eth Savartés]] | sud = [[Estanhcarbon]] | sud-oèst = | oèst = [[Sent Gaudenç]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [lan'dɔrtɔ] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Erandortho'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f637.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref> (''Era Andòrta''). </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Era Andòrta'' que representa benlhèu eth gascon ''andòrta'', « ligader de vime » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 384</ref> (damb un punt d'interrogacion qui representa era impossibilitat de motivar un tau nom. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], eth gascon ''andòrta'', « endòrta, liassa de paèr, de pairòu » (diccionari Palay) qu'ei utilizat benlèu per descríver ua hautor arredondida <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 22 162</ref>. Cèrtas, Era Andòrta, ara basa d'un penent, qu'ei ath pè d'un costalat... ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Era Andòrta qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Bertomiu. Tanlèu 1790, Era Andòrta qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 24 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31270 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Lucienne Cortinas |Partit= |Qualitat= retirada}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]]|Fin= 2020 |Identitat= Jeanine Brunet |Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirada d'ensenhaira}} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat=Maurice Romain |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31270 |1793=480 |1800=457 |1806=524 |1821=520 |1831=535 |1836=531 |1841=521 |1846=588 |1851=582 |1856=533 |1861=532 |1866=479 |1872=462 |1876=407 |1881=448 |1886=406 |1891=404 |1896=367 |1901=326 |1906=320 |1911=329 |1921=276 |1926=256 |1931=237 |1936=244 |1946=206 |1954=213 |1962=172 |1968=181 |1975=389 |1982=611 |1990=757 |1999=779 |cassini=6524 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|270}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|270}}/9.65) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Estancarbon_Landorthe.jpg|Lo limit correspond a l'anciana RN 117. Landorthe_03.jpg|Era sala deras hèstas. Landorthe_07.jpg|Airau de jòcs e installacions esportivas. Landorthe_02.jpg|Era glèisa Sent Gaudenç. Landorthe_04.jpg|Capèra Nòsta Dauna deth Mont Carmel. Landorthe_06.jpg|Interior dera capèra. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb ara comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31270 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 3h4mv2qu2myvf1stpzxa4scgi7a0d8s 0 103466 2501453 2500862 2026-05-24T17:19:15Z Alaric 506 44932 2501453 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Larcan | nom2= ''Larcan'' | imatge= cap | descripcion= | lògo= cap | escut= | escais= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31274 | cp = 31800 | cònsol = Henri Fourment | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Larcanaises, Larcanais (en [[francés]]) | longitud= 0.7214 | latitud= 43.1767 | alt mini = 349 | alt mej = | alt maxi = 450 | km² = 6.96 }} '''Larcan'''{{RepTopMP}} (''Larcan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31274.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Larcan | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Marcèth]] | èst = [[Era Toa]] <small>(sus 150 m)</small> | sud-èst = | sud = [[Sauç e Pomareda]] | sud-oèst = [[Sent Inhan]] | oèst = [[Lòdas]] | nòrd-oèst = [[Laloret e era Fitau]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [lar'kan] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] e a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Era enquista Julian Sacasa que horneish ''Larcan'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f644.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Larcan'' que pòt representar eth [resultat deth] latin ''largus campus'', eth camp (o era plana) vasta, o un compausat deth germanic ''lar'', « clarèra » e latin ''campus'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 387</ref>. Improbable. </br> [[Ernèst Negre|Negre]], Astor e eths Féniés non disen arren. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Larcan qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Ròc. Tanlèu 1790, Larcan qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 24 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31274 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Henri Fourment |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= 2020 |Identitat= Lucien Cabare |Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Ferdinand Tajan |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31274 |1793=337 |1800=268 |1806=302 |1821=676 |1831=486 |1836=479 |1841=452 |1846=444 |1851=410 |1856=377 |1861=426 |1866=361 |1872=387 |1876=405 |1881=363 |1886=338 |1891=321 |1896=310 |1901=292 |1906=296 |1911=286 |1921=229 |1926=216 |1931=218 |1936=204 |1946=188 |1954=185 |1962=179 |1968=164 |1975=169 |1982=168 |1990=147 |1999=156 |2005=168 |2006=168 |max=676 |cassini=28720 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|274}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|274}}/6.96) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31274 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 0ahb9ukcs5lpppe9zu46jp67tez98s3 0 103476 2501442 2485746 2026-05-24T16:55:59Z Alaric 506 44932 2501442 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eth Espitau | nom2 = ''Lespiteau'' | imatge = Entrée dans Lespiteau.JPG | descripcion = Entrada ar Espitau. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31294 | cp = 31160 | cònsol = Jérôme Dupuy | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.0683 | longitud = 0.7614 | alt mini = 352 | alt mej = | alt maxi = 486 | km² = 1.81 |}} '''Eth Espitau'''{{RepTopMP}} (''Lespiteau'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31294.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eth Espitau | nòrd = | nòrd-èst = [[Puntís d'Inard]] | èst = | sud-èst = [[Soeish]] | sud = | sud-oèst = [[Encausse]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Riucasèr]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [lespi'taw] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Espitaou'' (shens article) <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f651.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eth gascon ''espitau'', deth latin ''hospitale'', « ostau on receben d'òstes », que designa un ostau espitalèr quau que sia, plaçat sus un gran camin çò mei sovent; que son mei que mei d'ostaus religiosis qui apertenián a l'òrde deths Espitalèrs de Sent Joan de [[Jerusalèm]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 355, a ''Hôpital''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27 380</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Eth Espitau qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Soeish]], qu'èra Sent Estève (Estèfe), ara Sent Ròc. En 1790, Eth Espitau qu'èra deth [[canton d'Aspèth]], en l'an X, deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31294 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= seteme de [[2023]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jérôme Dupuy |Partit= |Qualitat= pompièr professionau}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2023 |Identitat= Michel Auberdiac |Partit=shens |Qualitat= retirat de cap d'entrepresa}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Albert Baudoin |Partit= |Qualitat= retirat de cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Philippe Gaffié |Partit= |Qualitat= retirat de conductor de tribalhs}} {{Elegit |Debuta= annadas 70 |Fin= 1995 |Identitat= Henri Cames |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 31294 |1793=87 |1800=125 |1806=144 |1821=155 |1831=167 |1836=176 |1841=167 |1846=174 |1851=196 |1856=171 |1861=182 |1866=190 |1872=148 |1876=134 |1881=113 |1886=106 |1891=87 |1896=102 |1901=99 |1906=86 |1911=104 |1921=87 |1926=72 |1931=74 |1936=62 |1946=87 |1954=63 |1962=68 |1968=66 |1975=69 |1982=62 |1990=68 |1999=68 |2005=79 |cassini=26954 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|294}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|294}}/1.81) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Lespiteau_03.jpg|Er ostau de comuna. Lespiteau_02.jpg|Pont de 2013 sus Ger. Lespiteau_04.jpg|Era glèisa Sent Ròc. Lespiteau_01.jpg|Era glèisa Sent Ròc. Lespiteau_05.jpg|Eth monument aths mòrts. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] aombu64oadumrzifkrmru3aou6ex96u 0 103478 2501455 2500863 2026-05-24T17:27:09Z Alaric 506 44932 prononciacion 2501455 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Lionç | nom2=''Lieoux'' | imatge= Arc en ciel sur l'église.jpg | descripcion= Un [[arcolan]] sus la glèisa. | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31300 | cp = 31800 | cònsol = Alain Barutaut | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Lieouxois, Lieouxoise (en [[francés]]) | longitud= 0.767169 | latitud= 43.154 | alt mini = 359 | alt mej = | alt maxi = 449 | km² = 5.85 }} '''Lionç'''<ref>Annexada per Sent Gaudenç de 1974 a 2008, la comuna ei pas dens eths diccionaris toponimics recents com eth de Patrici Pojada représ pel CPLO. Pasmens Ernest Negre dens sa toponimia generala dona la medisha etimologia ''Leontius'' que los Sant Lionç d’Albigés. Que caleré conéisher era prononciacion, mès normaument ''-n-'' se pronóncia dens ''-nç'' en gascon e era grafia qu'es tan mausegura com l'interpretacion estranha de Negre. Dauzat que dona autas explicas.</ref> (''Lieoux'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31300.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Lionç | nòrd = [[Era Toa]] | nòrd-èst = | èst = [[Castilhon de Sent Martòri]] | sud-èst = | sud = [[Era Andòrta]] | sud-oèst = | oèst = [[Sent Gaudenç]] | nòrd-oèst = [[Sauç e Pomareda]] }} [[Imatge:Les Pyrénées.jpg|Vista deths [[Pirenèus]] despuish Lionç.|thumb|600px|center]] ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [liws] a [[Era Espuga|L'Aspuga]] e [ljews] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Liéux'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f658.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>, qui sembla representar la segonda prononciacion. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lionç'' que ven probablament deth gallic ''leuco'' o benlèu dera rasic prelatina ''lev-'' « penda » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 401</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Lionç'' que ven probablament deth nom « romanic » de persona ''Leontius'' (''-ontius'' > ''-òus'') <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 11 024</ref>. Dens [liwns], çò qui ei après eth diftongue qu'ei afeblit e ''-n-'' qu'ei absorbida per ''-s''. </br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, ''Lionç'' qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa d'[[Era Toa]], qu'es Sent Martin. Tanlèu 1790, ''Lionç'' qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]]. Era comuna qu'estó associada a [[Sent Gaudenç]] per arrestat deth 5 de novembre 1973, puish que tornè trobar era independéncia comunau per arrestat prefectorau deth 1èr de heurèr 2008 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31300 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Barutaut|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= 1èr de gèr de [[1974]] |Fin= 13 de heurèr de 2008 |Identitat=''comuna incorporada dens [[Sent Gaudenç]]'' |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1970]] |Fin= 31 de deceme de 1973 |Identitat= Jean-Marie Dessens|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1970 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31300 |1793=268 |1800=189 |1806=241 |1821=215 |1831=263 |1836=270 |1841=268 |1846=250 |1851=240 |1856=265 |1861=236 |1866=310 |1872=227 |1876=182 |1881=215 |1886=233 |1891=231 |1896=215 |1901=190 |1906=175 |1911=163 |1921=150 |1926=153 |1931=112 |1936=124 |1946=125 |1954=120 |1962=118 |1968=110 |cassini=19460 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|300}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|300}}/5.85) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Nos_résidentes_à_l'année.jpg|Cigonhas residentas a Lionç. TdF_2021_Lieoux_16.jpg|A l'ocasion deth Torn de França. TdF_2021_Lieoux_01.jpg TdF_2021_Lieoux_20.jpg TdF_2021_Lieoux_15.jpg TdF_2021_Lieoux_17.jpg TdF_2021_Lieoux_10.jpg La_traversée_du_village.jpg|Era carrèra màger. Mairie_de_Liéoux.jpg|Er ostau de comuna. TdF_2021_Lieoux_13.jpg|Era glèisa Sent Micolau (Nicolau ?) vista despuish era RD8. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31300 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] qi8kwqqhsml14j86oeujcgo4711xied 0 103538 2501470 2485973 2026-05-24T19:23:44Z Alaric 506 44932 prononciacion aproximativa (accent tonic ?), còssol 2501470 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Puntís d'Inard | nom2= Pointis-Inard | imatge = Image-drone-quentin.png | descripcion = Vista en dròn. | lògo = cap | escut = | escais= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31427 | cp = 31800 | cònsol = Christophe Froechly | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.8125 | latitud= 43.0869 | alt mini = 319 | alt mej = | alt maxi = 489 | km² = 14.66 }} '''Puntís d'Inard'''{{RepTopMP}} (''Pointis-Inard'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31427.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Puntís d'Inard | nòrd = [[Estanhcarbon]] | nòrd-èst = [[Era Barta d'Inard]] | èst = [[Montespan (Nauta Garona)|Montespan]] | sud-èst = [[Gantiás]] | sud = [[Soeish]] | sud-oèst = [[Eth Espitau]] | oèst = [[Riucasèr]] | nòrd-oèst = [[Miramont de Comenge]] }} ==Toponimia== Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu en 1887 ''Pouéntis-Inard'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f679.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Puntís'' qu'ei un diminutiu de ''punta'', frequent dens eths noms de lòcs, damb eth sufixe ''-icium''. ''Inard'' qu'ei eth nom de persona ''Isnard'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 538, a ''Pointel''</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Puntís'' qu'ei sus era arriba esquèrra de ''Jòb'', ath punt on se junta damb Ger; ''Puntís'' qu'ei er equivalent gascon deth francés ''pointis'', « extremitat d'amont o d'avath d'ua isla dens ua aiga », qui a devut designar era punta deth horcarriu <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 20 677</ref>. </br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Puntís d'Inard qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Sarnin. En 1790, Puntís d'Inard qu'èra deth [[canton d'Aspèth]]; en eth an X, que passè ath [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 36 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31427 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christophe Froechly |Partit= |Qualitat= policièr o militar }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Didier Treinque |Partit= |Qualitat= emplegat dera foncion publica}} {{Elegit |Debuta= [[1988]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Louis Puissegur|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat d'agricultor, president dera Association deths cònsols dera Hauta Garona }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1988 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31427 |1793=1205 |1800=1352 |1806=1034 |1821=1338 |1831=1328 |1836=1435 |1841=1373 |1846=1371 |1851=1392 |1856=1304 |1861=1230 |1866=1265 |1872=1238 |1876=1161 |1881=1142 |1886=1152 |1891=1079 |1896=1036 |1901=1030 |1906=991 |1911=956 |1921=774 |1926=733 |1931=1029 |1936=725 |1946=676 |1954=673 |1962=680 |1968=663 |1975=616 |1982=650 |1990=688 |1999=740 |cassini=27332 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|427}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|427}}/14.66) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Pointis-Inard_07.jpg|Pont sus Ger. Pointis-Inard_05.jpg|Ostau de comuna. Pointis-Inard_20.jpg Pointis-Inard_24.jpg|Castèth de baish. Pointis-Inard_-_Saint-Sernin.jpg|Capèra romanica Sent Sarnin deth sègle XIIau. Pointis-Inard_01.jpg|Glèisa Sent Sarnin. Pointis-Inard_-_Eglise_17.jpg|Era nau. Pointis-Inard_-_Eglise_-_Pieta.jpg|Pieta. Sceau_d'Azémar_de_Pointis,_milieu_du_XIIIeme_siècle..jpg|Sagèth d'Asemar de Puntís, sègle XIII. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31427 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 5bg0xbri1go7s010q31xabtp6a5yro5 0 103545 2501471 2485923 2026-05-24T19:33:48Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501471 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Regadas | nom2= ''Régades'' | imatge= Régades_03.jpg | descripcion = Era plaça damb era glèisa | lògo = cap | escut = | escais = | ist= {{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31449 | cp = 31800 | cònsol = Marlène Gasto | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.7231 | latitud= 43.0506 | alt mini = 377 | alt mej = | alt maxi = 630 | km² = 3.62 }} '''Regadas'''{{RepTopMP}} (''Régades'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31449.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Regadas | nòrd = [[Aspret e eth Sarrat]] | nòrd-èst = | èst = [[Encausse]] | sud-èst = [[Cabanac e Casaus]] <small>(''sus 100 m'')</small> | sud = [[Paishons]] | sud-oèst = | oèst = [[Sauvatèrra de Comenge]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [re'gadɔs] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Régados'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f686.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Regadas'' que ven der « ancian provençau » ''regat'', ''regada'', derivat de ''rega'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 560</ref>. </br> Dauzat e Rostaing non motivan la soa explicacion. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Regadas'' que ven der adjectiu femenin plurau gascon ''arregadas'', ''regadas (tèrras)'', donc « tèrras arregadas, reguejadas, arrolhadas », per eras aigas (lexic tirat deth diccionari Palay) <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 317</ref>. </br> Astor, shens arrefusar era motivacion hornida per Negre, que prepausa un aute sens : tèrras desbosigadas <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 683</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Regadas qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'èra Sent Jaime, ara Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Regadas qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 38 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31449 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marlène Gasto |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= Michel Dessens |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1983 |Identitat=Pierre Dessens |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1933]] |Fin= 1965 |Identitat=Pierre Dencausse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1915]] |Fin= 1933 |Identitat=Bernard Dencausse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1915 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31449 |1793=170 |1800=142 |1806=204 |1821=225 |1831=263 |1836=259 |1841=250 |1846=258 |1851=274 |1856=274 |1861=264 |1866=258 |1872=241 |1876=224 |1881=210 |1886=207 |1891=204 |1896=203 |1901=167 |1906=134 |1911=134 |1921=107 |1926=117 |1931=109 |1936=94 |1946=82 |1954=93 |1962=82 |1968=83 |1975=103 |1982=103 |1990=122 |1999=112 |2004=135 |cassini=28792 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|449}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|449}}/3.62) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Régades_06.jpg|Er ostau de comuna. Régades_07.jpg Régades_02.jpg|Ua partida deth vilatge. Régades_04.jpg|Era glèisa Sent Joan Baptista. Régades_05.jpg|Era plaça centrala damb un abeurader e ua crotz. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31449 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 66p3asuwpxyz9m6bnxpf3w9nr85n56f 0 103546 2501472 2485945 2026-05-24T19:40:10Z Alaric 506 44932 enquista Sacasa 2501472 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Riucasèr | nom2 = ''Rieucazé'' | imatge = Eglise de Rieucazé vue 1.JPG | descripcion = Era glèisa. | lògo= cap | escut= | escais= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31452 | cp = 31800 | cònsol = Alain Pouteau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.7589 | latitud= 43.0775 | alt mini = 347 | alt mej = | alt maxi = 561 | km² = 2.03 }} '''Riucasèr'''{{RepTopMP}} (''Rieucazé'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31452.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Riucasèr | nòrd = | nòrd-èst = | èst = [[Puntís d'Inard]] | sud-èst = [[Eth Espitau]] | sud = | sud-oèst = [[Encausse]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Miramont de Comenge]] }} ==Toponimia== Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Rioucazè'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f693.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni Astor, nimèi eths Féniés, non disen arren de Riucasèr.</br> Ua precision : Riucasèr ei pas sus un riu. Qu'ei a 400 m de Ger, ua aiga importanta (37 km, mes abondosa) e a 300 m de dus rius intermitents. I a pas de fòrma anciana. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Riucasèr qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Puntís d'Inard]], qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Riucasèr qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 38 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31452 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Pouteau |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Claudette Toulouse-Maylin |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirada d'agricultritz }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Marie Cazaux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31452 |1793=107 |1800=182 |1806=128 |1821=132 |1831=150 |1836=152 |1841=145 |1846=172 |1851=149 |1856=127 |1861=131 |1866=121 |1872=126 |1876=120 |1881=108 |1886=91 |1891=98 |1896=97 |1901=100 |1906=101 |1911=82 |1921=66 |1926=71 |1931=60 |1936=62 |1946=42 |1954=53 |1962=67 |1968=47 |1975=43 |1982=50 |1990=48 |1999=37 |cassini=29195 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|452}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|452}}/2.03) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Rieucazé_05.jpg|Vista despuish Riucasèr. Rieucazé_04.jpg|Er ostau de comuna. Rieucazé_01.jpg|Era glèisa Nòsta Dauna. Rieucazé_02.jpg|Hont ar entrada dera glèisa. Rieucazé_03.jpg|Oratòri de Sent Ròc. Monument_aux_morts_de_Rieucazé.JPG|Monument aths mòrts. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31452 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] h9fenwtchquwjamsqwgh2up3851oztp 0 103561 2501510 2486029 2026-05-25T07:00:18Z Alaric 506 44932 2501510 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Sent Inhan | nom2= ''Saint-Ignan'' | imatge = 167_Saint-Ignan_(_31800_).jpg | descripcion= Eth borg | lògo= cap | escut = | escais= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31487 | cp = 31800 | cònsol = Élisabeth Rouède-Planté | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.6947 | latitud= 43.1603 | alt mini = 377 | alt mej = | alt maxi = 484 | km² = 5.35 }} '''Sent Inhan'''{{RepTopMP}} (''Saint-Ignan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada laguens eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31487.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Inhan | nòrd = [[Lòdas]] | nòrd-èst = [[Larcan]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Sauç e Pomareda]] | sud-oèst = | oèst = [[Eth Cunh]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [senti'ɲan] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Sént-Ignan'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f721.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, Astor, ''Sent Inhan'' que representa ''Anianus'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 583, a ''St-Agnan''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1055</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Sent Inhan'' [sént in'a] (grafia fonetica der autor, donc [-i'ɲa]) qu'a coneishut l'atraccion deth nom de sent ''Anianus'' : eth vocable dera glèisa qu'ei ''Ignaci'', nom d'un martir <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 694</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sent Inhan qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Lòdas]], qu'ei Sent Ignaci. Tanlèu 1790, Sent Inhan qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]]. Eth nom revolucionari qu'èra ''L'Union'' en l'an II <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 41 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31487 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Élisabeth Rouède-Planté |Partit= shens |Qualitat= retirada de quadra }} {{Elegit |Debuta= [[1987]] |Fin= 2014 |Identitat= Michel Rives|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1987 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31487 |1793=305 |1800=316 |1806=323 |1821=357 |1831=419 |1836=415 |1841=412 |1846=410 |1851=394 |1856=379 |1861=385 |1866=375 |1872=338 |1876=340 |1881=338 |1886=347 |1891=374 |1896=343 |1901=260 |1906=236 |1911=250 |1921=227 |1926=237 |1931=222 |1936=210 |1946=260 |1954=307 |1962=245 |1968=236 |1975=208 |1982=220 |1990=198 |1999=250 |cassini=32368 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|487}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|487}}/5.35) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Imatge:164_Saint-Ignan_(_31800_).jpg|thumb|300px|center|Era glèisa Sent Ignaci]] ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31487 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] bf4wk72o7ipc6gz50gap4hcan12tgns 0 103568 2501511 2486062 2026-05-25T07:11:33Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501511 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Marcèth | nom2 = ''Saint-Marcet'' | imatge = Saint-Marcet.JPG | descripcion= Era maison comuna | lògo= cap | escut= | escais= |ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31502 | cp = 31800 | cònsol = Gilles Rouillon | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.7394 | latitud= 43.1975 | alt mini = 323 | alt mej = | alt maxi = 464 | km² = 14.06 }} '''Sent Marcèth'''{{RepTopMP}} (''Saint-Marcet'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Er ostau de comuna qu'ei a Prat Vediau, vilatge situat sus era importanta RD 5 [[Lombèrs (Savés)|Lombèrs]]-[[Sent Gaudenç]]. Eth borg tradicionau qu'ei a 800 m a l'èst, sus un turon. </br> Era comuna qu'ei coneishuda per era descobèrta deth jaç de gas naturau en 1939, eth prumèr de França. Mès eth jaç qu'ei esgotat despuish 2009. [[Imatge:Map commune FR insee code 31502.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Marcèth | nòrd = [[Sent Lari e Bojan]] | nòrd-èst = [[Cassinhabèra e Tornàs]] | èst = [[Aulon (Nebosan)|Aulon]] | sud-èst = [[Era Toa]] | sud = [[Larcan]] | sud-oèst = [[Laloret e era Fitau]] | oèst = [[Cardelhac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [senmar'sɛt] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] escriu pas eth nom dera comuna... <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f728.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eras fòrmas ancianas que son ''ipse alodes de Sancto Marcello et de Maseres'' cap a 960, ''locus de Sancto Marcello'' en 1460 <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 715</ref>. ''Sent Marcèth'' que representa ''Marcellus'', nom d'un papa deth sègle IVau e d'un avesque de París deth sègle Vau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 613, a ''St-Marceau''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1034</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, ''Saint-Marcet'' o ''Saint-Marcel'' qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Marcèth. Tanlèu 1790, Sent Marcèth qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]]. Eth nom revolucionari qu'èra ''Mont-Rocher'' en l'an II <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 43 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31502 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Gilles Rouillon|Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Chantal Millet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1977]] |Fin= 2014 |Identitat= Georges Lavigne|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31502 |1793=657 |1800=609 |1806=757 |1821=822 |1831=923 |1836=975 |1841=981 |1846=939 |1851=950 |1856=890 |1861=852 |1866=830 |1872=828 |1876=753 |1881=757 |1886=697 |1891=704 |1896=657 |1901=634 |1906=590 |1911=534 |1921=524 |1926=541 |1931=527 |1936=507 |1946=512 |1954=475 |1962=446 |1968=401 |1975=354 |1982=348 |1990=395 |1999=393 |2004=394 |max=800 |cassini=33156 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|502}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|502}}/14.06) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31502 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] g7h4s6y2p7wjjahmmxujt2m40rw4rqk 0 103588 2501473 2485951 2026-05-24T20:30:40Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501473 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Sauç e Pomareda | nom2= Saux-et-Pomarède | imatge= cap | descripcion= | lògo= cap | escut= | escais= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31536 | cp = 31800 | cònsol = Évelyne Sansonetto | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.7183 | latitud= 43.1539 | alt mini = 369 | alt mej = | alt maxi = 497 | km² = 12.52 }} '''Sauç e Pomareda'''{{RepTopMP}} (''Saux-et-Pomarède'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31536.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sauç e Pomareda | nòrd = [[Sent Inhan]] | nòrd-èst = [[Larcan]] | èst = [[Era Toa]] | sud-èst = [[Lionç]] | sud = [[Sent Gaudenç]] | sud-oèst = [[Vilanava d'Arribèra]] | oèst = [[Eras Bòrdas d'Arribèra]] | nòrd-oèst = [[Eth Cunh]] <small>(''sus 100 m'')</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [saws] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Saouss-Poumarédo'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f700.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> ===Sauç=== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, [qui non tractan dera comuna, mès de ''Saulx'', ''Sault''] puish Astor, ''Sauç'' que ven deth latin ''salix'', ''salicem'', « sauç, sauce, sause » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 639, a ''Salice''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 721</ref>. [[Gaston Basalgas]], per un aute ''Sauç'' que precisa ''sauç'' ven de ''salix'' <ref>Gaston Bazalgues, ''A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot'', Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 124</ref> [e non de ''salicem'' > ''sause'']. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] non ditz arren. ===Pomareda=== Eras referéncias que son per autes lòcs. ''Pomareda'' que designa ua pomareda, un ensemble de pomèrs (sufixe collectiu ''-eta'' ajustat a ''pomarium'', « pomèr »). Eth plurau ''poma'' deth latin ''pomum'', « frut » que s'especializèt dens eth sens actuau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 539</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 732</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 618</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 268</ref>{{,}}<ref>Gaston Bazalgues, ''A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot'', Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 118</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sauç e Pomareda (Sauç ?) qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Blasi. Tanlèu 1790, Sauç e Pomareda qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31536 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Évelyne Sansonetto |Partit= shens |Qualitat= retirada de foncionària categoria C }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Michel Lasportes|Partit= |Qualitat= ensenhaire de matematicas }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Denis Puech |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1987]] |Fin= 2001 |Identitat= Gaston Laurent |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1987 |Identitat= Paul Mulé |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31536 |1793=157 |1800=150 |1806=168 |1821=149 |1831=191 |1836=196 |1841=194 |1846=216 |1851=309 |1856=202 |1861=205 |1866=195 |1872=204 |1876=201 |1881=181 |1886=182 |1891=185 |1896=159 |1901=159 |1906=164 |1911=142 |1921=132 |1926=162 |1931=177 |1936=162 |1946=161 |1954=121 |1962=127 |1968=102 |1975=122 |1982=194 |1990=251 |1999=251 |2004=253 |cassini=35621 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|536}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|536}}/12.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31536 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] dmdpkur1c56dq128g2ob5krzz53du2s 0 103589 2501474 2485976 2026-05-24T20:44:09Z Alaric 506 44932 2501474 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Eth Savartés | nom2= Savarthès | imatge=Savarthès_La_place.jpg | descripcion= | lògo=cap | escut= | escais= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31537 | cp = 31800 | cònsol = Martine Gilly | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = savartés | longitud= 0.8069 | latitud= 43.1217 | alt mini = 337 | alt mej = | alt maxi = 440 | km² = 3.05 }} '''Eth Savartés'''{{RepTopMP}} (''Savarthès'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31537.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eth Savartés | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Mesard (Nauta Garona)|Sent Mesard]] | èst = | sud-èst = [[Era Barta d'Inard]] | sud = [[Estanhcarbon]] | sud-oèst = | oèst = [[Era Andòrta]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''(Eth) Savartés'' qu'ei un derivat, damb eth sufixe ''-ensem'', deth gascon ''*sa barta'' « era barta » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 646</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''(Eth) Savartés'' que ven deth gallic ''savart'', « bodiga » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 2347</ref>. </br> ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Eth Savartés qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa d'[[Era Andòrta]], qu'èra Sent Bertomiu, ara Sent Bernat. Tanlèu 1790, Eth Savartés qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31537 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Martine Gilly |Partit= |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= José Pagès |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Rougé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31537 |1793=248 |1800=163 |1806=221 |1821=231 |1831=274 |1836=260 |1841=264 |1846=236 |1851=260 |1856=234 |1861=235 |1866=204 |1872=251 |1876=208 |1881=210 |1886=212 |1891=187 |1896=178 |1901=178 |1906=174 |1911=151 |1921=156 |1926=137 |1931=123 |1936=140 |1946=115 |1954=117 |1962=113 |1968=117 |1975=99 |1982=98 |1990=105 |1999=122 |cassini=35643 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|537}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|537}}/3.05) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Savarthès_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Savarthès_L'église_15.jpg|Era glèisa Sent Bernat... Savarthès_L'église_14.jpg|... de 1869-70. Savarthès_Entrée.jpg Savarthès_Décor.jpg|Eth nom escriut damb arrebòts. Savarthès_Monument_aux_morts.jpg|Monument aths mòrts. Savarthès_Monument_aux_morts.jpg|Ancian lavader. Savarthès_La_place1.jpg|Plaça. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31537 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] jvvys1ffag68j34riq0ndlgaprry8l4 2501508 2501474 2026-05-25T06:40:45Z Alaric 506 44932 enquista Sacasa 2501508 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Eth Savartés | nom2= Savarthès | imatge=Savarthès_La_place.jpg | descripcion= | lògo=cap | escut= | escais= |ist={{Gasconha}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31537 | cp = 31800 | cònsol = Martine Gilly | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = savartés | longitud= 0.8069 | latitud= 43.1217 | alt mini = 337 | alt mej = | alt maxi = 440 | km² = 3.05 }} '''Eth Savartés'''{{RepTopMP}} (''Savarthès'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31537.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eth Savartés | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Mesard (Nauta Garona)|Sent Mesard]] | èst = | sud-èst = [[Era Barta d'Inard]] | sud = [[Estanhcarbon]] | sud-oèst = | oèst = [[Era Andòrta]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Ét Saouarthés'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f707.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Eth Savartés'' qu'ei un derivat, damb eth sufixe ''-ensem'', deth gascon ''*sa barta'' « era barta » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 646</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Eth Savartés'' que ven deth gallic ''savart'', « bodiga » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 2347</ref>. </br> ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Eth Savartés qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa d'[[Era Andòrta]], qu'èra Sent Bertomiu, ara Sent Bernat. Tanlèu 1790, Eth Savartés qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31537 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Martine Gilly |Partit= |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= José Pagès |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Rougé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31537 |1793=248 |1800=163 |1806=221 |1821=231 |1831=274 |1836=260 |1841=264 |1846=236 |1851=260 |1856=234 |1861=235 |1866=204 |1872=251 |1876=208 |1881=210 |1886=212 |1891=187 |1896=178 |1901=178 |1906=174 |1911=151 |1921=156 |1926=137 |1931=123 |1936=140 |1946=115 |1954=117 |1962=113 |1968=117 |1975=99 |1982=98 |1990=105 |1999=122 |cassini=35643 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|537}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|537}}/3.05) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Savarthès_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Savarthès_L'église_15.jpg|Era glèisa Sent Bernat... Savarthès_L'église_14.jpg|... de 1869-70. Savarthès_Entrée.jpg Savarthès_Décor.jpg|Eth nom escriut damb arrebòts. Savarthès_Monument_aux_morts.jpg|Monument aths mòrts. Savarthès_Monument_aux_morts.jpg|Ancian lavader. Savarthès_La_place1.jpg|Plaça. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31537 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] gow91ey6kigeoqa1zv59q6f7gr1tppu 0 103600 2501363 2485500 2026-05-24T12:37:42Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501363 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eras Torrelhas | nom2 = ''Les Tourreilles'' | imatge = Les_Tourreilles_village_quartier_clergé.jpg | descripcion = Vista d'ua partida dera comuna, eth quartièr ''Clergue''. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist ={{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31556 | cp = 31210 | cònsol = | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 0.5528 | latitud = 43.1136 | alt mini = 413 | alt mej = | alt maxi = 553 | km² = 12.33 |}} '''Eras Torrelhas'''{{RepTopMP}} (''Les Tourreilles'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31556.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Las Torrelhas | nòrd = [[Francavièla]] | nòrd-èst = | èst = [[Pontlat e Talhaborg]] | sud-èst = [[Ausson]] | sud = [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]] | sud-oèst = [[Cuguron]] | oèst = | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [las tu'rreʎɔs] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escrigó en 1887 ''Eras Tourreillos'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f586.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> ''Torrelhas'' que ven deth latin ''turris'', « tor », damb eth sufixe ''-icula'', donc ''turricula'', ath plurau. [[Ernèst Negre|Negre]] qu'escriu er article ei tardiu. Astor que precisa er article amuisha eth nom èra enquèra comprés ar epòca medievala [un article que data normalament deth segond millenari]. S'ac comprenem com cau, Negre que supausa implicitament un article apondut posteriorament ara fixacion deth nom, mès Astor qu'accèpta er article ei present tanlèu era origina <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 681, a ''Tour''</ref>{{,}}<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 6044</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 768</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Eras Torrelhas qu'èra dera parròpia de [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Sent Pau de Nestés]] ([[Hauts Pirenèus]]) qu'ei Senta Anna. Eras Torrelhas qu'estó separat de Montrejau per era lei deth 1èr de deceme de 1875. Eras Torrelhas que seré estada deth [[Canton de Montrejau (Comenge)| canton de Montrejau]] en 1790 (doncas comuna, implicitament, mès que cau estar prudent) <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31556 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= ([[2026]]) |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Pascal Fleurant |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Denis Sarraquigne |Partit= [[PS]] |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= abans [[1995]] |Fin= ? |Identitat=Simon Barthe |Partit= PS |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31556 |1876=701 |1881=716 |1886=715 |1891=412 |1896=416 |1901=537 |1906=539 |1911=519 |1921=423 |1926=505 |1931=508 |1936=431 |1946=360 |1954=350 |1962=300 |1968=291 |1975=305 |1982=283 |1990=305 |1999=358 |2004=381 |max=716 |cassini=37901 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|556}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|556}}/12.33) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Les_Tourreilles_Mairie.jpg|Er ostau de comuna. Les_Tourreilles_mairie_2.jpg|Er ostau de comuna damb ua petita escultura de castèth. Les_Tourreilles_salle_des_fêtes.jpg|Era sala deras hèstas. Les_Tourreilles_Monument_aux_morts.jpg Les_Tourreilles_Église_Notre-Dame_de_l'Assomption_2.jpg|Era glèisa Nòsta Dauna dera Assompcion. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] j66d751mkh8qktgdv9pd4fn9sr5xl3h 0 103604 2501512 2486183 2026-05-25T07:17:28Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501512 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Valentina | nom2= ''Valentine'' | imatge= Valentine_(Haute-Garonne)_Fontaine.jpg | descripcion= Hont | lògo= cap | escut= Blason ville fr Valentine (Haute-Garonne).svg | escais= | ist= {{Lengadòc}} {{Comenge}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31565 | cp = 31800 | cònsol = Marie Nadalet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Valentinois (en [[francés]]) | longitud= 0.705555555556 | latitud= 43.0961111111 | alt mini = 356 | alt mej = | alt maxi = 546 | km² = 8.03 }} '''Valentina '''{{RepTopMP}} (''Valentine'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament [[Gascon|gascoa]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31565.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Valentina | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Gaudenç]] | èst = | sud-èst = [[Aspret e eth Sarrat]] | sud = | sud-oèst = | oèst = [[Era Barta d'Arribèra]] | nòrd-oèst = [[Vilanava d'Arribèra]] }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [balen'tinɔ] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Baléntíno'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f735.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eth nom qu'es atestat ''Beatae Mariae de Arnesso, alias de Valentino'' [-e, -a ?] <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2866, cercar sus Gallica</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Valentina'' que ven deth nom latin d’òme ''Valens'', ''Valentis'', damb eth sufixe ''-ina''; ''Valentina'' que pòt tanben arreprodusir ua deras fòrmas de ''[[Valencianas]]'' dens era cançon de Garin le Loherain [sègle XIIau], segon Longnon <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 697, a ''Valentina''</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Valentina'' qu'ei un nom comun occitan femenin, format deth nom de persona ''Valentin'' + ''-a'' : er ostau de Valentin <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 30 037</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Valentina qu'èra dera diocèsi civila deth Petit Comenge, doncas dera província de [[Lengadòc]], dera generalitat de [[Tolosa]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Valentina qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 50 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31565 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marie Nadalet |Partit= |Qualitat= shens profession }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat= André Puissegur|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat Foncion publica }} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat=Gilbert Ferrand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= Jean Rimailho |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1965]] |Fin= 1977 |Identitat=Cécil Guilani |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1965 |Identitat=Maurice Alcan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31565 |1793=1096 |1800=1020 |1806=1113 |1821=1203 |1831=1250 |1836=1440 |1841=1504 |1846=1512 |1851=1551 |1856=1409 |1861=1381 |1866=1380 |1872=1380 |1876=1345 |1881=1232 |1886=1115 |1891=1067 |1896=1042 |1901=983 |1906=920 |1911=946 |1921=885 |1926=902 |1931=922 |1936=810 |1946=859 |1954=992 |1962=1055 |1968=1155 |1975=1038 |1982=1002 |1990=907 |1999=894 |2004=847 |cassini=38663 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|565}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|565}}/8.03) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Villa_Gallo_Romaine023.jpg|Villa galloromana de Nymfius. (Toulouse)_Inscription_de_Nymfius_-_Valentine_(Haute-Garonne)_-_Musée_Saint-Raymond_Ra_197.jpg|Inscripcion de Nymfius, ath musèu Sent Raimond. Valentine_(Haute-Garonne)_façade_de_la_mairie.jpg|Er ostau de comuna. A_Valentine_(Haute_Garonne)_-_Fonds_Ancely_-_B315556101_A_MALBOS_1_014.jpg|litografia d'Eugèni de Malbòsc. 1ère_vue_du_Pont_de_Valentine_(Haute_Garonne)_-_Fonds_Ancely_-_B315556101_A_HUREAUBACHEVILLIER_009.jpg|Eth pont de Valentina. Valentine_(Haute-Garonne)_-_Eglise_Saint-Jean-Baptiste.jpg|Glèisa Sent Joan Baptista. Valentine_(Haute-Garonne)-_La_Maison_du_Patrimoine.jpg|Ostau deth Patrimòni e estatua deth Marescau Foch. Valentine_(Haute-Garonne)_Maison_à_colombages.jpg|Estantats. Sanctuaire_de_Notre-Dame_du_Bout-du-Puy_01.jpg|Sanctuari de Nòsta Dauna deth Cap deth Poi. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 31565 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] c5lp7xb6bhbd29xfmnpkc0i33ika1fk 0 103608 2501364 2485512 2026-05-24T13:06:11Z Alaric 506 44932 2501364 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vièlanava de Lecussan | nom2 = ''Villeneuve-Lécussan'' | imatge = Villeneuve-Lécussan_06.jpg | descripcion = La maison comuna | lògo = cap | escut = | escais= | region ist ={{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] ([[Canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31586 | cp = 31580 | cònsol = Lionel Batmale | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.4994 | latitud= 43.1508 | alt mini = 420 | alt mej = | alt maxi = 587 | km² = 16.1 }} '''Vièlanava de Lecussan'''{{RepTopMP}} o '''Vièlanava de Lecuçan''' (''Villeneuve-Lécussan'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31586.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vièlanava de Lecussan | nòrd = [[Lecuçan]] | nòrd-èst = [[Sent Blancat (Comenge)|Sent Blancat]] | èst = [[Sedelhac]] | sud-èst = [[Francavièla]], </br> [[Cuguron]] | sud = [[Sent Laurenç de Nestés]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | sud-oèst = [[Eths Cantaus]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | oèst = [[Pinars]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [vjelɔ'nabɔ de leky'san] (benlhèu error d'audicion per ['nawɔ], mès [vje-], dambe ''e'' barrat o mejan que sembla assegurat) a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'a refusat d'escríver eth nom en gascon <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f592.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Eth tipe ''Vilanòva'' que designa ua aglomeracion fondada a l'Edat Mejana per ua autoritat (senhor, comunautat religiosa, etc), shens que siá hèit explicitament mencion de las franquessas autrejadas aths abitants, a la diferéncia deras ''Vilafrancas'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 723</ref>. Eth sens de ''vila'' qu'ei de « vilatge » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 181</ref>. Eth determinant qu'ei eth vilatge vesin. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Vièlanava de Lecuçan qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Vièlanava de Lecuçan qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 52 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31586 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Lionel Batmale |Partit= shens |Qualitat= cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Patrick Montean|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[Canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]]; qu'es ara deth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31586 |1793=691 |1800=514 |1806=696 |1821=738 |1831=814 |1836=899 |1841=902 |1846=899 |1851=909 |1856=871 |1861=867 |1866=900 |1872=817 |1876=778 |1881=798 |1886=762 |1891=750 |1896=735 |1901=735 |1906=721 |1911=718 |1921=650 |1926=631 |1931=596 |1936=559 |1946=552 |1954=527 |1962=508 |1968=460 |1975=436 |1982=441 |1990=477 |1999=494 |2004=543 |max=800 |cassini=40311 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|586}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|586}}/16.1) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Villeneuve-Lécussan_02.jpg|Era escòla. Villeneuve-Lécussan_03.jpg|Era glèisa dera Assompcion. Villeneuve-Lécussan_08.jpg|Sent Josèp darrèr era glèisa. Villeneuve-Lécussan_05.jpg Villeneuve-Lécussan_20.jpg|Crotz ath cairehorc. Villeneuve-Lécussan_22.jpg|Lavader restaurat. Villeneuve-Lécussan_23.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> g7hksz75t1rep6kdelto09u12ww87c4 0 104611 2501467 2318005 2026-05-24T18:00:32Z Poiuytrell 61256 /* Geografia */ 2501467 wikitext text/x-wiki {{omon|Bèlpuèg}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bèthpuei | nom2 = ''Betpouey'' | imatge = Betpouey_(Hautes-Pyrénées)_2.jpg | descripcion = Eth vilatge. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Betpouey (65).svg | escais = Eths ahumats | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Bigòrra}} <br/>[[Lavedan]] [[País Tòi]] | arrondiment = [[Arrondiment d'Argelèrs de Gasòst|Argelèrs de Gasòst]] | canton = Era Vath deths Gaves ([[Canton de Lus e Sent Sauvaire|Lus e Sent Sauvaire]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves|CC deths Pirenèus Vaths deths Gaves]] | cp = 65120 | insee = 65089 | cònsol = Bernard Souberbielle | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 0.0339 | latitud = 42.8825 | alt mini = 899 | alt mej = | alt maxi = 2854 | km² = 16.2 |}} '''Bèthpuei''' o '''Vathpuei'''<ref>https://ml.revues.org/304</ref> [bap :w'eī] (''Betpouey'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]], en [[Lavedan]] e en [[País Tòi]], situada dens eth [[departament francés|departament]] deths [[Hauts Pirenèus]] e era [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 65089.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] La montanha de [[Nèuvielha]] es un quartèr de pasturas d'altitud de Bèthpuei. ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [bap'pwéy] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''De Bet Puey'', ''Bed Pui'' ath sègle XII, ''Betpuy'', ''Belpuy'', en 1251, ''Bed Poey'' en 1285, ''De Bello Podio'', en latin, en 1313, ''De Villapodio'', en latin, en 1342, ''Bet Poey'' en 1429, ''Bapoey'' en 1614, ''Batpoëy'' en 1760, ''Batpouey'' en 1768<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=949&titre=betpouey</ref>, ''Betpoey'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII). Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e [[Ernèst Negre|Negre]], ''Bèthpuei'' que vien deth latin ''De bellum podium'', « bèth e puei »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 64, a ''Beaupouyet''</ref>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], ''Bèthpuei'' que vien de ''bèth'' e de ''puei'' (latin ''podium''). Grosclaude que pensa eras grafias de 1342, 1614, 1760 e 1768 e son fautivas<ref name = glb/>. Rai per 1342, mes eras autas tres que son confòrmas ara prononciacion modèrna e probable, deths sègles XVII e XVIII. Jean-Louis Massoure qu'interprèta era prumèra sillaba com ''vath''<ref>https://journals.openedition.org/ml/304</ref>. Qu'ei totalament inversemblable eth nom d'origina sia ''*Vathpuei''. Que's cau ahidar arrasonablament aras fòrmas ancianas. Eth passatge de Bèthpuei a Batpuei que s'explica benlhèu foneticament o per atraccion posteriora de ''Vath''. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 65089 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Bernard Souberbielle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 65089 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=534 |1846=510 |1851=564 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=618 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=467 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 248 |1968= 226 |1975= 175 |1982= 160 |1990= 149 |1999= 128 |2005= |2006=112 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr65|0}} era populacion èra de {{popfr65|089}} abitants e era densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|089}}/16.2) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Lavedan]] [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] qz0nwk0erapamyopijtpb2yk2v8x83k 2501468 2501467 2026-05-24T18:00:48Z Poiuytrell 61256 /* */ 2501468 wikitext text/x-wiki {{omon|Bèlpuèg}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bèthpuei | nom2 = ''Betpouey'' | imatge = Betpouey_(Hautes-Pyrénées)_2.jpg | descripcion = Eth vilatge. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Betpouey (65).svg | escais = Eths ahumats | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Bigòrra}} <br/>[[Lavedan]] [[País Tòi]] | arrondiment = [[Arrondiment d'Argelèrs de Gasòst|Argelèrs de Gasòst]] | canton = Era Vath deths Gaves ([[Canton de Lus e Sent Sauvaire|Lus e Sent Sauvaire]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves|CC deths Pirenèus Vaths deths Gaves]] | cp = 65120 | insee = 65089 | cònsol = Bernard Souberbielle | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 0.0339 | latitud = 42.8825 | alt mini = 899 | alt mej = | alt maxi = 2854 | km² = 16.2 |}} '''Bèthpuei''' (''Betpouey'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]], en [[Lavedan]] e en [[País Tòi]], situada dens eth [[departament francés|departament]] deths [[Hauts Pirenèus]] e era [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 65089.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] La montanha de [[Nèuvielha]] es un quartèr de pasturas d'altitud de Bèthpuei. ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [bap'pwéy] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''De Bet Puey'', ''Bed Pui'' ath sègle XII, ''Betpuy'', ''Belpuy'', en 1251, ''Bed Poey'' en 1285, ''De Bello Podio'', en latin, en 1313, ''De Villapodio'', en latin, en 1342, ''Bet Poey'' en 1429, ''Bapoey'' en 1614, ''Batpoëy'' en 1760, ''Batpouey'' en 1768<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=949&titre=betpouey</ref>, ''Betpoey'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII). Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e [[Ernèst Negre|Negre]], ''Bèthpuei'' que vien deth latin ''De bellum podium'', « bèth e puei »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 64, a ''Beaupouyet''</ref>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], ''Bèthpuei'' que vien de ''bèth'' e de ''puei'' (latin ''podium''). Grosclaude que pensa eras grafias de 1342, 1614, 1760 e 1768 e son fautivas<ref name = glb/>. Rai per 1342, mes eras autas tres que son confòrmas ara prononciacion modèrna e probable, deths sègles XVII e XVIII. Jean-Louis Massoure qu'interprèta era prumèra sillaba com ''vath''<ref>https://journals.openedition.org/ml/304</ref>. Qu'ei totalament inversemblable eth nom d'origina sia ''*Vathpuei''. Que's cau ahidar arrasonablament aras fòrmas ancianas. Eth passatge de Bèthpuei a Batpuei que s'explica benlhèu foneticament o per atraccion posteriora de ''Vath''. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 65089 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Bernard Souberbielle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 65089 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=534 |1846=510 |1851=564 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=618 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=467 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 248 |1968= 226 |1975= 175 |1982= 160 |1990= 149 |1999= 128 |2005= |2006=112 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr65|0}} era populacion èra de {{popfr65|089}} abitants e era densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|089}}/16.2) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Lavedan]] [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] hv2pv4grozvz967qx4kd3zbajm5pe19 2501469 2501468 2026-05-24T18:03:45Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2501469 wikitext text/x-wiki {{omon|Bèlpuèg}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bèthpuei | nom2 = ''Betpouey'' | imatge = Betpouey_(Hautes-Pyrénées)_2.jpg | descripcion = Eth vilatge. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Betpouey (65).svg | escais = Eths ahumats | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Bigòrra}} <br/>[[Lavedan]] [[País Tòi]] | arrondiment = [[Arrondiment d'Argelèrs de Gasòst|Argelèrs de Gasòst]] | canton = Era Vath deths Gaves ([[Canton de Lus e Sent Sauvaire|Lus e Sent Sauvaire]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Vaths deths Gaves|CC deths Pirenèus Vaths deths Gaves]] | cp = 65120 | insee = 65089 | cònsol = Bernard Souberbielle | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 0.0339 | latitud = 42.8825 | alt mini = 899 | alt mej = | alt maxi = 2854 | km² = 16.2 |}} '''Bèthpuei''' (''Betpouey'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]], en [[Lavedan]] e en [[País Tòi]], situada dens eth [[departament francés|departament]] deths [[Hauts Pirenèus]] e era [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 65089.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] La montanha de [[Nèuvielha]] es un quartèr de pasturas d'altitud de Bèthpuei. ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [bap'(p)wej]<ref>https://ml.revues.org/304</ref> Eras fòrmas ancianas que son : ''De Bet Puey'', ''Bed Pui'' ath sègle XII, ''Betpuy'', ''Belpuy'', en 1251, ''Bed Poey'' en 1285, ''De Bello Podio'', en latin, en 1313, ''De Villapodio'', en latin, en 1342, ''Bet Poey'' en 1429, ''Bapoey'' en 1614, ''Batpoëy'' en 1760, ''Batpouey'' en 1768<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=949&titre=betpouey</ref>, ''Betpoey'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII). Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e [[Ernèst Negre|Negre]], ''Bèthpuei'' que vien deth latin ''De bellum podium'', « bèth e puei »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 64, a ''Beaupouyet''</ref>. Segon [[Miquèu Grosclaude]], ''Bèthpuei'' que vien de ''bèth'' e de ''puei'' (latin ''podium''). Grosclaude que pensa eras grafias de 1342, 1614, 1760 e 1768 e son fautivas<ref name = glb/>. Rai per 1342, mes eras autas tres que son confòrmas ara prononciacion modèrna e probable, deths sègles XVII e XVIII. Jean-Louis Massoure qu'interprèta era prumèra sillaba com ''vath''<ref>https://journals.openedition.org/ml/304</ref>. Qu'ei totalament inversemblable eth nom d'origina sia ''*Vathpuei''. Que's cau ahidar arrasonablament aras fòrmas ancianas. Eth passatge de Bèthpuei a Batpuei que s'explica benlhèu foneticament o per atraccion posteriora de ''Vath''. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 65089 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Bernard Souberbielle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 65089 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=534 |1846=510 |1851=564 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=618 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=467 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 248 |1968= 226 |1975= 175 |1982= 160 |1990= 149 |1999= 128 |2005= |2006=112 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr65|0}} era populacion èra de {{popfr65|089}} abitants e era densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|089}}/16.2) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Lavedan]] [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] lie50fvx3pslfzgc2crpbd2m8hhkc4p 0 107284 2501421 2483610 2026-05-24T15:53:47Z ~2026-31075-78 63675 /* */ 2501421 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna catalana |carta=cat | nom2= ''Les Angles'' |nom comuna=Els Angles |ligam imatge=View over Les Angles - panoramio.jpg |legenda = Els Angles en [[setembre]] de [[2007]]. |Comarca={{Capcir}} |km²= 43.20 | arrondiment= [[Arrondiment de Prada|Prada]] | canton= [[Canton dels Pirenèus Catalans|Los Pirenèus Catalans]] | cp= 66210 |insee= 66004 |cònsol= Michel Poudade |mandat=[[2014]]-[[2020]] | alt mej= | longitud= 2.075 | latitud= 42.5783333333 |alt mini= 1531 |alt maxi= 2808 |gentilici= Anglois, Anglesins ou Anglesencs (en [[francés]]) |sitweb= [http://www.les-angles.fr www.les-angles.fr] }} '''Els Angles<ref>{{Ref-web|títol=Nomenclàtor toponimic de la Catalunya Nord|url=https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000044/00000018.pdf|url_accès=pdf|pagina=33|autor=[[Institut d'Estudis Catalans]]|consulta=11 de febrièr de 2024}}</ref>''' (en [[catalan]]: {{AFI|[əlˈ zaŋglis]}}; en [[francés]]: ''Les Angles'') es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Païses Catalans|catalana]] de [[Capcir]]. Se trapa dins lo [[departaments franceses|departament francés]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}. Lo país dels Angles parla un catalan amb de las influéncias del [[gascon]] vesin, de sega de movaments de poblacion. ==Geografia== ===Localizacion=== {{...}} [[File:Map commune FR insee code 66004.png|thumb|center|300px]] === Comunas limitrofas === {{Comunas limitrofas |comuna = des Angles |nòrd = [[Formiguera]] |nòrd-est = |èst = [[Matamala]] |sud-èst = |sud = [[La Llaguna]] |sud-oèst = [[Bolquera]]<br/>(sus {{unité|50|m}}) |oèst = [[Angostrina i Vilanova de les Escaldes]] |nòrd-oèst = }} ===Geologia e relèu=== {{...}} ===Idrografia=== <gallery mode="packed"> Lac de Matemale1.JPG|<center>[[Lac de Matamala]].</center> Lac de Balcère1.JPG|<center>[[Lac de Vallsera]].</center> Bouillouses vue2.JPG|[[L'Estany de la Bullosa]]. Angles66 pont aude2.JPG|L'[[Aude (riu)|Aude]]. </gallery> ==Istòria== ==Administracion== === Canton === {{Apertium|fr}} En [[1790]], la comuna dels Angles es integrada dins lo [[canton de Formiguera]]. Aqueste es dissolgut en [[1801]] e Els Angles es alara restacada al [[canton de Montlluís]], qu'abandona pas mai puèi<ref>{{Paroisses et communes des PO}}</ref>. A comptar d'eleccions departamentalas de 2015, la comuna dels Angles rejonch lo nòu [[canton dels Pirenèus Catalans]]. === Administration municipale === [[Fichièr:angles66 mairie.JPG|miniatura|centre|La comuna.]] Lo budgèt de la comuna es de 15 milions d'euros<ref>[https://web.archive.org/web/20130325234736/http://www.les-angles.fr/index.php/mairie-les-angles-services-municipaux Sit de la comuna]</ref>. L'equipa municipala compren lo cònsol, quatre adjunts e dètz conselhièrs. Lo conselh municipal se reünís una desena de còps per an<ref>[https://web.archive.org/web/20130325234701/http://www.les-angles.fr/index.php/mairie-les-angles Site de la mairie]</ref>. === Lista dels cònsols === {{ElegitDebuta|insee= 66004 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit actual|Debuta= març de [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Michel Poudade<ref>{{lien web|url=http://www.pyrenees-orientales.gouv.fr/Actualites/Breves/Maires|titre=Maires|site=lo sit de la Prefectura del departement dels [[Pirenèus Orientals]]|consulté le=20 abril 2014}}.</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= març de [[2014]]<ref>Préfecture des Pyrénées-Orientales, [http://www.pyrenees-orientales.pref.gouv.fr/documents/Liste%20des%20maires%20élections%20mars%202008%20.xls Liste des maires élus en 2008], consultada lo 22 julhet 2010.</ref> |Identitat= Christian Blanc|Partit= |Qualitat= Ancian conselhièr general. }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 66004 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=255 |1968=277 |1975=351 |1982=475 |1990=528 |1999=590 |2004= |2005= |2006= |2007=565 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== <gallery> File:Els-Los Angles.jpg|thumb|Lo borg istoric vist dempuèi los chalets. File:Porta del Castell.jpg|thumb|Pòrta dau Chasteu / Porta del Castell File:Carriera e l'eglesia.jpg|thumb|Carriera e l'eglesia File:Estatua en catalan.jpg|thumb|Estatua "en catalan" File:Panel bilingue.jpg|thumb|Paneu bilingue sus l'Església de Sant Miquel </gallery> ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna de Capcir]] [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] gam166xt92sl4piecw4yhv89ofo1glh 0 114357 2501424 2431774 2026-05-24T16:29:39Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501424 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=La Tor d'Auvèrnha | nomcomuna2= ''La Tour d'Auvergne'' | imatge= La Tour-d'Auvergne église.JPG | descripcion= | lògo= | escut=La Tour-d'Auvergne.svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63192 | cp = 63680 | cònsol = Philippe Gatignol<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 2.69 |latitud= 45.5347 | alt mini = 719 | alt maxi = 1691 | km² = 48.29 }} '''La Tor d'Auvèrnha''' (''La Tour-d'Auvergne'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Le nom es atestat ''Turris'' en 1121. Dins le parlar de la comuna, se ditz [la tu] e vèrs [[Picharanda]] [la tur]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63192 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Philippe Gatignol<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63192 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 850fln51zqo1lu3tui6wqsfqi1i99pk 0 114553 2501387 2414128 2026-05-24T13:47:44Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501387 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Sent Sauva d'Auvèrnha | nomcomuna2=''Saint-Sauves-d'Auvergne'' | imatge= Saint-Sauves.jpg | escut = Blason ville fr Saint-Sauves-d'Auvergne (Puy-de-Dôme).svg | descripcion= | lògo= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63397 | cp =63950 | cònsol =Claude Brut<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |longitud=2.68861111111 |latitud=45.6072222222 | alt mini =710 | alt mej = | alt maxi =1 328 | km² =49.86 }} '''Sent Sauva d'Auvèrnha''' (''Saint-Sauves-d'Auvergne'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions son ''Sanctus Silvanus'' (1305, 1315, 1334), ''Saint-Saulves'' (1510), ''Saint-Salve'' (1639) e ''Saint-Saulve'' (1789). Vèrs [[Picharanda]], la comuna se ditz [sɛ̃ ˈsɔwvɒ] e vèrs [[la Tor d'Auvèrnha]] [sɛ̃ ˈsɔwvə]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63397 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Claude Brut<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63397 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 84x418lee1ux7koc2q0xaacybjxthvi 2501389 2501387 2026-05-24T13:47:58Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Sauve d'Auvèrnha]] cap a [[Sent Sauva d'Auvèrnha]] 2501387 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Sent Sauva d'Auvèrnha | nomcomuna2=''Saint-Sauves-d'Auvergne'' | imatge= Saint-Sauves.jpg | escut = Blason ville fr Saint-Sauves-d'Auvergne (Puy-de-Dôme).svg | descripcion= | lògo= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee =63397 | cp =63950 | cònsol =Claude Brut<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref> | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |longitud=2.68861111111 |latitud=45.6072222222 | alt mini =710 | alt mej = | alt maxi =1 328 | km² =49.86 }} '''Sent Sauva d'Auvèrnha''' (''Saint-Sauves-d'Auvergne'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions son ''Sanctus Silvanus'' (1305, 1315, 1334), ''Saint-Saulves'' (1510), ''Saint-Salve'' (1639) e ''Saint-Saulve'' (1789). Vèrs [[Picharanda]], la comuna se ditz [sɛ̃ ˈsɔwvɒ] e vèrs [[la Tor d'Auvèrnha]] [sɛ̃ ˈsɔwvə]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63397 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Claude Brut<ref name="puy-de-dome.pref.gouv.fr">[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63397 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 84x418lee1ux7koc2q0xaacybjxthvi 0 114579 2501375 2461915 2026-05-24T13:30:32Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501375 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Saugèiras | nom2 = ''Sugères'' | imatge = Sugères mairie et poste 2019-04-05.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Sug%C3%A8res_(Puy-de-D%C3%B4me).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63423 | cp = 63490 | cònsol = Jean-Marc Lecocq | mandat = [[2001]]-[[2008]] | gentilici =saugeiron/-a | longitud = 3.40888888889 | latitud = 45.6027777778 | alt mej = | alt mini = 447 | alt maxi = 794 | km² = 20.64 | sans = 557 | date-sans = 2007 |}} '''Saugèiras''' (''Sugères'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Saugeirons''<ref>Prononciat [sydzəˈrwœ] vèrs [[Bòrsa]].</ref> e las ''Saugeironas''. ==Toponimia== [[Albèrt Dauzat]] baila la fòrma anciana ''Saugerias'' sens bailar de data, avèm pasmai las atestacions ''Sugeriis'' en 1340 e ''Saugeyras'' en 1373. Vèrs [[Bançac]], la comuna se ditz [sʏːˈd͡zɪːɹ̝aː]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 441.</ref>, vèrs [[Sausselenjas]] [ʃuˈdzɪjra], vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] [syˈzɪjra], vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] [syˈdzɛjʁɛ] e vèrs [[Bòrsa]] [sɥəˈdzejrɛ]. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63423|cp=63490|maire=Jean-Marc Lecocq|mandat=[[2001]]-[[2008]]| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Marc Lecocq|mandat=[[2001]]-[[2008]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63423|cp=63490|maire=Jean-Marc Lecocq|mandat=[[2001]]-[[2008]]| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] huvqb73aevxd10mb0l3kejrcdmye23v 2501376 2501375 2026-05-24T13:30:44Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sugèiras]] cap a [[Saugèiras]] 2501375 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Saugèiras | nom2 = ''Sugères'' | imatge = Sugères mairie et poste 2019-04-05.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Sug%C3%A8res_(Puy-de-D%C3%B4me).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63423 | cp = 63490 | cònsol = Jean-Marc Lecocq | mandat = [[2001]]-[[2008]] | gentilici =saugeiron/-a | longitud = 3.40888888889 | latitud = 45.6027777778 | alt mej = | alt mini = 447 | alt maxi = 794 | km² = 20.64 | sans = 557 | date-sans = 2007 |}} '''Saugèiras''' (''Sugères'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Saugeirons''<ref>Prononciat [sydzəˈrwœ] vèrs [[Bòrsa]].</ref> e las ''Saugeironas''. ==Toponimia== [[Albèrt Dauzat]] baila la fòrma anciana ''Saugerias'' sens bailar de data, avèm pasmai las atestacions ''Sugeriis'' en 1340 e ''Saugeyras'' en 1373. Vèrs [[Bançac]], la comuna se ditz [sʏːˈd͡zɪːɹ̝aː]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 441.</ref>, vèrs [[Sausselenjas]] [ʃuˈdzɪjra], vèrs [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] [syˈzɪjra], vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] [syˈdzɛjʁɛ] e vèrs [[Bòrsa]] [sɥəˈdzejrɛ]. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63423|cp=63490|maire=Jean-Marc Lecocq|mandat=[[2001]]-[[2008]]| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Marc Lecocq|mandat=[[2001]]-[[2008]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63423|cp=63490|maire=Jean-Marc Lecocq|mandat=[[2001]]-[[2008]]| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] huvqb73aevxd10mb0l3kejrcdmye23v 0 114580 2501378 2414402 2026-05-24T13:33:35Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + sobriquet. 2501378 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Surat | nom2 = ''Surat'' | imatge = D_210_vers_Clermont-Ferrand_(Surat)_2016-05-06.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Surat_(Puy-de-Dôme).svg | escais =Los Ventres Jaunes | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63424 | cp = 63720 | cònsol = Jean-Paul Liabeuf | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.9383 | longitud = 3.2553 | alt mej = | alt mini = 305 | alt maxi = 324 | km² = 8.73 |}} '''Surat''' (''Surat'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Ventres Jaunes''. ==Geografia== == Toponimia == Vèrs [[Bas e Lesat]] e [[Nudilhac]], la comuna se ditz [syˈra]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63424 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Paul Liabeuf|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63424 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] h0o360wdzxd8atouzr82lraugmtaxsz 0 114581 2501381 2460082 2026-05-24T13:37:02Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501381 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Talende | nom2 = ''Tallende'' | imatge = 200 Tallende (63450).jpg | descripcion = La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Tallende_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63425 | cp = 63450 | cònsol = Serge Gaume | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud = 3.1256 | latitud = 45.6711 | alt mej = | alt mini = 366 | alt maxi = 511 | km² = 5.99 }} '''Talende''' (''Tallende'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Talende]] '''Talende'''}} {{Image label|x=0.378438211141|y=0.514491673351|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1800 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Amant-Tallende]] <br/>(1,2 km)}}}} {{Image label|x=0.541099001618|y=0.286491536191|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1206 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Crest]] <br/>(1,8 km)}}}} {{Image label|x=0.214808177215|y=0.644693504556|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1141 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Saturnin (Puy-de-Dôme)|Saint-Saturnin]] <br/>(2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.260444144383|y=0.216225125128|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1602 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chanonat]] <br/>(3,3 km)}}}} {{Image label|x=0.52900702989|y=0.0974805305123|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3194 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Roche-Blanche (Puy-de-Dôme)|La Roche-Blanche]] (3,4 km)}}}} {{Image label|x=0.369605857173|y=0.897853510812|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 829 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Sandoux]] <br/>(3,6 km)}}}} {{Image label|x=0.946859655827|y=0.460292915811|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3335 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Veyre-Monton]] <br/>(3,8 km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las atestacions son ''Telemate'' (IXe), ''Talamite'' (959, 1070), ''Talamitensis'' (926), ''Talœmitœ'' (1031), ''Talande'' (1060) e ''Talende'' (1260). Vèrs [[Sent Sandol]], la comuna se ditz [taˈlɛ̃də]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63425 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Serge Gaume|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63425 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 1j8t8ut9otkxzdmobirnnqvwd9h614x 0 114582 2501384 2461918 2026-05-24T13:44:37Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + sobriquet. 2501384 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tauvas | nom2 = ''Tauves'' | imatge = Tauves_bâtiment_mairie.JPG | descripcion =L'ostau de comuna. | lògo = | escut = | escais =Los Laquets | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63426 | cp = 63690 | cònsol = Christophe Serre | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.5608333333 | longitud = 2.62416666667 | alt mini = 636 | alt mej = | alt maxi = 1072 | km² = 33.95 |}} '''Tauvas''' (''Tauves'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Laquets''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Talvis'' (Xe-XIIIe), ''Talvas'' (1078, 1330-1417, 1463), ''Talvensi'' (1096), ''Taulves'' (1494), ''Talves'' (1529, 1539) e ''Taulvas'' (1577). Vèrs [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]], la comuna se ditz [ˈtawva]<ref>Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-de-D.)'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 36. «taù'va».</ref>, vèrs [[Bançac]] [ˈtɔvɒ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 442.</ref>, vèrs [[la Tor d'Auvèrnha]] [ˈtɔwvɔ] e vèrs [[Picharanda]] [ˈtawʋɒ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63426 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Christophe Serre|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63426 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] c5pikpm84vhboomh3emt4fqg6fbzqy9 0 114583 2501394 2414418 2026-05-24T13:51:19Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501394 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Telhede | nomcomuna2= ''Teilhède '' | imatge=Teilhède.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63427 | cp = 63460 | cònsol = Michel Simon | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = telhedaire/-a |alt mej= |longitud= 3.0725 |latitud= 45.9567 | alt mini = 413 | alt maxi = 706 | km² = 11.82 }} '''Telhede''' (''Teilhède'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Telhedaires'' e las ''Telhedairas''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions son ''Teclemitense/Tecletense'' (?), ''Telode'' (1209), ''Thecletas'' (1283), ''Telede'' (XIIIe), ''Telhede'' (1333) e ''Theilléde'' (1390). Vèrs [[Sent Bonet de Riòm]], la comuna se ditz [tiˈjidə]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63427 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Simon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63427 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 9d7xc7exfwyvc91rx2gizqa1ktpi373 0 114584 2501397 2414460 2026-05-24T13:54:59Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501397 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna=Telhet | nomcomuna2= ''Teilhet'' | imatge=Teilhet (Puy-de-Dôme) mairie et ancienne école.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63428 | cp = 63560 | cònsol = Bernard Duverger | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 2.8225 |latitud= 46.0972 | alt mini = 520 | alt maxi = 747 | km² = 18.81 }} '''Telhet''' (''Teilhet'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Atestat ''Teilet'' en 1137. Vèrs [[Punçac]], la comuna se ditz [teˈʎe]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63428 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Duverger|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63428 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 0m14shmnyrdeysc6ky0k4j54k7rizti 0 114585 2501398 2497096 2026-05-24T13:56:44Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501398 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ternant las Aigas | nom2 = ''Ternant-les-Eaux'' | imatge = Eglise_Sainte-Margueritte_de_Ternant-les-Eaux_-63-_photo_n°16.jpg | descripcion = La glèisa de Senta Margarita | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | arrondiment = [[arrondiment de Soire|Soire]] | canton = [[canton de Braçac (Auvèrnha)]] ([[canton d'Ardes|Ardes]] davant 2015) | intercom = [[Aglò País de Soire]] | insee = 63429 | cp = 63340 | cònsol = Pierre Coupelon | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.4797 | longitud = 3.1331 | alt mej = | alt mini = 558 | alt maxi = 871 | km² = 3.59 |}} '''Ternant las Aigas''' (''Ternant-les-Eaux'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63429.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Toponimia == Atestat ''Ternant'' en 1077. Vèrs [[Maruègel]], [[Colanjas]] e [[la Chapèla e Marcoça]], la comuna se ditz [tarˈnã]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63429 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= aost [[2004]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Pierre Coupelon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2004 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63429 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|429}} abitants. == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] od4kdo719haa5go47oduufbtk8yreox 0 114586 2501406 2414441 2026-05-24T14:19:04Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501406 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Teulèiras | nom2 = ''Thiolières'' | imatge = Thiolières_63.JPG | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63431 | cp = 63600 | cònsol = Mireille Fontlup | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.585 | longitud = 3.69222222222 | alt mej = | alt mini = 576 | alt maxi = 961 | km² = 5.30 |}} '''Teulèiras''' (''Thiolières'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Telliarias'' (950), ''Teuleiras'' (1096) e ''Teuleyras'' (1373). Vèrs [[le Monestèir]], la comuna se ditz [tʃøˈlejrɛ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63431 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Mireille Fontlup|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63431 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 6ic9humt7isncrdjw59ubk2b2ifaa1s 0 114587 2501407 2414450 2026-05-24T14:21:28Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501407 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Turet | nom2 = ''Thuret'' | imatge = FR-63-Thuret.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Thuret_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | canton = [[Canton de Guiparsa|Guiparsa]] | intercom = [[Comunautat de comunas Plana Limanha|CC Plana Limanha]] | insee = 63432 | cp = 63260 | cònsol = Pierre Lyan | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.9697 | longitud = 3.2594 | alt mini = 304 | alt mej = | alt maxi = 356 | km² = 16.66 |}} '''Turet''' (''Thuret'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 63432.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Toponimia == Las atestacions son ''Tudriac'' (959, 1077), ''Thuriacum'' (1165, 1283), ''Turiacum'' (1169), ''Tuirec'' (1220) e ''Thuriaci'' (XVI). Vèrs [[Bas e Lesat]] e [[Sent Bonet de Riòm]], la comuna se ditz [ˈtyrə]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63432 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Pierre Lyan |Partit= [[PS]]|Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Colette Rougier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63432 |senscomptesdobles= 1962}} * 2017 : 921 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] trhhild55uzz6yygfz32gm7283bptg6 0 114588 2501409 2418538 2026-05-24T14:25:49Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501409 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tòrtabèça | nom2 = ''Tortebesse'' | imatge = Tortebesse Carte postale 10.jpg | descripcion =Le vialatge en 1920. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63433 | cp = 63470 | cònsol = Daniel Arnaud | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.7319444444 | longitud = 2.65194444444 | alt mej = | alt mini = 777 | alt maxi = 987 | km² = 11.64 |}} '''Tòrtabèça''' (''Tortebesse'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Vèrs [[Lastic (Puèi de Doma)|Lastic]], la comuna se ditz [ˌtɔrtɔˈbesɔ]<ref>Fritz Meinecke, ''Enquête sur la langue paysanne de Lastic (P.-d-D.)'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 36. «tortobé'so».</ref> e vèrs [[Sant Jolan e Puèi l'Avèsa|Sant Jolan]] [ˌtɔrtɔˈbɛsɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63433 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Daniel Arnaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Daniel Arnaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2008]] |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63433 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 6wnuwthmps79a4wnu3gkoygri17dq3w 0 114589 2501478 2385131 2026-05-25T00:07:22Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Tors de Maimont]] 2501478 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Tors de Maimont]] sk34r368kczelbkdffjxot0iu74hlj9 0 114590 2501437 2412777 2026-05-24T16:47:33Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501437 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Torzèl e Rongèiras | nom2 = ''Tourzel-Ronzières'' | imatge = 040 Tourzel ( 63320 ).JPG | descripcion =L'ostau de comuna vèrs Torzèl. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63435 | cp = 63320 | cònsol = Luc Tixier | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.5272 | longitud = 3.1306 | alt mej = | alt mini = 488 | alt maxi = 940 | km² = 11.77 |}} '''Torzèl''' '''e Rongèiras''' (''Tourzel-Ronzières'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son per luòcs : * '''Torzèl''' : ''Torzello'' (XIe) e ''Tourzello'' (1121). Vèrs [[Maruègel]] e [[la Chapèla e Marcoça]], se ditz [turz] embei desplaçament d'accent<ref name=":0">Collectatges IEO 63.</ref>. * '''Rongèiras''' : ''Rongieras'' (1296), ''Rongeyras'' (1373), ''ecclesia Rongeriarum'' (XIV, cop. 1381), ''Rongieres'' (1392), ''Rongiéres'' (1401), ''Rongieres'' (1489), ''Rongerarium'' (XIV, 1535), ''Rongières'' (1628) e ''Ronzières'' (1634, 1729)<ref>[http://www.raco.cat/index.php/Estudis/article/view/267548/355152] ''Pour la datation des toponymes galloromans:'' une étude de cas (Ronzières, Puy de Dôme)'' [[Joan Pèire Chambon|Jean-Pierre Chambon]] Université de Paris-Sorbonne (Paris IV)]''</ref>. Vèrs [[la Chapèla e Marcoça]], se ditz [rɔ̃ˈdzɛr] sens finala clara<ref name=":0" />. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63435 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Luc Tixier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63435 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 7msq76mihenrwkpmf5forcqzkgej7ga 0 114591 2501438 2469837 2026-05-24T16:54:36Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501438 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Traslaiga | nomcomuna2= ''Tralaigues'' | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63436 | cp = 63380 | cònsol = Gilles Besançon | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 2.5942 |latitud= 45.9014 | alt mini = 635 | alt maxi = 717 | km² = 5.11 }} '''Traslaiga''' (''Tralaigues'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Terlège'' (1266) e ''Traslaigues'' (1789). Vèrs [[le Montelh Dejalat]], la comuna se ditz [traˈlɛjgɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. En [[nòrma bonaudiana]], s'escriu ''Tralaigà''<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/289/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=Lezoux</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63436 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gilles Besançon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63436 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 09wr69yhogano025cbhoxb3fguxfofe 2501439 2501438 2026-05-24T16:54:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Tralaiga]] cap a [[Traslaiga]] per dessús una redireccion 2501438 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Traslaiga | nomcomuna2= ''Tralaigues'' | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan={{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee = 63436 | cp = 63380 | cònsol = Gilles Besançon | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud= 2.5942 |latitud= 45.9014 | alt mini = 635 | alt maxi = 717 | km² = 5.11 }} '''Traslaiga''' (''Tralaigues'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Terlège'' (1266) e ''Traslaigues'' (1789). Vèrs [[le Montelh Dejalat]], la comuna se ditz [traˈlɛjgɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. En [[nòrma bonaudiana]], s'escriu ''Tralaigà''<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/289/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=Lezoux</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63436 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gilles Besançon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63436 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 09wr69yhogano025cbhoxb3fguxfofe 0 114592 2501443 2414505 2026-05-24T16:58:21Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501443 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tramolha Sent Lop | nom2 = Tremolha Sent Lop | imatge = Tr%C3%A9mouille-Saint-Loup_village.JPG | descripcion = Veguda generala de Tramolha Sent Lop. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Tr%C3%A9mouille-Saint-Loup_(Puy-de-D%C3%B4me).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63437 | cp = 63810 | cònsol = Bruno Eyzat | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.5617 | latitud = 45.4914 | alt mej = | alt mini = 594 | alt maxi = 831 | km² = 12.23 ||nom3=''Trémouille-Saint-Loup''}} '''Tramolha Sent Lop''' o '''Tremolha Sent Lop''' (''Trémouille-Saint-Loup'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Atestat ''Tremoille'' en 1510. Vèrs [[Picharanda]], la comuna se ditz [traˈmuja sɛ̃ ly], de còps [trəˈmujɒ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63437 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bruno Eyzat |Partit= |Qualitat= Emplejat de laitariá LFO (Les Fromageries Occitanes) }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= David Cruveilher |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 2004 |Identitat=Henri Boyer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63437 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] r01kuqs3x2i65y6ejdq0jvl5mtfxoyr 0 114593 2501444 2459355 2026-05-24T16:58:55Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Tresiu]] cap a [[Tresieus]] 2459355 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tresiu | nom2 = ''Trézioux'' | imatge = Trézioux - Entrée village (août 2021).jpg | descripcion = Entrada dau vialatge en 2021. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63438 | cp = 63520 | cònsol = Hubert Cheminat | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = tresiunaire | alt mej = | longitud = 3.47166666667 | latitud = 45.7233333333 | alt mini = 377 | alt maxi = 617 | km² = 17.44 }} '''Tresiu''' [tʁəˈʒœɥ]<ref>Collectatge IEO 63, dins le parlar de la comuna.</ref> (''Trézioux'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[departaments franceses|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] de la region d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]]. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions son ''Treizeulx'' (1418) e ''Tréziol/Trigilii'' (XVI). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63438 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Hubert Cheminat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63438 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] q59kjlp6rpjmlreefs0e0h1spqku6gw 2501448 2501444 2026-05-24T17:06:20Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501448 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tresieus | nom2 = ''Trézioux'' | imatge = Trézioux - Entrée village (août 2021).jpg | descripcion = Entrada dau vialatge en 2021. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63438 | cp = 63520 | cònsol = Hubert Cheminat | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = tresieunaire/-a | alt mej = | longitud = 3.47166666667 | latitud = 45.7233333333 | alt mini = 377 | alt maxi = 617 | km² = 17.44 }} '''Tresieus''' (''Trézioux'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Tresieunaires'' e las ''Tresieunairas''. ==Geografia== {{...}} ==Toponimia== Las atestacions son ''Treszeus'' (1373), ''Trizolium'' (1392), ''Treizeulx'' (1418) e ''Tréziol/Trigilii'' (XVI). Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], la comuna se ditz [trəˈʒœy] e vèrs [[Bòrsa]] e [[Domesas]] [trəˈʒy]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63438 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Hubert Cheminat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63438 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] lct2wolw57misd9688p6y88ec9o28gf 0 114594 2501451 2414508 2026-05-24T17:11:12Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + sobriquet. 2501451 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Içon | nom2 = ''Usson'' | imatge = Usson JPG01.jpg | descripcion =Veguda de v'Içon. | lògo = | escut = | escais =Los Cacarauds | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63439 | cp = 63490 | cònsol = Daniel Giraud | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.5283333333 | longitud = 3.34 | alt mej = | alt mini = 394 | alt maxi = 633 | km² = 5.43 |}} '''Içon''' (''Usson'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Cacarauds''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions son ''Castrum Utiense'' (VIe), ''Uxodunum'' (VIIe), ''Utione'' (931), ''Castrum Uzo'' (982), ''Uxonum'' (988), ''Ucionensis'' (1096), ''Ucionum'' (1121, 1126), ''Uzo'' (1126) e ''Uteo'' (1207). Vèrs [[Bançac]], [[Sent Quentin de Sausselenjas|Sent Quentin]] e [[Sausselenjas]], la comuna se ditz [iˈsu]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 432.</ref><ref>Collectatges IEO 63.</ref>. Quand parlèm de la viala a l'orau, la preposicion ''vèrs'' se còpa en ''v''' : ''"chau 'nar v'Içon"'' [tso na viˈsu]. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63439 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Daniel GIRAUD|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63439 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] skhijzy704q8my060kmup46szoeky0l 0 114610 2501459 2414516 2026-05-24T17:33:04Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501459 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= Vaira e Monton | nomcomuna2= ''Veyre-Monton'' | imatge=Veyre-Monton.JPG | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Veyre-Monton (Puy-de-Dôme).svg | escais=Los Tortaròus | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= | insee = 63455 | cp = 63960 | cònsol = Yves Fafournoux | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = montonaire/-a |alt mej= |longitud= 3.1583 |latitud= 45.6778 | alt mini = 347 | alt maxi = 621 | km² = 12.11 }} '''Vaira e Monton''' (''Veyre-Monton'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Montonaires'' e las ''Montonairas''. Son sobrenommats ''Los Tortaròus''. ==Geografia== Le vialatge se compausa de doas partidas distinctas : *'''Vaira''' : en bas dau puèi de Monton; *'''Monton''' : situat sobre le puèi de Monton, au pè de la Vièrja, dins le centre istoric dau vialatge se pòt veire de maisons ancianas e de pichòtas andronas e charrèiras. Lai trobèm la maison de comuna, una bibliotèca, l'escòla e la glèisa. ==Toponimia== Per luòcs : * '''Vaira''' : ''Vaire, Vayre'' (1260), ''Vaira'' (1303)<ref>[https://web.archive.org/web/20200114173913/https://www.macarel.net/files/parlem/Parlem_2-070.pdf Revista ''Parlem! vai-i qu'as paur! n°70, pagina3, paragraf 1c. Atestat ''Vaira'' en 1303'']</ref>, ''Prope Variam'' (1315), ''Vaire'' (1315), ''Vayre'' (1347-1510) e ''Vaires'' (1789). En [[occitan ancian]] se disiá desjà ''Vaira''<ref>[https://web.archive.org/web/20160305113916/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/C1286-1287#CC3.468 Atestat ''Vaira'' dins los Comptes daus Cònsols de Montferrand. (comptes de l'annada 1286–1287]</ref>. Dins le parlar de la comuna se ditz [ˈvejrɔ]<ref name=":0">[[Jules Gilliéron]], [[Edmond Edmont]], ''Matériaux de l'[[Atlas Linguistique de la France]]'', 797-809. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b52509106h/f373.item</ref>. * '''Monton''' : ''Montanico'' (860), ''Monto'' (XIe), ''Montons'' (1031), ''Castrum Montonensis'' (1080), ''Monte'' (1096), ''Montonium'' (1255), ''Castrum Montonü'' (1315). Dins le parlar de la comuna se ditz [ˈmɔ̃tũ]<ref name=":0" /> o [mũⁿˈtbu] <ref>[[Albèrt Dauzat]], Carnets d'enquèsta per la preparacion de ''l'Atlàs Lingüistic de l'Auvèrnha e dau Lemosin'', enquèsta realizada en julhet 1955 dins la comuna. (document inedit).</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 63455 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Yves Fafournoux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 63455 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] r95vdgiaz81vhwj2rse99wa2jm6psc8 10 150448 2501532 2498681 2026-05-25T11:39:14Z Jfblanc 104 2501532 wikitext text/x-wiki {{{{Metapaleta de navigacion |name = Monedas virtualas |title = [[Moneda]]s virtualas |list1 = [[Bitcoin]] · [[Dogecoin]] · [[Litecoin]] · [[Monero]] · [[Namecoin]] · [[Novacoin]] · [[Peercoin]] · [[Primecoin]] · [[Ripple]] · [[Zerocoin]] }} <noinclude> </noinclude> 7j9smapdoodpv7bg43hjevysa8ggrlf 2501533 2501532 2026-05-25T11:39:36Z Jfblanc 104 2501533 wikitext text/x-wiki {{{Metapaleta de navigacion |name = Monedas virtualas |title = [[Moneda]]s virtualas |list1 = [[Bitcoin]] · [[Dogecoin]] · [[Litecoin]] · [[Monero]] · [[Namecoin]] · [[Novacoin]] · [[Peercoin]] · [[Primecoin]] · [[Ripple]] · [[Zerocoin]] }} <noinclude> </noinclude> a4opmrios3n4e30kp1x44syuzy110z4 2501534 2501533 2026-05-25T11:39:47Z Jfblanc 104 2501534 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion |name = Monedas virtualas |title = [[Moneda]]s virtualas |list1 = [[Bitcoin]] · [[Dogecoin]] · [[Litecoin]] · [[Monero]] · [[Namecoin]] · [[Novacoin]] · [[Peercoin]] · [[Primecoin]] · [[Ripple]] · [[Zerocoin]] }} <noinclude> </noinclude> ptxmqfnk1xmgoehuflicmgdzau3lq0y 2501535 2501534 2026-05-25T11:40:23Z Jfblanc 104 2501535 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion |name = Monedas virtualas |títol = [[Moneda]]s virtualas |lista1 = [[Bitcoin]] · [[Dogecoin]] · [[Litecoin]] · [[Monero]] · [[Namecoin]] · [[Novacoin]] · [[Peercoin]] · [[Primecoin]] · [[Ripple]] · [[Zerocoin]] }} <noinclude> </noinclude> bybj4mmmt22trh8wzo25fp01jzllhaw 2501536 2501535 2026-05-25T11:41:04Z Jfblanc 104 2501536 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion |modèl = Monedas virtualas |títol = [[Moneda]]s virtualas |lista1 = [[Bitcoin]] · [[Dogecoin]] · [[Litecoin]] · [[Monero]] · [[Namecoin]] · [[Novacoin]] · [[Peercoin]] · [[Primecoin]] · [[Ripple]] · [[Zerocoin]] }} <noinclude> </noinclude> g5rkksxkvywjae2nrlenl498pdajntd 4 151142 2501490 1925243 2026-05-25T01:40:09Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Patates2.jpg]] → [[File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 2501490 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg|thumb]] La '''[[Solanum tuberosum|trufa]]''' (var. '''truha''') o la '''patana''' o la '''mandòrra''' o la '''tur(r)a''' o la '''tartifla''' o lo '''tartifle''' o la '''pompira''' o la '''poma de tèrra''' es un [[tubercul]] produch per l'espècia ''Solanum tuberosum''. Aparten a la familha de las [[Solanaceae|Solanacèas]]. S'agís d'un dels [[legum]]s mai consomits en [[Euròpa]], [[America del Nòrd]] e [[America del Sud]]. Introducha en [[Euròpa]] al [[sègle XVI]], sas qualitats [[aliment]]àrias son, d'en primièr estadas malconegudas. En defòra de sas vertuts alimentàrias, la trufa es largament utilizada dins l'[[industria]], que sa [[fecula]] a de destinacions multiplas. p54gn7ib34fa1vg3b3rugbxdmishxpi 4 155167 2501491 1956482 2026-05-25T01:40:09Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Patates2.jpg]] → [[File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 2501491 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg|thumb]] La '''[[Solanum tuberosum|trufa]]''' (var. '''truha''') o la '''patana''' o la '''mandòrra''' o la '''tur(r)a''' o la '''tartifla''' o lo '''tartifle''' o la '''pompira''' o la '''poma de tèrra''' es un [[tubercul]] produch per l'espècia ''Solanum tuberosum''. Aparten a la familha de las [[Solanaceae|Solanacèas]]. S'agís d'un dels [[legum]]s mai consomits en [[Euròpa]], [[America del Nòrd]] e [[America del Sud]]. Introducha en [[Euròpa]] al [[sègle XVI]], sas qualitats [[aliment]]àrias son, d'en primièr estadas malconegudas. En defòra de sas vertuts alimentàrias, la trufa es largament utilizada dins l'[[industria]], que sa [[fecula]] a de destinacions multiplas. p54gn7ib34fa1vg3b3rugbxdmishxpi 4 155477 2501492 1958829 2026-05-25T01:40:10Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Patates2.jpg]] → [[File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 2501492 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg|thumb]] La '''[[Solanum tuberosum|trufa]]''' (var. '''truha''') o la '''patana''' o la '''mandòrra''' o la '''tur(r)a''' o la '''tartifla''' o lo '''tartifle''' o la '''pompira''' o la '''poma de tèrra''' es un [[tubercul]] produch per l'espècia ''Solanum tuberosum''. Aparten a la familha de las [[Solanaceae|Solanacèas]]. S'agís d'un dels [[legum]]s mai consomits en [[Euròpa]], [[America del Nòrd]] e [[America del Sud]]. Introducha en [[Euròpa]] al [[sègle XVI]], sas qualitats [[aliment]]àrias son, d'en primièr estadas malconegudas. En defòra de sas vertuts alimentàrias, la trufa es largament utilizada dins l'[[industria]], que sa [[fecula]] a de destinacions multiplas. p54gn7ib34fa1vg3b3rugbxdmishxpi 0 156048 2501383 2483318 2026-05-24T13:42:45Z Jiròni 239 2501383 wikitext text/x-wiki {| data-cx-draft="true" data-cx-weight="314" data-source="1" class="bellataula" id="cx1" style="margin-left: 1em; margin-bottom: 10px;" align="right" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" contenteditable="true" ! colspan="2" id="4" style="background:#ccc;" | LSD[[Fichièr:Lysergsäurediethylamid_(LSD).svg|thumb|Estructura de l'LSD]] |- id="11" | id="12" | [[Union Internacionala de Quimia Pura e Aplicada|IUPAC]] | id="15" style="text-align:center;" | D-Dietilamida de l'acid d-lisergic:<br><small>(6aR,9R)-N, N-dietil-7-metil-4,6,6a,7,8,9-exahidroindòl[4,3-fg]quinolina-9-carboxamida</small><br> <br> <br> <br> <span style="font-size:85%;" contenteditable="false"><br> <br> <br> <br> </span> |- id="17" | id="18" | [[Formula quimica]] | id="21" | C₂₀H₂₅N₃O |- id="23" | id="24" | [[Massa moleculara]] | id="27" | 323.43 g/mol |- id="29" | id="30" | Ponch de fusion | id="33" | 80 - 85 °C |- id="35" | id="36" | [[Numèro CAS]] | id="39" | 50-37-3 |- id="41" | id="42" | SMILES | id="45" | <span style="font-size:90%;" contenteditable="false">85</span>% |- id="47" | colspan="2" id="48" style="text-align:center;" | Estructura quimica del LSD |} '''LSD''' es la sigla per''' dietilamida de l'[[acid]] d-lisergic.''' La sigla ven de son nom alemand, ''Lysergsäurediethylamid.'' Lo LSD es un compausat cristallin, ligat estrechament als [[Alcaloïde|alcaloïdes]] del [[segal cornut]], que se pòt preparar semisinteticament. Es una de las [[substàncias psicotropicas]] coneguda mai potenta, e indusís d'estats modificats de consciéncia, comparats a vegadas amb aqueles de l'[[esquizofrenia]] o l'experiéncia [[mistica]]. La formula empirica de l'LSD es '''C₁₅H₁₅N₂CON(C₂H₅)₂'''. Foguèt sintetisada pel primièr còp en [[1938]] pel quimic soís [[Albert Hofmann]], que ne descobriguèt los efièches psiquedelics en [[1943]] de biais accidental. Autres derivats [[allucinogèn]]s de l'acid d-lisergic, l'[[amid]] de l'acid d-lisergic e l'idroxitilamida de l'acid d-lisergic, s'obtenon a partir de las[[Grana| granas]] de la ''Rivea corymbosa'' e se consoman dins lo ritual mexican precolombian conegut coma ''ololiuhqui.'' A l'ora d'ara la [[flor]] se nomena "ololiuhqui" al [[Mexic]] e créis dins gaireben tota la vila de Mexic espontaneament. == Dòsi == L'LSD es una de las drògas d'usatge comun mai potentas, qu'es activa en dòsis fòrça flacas, çò que vòl pas pas dire que siá la dròga amb efièches allucinogens mai fòrts. Tant los rapòrts sul subjècte coma los proceses [[Farmacologia|farmacologics]] determinan que l'LSD es près de 100 còps mai potent que la [[psilocibina]] o la [[psilocina]] e près de 4.000 còps mai potent que la [[mescalina]]. Las dòsis d'LSD se mesuran en microgramas (µg), o milionesims de grama. Per comparason, las dòsis de gaireben totas las autras drògas, [[Medecina|medicala]] o de divertiment, se mesuran en milligramas, o milesims de grama. La dòsi que produsís un notable efièch allucinogen pels umans es d'unes 25 microgramas. L'LSD prés dins las operacions antidròga als [[Estats Units d'America]] a  la fin dels [[ans 1990]], se preparava de dòsis d'entre 20 e 80 microgramas. Per contra, dins los [[ans 1970]], las dòsis èran abitualament de 300 microgramas o mai. Los efièches de la dròga son fòrça mai evidents en dòsis mai nautas. == Istòria == Lo [[1943]] lo [[Quimia|quimista]] [[Albert Hofmann]] estudiava un medicament natural utilizat per sas granas fa de sègles -lo segal cornut- e descobriguèt una substància estranha: lo LSD-25. L'LSD s'utilizèt d'en primièr per tractar de pacients [[Alcolisme|alcolics.]] L'usatge clinic venguèt pauc a pauc recreatiu, quand d'unes dels cercaires (coma, [[Timothy Leary]]) estimèron qu'aquela substància se poiriá emplegar per espelir l'imaginacion [[Art|artistica]] dels subjèctes sans. L'interdiction de l'LSD als [[Estats Units d'America|EUA]] en [[1966]], arrestèt pas l'usatge creissent que ne fasián la jovénça. Una bona partida de l'art d'aquela epòca, qualificat d'[[hippie]] o de psiquedelic, s'inspira de l'experiéncia de l'LSD o preten de l'evocar. dins los [[ans 1970]][[Ans 1970|<nowiki/>]] lo medicament perdèt la popularitat, al benefici de [[opiacèus]]. Lo movements neopsicodelics ne reviscolèron un pauc l'usatge, coma lo fenomèn de la subcultura nomenat ''rave'', sens aténher en cap de biais los nivèls de l'epòca apogetica. == Efièches == === Fisics === L'LSD provòca la dilatacion de las [[Pupilha|pupillhas]] e en qualques cases redusís la fam. D'autras reaccions fisicas de l'LSD son fòrça variablas e pauc especificas. Trobam d'entre los efièches: estabordiment, feblesa, nausèas, ipo o ipertermia, aument del [[Glucòsa|glucosa]] dins la [[sang]], prusor, aument de la frequéncia cardiaca, produccion de saliva e de mucositat e de tremblòta. D'unes usatgièrs, coma Albert Hofmann, sentián un gost metallic tant que duravan los efièches. L'LSD es pas considerat coma [[Addiccion|addictiu]]. === Psicologics === Los efièches [[Psicologia|psicologics]] del LSD -nomenat comunament ''un viatge'' o ''trip-'' varian fòrça segon la persona e dependon de factors coma las experiéncias prealablas, l'estat mental, l'ambient e la dòsi. Varian tanben d'un ''viatge'' a l'autre. Un ''viatge'' pòt aver d'efièches psicologics de long tèrme; fòrça usatgièrs dison que l'LSD los causèt de cambiaments significatius de la personalitat. Qualques efièches psicologics comprenon la vision de [[Color|colors]] vivas, d'imatges que se mòvon e de dessenhs colorats que se veson los uèlhs barrats, un sens del temps alterat e de formas [[Geometria euclidiana|geometricas]] suls parets e d'autres objèctes, objèctes que cambian de forma e pèrda del sens de l'identitat. Qualques usatgièrs senton coma una dissolucion d'eles meteisses e del mond exterior. Se l'usatgièr se tròba dins un ambient ostil o es pas preparat psicologicament per aqueles efièches, es fòrça mai probable que l'experiéncia sembla desagradabla, causa que se passa pas per aqueles que se tròban dins un luòc agradiu e tranquil, o que son preparats. ==== Sensacions e percepcions ==== L'LSD causa un estat alterat dels [[sens]][[Sens|<nowiki/>]]<nowiki/>es, las [[Emocion|emocions]], la memòria, lo temps e la vigiléncia que dura entre 6 e 14 oras. Comença mai sovent 30 o 90 minutas après l'ingestion. Los cambiaments de la percepcion del son e de la vista son tipics. Los efièches visuals comprenon l'illusion del movement de las superfícias estaticas (coma las parets), l'apeison de figuras geomètriques en movement, una intensificacion de las colors e la luminositat, de nòvas texturas d'objèctes e de vision fosca. Los efièches sonors de l'LSD comprenon la sensacion de resson, cambiaments en l'abiletat de diferenciar los sons e una intensificacion de l'experiéncia de la [[Musica|musica.]] De dòsis mai nautas causan d'efièches mai fòrts. == Trebolums == Pasmens se s'atribuí a la substància tota mena d'efièches negatius per la [[Santat|salut]], la pròva clinica demora a èsser mostrada. I a pas de sequèlas que se pòscan veire suls electroencefalogramas, ni suls [[Ressonància magnetica nucleara|ressonàncias magneticas nucleara]], nimai sus quin que siá autre examèns neurològics. Es solament provat que, per de personas ja patissent de malautiás mentalas, l'experiéncia psiquedelica pòt far espelir los problèmas. Un cas celèbre es aquel de Syd Barrett, compositor dels primièrs succèsses de [[Pink Floyd]]. S'ignòra plan quina es la causa de l'accion del LSD (agís suls receptors de la [[serotonina]], un [[neurotransmeteire]] fòrça important dins lo [[cervèl]] uman e dels mamifèrs), l'administracion de LSD es fòrça efectiva per tractar las migranas e dolors similaras; coma o fa la psilocibina, un principi psicoactiu trobat dins los [[Mycota|campairols]] allucinogens. A causa que la proïbicion d'aquelas substàncias, las enquestas sus la siá efectivitat per redusir lo dolor s'es pas pogut far; mas fòrça farmacobiologistas penson que la siá efectivitat es fòrça similara a la dels opiacèus (coneguts per l'eficiéncia e lo poder addictiu e per crear de tolerància relativament rapidas). == Curiositats == Quand [[The Beatles]] publiquèron la cançon '''''L'''ucy in the '''S'''ky with '''D'''iamonds'', fòrça gents (coma Timothy Leary) interpreton que lo títol èra un acròstic intencionat de LSD. [[John Lennon]] desmentiguèt lèu aquela interpretacion, afirmant que prenguèt lo personatge d'un dessenh de lo sieu filh Julian. L'album de succèsses e remixs d'Enigma, de nom '''''L'''ove, '''S'''ensuality, '''D'''evotion'' es, tanben, un acròstic de ''LSD''. I a un pichon aumenatge al Doctor Hofmann dins lo mond dels consomators de LSD: i a un ''trip'' nomenat "la bicicleta", en onor al centenari scientific, aquel explica que pendent un de las seunas primièras experiéncias amb lo LSD, ne prenguèt una dòsi mejana al tornar en bicicleta de la facultat cap ò d'el, faguèt "un dels melhors viatges" de la seuna vida. == Ligams extèrnes == === En castelhan === * LSD, per Antonio Escohotado * Lo LSD: quimia, salud y libertad * Tratamiento De la esquizofrenia infantila utilizando LSD y psilocibina, paur Gary Fisher === En anglés === ==== Mejans de comunicacion ==== * [https://web.archive.org/web/20160409221923/http://www.drugnerd.com/archives/499/hofmanns-potion-an-lsd-documentary/ Hofmann’s Potion] An LSD Documentary * [https://web.archive.org/web/20160303190258/http://www.drugnerd.com/archives/532/power-and-control-lsd-in-the-sixties/ Power and Control LSD in The Sixties] Video Documentary * [http://www.wired.com/news/medtech/0,1286,65025,00.html Wired News: Long Trip for Psychedelics], September 27, 2004 * [https://web.archive.org/web/20050119090853/http://slate.msn.com/id/2098109/ Who's Got the LSD? ][https://web.archive.org/web/20050119090853/http://slate.msn.com/id/2098109/ These Days, Almost Nobody] * [https://web.archive.org/web/20031123181207/http://www.bayarea.com/mld/mercurynews/news/local/states/california/peninsula/5539149.htm Northern Californian LSD makers found guilty] * [https://web.archive.org/web/20050206235640/http://www.dea.gov/pubs/states/newsrel/sanfran112403.html Pickard And Apperson Sentenced On LSD Charges] Official DEA press release on the "Largest LSD Lab Seizure In DEA History" * [https://web.archive.org/web/20180421063518/http://www.lysergicbook.com/ LYSERGIC] Book Written About Pickard Case * [https://web.archive.org/web/20071112045204/http://archive.salon.com/people/feature/2001/04/16/hoffman/ Salon.com: Dr. ][https://web.archive.org/web/20071112045204/http://archive.salon.com/people/feature/2001/04/16/hoffman/ Hofmann's problem child turns 58], April 16, 2001 ==== Referéncias scientificas ==== * [https://web.archive.org/web/20050206161950/http://www.maps.org/research/abrahart.html A Critical Review of Theories and Research Concerning LSD and Mental Health] * Definitions of Addiction, Physical Dependence, and Tolerance * [https://web.archive.org/web/20050207104419/http://www.flashback.se/archive/my_problem_child/index.html LSD - My Problem Child] online, by LSD inventor Dr. Albert Hofmann (highly recommended, pun intended) * [https://web.archive.org/web/20210323001639/http://www.sci-con.org/editorials/20030603.html The Neurochemistry of Psychedelic Experience], Science & Consciousness Review * Aldous, F. A. B., Barrass, B. C., Brewster, K., Buxton, D. A., Green, D. M., Finder, R. M., Rich, P., Skeels, M., and Tutt, K. J., "[https://web.archive.org/web/20190627035203/http://www.rhodium.ws/pdf/sar.psychotomimetic.phenylalkylamines.pdf Structure-Activity Relationships in Psychotomimetic Phenylalkylamines]," Journal of Medicinal Chemistry, Vòl. 17, 1100-1111 (1974) * [https://web.archive.org/web/20131203011733/http://www.maps.org/research/ Current LSD Research] * [https://web.archive.org/web/20140417101539/http://www.maps.org/sys/w3pb.pl?face=simple Searchable LSD Bibliography] * [http://www.erowid.org/library/books_online/tihkal/tihkal26.shtml LSD Synthesis Procedure in TIHKAL] ==== Legendas urbanas ==== * [https://web.archive.org/web/20090430015158/http://nepenthes.lycaeum.org/Tattoo/ Blue Star Tattoo myth] * [http://www.erowid.org/chemicals/lsd/lsd_myth5.shtml Strychnine myth] ==== Generales ==== * [http://www.erowid.org/chemicals/lsd/lsd.shtml Erowid LSD Vault] * [http://www.thegooddrugsguide.com/lsd/index.htm Good Drugs Guide] * [https://web.archive.org/web/20210528002223/http://www.cowboybooks.com.au/html/acidtrip1.html LSD Visual experiéncia] * [http://www.spiritplants.org/ Spirit Plants Forums] * Dr. [https://web.archive.org/web/20080119111623/http://www.timothyleary.us/ Timothy Leary] * [https://web.archive.org/web/20030627030729/http://leda.lycaeum.org/?ID=10 The Lycaeum Archive → LSD] * [https://web.archive.org/web/20071213053000/http://yoism.org/index.php?id=UncannyIllusions2 Yoism - Scroll down for an optical illusion that demonstrates some of the Visual effects of LSD] ==== Art en benda dessenhada ==== * [http://www.erowid.org/chemicals/lsd/lsd_images_gallery1.shtml Erowid gallery of blotter Art] * [http://www.blotterbarn.com Mark McCloud's Blotter Barn] [[Categoria:Sigla]] ao70e36hzw17epbxqj95qknt68d3tqc 4 159292 2501493 1996566 2026-05-25T01:40:11Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Patates2.jpg]] → [[File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 2501493 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg|thumb]] La '''[[Solanum tuberosum|trufa]]''' (var. '''truha''') o la '''patana''' o la '''mandòrra''' o la '''tur(r)a''' o la '''tartifla''' o lo '''tartifle''' o la '''pompira''' o la '''poma de tèrra''' es un [[tubercul]] produch per l'espècia ''Solanum tuberosum''. Aparten a la familha de las [[Solanaceae|Solanacèas]]. S'agís d'un dels [[legum]]s mai consomits en [[Euròpa]], [[America del Nòrd]] e [[America del Sud]]. Introducha en [[Euròpa]] al [[sègle XVI]], sas qualitats [[aliment]]àrias son, d'en primièr estadas malconegudas. En defòra de sas vertuts alimentàrias, la trufa es largament utilizada dins l'[[industria]], que sa [[fecula]] a de destinacions multiplas. p54gn7ib34fa1vg3b3rugbxdmishxpi 4 159676 2501494 2010992 2026-05-25T01:40:11Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Patates2.jpg]] → [[File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 2501494 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg|thumb]] La '''[[Solanum tuberosum|trufa]]''' (var. '''truha''') o la '''patana''' o la '''mandòrra''' o la '''tur(r)a''' o la '''tartifla''' o lo '''tartifle''' o la '''pompira''' o la '''poma de tèrra''' es un [[tubercul]] produch per l'espècia ''Solanum tuberosum''. Aparten a la familha de las [[Solanaceae|Solanacèas]]. S'agís d'un dels [[legum]]s mai consomits en [[Euròpa]], [[America del Nòrd]] e [[America del Sud]]. Introducha en [[Euròpa]] al [[sègle XVI]], sas qualitats [[aliment]]àrias son, d'en primièr estadas malconegudas. En defòra de sas vertuts alimentàrias, la trufa es largament utilizada dins l'[[industria]], que sa [[fecula]] a de destinacions multiplas. p54gn7ib34fa1vg3b3rugbxdmishxpi 0 163961 2501385 2462309 2026-05-24T13:45:03Z Jiròni 239 /* Per l'uman */ 2501385 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Jan_Brueghel_I_&_Peter_Paul_Rubens_-_Taste_(Museo_del_Prado).jpg|vinheta|''Allegoria del gost'' per Jan Brueghel lo Vièlh e [[Peter Paul Rubens|Pierre Paul Rubens]], 1618.]] Lo '''gost''' es lo sens que permet d'identificar las substàncias quimicas jos forma de solucions mejans de quemoreceptors situats sus la lenga (receptors de Vugo). Joga un ròtle important dins l'alimentacion permetent d'analisar la sabor dels aliments. La percepcion del gost es fòrça ligada a l'[[odorat]]. == Foncionament == === Per l'insècte === Los [[Insecta|insèctes]] pòdon reconéisser los gosts amb los quemoreceptors a l'interior de sedas presentas sus lors patas e lors pèças bucalas. Las sedas contenon totas quatre quemoreceptors, cadun essent particularament sensible a un cert tipe de substància (sucrat, salat…), que las dendritas s'espandisson fins als pòr al tèrme de la seda. Los insèctes possedisson tanben de sedas olfactivas, mai sovent localizadas sus lors antenas, que lor permeton de detectar las substàncias quimicas volatilas. === Per l'uman === Las cellulas sensorialas especializadas dins la gustacion son de cellulas modificadas de l'[[epitèli]] que portan un vintenat de microvillositats sul costat apical (microvillositats de Vugo){{,}}<ref>{{Cite book}}</ref>. Son amassadas dins d'estructuras esfericas, nomenadas caliculas o borrons gustatius, que la composicion varia en foncion de la localizacion. Per l'uman, n'i a gaireben 10 000<ref>[https://web.archive.org/web/20141030094534/http://books.google.fr/books?id=owPfginLG1sC&lpg=PA179&ots=CW5FG050aY&dq=r%C3%A9cepteurs%20sensoriels%20du%20go%C3%BBt&hl=fr&pg=PA180#v=onepage&q=r%C3%A9cepteurs%20sensoriels%20du%20go%C3%BBt&f=false William Ganong, ''Physiologie médicale''] De Boeck Supérieur, 17 août 2005 - 864 pages.</ref>, subretot localizadas sus la fàcia dorsala de la [[Lenga (anatomia)|lenga]] (75 %); le rèste essent distribuit sul palais mòl, lo [[faringe]] e tanben la partie superiora de l'esofag. Sus la lenga, los borrons son situats dins l'epitèli al nivel de las [[Papilla|papillas]] lengalas. Cada borron compta 50 a 150 cellulas sensorialas enrodadas per de cellulas de sosten. Lo borron gustatiu se dubrís capa ma cavitat bucala per un pòr. La porcion anteriora de la lenga es innervada pel nèrvi facial (VII bis) e veïcul preferencialament las informacions en responsa a una estimulacion sucrada. La porcion posteriora de la lenga es innervada pel nèrvi glossofaringian (IX) e l'epiglòta pel nèrvi vag o pneumogastric (X), aquela region a una tendéncia de transmetre le messatge amar. De fach cada tipe de receptor gustatiu pòt èsser estimulat per una larga gama de substàncias quimicas mas es plan sensible a una cèrta categoria<span></span>: sucrat, salat, acid, amar e lo glutamat (''umami'' dels japoneses). Mai d'un mecanismes intervenon dins la transduccion dels estimuli, acabant totes amb una despolarizacion de la cellula receptritz. La [[membrana plasmica]] dels quemoreceptors sensibles a la salinitat (per exemple als [[Ion|ions]] [[Sòdi|Na⁺]]) e a l'[[PH|aciditat]] (es a dire a la preséncia d'ions [[Idrogèn|H⁺]] que produson los [[Acid|acids]]), possedisson de canals ionics qu'aqueles ions pòdon traversar. L'intrada d'ions Na⁺ o H⁺ provòca una despolarizacion de la cellula receptritz. Dins lo cas dels receptors de l'umami, la fixacion de l'[[acid glutamic]] als canals ionics a Na⁺ dubrís aqueles canals, lo Na⁺ difusa atal dins la cellula receptritz, indusent una despolarizacion. Pels quemioreceptors sensibles a l'[[amarum]], las moleculas amaras (la [[quinina]] per exemple) se fixan als canals ionics a [[Potassi|K⁺]] çò que provòca lor tencadura. Atal, la membrana de la cellula receptritz ven mens permeabla als ions K⁺, provocant una despolarizacion de la cellula receptritz. Fin finala, los quemoreceptors sensibles al sucrat possedissent de receptors proteïcs pels [[Glucid|glucids]]. Quand una molecula de glucid se fixa a un recepteurr, aquò establís una via de transduccion de l'estimulus que provòca una despolarizacion. Dins totes los cases, aquela despolarizacion induch la liberacion d'un [[neurotransmeteire]] agissent sus un [[neuròna]] sensitiu qu far caminar los potencials d'accion cap al [[cervèl]]. Es en seguida al nivèl del [[còrtex cerebral]], dins la region prefrontala del cervèl, que totas aquelas informacions, e aquelas l'[[odorat]], son tractadas per l'organisme. Lo cervèl capita a percébre las sabors complèxas integrant los estimuli distints dels diferents tipes de receptors. == Classificacion de las sabors primàrias == [[Aristòtel]] destria dins las sabors lo doç, l’amar, l'ontuós, lo salat, l’agre, l’aspre, l’astringent e l’acid. En 1751, [[Carl von Linné|Linné]] discernís 10 qualitats gustativas, l'umid, lo sec, l'acid, l'amar, lo gras, l'astringent, lo sucrat, l'agre, lo mucós e lo salat. Es sonque en 1824 que lo quimista francés [[Michel-Eugène Chevreul]] fa la distincion entre las sensibilitats tactilas, olfactivas e gustativas, la concepcion populara contunhan encara uèi a far la confusion entre aquelas diferentas percepcions<ref>{{Revista|nom1=Faurion}}.</ref>. En [[1864]], lo fisiologista [[Adolf Fick|Adolph Fick]] fixa lo postulat segon que l’ensemble de las percepcions gustativas es una combinason additiu de quatre sabors primàrias o fondamentalas que serián ligadas a quatre tipes de receptors sensorials e quatre localizacions sus la lenga, çò que permet al quimista Georg Cohn en 1914 de classificar quatre mila còrs purs en « quatre gosts elementaris »<ref>{{Revista|nom1=Cohn}}</ref>. Darrièra sabor primària identificada: l'umami (''saborós''), en [[1908]], pel scientific japonés Kikunae Ikeda. D'el moment que de receptors per "calci" son descobèrts per Michael G. Tordoff<ref>Tordoff MG. </ref> de Monell Chemical Senses Center : * lo sucrat coma lo [[Sacaròsa|sacaròsi]] (''[[sucre]]'') * lo salat coma lo [[clorur de sòdi]] (sal de tauma) * l'[[Amar|amarum]] coma la [[quinina]] * l'acid coma lo [[citron]] * l'[[umami]] coma los [[Acid glutamic|glutamats]] Un sesen tipe de sabor primària existiriá pels [[Acid gras|acids grases]], nomenat « oleogustus<ref>{{Revista|nom1=Running|nom2=Craig|nom3=Mattes|issn=0379-864X|issn2=1464-3553}}</ref> ». En Asia, la pseudocalor es a vegadas prepausada coma essent la sesena sabor primària<ref>{{Cite book|date=2002}}</ref>. La neurobiologista francesa Annick Faurion mòstra mercé a d'experiéncias d'electrofisiologia dins los ans 1980 que cada molecula sapida possedís una sabor particulara reconeguda especificament pel cervèl, coma l'acid glicirrizic que dona lo gost de la [[regalícia]]. I a donc pas cinc sabors fondamentalas mas un contunh gustatiu. Pasmens, fauta d'un vocabulari comun per exprimir totas las sensacions percebudas per cada individú, las societats utilizèron e encara utilizan un nombre limitat de descriptors de percepcions<ref>{{Revista}}.</ref>. Trobat per la mirga mas pes encara per l'òme<span></span>: * [[calci]] coma dins lo caulet e lo pavòt Autres sens que las sabors de receptors<span></span>: * picant coma lo [[pebre]], lo [[gengibre]] o lo [[piment]] * aspre o [[Astringéncia|astringent]] coma lo [[vin roge]] o lo [[tè]] === Percepcion globala === De teorias cridan una concepcion mens segmentada e mai sintetica, basada sus une percepcion globala. Atal a parti de [[1940]], Carl Pfaffmann tornèt sus la classificacion tradicionala, mas calguèt esperar [[1980]] poer que se mòstre definitivament que las moleculas sapidas son totas reconegudas de biais especific per un cervèl. Segon Hänig (1901), los gosts primaris son percebuts per totas las papillas, quina que siá lor localizacion. D'estudis recents<ref>Cathy Pelletier. </ref> de Monell Chemical Senses Center desvolopèron aquel ipotèsi per aplicacion d'una gota de substància salada o sucrada al meteis luòc, lo testimòni capitava reconéisser la sabor, la cartografia de las sabors sus la lenga seriá alara falsa. La classificacion dels gosts en quatre gosts primaris es reductritz. I a d’autres sabors que dintran pas dins aquela classificacion<span></span>: * sabor [[Astringéncia|astringenta]] (aires, [[tè]], [[Tanin|tanins]]); * sabor picanta (piment, gengibre); * sabors metallicas (Sulfat ferrós idrat); * sabor grassa; * sabor de l’[[amidon]]. En mai, las responsas gustativas vàrian segon los individús. Coma, per exemple, lo gost del feniltiocarbamid (amarum) seriá pas percebut per 35% de la populacion. Las moleculas sapidas provòcan pas una sensacion qu'al delà d'una certana concentracion, se parla de lindal de deteccion. * salat<span></span>: 10&nbsp;mM (1&nbsp;M = concentracion de 1 [[Mòl (unitat)|mòl]] per litre); * sucrat<span></span>: 10&nbsp;mM ([[sacaròsa]] 20&nbsp;mM) ; * acid<span></span>: 900&nbsp;µM ([[acid citric]] 2&nbsp;mM) ; * amarum<span></span>: 8&nbsp;µM ([[quinina]] 8&nbsp;µM, [[estricnina]] 100&nbsp;nM). === Nocions parentas === Coma o mostrèt la biologista alemanda [[Bessa Vugo]], la sapiditat constituís sonque una partida de l'ensemble de las informacions sensorialas percebudas a la mesa en boca d'un aliment. En mai de textura e la temperatura dels aliments, dintran tanben en compte<span></span>: * '''[[Flairor|flairors]]''': l'[[Retroolfaccion|olfaccion retronasala]] es a dire l'excitacion dels receptors olfactius del nas per de moleculas emanant pendent la degustacion, o simplament pendent la degluticion. Lo sens de l'[[odorat]] intra tanben en jòc dins la determinacion de las sabors: un nas « tapat » a la seguida d'un reumàs merma fòrça la facultat de gostar, qu'aquò empacha la circulacion retronasala e donc l'identificacion de las caracteristicas aromaticas. * '''picant'''<span></span>: activacion de receptors de la dolor per de moleculas coma la capsaïcina (receptor TRPV1) del piment o la piperina du [[pebre]]. Aquela sensacion es tanben coneguda jol nom de sensacion de [[pseudocalor]]. * '''frescor'''<span></span>: activacion dels receptors del freg de la cavitat bucala per ligam de moleculas de mentòl amb los canals ionics de tipe TRP (TRPM8)<ref name="lef_cool">([[Anglés|en]]) Leffingwell JC. </ref> tanben activats pel freg indolòr (temperaturas compresas entre +5 e +30°C). Aquela sensacion es tanben coneguda jol nom de sensacion de pseudocalor. Aquel efièch pòt tanben èsser provocat per de substàncias sinteticas. Una reaccion endotermica pòt tanben provocar, dins la boca, una sensacion veraia de freg, coma pendent a dissolucion d'unes sucres ([[fructòsa]]) e [[Poliòl|poliòls]] ([[xilitòl]], [[mannitòl]] e [[eritritòl]]) subretot quand aqueles darrièrs son moguts fòrça fin, ofrissent tanben una granda superfícia per la dissolucion. * '''[[astringéncia]]'''<span></span>: activacion dels receptors tactils per una accion de ressarrament dels teissuts jos l'accion d'unas substàncias coma los [[Tanin|tanins]] del vin. == Treble del gost == == Notas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == * Neil Campbell, Jane Reece, ''Biologie'', {{7e|édition}}, Pearson Education, 2007, p.&nbsp;. {{ISBN|978-2-7440-7223-9}} * [[Michel Onfray]], ''La raison gourmande - Philosophie du goût'', Grasset, 1995 ([https://web.archive.org/web/20160803125944/http://mo.michelonfray.fr/oeuvres/la-raison-gourmande/ résumé]). === Articles connèxes === * [[Gost (estetica)]], la facultat de percebre e jutjar de las causas esteticas (art, beutat). * [[Flairor]] * [[Bessa Vugo]] [[Categoria:Alimentacion]] [[Categoria:Fisiologia]] m8hipbphde6ogngyywfy6tk60lhofdm 0 165034 2501395 2497560 2026-05-24T13:52:00Z Jiròni 239 /* Mecanismes fisiologic e regulacion */ 2501395 wikitext text/x-wiki La '''dolor''' es una  experiéncia sensoriala e [[Emocion|emocionala]] desagradiva, una [[sensacion]] [[Subjectivitat|subjectiva]] normalament ligada a un messatge de dolor, un [[estimulús]] [[Nociceptor|nociceptiu]] transmés per lo [[sistèma nerviós]]. Al vejaire biologic e evolutiu, la dolor es una informacion permetent a la consciéncia de far l'experiéncia de l'estat de son còrs per poder i respondre<ref>{{Lien web|nom1=Larousse|prénom1=Éditions|titre=Archive Larousse : Grande Encyclopédie Larousse - douleur - Dovjenko (Aleksandr Petrovitch)|url=http://www.larousse.fr/archives/grande-encyclopedie/page/4390#t231800|site=www.larousse.fr|consulté le=2016-12-12}}</ref>. Se destria subretot dos [[Douleur#Type de douleur|tipes de dolor]], aguda e cronica<span></span>: * la dolor aguda correspond a un « senhal d'alarma » de l'[[Organisme vivent|organisme]] per inciar una reaccion apropriada en cas damatge a l'iintegritat fisica, o per un traumatisme ([[cremadura]], [[plaga]], tust), o per una [[malautiá]]; * la [[Douleur#Douleur chronique et maladies en cause|dolor cronica]], l'installacion durabla de la dolor, es considerada coma una [[malautiá]] que pòt per exemple èsser lo signe d'un disfoncionament dels mecanismes de sa genèsi, se dich alara dolor neurogèna o psicogèna. Aquel sensacion, de desagradiva fins a insuportabla, es pas necessariament exprimida. Per l'identificar per altrú se pòt far lo diagnostic de la dolor en fasent referéncia a d'efièchs observables, per exemple los movements reflèxes de retirada al nivèl dels membres e de las extremitats per las dolors agudas, o de cambiaments de comportament, d'actituds e de posicions antalgicas del còrs per las dolors cronicas. Los [[tractaments de la dolor]] son multiples, los estudis sul subjècte per una melhora compreneson se contunhan, subretot per la reconeissença quand es pas exprimida. Atal la [[dolor de l'enfant]] l'es pas totjorn, la dolor pel recent nascut quitament existissent pas oficalament fins a la demonstracion del contrari en 1987, e son identificacion dins lo reialme animal demora un subjècte de recerca. == Definicion == Una definicion de referéncia de la dolor foguèt donada en [[1979]]<ref>{{En}} International Association for the Study of Pain (IASP) « Pain terms: a list with definitions and notes on usage » ''Pain'' 1979;6:249-252</ref> par L'IASP (''{{Lang|en|International Association for the Study of Pain}}'') : « La dolor es una experiéncia sensoriala e emocionala desagradiva, ligada a una lesion istologica reala o potenciala, o descricha en tèrmes d'una tala lesion. » La dolor apareis atal coma una experiéncia subjectiva. Es un eveniment neuropsicologic pluridimensional<ref>{{Cite book}}</ref>. Conven alara de destriar<span></span>: * la compausanta sensoridiscriminativa que correspond als mecanismes neurofisiologics de la nocicepcion. Asseguran la deteccion de l'estimulús, sa natura (quemadura, descargas electricas, torsion, etc.), sa durada, son evolucion, son intensitat, e l’analisi de sos caractèrs espacials; * la compausanta afectiva qu'exprimís lo reson desagradiu, penós, ligat a la percepcion dolorosa. La representacion mentala de la dolor cronica (los estats mentals aversius provocats per las emocions causadas per la dolor) seriá encargada d'una valor negativa capabla de transformar los estats neuronals<ref>{{Revista}}</ref>; * la compausanta cognitiva referissent a l’ensemble de procediments mentals qu'acompanhan e donan de sens a una percepcion en adaptant las reaccions comportementalas coma los procediments d’atencion, d’anticipacion e de diversion, las interpretacions e valors atribuidas a la dolor, lo lengatge e lo saber sus la dolor (semantica) amb los fenomèns de memòria d’experiéncias dolosas anterioras personalas (memòria episodica) decisius sul comportament a adoptar. Beecher en 1956<ref>{{Revista}}</ref> mostrèt l’influéncia de la significacion acordada a la malautiá sul nivèl d’una dolor. Extudiant comparativament dos grops de nafrats, militars e civils, que presentavan de lesions identicas en aparéncia, observèt que los militars reclamavan mens d’analgesics. En efièch, lo traumatisme e son contèxte compren de significacions plan diferentas<span></span>: comparativament positivas pels militars (vida salvada, fin dels riscs du combat, bona consideracion del mitan social, etc), son negativas pels civils (pèrda d’emplec, pèrda financièras, desinsercion sociala, etc) ; * la compausanta comportementala que correspond a l’ensemble de las manifestacions observablas: ** fisiologicas (paramètres somatovegetatius, etc), ** verbalas (planhs, gemècs…), ** motriças (immobilitat, agitatcion, actituds antalgicas). En [[1994]] L'IASP prepausa cinc critèris diferents de classificacion<ref name="kt7">{{Cite book}}</ref><span></span>: # la region del còrs implicada<span></span>: l'abdomèn, membre inferior… # lo sistèma que la disfoncion causa la dolor<span></span>: digestiu, nerviós… # la durada e la frequéncia; # l'intensitat e la durada dempuèi lo començament; # l'[[etiologia]]. === Mecanismes fisiologic e regulacion === [[Fichièr:Théorie_du_Gate_Control.png|vinheta|Figura explicant la Teoria del Gate Control]] Dins las vias nervosas de la nocicepcion se destria lo circuit de la percepcion e aquel de la regulacion<span></span>: * las vias nociceptivas ascendentas, coma totas las vias nerviosas sensitivas, menant l'informacion de la periferia del còrs cap al cortèx cerebral passant per la [[Mesoth espinau|mesolha epinala]]; * las vias descendantas, a contrari, pòrtan un messatge dempuèi lo cortèx cap a la periferia, a l'encontre del messatge nociceptiu que pòdon alara limitar l'intensitat agissent sus las vias ascendantas. Lo ròtle d'aqueles circuits descendent es lo retrocontraròtle, aicí la regulacion de l’intensitat del messatge sensitiu per modular la sensacion dolorosa<ref>[http://acces.ens-lyon.fr/biotic/neuro/douleur/html/ctrldesc.htm Les contrôles descendants de la douleur]</ref>. Aquel mecanisme enebitor es tanben nomenati teoria de la pòrta o ''[[gate control]]'' e es per exemple utilizat dins lo contraròtle enebitor difús. Aquelas vias nociceptivas transmeton l'informacion de l'estimulús nociceptiu mercé a de mecanismes electrobioquimicas fasent intervenir fòrça [[Molecula|moleculas]], coma d'[[Aminoacid|acids aminats]]. La dolor es menada d'en primièr pers fibras A-delta que conduson lo messatge nociceptor a una velocitat de 15 à 30&nbsp;m/s. La vulnerabilitat a la dolor o la sensibilitat a l'« efièch placebo » dependent en partida de factors genetics que contraròtlan lo sistèma dopaminergic del cervèl, qu'es en causa dins l'anticipacion de la dolor e de la confiença en la garison. Quitament per la produccion pel quita d'unes [[Opiacèu|opiacèus]] naturals (las endorfinas) jògant un ròtle de [[neurotransmeteire]]<ref>{{Revista|nom1=Zubieta|nom2=Bueller|nom3=Jackson|nom4=Scott}}</ref>. === Nivèl de genèsi === La dolor compta tres grands mecanismes de genèsi<span></span>: la dolor de nocicepcion, la dolor neurogèna e la dolor psicogèna. La dolor nociceptiva es generada per un receptor especific, un nociceptor, que lo ròtle es de signalar los damtges a l'integritat de l'organisme. Es un senhal d'alarma normal, e quitament util qu'induch una actitud apropriada que l'abséncia<ref group="Note">Constatée dans certaines maladies génétiques, une mutation du gène ''SC9A'' codant pour un certain type de canal membranaire. ({{en}} [Raouf R, Quick K, Wood JN, [https://web.archive.org/web/20161005215009/http://www.jci.org/articles/view/43158/version/1 « Pain as a channelopathy »] ''J Clin Invest''. 2010;120:3745–3752</ref> es potencialament dangierosa per l'organisme. La dolor neurogèna es generada pel quita [[nèrvi]] [[Nèrvi|e]] non pas un receptor especific, es donc una patologia nerviosa encara nomenada neuropatia<ref>[http://www.anfe.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=335&Itemid=237 ''Douleurs neuropathiques'', e-journal libre d'accès]</ref>. Se sentís coma de descargas electricas, de lancejadas, de sensacions de cremaduras, de sensacions de freg dolorós e de picassons dins lo territòri dels [[Nèrvi|nèrvis]] tocats<ref group="Note">Ce sont des qualificatifs proposés par le questionnaire de la douleur [//fr.wikipedia.org/wiki/Hôpital_Saint-Antoine St-Antoine] (QDSA), mais aussi le DN4 (Douleur neuropathique - 4 questions)</ref>. Es tanben la dolor que sentissons los malauts amputats e subretot la sensacion percebuda dins un membre deaparegut (membre fantasme). La dolor psicogèna es generada pel psiquisme, mas es pas imaginari, es sentida de biais vertadièr per l'individú mas existís en l'abséncia de lesion. Los mecanismes fisiologics d'aquelas dolors son pas clarament definits mas l'utilizacion d'antalgic sembla ineficaç. Aquelas manifestacions dolorosas son ligadas a la somatizacion dels problèmas psicologics, psiquics o socials de l'individú e es en tractant aqueles problèmas que las dolors son tanben tractadas. === Consequéncias === En mai del sentiment de sofrença, la dolor pòt provocar un malaise vagal per estimulacion dels nèrvis vagues (nèrvis pneumogastrics). Los simptòmas d'aquela excitacion vagala son tota o partida dels signes inclusissent per exemple una bassa du debit sanguin per [[bradicardia]] e [[Ipotension arteriala|ipotension]]; una [[sincòpa]]; un miòsis (diminucion del diamètre de las [[Pupilha|pupilhas]] per contraccion de l'iris); una transpiracion als tèrmes dels membres; una secrecion excessiva de saliva; una ipercloridria (excès de secrecion d'[[acid cloridric]] per la mucosa de l'estomac); una constipacion o de [[Diarrèa|diarrèas]]; d'espasmes e de trèbles de la [[Respiracion (fisiologia)|respiracion]]. La dolor perlongada es enebida pel còrs per secrecion d'endorfinas (o endomorfinas). La produccion d'endorfina se fa d'en primièr als nivèls dels [[Nèrvi|nèrvis]] pròches del sèti de la dolor; quand aquelas produccion sufisís pas mai (dolor perlongada), es un site mai pròche del cervèl que pren lo relais dins la secrecion. La dolor torna alara per èrsas. === Avantatge evolutiu === Los estats de dolor son lo resultat de la [[seleccion naturala]]. La sofrença pòt èsser un trach adaptatifu e melhorar la capacitat de subrevida d’un individú. == Diagnostic e evaluacions == L'evaluacion e lo diagnostic de la dolor essent complèxe, l'IASP precisa que « L'incapacitat de comunicar verbalament n'infirma pas la possibilitat que l'individú esprova de la dolor e necessita un tractament apropriat per solaçar la dolor. {{Citation|L'incapacitat comunica verbalament infirma pas la possibilitat que l'individú sentí la dolor e demanda un tractament apropiat per solaçar la dolor. La dolor es totjorn subjectiva<ref group="Note">Traduction libre de : {{Citation étrangère|langue=en|The inability to communicate verbally does not negate the possibility that an individual is experiencing pain and is in need of appropriate pain-relieving treatment. Pain is always subjective…}}</ref>…}} L'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] o precisa plan dins sas recomandacions al subjècte de la dolor per l'enfant<ref>{{En}} {{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20131203063837/http://www.sfpediatrie.com/fileadmin/mes_documents/pdf/Informations__recommandations/D/Guidelines_OMS_Douleur.pdf Guide des recommandations de l'OMS] <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;20</ref> qu'es comunament sosestimada. Diferents organismes definisson l'encastre semantic, recampan las coneissenças [[Fisiologia|fisiologicas]], e liuran de recomandacions de tractament sovent ligats a las diferentas classas d'edats. Per exemple dins la [[francofonia]] se pòt citar l'INSERM sus l'aspect scientific<ref name="INSERM">[https://web.archive.org/web/20140202095050/http://www.inserm.fr/thematiques/neurosciences-sciences-cognitives-neurologie-psychiatrie/dossiers-d-information/la-douleur Dossier douleur a l'INSERM]</ref>, lo CNRD per l'archivatge de las informacions<ref>[http://www.cnrd.fr Centre National de Ressources de lutte contre la Douleur] (CNRD)</ref>, la SFETD per l’exploracion medicala de las via de tractament<ref>[http://www.sfetd-douleur.org Société Française d'Étude et de Traitement de la Douleur] (SFETD)</ref>, o encara l'AQDC al subjècte de la dolor cronica<ref>[https://web.archive.org/web/20170209201738/http://www.douleurchronique.org/ Association québécoise de la douleur chronique] (AQDC)</ref> Pasmens, malgrat l'emergéncia de mejans tecnics, lo diagnostic demora malaisat qu'existís una tendéncia naturala de s'aparar de la percepcion de la dolor d'altrú, es entre autres la rason de la realizacion d'escalas d'evaluacion de la dolor. === Mejans tecnic === [[Fichièr:Eye_dilate.gif|vinheta|La dilatacion de la [[pupilha]] sembla correlada amb l'arribada de la dolor, dels mejans de mesura son en recerca]] En 2014, un mejan tecnic per « mesurar » la dolor relativament a la dilatacion reflèxe de la [[pupilha]] es en cors d'evaluacion. La pupilhometria permetriá d'adaptar pel melhor los tractaments antidolor, subretot per las personas endormidas ont la dilatacion de la pupilha es pas sensibla a d'autres factors, coma l'estrès, mas son evaluacion suls enfants sembla donar de bons resultats<ref>[https://web.archive.org/web/20140307033131/http://www.franceinfo.fr/sciences-sante/une-nouvelle-camera-pour-mesurer-la-douleur-1327105-2014-02-21 Une nouvelle caméra pour mesurer la douleur] (France Info), extrait : « “Les études qu'on est en train de mener chez l'enfant montrent que c'est efficace” explique l'un des anesthésistes-réanimateurs de cet hôpital, le <abbr class="abbr" title="Docteur">D^r</abbr> Nicolas Louvet.</ref>. === La dolor de l'autre === Sego Nicolas Danziger<ref group="Note">Neurologue et chercheur sur la fonction de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Empathie empathie] dans la perception de la douleur de l'autre à la Pitié-Salpétrière (source : libération, [http://www.liberation.fr/sciences/2009/06/02/j-ai-mal-pour-toi_561427 J'ai mal pour toi] )</ref> la vision de la dolor per l'autre crea une « emocion aversiva » per un mecanisme dich de « resonança emocionala ». Mas precisa qu'aquel mecanisme coneis de manca, per exemple en cas de diferéncia etnica o religiosa, que d'un autre costat pòt realizar « una volontat fugida o d’alunhament d'aquel que patís », e que « de fòrça òbras scientificas mostrèron, aqueles darrièrs ans, que lo còrs medical aviá encara tendéncia a malestimar la dolor dels pacients »<ref>Nicolas Danziger interrogé par tenou'a dans [http://tenoua.org/la-douleur-de-lautre/La douleur de l'autre]</ref>. Es aisit de trobat la pròvas d'una denegacion collectiva de la dolor per altrú subretot al subjècte de l'enfant qu'es largament sosestimada en mitan espitalièr<ref name="2006DREES">[http://www.drees.sante.gouv.fr/IMG/pdf/serieetud61.pdf La prise en charge de la douleur chez l'enfant lors de son passage dans des lieux de soins ambulatoires], <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;9 ({{6|e}} feuillet du {{Pdf}})</ref>. [[Daniel Annequin]] quitament afirma: « Per l'enfant tornan de luènh, pendent d'annadas aviam volgut ignorar que l'enfant sentissiá la dolor […] Se disiá que las fibras C èran pas mielinizadas, mas son pas jamai mielinizadas, aviam coma aquò tota una seria d'argumentaris pseudoscientifics<ref name="DA-FI">Danniel Annequin, dans l'[http://www.franceinter.fr/emission-la-tete-au-carre-douleur-et-anti-douleur émission ''la tête au carré'' du 9 octobre 2013], intervention à partir de la <abbr class="abbr" title="Vingt-troisième">23^e</abbr> minute</ref> ». E es mòstra scientifica de la capacitat del noirigat de sentir la dolor foguèt fach en 1987<ref group="Note" name="1987A">Par [//fr.wikipedia.org/wiki/Kanwaljeet_Anand Kanwaljeet Anand], dans ''la douleur et ces effets chez le nouveau-né et le fœtus humain'' {{Article|langue=en|titre=Pain and its effects in the human neonate and fetus.|périodique=The new Engl journal of medecine|auteur=[[Kanwaljeet Anand|KJS Anand]]|auteur2=PR Hickey|numéro=317(21)|année=1987|pages=1321-1329|url=http://www.cirp.org/library/pain/anand/}}</ref>, e donc sa presa en carga de per abans existissiá qu’excepcionalament, quitament per las intervencions mai pesugas<ref name="2000LR">[https://web.archive.org/web/20140219142350/http://www.larecherche.fr/savoirs/medecine/douleur-enfant-reconnaissance-tardive-01-11-2000-83066 « Douleur de l'enfant : une reconnaissance tardive »] Article La Recherche {{numéro|336}}, année 2000.</ref>. Aquel relatiu refús de veire la dolor de l'autre es pas pròpri al mitan medical tampauc universal coma o mòstra un estudi eissida del plan dolour 2006 que destria dos tipes d'actitud destriada tanben pels sonhants que pels parents<span></span>: los « reservats » e los « sensibilizats », cadun reprochant respectivament a l'autre grop lo tròp o lo tròp pauc de presa en carga, per « sensiblariá » o per « denegacion ». Aquela distinccion fa reson amb aquela d'un autre estudi sociologic que divisa los metges tanben en dos grops<span></span>: los « compatissents » e los « negators »<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/1993 1993], ''La douleur de l'enfant'', [//fr.wikipedia.org/wiki/Annie_Gauvain-Piquard Annie Gauvain-Piquard] et Michel Meignier, ed. </ref>{{,}}<ref group="Note">Précision et rapprochement de ces termes aux ''{{14e}} Journée Unesco La douleur de l’enfant. ''</ref>. === Escalas d'evaluacion de la dolor === La percepcion de la dolor, de son intensitat, es subjectiva. Lo meteis fenomèn (traumatisme, [[malautiá]]) serà sentit de biais diferent segon la persona e segon la situacion. La dolor pòt anar d'una simpla incomodacion fins a un malaise, veire la mesa en dangièr del pronostic vital o psiquiatric de la persona. L'evaluacion per l'autre es donc complèxa, es que s'apiejam de preferéncia sul testinòni mercé a un supòrt d'autoevaluacion e de las escalas d'évaluacion de la dolor especificas quand es impossible o insufisent. ==== Autoevaluacion ==== L'autoevaluacion consistís demandar directament a la persona patissent lo nivèl de sa dolor. Demanda una cooperacion e una bona compreneson, e s'apièja sus d'escalas medicalas estandardizadas (numericas, visualas analogicas, verbalas simplas e verbalas relativas…)<ref name="auto-ev">{{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20170329150440/http://www.chu-toulouse.fr/IMG/pdf/clud_echelles_autoevaluations_douleur.pdf Echelles d’auto-évaluations de la douleur]</ref>. L'autoevaluacion es pas sonque una evaluacion de la dolor, es tanben un biais de comunicar amb l'equipa medicala. Dins lo cas de dolors cronicas per exemple, la cotacion de la dolor indica pas sonque la dolor sentida, mas globalament l'alteracion de la qualitat de vida e l'angoissa emocionala<ref><span class="ouvrage" id="A._F._Allaz2016"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> A. F. <span class="nom_auteur">Allaz</span> ''<abbr class="abbr" title="et alii (et d’autres)">et al.</abbr>'', <cite style="font-style:normal" lang="en">« Pain Intensity Relentlessly At Its Worst : Pain As A Message? »</cite>, dans <cite class="italique" lang="en">16th World Congres on Pain</cite>, Yokohama, International Association for the Study of Pain (IASP), <time class="nowrap">26–30 septembre 2016</time> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20201126154954/https://event.crowdcompass.com/wcp2016/activity/J77lE0cJE7 présentation en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="chapitre(s)">chap.</abbr>&nbsp;</span></ref>. ==== Eteroevaluacion ==== Tanben existís d'escalas d'evalucion especificas fondadas sus l'observacion del comportament del pacient. Al contrari de las escalas d'autoevaluacion demandan pas la participacion del pacient e son d'aquel recomandadas dins l'evaluacion de la dolor per las personas que l'autoevaluacion pausa problèmas per diferentas rasons. En mai del testimòni de l'entorn que pòt evaluar las diferéncias al quotidian, los cambiaments venguts, existís d'escalas d'evaluacions especifica coma l'escala San Salvadour<ref>{{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20160309200439/http://www.chu-toulouse.fr/IMG/pdf/salvadour.pdf SAN SALVADOUR : échelle d’évaluation de la douleur du patient polyhandicapé]</ref>. ===== Enfants e noirigats ===== Lo signe abitual de l'expression de la dolor per l'enfant petit est lo crit que lo o los parents arriban sovent a destriar d'autres crits (paur, fam…), mas a un estadi superior de dolor, lo noirigat es sovent prostrat. Existisson mai d'una escala, mas pauc utilizadas en practica, s'agís de la grasilha DESS (Dolor enfant San Salvadour), de l'escala NCCPC ''(Non communicating children’s pain checklist)'' o GED-DI (Grasilha d’evaluacion de la douleur deficiéncia intellectuala) e de l'escala EDINN (Escala de dolor e d'inconfòrt del nascut novelament e del noirigat). Lo problèma principal d'aquelas escalas e que comptan d'itèms longs de recampar e son pas utilisables en urgéncia. ===== Personas d'edat ===== Per las personas d'edat, e subretot quand patisson de trèbles cognitius coma [[malautiá d'Alzheimer]], se pòt utilizar l'escala Doloplus<ref>[http://www.doloplus.com/ Échelle Doloplus]</ref>, e frequentament utilizada, l'escala ECPA<ref>[https://web.archive.org/web/20160609002226/http://papidoc.chic-cm.fr/12echelecpa.html L'échelle comportementale de la douleur chez la personne âgée (ECPA)]</ref>. == Tipes de dolor == Se dich dolor discrèta o aguda, o alara cronica o recidivanta === Dolor aguda === [[Fichièr:Injured_Bystrov.JPG|vinheta|Una dolor plan viva inducha mai sovent una posicion reflèxa (recauquilhada), lo crit o los gemècs, una respiracion accelerada e irregulara, de sanglòts, la compression o proteccion per la man de la zona dolorosa... illustrada aicí per l'actitud d'un esportiu pauc après lo traumatisme.]] La dolor aguda es una dolor viva imediata, e mai sovent brèva. Es causada per una estimulacion nociceptiva de l'organisme, tala una lesion istologica, podent se produire jos la forma d'un estimulús termica (contacte de la pèl amb de fuòc) o mecanic (un pinçament, un tust). « La dolor aguda jògz donc un ròtle d’alarma que permetrà a l’organisme de reagir e de se protegrr fàcia a un estimulús mecanic, quimic o termic. » Sa foncion d'alèrta es alara justificada, çò qu'es pas mai necessari dins lo cas amb una dolor cronica. === Dolor cronica e malautiá en causa === « La dolor se dich cronica o patologica, quand la sensacion dolorosa passa tres meses e dven recurrenta. » La dolor cronica es una malautiá greva e invalidanta. Las consequéncias de las dolors cronicas son tan organicas (ipertension arteriala segondària, atrofia musculara) coma psicologicas, amb una modificacion comportementala podent anar de l'anxiodepression fins a de trèbles de la depersonalizacion amb risc suicidari crescut<ref>{{En}} Michael T. Smith, Robert R. Edwardsa, Richard C. Robinsonb, Robert H. Dworkinc. </ref>. Fòrça societats sabentas, que la Societat francesa d'estudi e de tractament de la dolor<ref>[http://www.sfetd-douleur.org site internet de la Société Française d'Étude et de Traitement de la Douleur]</ref> (SFETD), l'Associacion internacionala d'estudi de la dolor<ref>{{En}} [http://www.iasp-pain.org Site internet] de l’''{{Lang|en|International Association for Study of Pain}}''.</ref> o la Societat internacionala de neuromodulacion<ref>[http://www.neuromodulation.com/ Site internet] de la Société Internationale de Neuromodulation.</ref>, insistisson sus l'importança de la dolor cronica dins la populacion generala; de 15 a 25 % de la populacion serián victimas de dolors cronicas. Las dolors cronicas son subretot de dolors neuropaticas dins l'encastre de malautiás generalas que tòcan lo sistèma nerviós. Per exemple la diabèti insulinica provòca subretot une destruccion dels nèrvis periferics amb una ipoestesiá, mas dins unes cases, l'atencha dels nèrvis periferics tendrà cap a un estat d'iperestesiá. Los damatges pòstoperatòris dels nèrvis periferics son tanben al causas màger de dolors neuropaticas. De fach, tot damatge a un nèrvi periferic o d'una estructura del sistèma nerviós central pòt s'exprimir per de dolors neuropaticas cronicas. Lo mecanisme d'aquelas dolors se basa uèi sus la pèrda del ''gate control'' (Lo [[gate control]] esquematicament l'enebicion de las vias nociceptivas Aδ e C per las grossas fibras sensitivas-motriças). ==== Patologias en causa ==== Es malaisit de fa una lista complèta dels sindròmas doloroses cronics<ref>{{En}} Dworkin RH, Backonja N, Rowbotham MC, Allen RR, Argoff CR, Bennett J. {{et al.}} </ref> am per exemple<span></span>: * las migranas e los sindròmas migranós refractèris; * las cefalèas cervicogenicas; * Lo ''Failed Back Surgery Syndrome ''o Sindròma de Fracàs de la Cirurgida de l'Espatla<br> * las dolors neuropaticas pòstopertòrias cronicas; * las dolors neuropaticas; * las dolors de l'arterita; * Los sindròmas dolorosas complèxes de tipe I e {{II}}<ref>{{En}} Kemler MA, de Vet HC, Barendse GA, van den Wildenberg FA, van Kleef M. « Spinal cord stimulation for chronic reflex sympathetic dystrophy – five-year follow-up » ''N Engl J Med.'' 2006;354:2394–6. </ref>; * las dolors del membre fantasme; * las dolors de las patologias osteoarticularas cronicas; * las lombalgias cronicas * Etc Los autres mecanismes de dolor cronica son: * de dolors inflamatòrias per iperstimulacion de las vias nociceptivas sens damatge dirècta d'aquelas; * las dolors mecanicas per destruccion de las articulacions; * l'isquemia d'origina vasculara amb una compausanata neuropatica per isquemia dels nèrvis dels membres. ==== Efièchs ==== Progressivament lo comportament se pòt modificar de signes de [[depression]] amb ànsia, agressivitat cap a l'entorn, podent anar fins a de vertadièr trèbles depressius màger e una despersonificacion. En parallèl la persona patissent de dolor cronica se pòt desocializar tot avent benlèu l'imatge de qualqu'un avent aqurit de « beneficis secondaris » pendent lo periòde de cronicizacion de la dolor. Sul plan terapeutic e a causa del damatge organic e psicologic o psiquiatric de la persona, una presa en carga multidisciplinària es donc teoricament necessària. Cal trencar un cercle viciós que la dolor es la partença e que deu èsser tractada abant o pendent la presa en carga psicoterapeutica. ==== Dolor cancerosa ==== Una autra forma de dolor cronica es la « dolor cancerosa » qu'es ligada al quite càncer o a las consequéncias dels tractaments, que pòt induire de dolors neuropaticas o impressivas en foncion del mecanisme. La forma mai rara de la dolor cronica es la dolor ''{{Lang|la|sine materia}}'' qu'es un diagnostic d'eliminacion. Es una dolor qu'a pas d'origina organica aparenta. Aquel diagnostic deuriá èsser evocada sonque al subjècte d'una dolors que las exploracions complementàrias morfologicas (IRM, TDM) e neurofisologicas (electromiogramas, electroneurogramas, potencials evocats somestesics) son e domora normalas. === Dolor a l'esfòç e medecina de l'espòrt === Pendent l'examèn medical dels [[Muscle|muscles]], subretot en medecina de l'espòrt, aqueles diferents temps de l'examèn permeton de detriar entre las diferentas patologias possiblas. Lo mètge examinant cercarà par l'interrogatòri e tanben per l'examèn clinic a individualizar de tipes particulars de dolors muscularas que pòdon orientar cap a las causas que pòdon èsser d'accidents esportius, o alara de malautiás plan individualizadas que se manifestan per diferents tipes de dolors muscularas<ref>A. Farhi, [http://www.commentguerir.com/article/douleurs-musculaire « différentes types de douleurs musculaires »], 2009.</ref>. Se la dolor musculara es presenta a l'esfòrç. L'arrèst de l'esfòrç fisics o la bassa de son intensitat fa diminuir o deapareisser la dolor. Es presenta al repaus, quand los muscles son "fregs". La palpacion del muscle concernits provòca o aumenta la dolor: rictus dolorós sus la cara del subjècte, reaccion de retirada. La contraccion volontària provòca o aumenta la dolor. L'inflamacipn: la dolor inflamatòria es mai importanta de vèspre e en començament de nuèch (quand lo taus sanguin de [[cortisòl]] natural es al mai bas). Diminuís o desapareis après caufament e a l'esfòrç. La dolor mecanica se fa de contunh, diminuís pas veire aumenta a l'esfòrç. Aumenta pas de vèspre, nimai al començament de la nuèch, e diminuís la mobilizacion s'arrèsta. De toxinas bacterianas, vegetalas, fongicas o animalas ([[Verin|verins]]) pòdon èsser de fonts vivas de dolors<ref>{{En}} Loris A. Chahl et E.J. Kirk « Toxins which produce pain » ''Pain'' 1975;1(1):3-49. </ref> == Tractaments == Lo tractament inadeqüat de la dolor es plan espandit dins lo domèni quirurgical e dins lo dènis espitalièr e d'urgéncia en general<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista|nom1=Cullen L}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. Aquela negligéncia s'espandís dempuèi tota epòca<ref>{{Cite book}}</ref>. Los africans e latinoamericans serián mai nombroses a patir entre las mans d'un mètge<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>; e la dolor per las femnas es mens tractada que pels òmes<ref name="pmid11521267">{{Revista}}</ref>. E la dolor per l'enfants, e subretot pels mai pichons, èra negada oficialament e scientificament fins a la mitat  dels 1980, aqueles essent regularament operada sens anestesia<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Claude_Guillon_(écrivain) Claude Guillon], [https://web.archive.org/web/20130420103924/http://claudeguillon.internetdown.org/article.php3?id_article=141 Douleur chez l’enfant : Histoire d’un déni] (tiré du livre ''À la vie, à la mort - Maîtrise de la douleur et droit à la mort'' {{ISBN|9782911606144}})</ref>. L'''{{Lang|en|[[International Association for the Study of Pain]]}}'' explica per exemple que la dolor deuriá èsser presentada dins los [[dreches de l'Òme]] e que la dolor cronica deuriá èsser considerada coma malautiá<ref>{{En}} Delegates to the International Pain Summit of the International Association for the Study of Pain (2010) [https://web.archive.org/web/20110513203221/http://www.iasp-pain.org/AM/Template.cfm?Section=Declaration_of_MontrandNum233_al "Declaration of Montreal"] consulté le 4 janvier 2010.</ref>. Aquelas modificacion, per l'ora, es sonque presetada en China e en Austràlia<ref name="isbn0-7817-7388-1">{{Cite book}}</ref>. En 2013, solas 2 personas sus 10 epl mond an accès als analgesics. Quitament dins los païses desvolopats, lo tractament de las dolors intensas demora insufisent, entre autre 70 a 90 % de las malauts tocats d'un càncer en fasa terminala<ref>[https://web.archive.org/web/20141101171838/http://www.cles.com/droits-humains/article/80-des-humains-prives-d-antidouleur « 80 % des humains privés d'antidouleur »] dans CLES {{n°|81}}, février-mars 2013</ref>. Cada annada, de desena de milions de personas pel mond acaban lors jorns dins de sofrenças insuportablas que poirián pasmens èsser aisidament aleujadas<ref>{{En}} Rapport de ''{{Lang|en|Human Rights Watch}}'' : [http://www.hrw.org/node/98936 « Global State of Pain Treatment »] 2011</ref>. Obstacles a la presa en carga de la dolor<span></span>: * se considerava fins als [[Annadas 1980|ans 1980]] que los noiregats patissián pas en rason de la [[Mielina|mielinizacion]] incomplèta de lors [[Neuròna|neurònas]]. Mas l’existéncia de la dolor a l'edat mai jove, e subretot la pròva scientifica dels efièchs deletèris de sa non presa en carga, son una donada centrala dels tèxtes oficials actuals; * la dificultat de l’identificacion e de l'evaluacion de la dolor per l’enfant<ref>[https://web.archive.org/web/20160615123341/http://www.has-sante.fr/portail/upload/docs/application/pdf/doulenf4.pdf Évaluation et stratégie de prise en charge de la douleur aiguë en ambulatoire chez l'enfant de 1 mois a 15 ans] <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;7</ref>, et la potenciala negacion d'aquela<ref group="Note">Dans le contexte d'une prise en charge hospitalière {{Citation|le parent a tendance à nier la douleur [...] que le praticien nie la douleur.}}</ref> ; * la dolor se pòt utilizar coma un element diagnostic per revelar una malautiá o un mal. Unes quite actes diagnostics son generators de dolor, que son los actes invasius coma una ponccion ossosas ; * lo tractament de la dolor aguda utiliza de [[Medicament|medicaments]] classificats coma estupefiants que pòdon crear d'[[Addiccion|addiccions]] ; * unes avançan lo pes de la cultura judeocrestiana ont l'òme e la femna foguèron destinats a sofrir essent caçat del [[paradís]]. Ara, la dolor es considerada coma una malautiá especifica. === Medicamentoses === La dolor aguda abitualament se sonha amb de medicaments coma los [[Analgesic|analgesics]] e anestesiants. La dolor cronica, pasmens, es mai complèxa e demanda los esfòrces coordonats d'una equipa de professionals de la santat, çò qu'implica tipicament de [[Mètge|mètges]], psicoclinicians, fisioterapeutas, ergoterapeutas e infirmièrs<ref>{{En}} Thienhaus, O; Cole, BE (2002). </ref>{{,}}<ref>{{En}} Main, Chris J.; Spanswick, Chris C. (2000). </ref>. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] definís tres lindals de dolor que s'associa associe de principis terapeutics. Al nivèl 1, se de dolors fèbles o moderadas son diagnosticadas, d'antalgics non morfinics ([[paracetamòl]], antiinflammatòris non esteroïdian (AINS) per exemple, [[aspirina]] o [[ibuprofèn]]) se pòdon presciure. Al nivèl 2, se de dolors moderadas son diagnosticadas, un antalgic derivat de la morfina (codeïna (associada e de paracetamòl), tramadòl e nefopam) se pòt presciure. Al nivèl 3, de dolors intensas, de [[morfina]] e d'oxicodòna se pòdon utilizar<ref>{{Ligam web}}</ref>. De naotar la classificacion delicata del nefopam (Acupan) dins los lindals de l'OMS. S'agís d'un antalgic non morfinic (= lindal 1 de l'OMS) mas de poténcia equivalenta a un medicament de lindal 2. Lo tractament de la dolor depend de l'intensitat e de son origina, lo tractament definitiu essent lo tractament de la causa, quand es possible. Pòt utilizar un reconfòrt, per desviar l'atencion, per explicar çò que se passa (diminuir l'ànsia); aquò es plan flagrant amb: los enfants, a una posicion d'espèra (installacion del pacient dins una posicion que minimiza la dolor; lo pacient pren mai sovent instinctivament aquela posicion), al freg o al caud (seguent lo tipe de dolor mecanica o inflamatòria, e aplicada localament e amb moderacion, calma lo dolor), a l'[[odontologia]] (dolors de postura (muscles, mialgias) inducha per la nautor inadaptada de las dents naturalas<ref>[http://www.lecourrierdudentiste.com/dossiers-du-mois/prescription-medicamenteuse-en-pathologie-et-chirurgie-buccale-lles-antalgiquesr.html La prescription des antalgiques en odontologie]</ref>, a la quinesiterapia (massatge, fisoterapia), a l'[[ipnòsi]], a d'antiinflamatòris, a d'[[Analgesic|antalgics]], e de sedatius (fins a l'anestesia) e, a vegada, l'antalgia intervencionala es utilizada. Dins las dolors intensas, un pacient possedís la possibilitat de gerir l'antalgia quand es administrada per perfusion de [[morfina]]<span></span>. Aquela modalitat d'analgesia se nomena analgesia contrarotlada pel pacient (ACP) o PCA en anglés. Lo tractament de la dolor pòt tanben s'apiejar sus de metòdes de tractaments fisics inclusissent per exemple quinesiterapia, osteopatia, ergoterapia e reeducacion sensitiva de la dolor === Psicologics === Los individús que recebon un sosten social redusent los riscs de patir de càncers<ref>{{En}} Eisenberger, NI; Lieberman (2005). </ref>. Es possible que de pacients patissent de dolors cronicas sián tan absorbidas dins una activitat o un divertiment que sentisson pas mai la dolor, o qu'aquela siá fòrça diminuida<ref name="Melzack_Wall_1996_22-23">{{En}} Melzack, R; Wall, PD (1996). </ref>. Las [[Psicoterapia cognitiva e comportamentala|terapias cognitiva e comportamentalas]] (TCC) son eficaças per reduire las sofrenças associadas a las dolors per unes pacients, mas aquela diminucion de la dolor demora insufisentas e amb un nivèl de pròva encara tròp fèble<ref>{{Revista|nom1=Vlaeyen JW, Morley S}}</ref>. Las psicoterapias d'inspiracion psicanalitica (P.I.P) pòdon tanben reduire las sofrenças provocadas per las dolors cronicas, aqueles resultats positius demandan pasmens pel pacient un interés per sa vida psiquica e lo procediment d'introspeccion<ref>C. Demange, C. Husson, D. Poivet, JP Escande. </ref>. Una revista de 2007 sus 13 estudis afirma que l'[[ipnòsi]] redusís la dolors dins unas condicions, pasmens se lo nombre de pacient avent participat a aquel estudis es un pauc bas<ref name="Elkins2007">{{Revista}}</ref>. === Per de medecinas alternativas === La dolor es la rason màger per que los individús utilizan la medecina non convencionala<ref name="Astin1998">{{En}} Astin, JA. </ref>. Un analisi sus 13 estudis dins lo tractament de nauta qualitat de la dolors per acupunctura conclutz qu'existís una pichona diferéncia dins los tractaments qu'inclusisson pas l'acupunctura<ref>{{En}} Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A. « Acupuncture treatment for pain: systematic review of randomised clinical trials with acupuncture, placebo acupuncture, and no acupuncture groups » ''BMJ'' 2009;338:a3115. </ref>. L'[[omeopatia]] es un autre metòde terapeutic utilizat per unes pacients per solaçar la dolor. Lo principi de similitud qu'es una de las basa del prescriptors a de caracteristicas semblablas a aquela de las dolors dels pacients. Lo mètge omeopatic vòl d'en primièr diagnosticar de biais purament medical puèi cerca a individualizar los simptòmes especifics del quita malaut, los mai personals, caracteristicas, dins son biais de manifestar sa malautiá, que mena a seleccionnar los medicaments mai semblables al cas<ref>[https://web.archive.org/web/20150317021930/http://homeophyto.com/dossier/D157.html Homéopathie et douleur sur Homeophyto.com]</ref> == Estudis == === Reaccion === La reaccion a la dolor es utilizada per evaluir l'estat neurologic d'un patient, e entre autre son estat de consciéncia. Fa partit del bilanç dels secoristas e tanben de l'[[escala de Glasgow]]. Se la victima a pas de reaccions espontanèa, ni al bruch o al tocat, sa reaccion a la dolor es testada. Cal realizar una estimulacion que cause pas de nafras mimai agreujament de l'estat. I a mai d'un metòde. Un pinçament de la pèl foguèt lontemps practicat; se lo cal evitat. Sus una persona conscienta, un leugièr pinçament a las extremitats se pòt realizat (dessús de la man o del pé, fàcia intèrna del braç) per verificar se la persona sentís çò que li es fach, mas pas coma metòde d'estimulacion d'una persona sens reaccion. Una pression amb los dets sul rèire de la maissa inferiora, jos las aurelhas e una pression piejada al nivèl sosorbitari. === Epidemiologia === La dolor es la causa màger de visita en mitan espitalièr dins 50 % des cases<ref>{{Revista}}</ref>, es una practica de visita presenta dins 30 % de las familhas<ref name="pmid12160512">{{Revista}}</ref>. Fòrça estudis epidemiologics de diferents païses mòstran una prevaléncia nauta de dolor cronica presenta per 12-80 % de la populacion<ref name="pmid20358856">{{Revista}}</ref>. Ven mai evidenta a l'apròche del decés pels individús<ref name="Death2010">{{Revista}}</ref>. Una enquèsta de 6 636 enfants (edats entre 0–18 ans) afirma que, sus 5 424 enfants interrogats, 54 % faguèron l'experiéncias de dolors dins los darrièrs meses. Un quart d'entre eles contan que fan l'experiéncia de dolors presentas o perlongadas dempuèi tres meses veire mai, e un tèrç d'entre eles contan que fan l'esperiéncia de dolor frequentas e inteusas. L'intensitat de las dolors cronicas èra mai nauta per las filhas, e la dolor cronica aumenta per las filhas de 12 e 14 ans d'edats<ref name="pmid10863045">{{Revista}}</ref>. === Tolerança === La percepcion de la dolor se pòt aumentar o diminuir per de medicaments. Sens medecina, depend fòrça del tipe de dolor, del contèxte e de la cultura del pacient. Dins un contèxte rassegurant, o al contrari fòrça très dificil (situacion de guèrra) l'intensitat de la dolor pòt diminuir. Per exemple, experimentalament, la simpla preséncia de plantas vèrdas dins una cambra diminuís l’intensitat persebuda d'una dolor<ref>S.-H. Park, R.H. Mattson, E. Kim, 2004, ''Pain tolerance effects of ornamentalplants in simulated hospital patient room '' ; ISHS Acta Horticulturae 639: XXVI International Horticultural Congress: Expanding Roles for Horticulture in Improving Human Well-Being and Life Quality ([https://web.archive.org/web/20160303182758/http://www.actahort.org/books/639/639_31.htm Résumé], en anglais)</ref> e de l'estat psicologic del pacient. === Antropologia, sociologia === La dolor es pas considerada nimai presa en compte dels meteis biais segon las [[Cultura|culturas]] o las religions. Cada pòble a la sieuna concepcion de la dolor, e mai generalament de la sofrença. Aquela nocion s’aplica tan al beneficiaris dels sonh qu'a las valors dels sonhants. En efièch, « son pas sonque los malauts qu'intègran lor dolor dins lor vision del mond, mas tanbe los mètges e las infirmièras que projetan lors valors, e sovent lors prejutjats, sus çò que vivon los pacients que n'an la carga. »<ref>LE BRETON D., 1995, {{P.}}136</ref>. Vaquí un exemple qu'illustra fòrça plan las diferéncias qu'existisson entre las culturas al subjècte lo quita sens que se dona a la dolor<span></span>: « Un [[Etnologia|etnològ]] conta que dins la societat qu'estudia, una femna sabent qu'el possedís una troça de secors li mena son enfant, ele li ditz que l'enfent ten un leugièr « malon » al pé, la maire coma l'enfant sembla pas considerar la nafra amb gravetat. Quand l'etnològ deliga lo bendatge de fuèlha de bananièr, descobrís estabosit que l’òs de l’enfant de son pé aparéis, segon los tèrmes de l’etnològ « una massa gelatinosa » se pòt veire. Dins aquela meteissa societat, es cridat un autre còp al lièch d'una dolla patissent de constipacion. Aquel darrièr cas, d’una gravetat mendre al vejaire de l'etnològ es considerat coma fòrça greu membres d'aquela societat del sud oèst de [[Tanzania]], qu'aquela constipacion pòt aver per causa una accion malvolenta, per exemple aquela d'un masc. ». Per evaluar la dolor cal don considerar l’origina etnica, la religion o la filosofia de vida de las personas sonhadas, e, dins lo cas dels enfants espitalizats, de l’origina de lor parents. Globalament los pacients eissits d'una religion del libre (josieu, crestian, musulman) considèran que la dolor es una volontat de Dieu, una espròva e l'actitud coratjosa fàcia e aquela permet lo rescat de las decas de l'umanitat. ''A contrario'', se pòt estonar que de pacients qualificats de "mediterranèus" practicant las religions del libre exteriorizan a grand bruch dolor e exagerisson lor sofrença, çò se venguèt al sègle XX lo mite del "sidròma mediterranèu". Mai lo fach que s'agís pas d'un sindròma amb de simptòmas precises, foguèt constat qu'otra Atlantic, de personas de meteissas culturas religiosas ne son d'excellents exemples. Al subjècte de las dolors de la jasilha, una granda retenguda de las femnas [[Asia|asiaticas]] (subretot del Sud-Èst) que, per lor actitud crentan de getar la vergonha sus lors familhas, alara que las latinoamericanas son dins lo registre opausat, que mai cridan, mai l'enfant serà bèl. === Psicologia === La presa en carga de la dolor pòt s'explicar pel fach que « (…) la practica quotidiana d’actes doloroses obliga lo sonhant a realizar un nombre de mecanismes de defensa per tòca de lo protegir, de l'aparar contra l’engravament e la contaminacion per la sofrença de l’autre… » Un aspècte de reson que pòt produire la dolor de l’enfant es notada pel sonhant: la denagacion. La denegacion de la realitat es un mecanisme de defensa dels sonhants que negan totalament una partida mai o mens importanta de la [[realitat]] extèrna. « La denegacion es un mecanisme psicologic ont la persona reagis comma se sa pensada èra tota poderosa e sufiriá de refusar la pensada d’una causa per qu'aquela causa exista pas. Mecanisme patologic quand es prevelent e regde mas que se trapa de biais atenuat per totòm jos la forma<span></span>: « cal pas pensar al malastre, a la mòrt, etc »; eritage de la [[pensada magica]] pels joves enfants. Dins la relacion de sonh, aquela denegacion se manifèsta rarament de biais dubèrt mas puslèu de biais inconscient que pòt se traduire per la persistença d’actituds nocivas (la denegacion favoriza las conducha a risc)… ». Existís una autra nocion que pòt comptar dins aquela de negacion dels sonhants fàcia a la dolor de l'enfant: lo concèpte d'amnesia infantila que fa partit del desvolopament psicologic de l'enfant. Aquò explica la facilitat dels sonhants a prene pas en compte la dolor de l'enfant, se remembrant pas eles meteisses çò que sentiguèron e visquèron quand èran enfant. Un autre concèpte interessant al subjècte del viscut de la dolor pels sonhants es lo transferiment. Los sonhants adults resistisson melhor a la dolor en general, e donc transferisson lor sentit e lors emocions sus la persona que sonhan. Penson que l'enfant supòrta la dolor del meteis biais qu'eles o fan. === Recerca === Existís una associacion internacionla per l'estudi de la dolor (''International Association for the Study of Pain ''ou'' IASP'')<ref>Mayer EA, Bushnell MC, International Association for the Study of Pain (2009) “Functional pain syndromes : presentation and pathophysiology”. </ref>, basada a Seattle puèi a Washington. Sosten la recerca dins aquel domèni, publica una lètra mensuala<ref>IASP e-Newsletter</ref> e publiquèt una novèla ''classificacion de las dolors cronicas''<ref>''[https://web.archive.org/web/20121103230917/http://www.iasp-pain.org/Content/NavigationMenu/Publications/FreeBooks/Classification_of_Chronic_Pain/default.htm Classification of Chronic Pain]'' ; librement téléchargeable sur le [https://web.archive.org/web/20140127111250/http://www.iasp-pain.org/AM/Template.cfm?Section=About_IASP3&Template=%2FCM%2FHTMLDisplay.cfm&ContentID=1608 site web de l'IASP]</ref> per permetre als cercaires e clinicians tractan la dolor d'utilzar un vocabulari comun, codificat e a aprovat<ref>[https://web.archive.org/web/20131022115443/http://www.iasp-pain.org/AM/Template.cfm?Section=Classification_of_Chronic_Pain&Template=%2FCM%2FContentDisplay.cfm&ContentID=16261 Abbreviations], ''classification des douleurs chroniques'' de l'IASP</ref>. == Dins lo regne animal == Las coneissenças al subjècte de la nocicepcion e la dolor pels animals invetebrats son encara fòrça fragmentars<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Georges_Chapouthier Georges Chapouthier], La douleur : des animaux à l’homme, dans (sous la direction de T. Auffret Van Der Kemp et J. C. Nouët) "Homme et animal : de la douleur à la cruauté", Collection « Le mouvement des savoirs », Éditions de l’Harmattan, Paris, 2008, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;25-38</ref>. [[Fichièr:Jan_Baptist_Weenix_-_Portrait_of_René_Descartes.jpg|drecha|vinheta|Retrach de René Descartes per Jan Baptist Weenix (1647-1649).]] L'un dels metòde per conéisser la dolor pels umans es de pausar una question<span></span>: una persona pòt exprimir una dolor qui pòt èsser detectadaper de mesuras fisiologicas conegudas. Pasmens, coma pels noirigats, los animals non umans pòdon pas pausar de question sus çò que sentisson; atal los critèris destinats als umans se pòdon pas adaptar als animals. Los filosòfs e scientifics s'ocupèron d'aquelas dificultats d'expression. [[René Descartes]], per exemple, explica que los animals mancan de consciéncia e fan l'experiéncia d'una dolor diferenta d'aquela sentida pels umans<ref name="nuffield45">{{En}} Working party of the Nuffield Council on Bioethics (2005). </ref>. Bernard Rollin de l'Universitat d'estat del Colorado, principal autor de doas leis federalas al subjècte de la dolor animala<ref>{{Revista}}</ref>, redigís que los cercaires, pendnet  las [[annadas 1980]], demoravan incertans al subjècte de l'experiéncia de la dolor sentida pels animals, e qe los veterinaris, formats al EUA abant de 1989, aprengavan a ignorar la dolor pels animals<ref name="Rollin117">{{En}} Rollin, B. (1989) ''The Unheeded Cry: Animal Consciousness, Animal Pain, and Science''. </ref>. Dins sas discussions amb de scientifics e veterinaris, li èra demandat de « provar » que los animals son conscients e de donar de pròvas « scientificament acceptablas » que permetrián de mostrar la dolor animala. Carbone redigís que la percepcion ont los animals sofrisson de biais diferent dels umans demora pauc espandida. La capacitat de las espècias invertebradas pels animals, coma los insèctes, de sentir la dolor e la sofrença demora tanben incertana<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. La preséncia de la dolor pels animals demora incertana per unes, mas foguèt reconeguda mejans las reaccions comportementalas o fisicas<ref name="pmid7715946">{{Revista}}</ref>. Los especialistas creson ara que tot animal vetebrat pòt sentir la dolor, e qu'unes invertebrats, coma lo pofre, tanben o pòdon<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20100106084119/http://www.parl.gc.ca/37/2/parlbus/commbus/senate/Com-e/lega-e/witn-e/shelly-e.htm "Do Invertebrates Feel Pain?"], site du [//fr.wikipedia.org/wiki/Parlement_du_Canada Parlement du Canada].</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. Pels autres animals, plantas e autras entitats, la capacitat fisica a sentir la dolor demora un enigma dins la comunautat scientifica, que pas cap de mecanismes per que la dolor pòt èsser sentida foguèt detectada. Subretot, existís pas cap de nociceptor coneguts dins  de grops coma las plantas, fongis e gaireben totes los insèctes<ref>{{Revista}}</ref>. === Evaluacion === L'evaluacion ten a vegada de l'escomesa. Seguent l'espècia animala e lo tipe de dolor, l'evaluacion pòt èsser puslèu aisida o impossibla. Mai sovent, las dolors cronicas son silenciosas e se manifèstan per de trèbles foncionals mai o mens marcats (posicion antalgica, comportaments d'evitament, irritabilitat, anorexia e a vegada apatiá). Las dolors agudas son mai visiblas e aisidas de revelar pear una palpacion-manipulacion apropriada. Existís de grasilhas de notacions per malautiás e espècias mas son subretot emplegadas en recerca. === Tractament === La dolor animala foguè longtemps negligit per diferentas rasons: jos medicalizacion de mai d'una espècias, un sondatge [[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]] donèt fa unas annadas un taus de medicalizacion dels cans de 50 % e de 30 % pelss [[Felis silvestris catus|cats]]; ignorança mai o mens volontari, los animals exprimisson pas totjorn lor dolor per de mejans comprensibles pels umans inatentius; lo tractament de la dolor exigís un cert investiment pas totjorn compatible amb las exigéncias de l'elevatge o del bubjet del fogal. Los medicaments an d'efièch segondaris e las posologias son pas totjorn conegudas per totas las espècias. Totas las terapias umans son aplicablas als animals mas devon èsser adaptada. L'osteopatia mostrèt sas vertuts pels [[Equus caballus|caval]], lo can e lo gat. L'omeopatia e l'acupunctura fan lor pròva. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references group="Note"/> === Referéncias === {{Colomnas|nombre=2|<references/>}} === Bibliografia === * ''De la douleur'', F.J.J. Buytendijk, Éd PUF, Paris, 1951 * ''De la douleur'', Jean-Pierre Peter, Éd Quai Voltaire, Paris, 1993 * ''Douleur et médecine, la fin d'un oubli'', Isabelle Baszanger du CERMES, Ed. Seuil, 1995 * ''Anthropologie de la douleur'', David Le Breton, Éditions Métailié, Paris, 1995, 237 pages * {{Revista|issn=0003-4509}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}}. * {{Cite book}} === Ligams extèrnes === * [http://www.cnrd.fr Centre National de Ressources de lutte contre la Douleur] (CNRD) * [http://www.sfetd-douleur.org Société Française d'Étude et de Traitement de la Douleur] (SFETD) * [https://web.archive.org/web/20170209201738/http://www.douleurchronique.org/ Association québécoise de la douleur chronique] (AQDC) * {{En}} [http://www.iasp-pain.org International Association for the Study of Pain], (IASP). tgpbkz001guvkzes3k43v679dyo9jba 2501396 2501395 2026-05-24T13:54:09Z Jiròni 239 2501396 wikitext text/x-wiki La '''dolor''' es una  experiéncia sensoriala e [[Emocion|emocionala]] desagradiva, una [[sensacion]] [[Subjectivitat|subjectiva]] normalament ligada a un messatge de dolor, un [[estimulús]] [[Nociceptor|nociceptiu]] transmés per lo [[sistèma nerviós]]. Al vejaire biologic e evolutiu, la dolor es una informacion permetent a la consciéncia de far l'experiéncia de l'estat de son còrs per poder i respondre<ref>{{Lien web|nom1=Larousse|prénom1=Éditions|titre=Archive Larousse : Grande Encyclopédie Larousse - douleur - Dovjenko (Aleksandr Petrovitch)|url=http://www.larousse.fr/archives/grande-encyclopedie/page/4390#t231800|site=www.larousse.fr|consulté le=2016-12-12}}</ref>. Se destria subretot dos [[Douleur#Type de douleur|tipes de dolor]], aguda e cronica<span></span>: * la dolor aguda correspond a un « senhal d'alarma » de l'[[Organisme vivent|organisme]] per inciar una reaccion apropriada en cas damatge a l'iintegritat fisica, o per un traumatisme ([[cremadura]], [[plaga]], tust), o per una [[malautiá]]; * la [[Douleur#Douleur chronique et maladies en cause|dolor cronica]], l'installacion durabla de la dolor, es considerada coma una [[malautiá]] que pòt per exemple èsser lo signe d'un disfoncionament dels mecanismes de sa genèsi, se ditz alara dolor neurogèna o psicogèna. Aquel sensacion, de desagradiva fins a insuportabla, es pas necessariament exprimida. Per l'identificar per altrú se pòt far lo diagnostic de la dolor en fasent referéncia a d'efièchs observables, per exemple los movements reflèxes de retirada al nivèl dels membres e de las extremitats per las dolors agudas, o de cambiaments de comportament, d'actituds e de posicions antalgicas del còrs per las dolors cronicas. Los [[tractaments de la dolor]] son multiples, los estudis sul subjècte per una melhora compreneson se contunhan, subretot per la reconeissença quand es pas exprimida. Atal la [[dolor de l'enfant]] l'es pas totjorn, la dolor pel recent nascut quitament existissent pas oficalament fins a la demonstracion del contrari en 1987, e son identificacion dins lo reialme animal demora un subjècte de recerca. == Definicion == Una definicion de referéncia de la dolor foguèt donada en [[1979]]<ref>{{En}} International Association for the Study of Pain (IASP) « Pain terms: a list with definitions and notes on usage » ''Pain'' 1979;6:249-252</ref> par L'IASP (''{{Lang|en|International Association for the Study of Pain}}'') : « La dolor es una experiéncia sensoriala e emocionala desagradiva, ligada a una lesion istologica reala o potenciala, o descricha en tèrmes d'una tala lesion. » La dolor apareis atal coma una experiéncia subjectiva. Es un eveniment neuropsicologic pluridimensional<ref>{{Cite book}}</ref>. Conven alara de destriar<span></span>: * la compausanta sensoridiscriminativa que correspond als mecanismes neurofisiologics de la nocicepcion. Asseguran la deteccion de l'estimulús, sa natura (quemadura, descargas electricas, torsion, etc.), sa durada, son evolucion, son intensitat, e l’analisi de sos caractèrs espacials; * la compausanta afectiva qu'exprimís lo reson desagradiu, penós, ligat a la percepcion dolorosa. La representacion mentala de la dolor cronica (los estats mentals aversius provocats per las emocions causadas per la dolor) seriá encargada d'una valor negativa capabla de transformar los estats neuronals<ref>{{Revista}}</ref>; * la compausanta cognitiva referissent a l’ensemble de procediments mentals qu'acompanhan e donan de sens a una percepcion en adaptant las reaccions comportementalas coma los procediments d’atencion, d’anticipacion e de diversion, las interpretacions e valors atribuidas a la dolor, lo lengatge e lo saber sus la dolor (semantica) amb los fenomèns de memòria d’experiéncias dolosas anterioras personalas (memòria episodica) decisius sul comportament a adoptar. Beecher en 1956<ref>{{Revista}}</ref> mostrèt l’influéncia de la significacion acordada a la malautiá sul nivèl d’una dolor. Extudiant comparativament dos grops de nafrats, militars e civils, que presentavan de lesions identicas en aparéncia, observèt que los militars reclamavan mens d’analgesics. En efièch, lo traumatisme e son contèxte compren de significacions plan diferentas<span></span>: comparativament positivas pels militars (vida salvada, fin dels riscs du combat, bona consideracion del mitan social, etc), son negativas pels civils (pèrda d’emplec, pèrda financièras, desinsercion sociala, etc) ; * la compausanta comportementala que correspond a l’ensemble de las manifestacions observablas: ** fisiologicas (paramètres somatovegetatius, etc), ** verbalas (planhs, gemècs…), ** motriças (immobilitat, agitatcion, actituds antalgicas). En [[1994]] L'IASP prepausa cinc critèris diferents de classificacion<ref name="kt7">{{Cite book}}</ref><span></span>: # la region del còrs implicada<span></span>: l'abdomèn, membre inferior… # lo sistèma que la disfoncion causa la dolor<span></span>: digestiu, nerviós… # la durada e la frequéncia; # l'intensitat e la durada dempuèi lo començament; # l'[[etiologia]]. === Mecanismes fisiologic e regulacion === [[Fichièr:Théorie_du_Gate_Control.png|vinheta|Figura explicant la Teoria del Gate Control]] Dins las vias nervosas de la nocicepcion se destria lo circuit de la percepcion e aquel de la regulacion<span></span>: * las vias nociceptivas ascendentas, coma totas las vias nerviosas sensitivas, menant l'informacion de la periferia del còrs cap al cortèx cerebral passant per la [[Mesoth espinau|mesolha epinala]]; * las vias descendantas, a contrari, pòrtan un messatge dempuèi lo cortèx cap a la periferia, a l'encontre del messatge nociceptiu que pòdon alara limitar l'intensitat agissent sus las vias ascendantas. Lo ròtle d'aqueles circuits descendent es lo retrocontraròtle, aicí la regulacion de l’intensitat del messatge sensitiu per modular la sensacion dolorosa<ref>[http://acces.ens-lyon.fr/biotic/neuro/douleur/html/ctrldesc.htm Les contrôles descendants de la douleur]</ref>. Aquel mecanisme enebitor es tanben nomenati teoria de la pòrta o ''[[gate control]]'' e es per exemple utilizat dins lo contraròtle enebitor difús. Aquelas vias nociceptivas transmeton l'informacion de l'estimulús nociceptiu mercé a de mecanismes electrobioquimicas fasent intervenir fòrça [[Molecula|moleculas]], coma d'[[Aminoacid|acids aminats]]. La dolor es menada d'en primièr pers fibras A-delta que conduson lo messatge nociceptor a una velocitat de 15 à 30&nbsp;m/s. La vulnerabilitat a la dolor o la sensibilitat a l'« efièch placebo » dependent en partida de factors genetics que contraròtlan lo sistèma dopaminergic del cervèl, qu'es en causa dins l'anticipacion de la dolor e de la confiença en la garison. Quitament per la produccion pel quita d'unes [[Opiacèu|opiacèus]] naturals (las endorfinas) jògant un ròtle de [[neurotransmeteire]]<ref>{{Revista|nom1=Zubieta|nom2=Bueller|nom3=Jackson|nom4=Scott}}</ref>. === Nivèl de genèsi === La dolor compta tres grands mecanismes de genèsi<span></span>: la dolor de nocicepcion, la dolor neurogèna e la dolor psicogèna. La dolor nociceptiva es generada per un receptor especific, un nociceptor, que lo ròtle es de signalar los damtges a l'integritat de l'organisme. Es un senhal d'alarma normal, e quitament util qu'induch una actitud apropriada que l'abséncia<ref group="Note">Constatée dans certaines maladies génétiques, une mutation du gène ''SC9A'' codant pour un certain type de canal membranaire. ({{en}} [Raouf R, Quick K, Wood JN, [https://web.archive.org/web/20161005215009/http://www.jci.org/articles/view/43158/version/1 « Pain as a channelopathy »] ''J Clin Invest''. 2010;120:3745–3752</ref> es potencialament dangierosa per l'organisme. La dolor neurogèna es generada pel quita [[nèrvi]] [[Nèrvi|e]] non pas un receptor especific, es donc una patologia nerviosa encara nomenada neuropatia<ref>[http://www.anfe.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=335&Itemid=237 ''Douleurs neuropathiques'', e-journal libre d'accès]</ref>. Se sentís coma de descargas electricas, de lancejadas, de sensacions de cremaduras, de sensacions de freg dolorós e de picassons dins lo territòri dels [[Nèrvi|nèrvis]] tocats<ref group="Note">Ce sont des qualificatifs proposés par le questionnaire de la douleur [//fr.wikipedia.org/wiki/Hôpital_Saint-Antoine St-Antoine] (QDSA), mais aussi le DN4 (Douleur neuropathique - 4 questions)</ref>. Es tanben la dolor que sentissons los malauts amputats e subretot la sensacion percebuda dins un membre deaparegut (membre fantasme). La dolor psicogèna es generada pel psiquisme, mas es pas imaginari, es sentida de biais vertadièr per l'individú mas existís en l'abséncia de lesion. Los mecanismes fisiologics d'aquelas dolors son pas clarament definits mas l'utilizacion d'antalgic sembla ineficaç. Aquelas manifestacions dolorosas son ligadas a la somatizacion dels problèmas psicologics, psiquics o socials de l'individú e es en tractant aqueles problèmas que las dolors son tanben tractadas. === Consequéncias === En mai del sentiment de sofrença, la dolor pòt provocar un malaise vagal per estimulacion dels nèrvis vagues (nèrvis pneumogastrics). Los simptòmas d'aquela excitacion vagala son tota o partida dels signes inclusissent per exemple una bassa du debit sanguin per [[bradicardia]] e [[Ipotension arteriala|ipotension]]; una [[sincòpa]]; un miòsis (diminucion del diamètre de las [[Pupilha|pupilhas]] per contraccion de l'iris); una transpiracion als tèrmes dels membres; una secrecion excessiva de saliva; una ipercloridria (excès de secrecion d'[[acid cloridric]] per la mucosa de l'estomac); una constipacion o de [[Diarrèa|diarrèas]]; d'espasmes e de trèbles de la [[Respiracion (fisiologia)|respiracion]]. La dolor perlongada es enebida pel còrs per secrecion d'endorfinas (o endomorfinas). La produccion d'endorfina se fa d'en primièr als nivèls dels [[Nèrvi|nèrvis]] pròches del sèti de la dolor; quand aquelas produccion sufisís pas mai (dolor perlongada), es un site mai pròche del cervèl que pren lo relais dins la secrecion. La dolor torna alara per èrsas. === Avantatge evolutiu === Los estats de dolor son lo resultat de la [[seleccion naturala]]. La sofrença pòt èsser un trach adaptatifu e melhorar la capacitat de subrevida d’un individú. == Diagnostic e evaluacions == L'evaluacion e lo diagnostic de la dolor essent complèxe, l'IASP precisa que « L'incapacitat de comunicar verbalament n'infirma pas la possibilitat que l'individú esprova de la dolor e necessita un tractament apropriat per solaçar la dolor. {{Citation|L'incapacitat comunica verbalament infirma pas la possibilitat que l'individú sentí la dolor e demanda un tractament apropiat per solaçar la dolor. La dolor es totjorn subjectiva<ref group="Note">Traduction libre de : {{Citation étrangère|langue=en|The inability to communicate verbally does not negate the possibility that an individual is experiencing pain and is in need of appropriate pain-relieving treatment. Pain is always subjective…}}</ref>…}} L'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] o precisa plan dins sas recomandacions al subjècte de la dolor per l'enfant<ref>{{En}} {{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20131203063837/http://www.sfpediatrie.com/fileadmin/mes_documents/pdf/Informations__recommandations/D/Guidelines_OMS_Douleur.pdf Guide des recommandations de l'OMS] <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;20</ref> qu'es comunament sosestimada. Diferents organismes definisson l'encastre semantic, recampan las coneissenças [[Fisiologia|fisiologicas]], e liuran de recomandacions de tractament sovent ligats a las diferentas classas d'edats. Per exemple dins la [[francofonia]] se pòt citar l'INSERM sus l'aspect scientific<ref name="INSERM">[https://web.archive.org/web/20140202095050/http://www.inserm.fr/thematiques/neurosciences-sciences-cognitives-neurologie-psychiatrie/dossiers-d-information/la-douleur Dossier douleur a l'INSERM]</ref>, lo CNRD per l'archivatge de las informacions<ref>[http://www.cnrd.fr Centre National de Ressources de lutte contre la Douleur] (CNRD)</ref>, la SFETD per l’exploracion medicala de las via de tractament<ref>[http://www.sfetd-douleur.org Société Française d'Étude et de Traitement de la Douleur] (SFETD)</ref>, o encara l'AQDC al subjècte de la dolor cronica<ref>[https://web.archive.org/web/20170209201738/http://www.douleurchronique.org/ Association québécoise de la douleur chronique] (AQDC)</ref> Pasmens, malgrat l'emergéncia de mejans tecnics, lo diagnostic demora malaisat qu'existís una tendéncia naturala de s'aparar de la percepcion de la dolor d'altrú, es entre autres la rason de la realizacion d'escalas d'evaluacion de la dolor. === Mejans tecnic === [[Fichièr:Eye_dilate.gif|vinheta|La dilatacion de la [[pupilha]] sembla correlada amb l'arribada de la dolor, dels mejans de mesura son en recerca]] En 2014, un mejan tecnic per « mesurar » la dolor relativament a la dilatacion reflèxe de la [[pupilha]] es en cors d'evaluacion. La pupilhometria permetriá d'adaptar pel melhor los tractaments antidolor, subretot per las personas endormidas ont la dilatacion de la pupilha es pas sensibla a d'autres factors, coma l'estrès, mas son evaluacion suls enfants sembla donar de bons resultats<ref>[https://web.archive.org/web/20140307033131/http://www.franceinfo.fr/sciences-sante/une-nouvelle-camera-pour-mesurer-la-douleur-1327105-2014-02-21 Une nouvelle caméra pour mesurer la douleur] (France Info), extrait : « “Les études qu'on est en train de mener chez l'enfant montrent que c'est efficace” explique l'un des anesthésistes-réanimateurs de cet hôpital, le <abbr class="abbr" title="Docteur">D^r</abbr> Nicolas Louvet.</ref>. === La dolor de l'autre === Sego Nicolas Danziger<ref group="Note">Neurologue et chercheur sur la fonction de l'[//fr.wikipedia.org/wiki/Empathie empathie] dans la perception de la douleur de l'autre à la Pitié-Salpétrière (source : libération, [http://www.liberation.fr/sciences/2009/06/02/j-ai-mal-pour-toi_561427 J'ai mal pour toi] )</ref> la vision de la dolor per l'autre crea une « emocion aversiva » per un mecanisme dich de « resonança emocionala ». Mas precisa qu'aquel mecanisme coneis de manca, per exemple en cas de diferéncia etnica o religiosa, que d'un autre costat pòt realizar « una volontat fugida o d’alunhament d'aquel que patís », e que « de fòrça òbras scientificas mostrèron, aqueles darrièrs ans, que lo còrs medical aviá encara tendéncia a malestimar la dolor dels pacients »<ref>Nicolas Danziger interrogé par tenou'a dans [http://tenoua.org/la-douleur-de-lautre/La douleur de l'autre]</ref>. Es aisit de trobat la pròvas d'una denegacion collectiva de la dolor per altrú subretot al subjècte de l'enfant qu'es largament sosestimada en mitan espitalièr<ref name="2006DREES">[http://www.drees.sante.gouv.fr/IMG/pdf/serieetud61.pdf La prise en charge de la douleur chez l'enfant lors de son passage dans des lieux de soins ambulatoires], <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;9 ({{6|e}} feuillet du {{Pdf}})</ref>. [[Daniel Annequin]] quitament afirma: « Per l'enfant tornan de luènh, pendent d'annadas aviam volgut ignorar que l'enfant sentissiá la dolor […] Se disiá que las fibras C èran pas mielinizadas, mas son pas jamai mielinizadas, aviam coma aquò tota una seria d'argumentaris pseudoscientifics<ref name="DA-FI">Danniel Annequin, dans l'[http://www.franceinter.fr/emission-la-tete-au-carre-douleur-et-anti-douleur émission ''la tête au carré'' du 9 octobre 2013], intervention à partir de la <abbr class="abbr" title="Vingt-troisième">23^e</abbr> minute</ref> ». E es mòstra scientifica de la capacitat del noirigat de sentir la dolor foguèt fach en 1987<ref group="Note" name="1987A">Par [//fr.wikipedia.org/wiki/Kanwaljeet_Anand Kanwaljeet Anand], dans ''la douleur et ces effets chez le nouveau-né et le fœtus humain'' {{Article|langue=en|titre=Pain and its effects in the human neonate and fetus.|périodique=The new Engl journal of medecine|auteur=[[Kanwaljeet Anand|KJS Anand]]|auteur2=PR Hickey|numéro=317(21)|année=1987|pages=1321-1329|url=http://www.cirp.org/library/pain/anand/}}</ref>, e donc sa presa en carga de per abans existissiá qu’excepcionalament, quitament per las intervencions mai pesugas<ref name="2000LR">[https://web.archive.org/web/20140219142350/http://www.larecherche.fr/savoirs/medecine/douleur-enfant-reconnaissance-tardive-01-11-2000-83066 « Douleur de l'enfant : une reconnaissance tardive »] Article La Recherche {{numéro|336}}, année 2000.</ref>. Aquel relatiu refús de veire la dolor de l'autre es pas pròpri al mitan medical tampauc universal coma o mòstra un estudi eissida del plan dolour 2006 que destria dos tipes d'actitud destriada tanben pels sonhants que pels parents<span></span>: los « reservats » e los « sensibilizats », cadun reprochant respectivament a l'autre grop lo tròp o lo tròp pauc de presa en carga, per « sensiblariá » o per « denegacion ». Aquela distinccion fa reson amb aquela d'un autre estudi sociologic que divisa los metges tanben en dos grops<span></span>: los « compatissents » e los « negators »<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/1993 1993], ''La douleur de l'enfant'', [//fr.wikipedia.org/wiki/Annie_Gauvain-Piquard Annie Gauvain-Piquard] et Michel Meignier, ed. </ref>{{,}}<ref group="Note">Précision et rapprochement de ces termes aux ''{{14e}} Journée Unesco La douleur de l’enfant. ''</ref>. === Escalas d'evaluacion de la dolor === La percepcion de la dolor, de son intensitat, es subjectiva. Lo meteis fenomèn (traumatisme, [[malautiá]]) serà sentit de biais diferent segon la persona e segon la situacion. La dolor pòt anar d'una simpla incomodacion fins a un malaise, veire la mesa en dangièr del pronostic vital o psiquiatric de la persona. L'evaluacion per l'autre es donc complèxa, es que s'apiejam de preferéncia sul testinòni mercé a un supòrt d'autoevaluacion e de las escalas d'évaluacion de la dolor especificas quand es impossible o insufisent. ==== Autoevaluacion ==== L'autoevaluacion consistís demandar directament a la persona patissent lo nivèl de sa dolor. Demanda una cooperacion e una bona compreneson, e s'apièja sus d'escalas medicalas estandardizadas (numericas, visualas analogicas, verbalas simplas e verbalas relativas…)<ref name="auto-ev">{{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20170329150440/http://www.chu-toulouse.fr/IMG/pdf/clud_echelles_autoevaluations_douleur.pdf Echelles d’auto-évaluations de la douleur]</ref>. L'autoevaluacion es pas sonque una evaluacion de la dolor, es tanben un biais de comunicar amb l'equipa medicala. Dins lo cas de dolors cronicas per exemple, la cotacion de la dolor indica pas sonque la dolor sentida, mas globalament l'alteracion de la qualitat de vida e l'angoissa emocionala<ref><span class="ouvrage" id="A._F._Allaz2016"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> A. F. <span class="nom_auteur">Allaz</span> ''<abbr class="abbr" title="et alii (et d’autres)">et al.</abbr>'', <cite style="font-style:normal" lang="en">« Pain Intensity Relentlessly At Its Worst : Pain As A Message? »</cite>, dans <cite class="italique" lang="en">16th World Congres on Pain</cite>, Yokohama, International Association for the Study of Pain (IASP), <time class="nowrap">26–30 septembre 2016</time> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20201126154954/https://event.crowdcompass.com/wcp2016/activity/J77lE0cJE7 présentation en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="chapitre(s)">chap.</abbr>&nbsp;</span></ref>. ==== Eteroevaluacion ==== Tanben existís d'escalas d'evalucion especificas fondadas sus l'observacion del comportament del pacient. Al contrari de las escalas d'autoevaluacion demandan pas la participacion del pacient e son d'aquel recomandadas dins l'evaluacion de la dolor per las personas que l'autoevaluacion pausa problèmas per diferentas rasons. En mai del testimòni de l'entorn que pòt evaluar las diferéncias al quotidian, los cambiaments venguts, existís d'escalas d'evaluacions especifica coma l'escala San Salvadour<ref>{{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20160309200439/http://www.chu-toulouse.fr/IMG/pdf/salvadour.pdf SAN SALVADOUR : échelle d’évaluation de la douleur du patient polyhandicapé]</ref>. ===== Enfants e noirigats ===== Lo signe abitual de l'expression de la dolor per l'enfant petit est lo crit que lo o los parents arriban sovent a destriar d'autres crits (paur, fam…), mas a un estadi superior de dolor, lo noirigat es sovent prostrat. Existisson mai d'una escala, mas pauc utilizadas en practica, s'agís de la grasilha DESS (Dolor enfant San Salvadour), de l'escala NCCPC ''(Non communicating children’s pain checklist)'' o GED-DI (Grasilha d’evaluacion de la douleur deficiéncia intellectuala) e de l'escala EDINN (Escala de dolor e d'inconfòrt del nascut novelament e del noirigat). Lo problèma principal d'aquelas escalas e que comptan d'itèms longs de recampar e son pas utilisables en urgéncia. ===== Personas d'edat ===== Per las personas d'edat, e subretot quand patisson de trèbles cognitius coma [[malautiá d'Alzheimer]], se pòt utilizar l'escala Doloplus<ref>[http://www.doloplus.com/ Échelle Doloplus]</ref>, e frequentament utilizada, l'escala ECPA<ref>[https://web.archive.org/web/20160609002226/http://papidoc.chic-cm.fr/12echelecpa.html L'échelle comportementale de la douleur chez la personne âgée (ECPA)]</ref>. == Tipes de dolor == Se dich dolor discrèta o aguda, o alara cronica o recidivanta === Dolor aguda === [[Fichièr:Injured_Bystrov.JPG|vinheta|Una dolor plan viva inducha mai sovent una posicion reflèxa (recauquilhada), lo crit o los gemècs, una respiracion accelerada e irregulara, de sanglòts, la compression o proteccion per la man de la zona dolorosa... illustrada aicí per l'actitud d'un esportiu pauc après lo traumatisme.]] La dolor aguda es una dolor viva imediata, e mai sovent brèva. Es causada per una estimulacion nociceptiva de l'organisme, tala una lesion istologica, podent se produire jos la forma d'un estimulús termica (contacte de la pèl amb de fuòc) o mecanic (un pinçament, un tust). « La dolor aguda jògz donc un ròtle d’alarma que permetrà a l’organisme de reagir e de se protegrr fàcia a un estimulús mecanic, quimic o termic. » Sa foncion d'alèrta es alara justificada, çò qu'es pas mai necessari dins lo cas amb una dolor cronica. === Dolor cronica e malautiá en causa === « La dolor se dich cronica o patologica, quand la sensacion dolorosa passa tres meses e dven recurrenta. » La dolor cronica es una malautiá greva e invalidanta. Las consequéncias de las dolors cronicas son tan organicas (ipertension arteriala segondària, atrofia musculara) coma psicologicas, amb una modificacion comportementala podent anar de l'anxiodepression fins a de trèbles de la depersonalizacion amb risc suicidari crescut<ref>{{En}} Michael T. Smith, Robert R. Edwardsa, Richard C. Robinsonb, Robert H. Dworkinc. </ref>. Fòrça societats sabentas, que la Societat francesa d'estudi e de tractament de la dolor<ref>[http://www.sfetd-douleur.org site internet de la Société Française d'Étude et de Traitement de la Douleur]</ref> (SFETD), l'Associacion internacionala d'estudi de la dolor<ref>{{En}} [http://www.iasp-pain.org Site internet] de l’''{{Lang|en|International Association for Study of Pain}}''.</ref> o la Societat internacionala de neuromodulacion<ref>[http://www.neuromodulation.com/ Site internet] de la Société Internationale de Neuromodulation.</ref>, insistisson sus l'importança de la dolor cronica dins la populacion generala; de 15 a 25 % de la populacion serián victimas de dolors cronicas. Las dolors cronicas son subretot de dolors neuropaticas dins l'encastre de malautiás generalas que tòcan lo sistèma nerviós. Per exemple la diabèti insulinica provòca subretot une destruccion dels nèrvis periferics amb una ipoestesiá, mas dins unes cases, l'atencha dels nèrvis periferics tendrà cap a un estat d'iperestesiá. Los damatges pòstoperatòris dels nèrvis periferics son tanben al causas màger de dolors neuropaticas. De fach, tot damatge a un nèrvi periferic o d'una estructura del sistèma nerviós central pòt s'exprimir per de dolors neuropaticas cronicas. Lo mecanisme d'aquelas dolors se basa uèi sus la pèrda del ''gate control'' (Lo [[gate control]] esquematicament l'enebicion de las vias nociceptivas Aδ e C per las grossas fibras sensitivas-motriças). ==== Patologias en causa ==== Es malaisit de fa una lista complèta dels sindròmas doloroses cronics<ref>{{En}} Dworkin RH, Backonja N, Rowbotham MC, Allen RR, Argoff CR, Bennett J. {{et al.}} </ref> am per exemple<span></span>: * las migranas e los sindròmas migranós refractèris; * las cefalèas cervicogenicas; * Lo ''Failed Back Surgery Syndrome ''o Sindròma de Fracàs de la Cirurgida de l'Espatla<br> * las dolors neuropaticas pòstopertòrias cronicas; * las dolors neuropaticas; * las dolors de l'arterita; * Los sindròmas dolorosas complèxes de tipe I e {{II}}<ref>{{En}} Kemler MA, de Vet HC, Barendse GA, van den Wildenberg FA, van Kleef M. « Spinal cord stimulation for chronic reflex sympathetic dystrophy – five-year follow-up » ''N Engl J Med.'' 2006;354:2394–6. </ref>; * las dolors del membre fantasme; * las dolors de las patologias osteoarticularas cronicas; * las lombalgias cronicas * Etc Los autres mecanismes de dolor cronica son: * de dolors inflamatòrias per iperstimulacion de las vias nociceptivas sens damatge dirècta d'aquelas; * las dolors mecanicas per destruccion de las articulacions; * l'isquemia d'origina vasculara amb una compausanata neuropatica per isquemia dels nèrvis dels membres. ==== Efièchs ==== Progressivament lo comportament se pòt modificar de signes de [[depression]] amb ànsia, agressivitat cap a l'entorn, podent anar fins a de vertadièr trèbles depressius màger e una despersonificacion. En parallèl la persona patissent de dolor cronica se pòt desocializar tot avent benlèu l'imatge de qualqu'un avent aqurit de « beneficis secondaris » pendent lo periòde de cronicizacion de la dolor. Sul plan terapeutic e a causa del damatge organic e psicologic o psiquiatric de la persona, una presa en carga multidisciplinària es donc teoricament necessària. Cal trencar un cercle viciós que la dolor es la partença e que deu èsser tractada abant o pendent la presa en carga psicoterapeutica. ==== Dolor cancerosa ==== Una autra forma de dolor cronica es la « dolor cancerosa » qu'es ligada al quite càncer o a las consequéncias dels tractaments, que pòt induire de dolors neuropaticas o impressivas en foncion del mecanisme. La forma mai rara de la dolor cronica es la dolor ''{{Lang|la|sine materia}}'' qu'es un diagnostic d'eliminacion. Es una dolor qu'a pas d'origina organica aparenta. Aquel diagnostic deuriá èsser evocada sonque al subjècte d'una dolors que las exploracions complementàrias morfologicas (IRM, TDM) e neurofisologicas (electromiogramas, electroneurogramas, potencials evocats somestesics) son e domora normalas. === Dolor a l'esfòç e medecina de l'espòrt === Pendent l'examèn medical dels [[Muscle|muscles]], subretot en medecina de l'espòrt, aqueles diferents temps de l'examèn permeton de detriar entre las diferentas patologias possiblas. Lo mètge examinant cercarà par l'interrogatòri e tanben per l'examèn clinic a individualizar de tipes particulars de dolors muscularas que pòdon orientar cap a las causas que pòdon èsser d'accidents esportius, o alara de malautiás plan individualizadas que se manifestan per diferents tipes de dolors muscularas<ref>A. Farhi, [http://www.commentguerir.com/article/douleurs-musculaire « différentes types de douleurs musculaires »], 2009.</ref>. Se la dolor musculara es presenta a l'esfòrç. L'arrèst de l'esfòrç fisics o la bassa de son intensitat fa diminuir o deapareisser la dolor. Es presenta al repaus, quand los muscles son "fregs". La palpacion del muscle concernits provòca o aumenta la dolor: rictus dolorós sus la cara del subjècte, reaccion de retirada. La contraccion volontària provòca o aumenta la dolor. L'inflamacipn: la dolor inflamatòria es mai importanta de vèspre e en començament de nuèch (quand lo taus sanguin de [[cortisòl]] natural es al mai bas). Diminuís o desapareis après caufament e a l'esfòrç. La dolor mecanica se fa de contunh, diminuís pas veire aumenta a l'esfòrç. Aumenta pas de vèspre, nimai al començament de la nuèch, e diminuís la mobilizacion s'arrèsta. De toxinas bacterianas, vegetalas, fongicas o animalas ([[Verin|verins]]) pòdon èsser de fonts vivas de dolors<ref>{{En}} Loris A. Chahl et E.J. Kirk « Toxins which produce pain » ''Pain'' 1975;1(1):3-49. </ref> == Tractaments == Lo tractament inadeqüat de la dolor es plan espandit dins lo domèni quirurgical e dins lo dènis espitalièr e d'urgéncia en general<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista|nom1=Cullen L}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. Aquela negligéncia s'espandís dempuèi tota epòca<ref>{{Cite book}}</ref>. Los africans e latinoamericans serián mai nombroses a patir entre las mans d'un mètge<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>; e la dolor per las femnas es mens tractada que pels òmes<ref name="pmid11521267">{{Revista}}</ref>. E la dolor per l'enfants, e subretot pels mai pichons, èra negada oficialament e scientificament fins a la mitat  dels 1980, aqueles essent regularament operada sens anestesia<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Claude_Guillon_(écrivain) Claude Guillon], [https://web.archive.org/web/20130420103924/http://claudeguillon.internetdown.org/article.php3?id_article=141 Douleur chez l’enfant : Histoire d’un déni] (tiré du livre ''À la vie, à la mort - Maîtrise de la douleur et droit à la mort'' {{ISBN|9782911606144}})</ref>. L'''{{Lang|en|[[International Association for the Study of Pain]]}}'' explica per exemple que la dolor deuriá èsser presentada dins los [[dreches de l'Òme]] e que la dolor cronica deuriá èsser considerada coma malautiá<ref>{{En}} Delegates to the International Pain Summit of the International Association for the Study of Pain (2010) [https://web.archive.org/web/20110513203221/http://www.iasp-pain.org/AM/Template.cfm?Section=Declaration_of_MontrandNum233_al "Declaration of Montreal"] consulté le 4 janvier 2010.</ref>. Aquelas modificacion, per l'ora, es sonque presetada en China e en Austràlia<ref name="isbn0-7817-7388-1">{{Cite book}}</ref>. En 2013, solas 2 personas sus 10 epl mond an accès als analgesics. Quitament dins los païses desvolopats, lo tractament de las dolors intensas demora insufisent, entre autre 70 a 90 % de las malauts tocats d'un càncer en fasa terminala<ref>[https://web.archive.org/web/20141101171838/http://www.cles.com/droits-humains/article/80-des-humains-prives-d-antidouleur « 80 % des humains privés d'antidouleur »] dans CLES {{n°|81}}, février-mars 2013</ref>. Cada annada, de desena de milions de personas pel mond acaban lors jorns dins de sofrenças insuportablas que poirián pasmens èsser aisidament aleujadas<ref>{{En}} Rapport de ''{{Lang|en|Human Rights Watch}}'' : [http://www.hrw.org/node/98936 « Global State of Pain Treatment »] 2011</ref>. Obstacles a la presa en carga de la dolor<span></span>: * se considerava fins als [[Annadas 1980|ans 1980]] que los noiregats patissián pas en rason de la [[Mielina|mielinizacion]] incomplèta de lors [[Neuròna|neurònas]]. Mas l’existéncia de la dolor a l'edat mai jove, e subretot la pròva scientifica dels efièchs deletèris de sa non presa en carga, son una donada centrala dels tèxtes oficials actuals; * la dificultat de l’identificacion e de l'evaluacion de la dolor per l’enfant<ref>[https://web.archive.org/web/20160615123341/http://www.has-sante.fr/portail/upload/docs/application/pdf/doulenf4.pdf Évaluation et stratégie de prise en charge de la douleur aiguë en ambulatoire chez l'enfant de 1 mois a 15 ans] <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;7</ref>, et la potenciala negacion d'aquela<ref group="Note">Dans le contexte d'une prise en charge hospitalière {{Citation|le parent a tendance à nier la douleur [...] que le praticien nie la douleur.}}</ref> ; * la dolor se pòt utilizar coma un element diagnostic per revelar una malautiá o un mal. Unes quite actes diagnostics son generators de dolor, que son los actes invasius coma una ponccion ossosas ; * lo tractament de la dolor aguda utiliza de [[Medicament|medicaments]] classificats coma estupefiants que pòdon crear d'[[Addiccion|addiccions]] ; * unes avançan lo pes de la cultura judeocrestiana ont l'òme e la femna foguèron destinats a sofrir essent caçat del [[paradís]]. Ara, la dolor es considerada coma una malautiá especifica. === Medicamentoses === La dolor aguda abitualament se sonha amb de medicaments coma los [[Analgesic|analgesics]] e anestesiants. La dolor cronica, pasmens, es mai complèxa e demanda los esfòrces coordonats d'una equipa de professionals de la santat, çò qu'implica tipicament de [[Mètge|mètges]], psicoclinicians, fisioterapeutas, ergoterapeutas e infirmièrs<ref>{{En}} Thienhaus, O; Cole, BE (2002). </ref>{{,}}<ref>{{En}} Main, Chris J.; Spanswick, Chris C. (2000). </ref>. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] definís tres lindals de dolor que s'associa associe de principis terapeutics. Al nivèl 1, se de dolors fèbles o moderadas son diagnosticadas, d'antalgics non morfinics ([[paracetamòl]], antiinflammatòris non esteroïdian (AINS) per exemple, [[aspirina]] o [[ibuprofèn]]) se pòdon presciure. Al nivèl 2, se de dolors moderadas son diagnosticadas, un antalgic derivat de la morfina (codeïna (associada e de paracetamòl), tramadòl e nefopam) se pòt presciure. Al nivèl 3, de dolors intensas, de [[morfina]] e d'oxicodòna se pòdon utilizar<ref>{{Ligam web}}</ref>. De naotar la classificacion delicata del nefopam (Acupan) dins los lindals de l'OMS. S'agís d'un antalgic non morfinic (= lindal 1 de l'OMS) mas de poténcia equivalenta a un medicament de lindal 2. Lo tractament de la dolor depend de l'intensitat e de son origina, lo tractament definitiu essent lo tractament de la causa, quand es possible. Pòt utilizar un reconfòrt, per desviar l'atencion, per explicar çò que se passa (diminuir l'ànsia); aquò es plan flagrant amb: los enfants, a una posicion d'espèra (installacion del pacient dins una posicion que minimiza la dolor; lo pacient pren mai sovent instinctivament aquela posicion), al freg o al caud (seguent lo tipe de dolor mecanica o inflamatòria, e aplicada localament e amb moderacion, calma lo dolor), a l'[[odontologia]] (dolors de postura (muscles, mialgias) inducha per la nautor inadaptada de las dents naturalas<ref>[http://www.lecourrierdudentiste.com/dossiers-du-mois/prescription-medicamenteuse-en-pathologie-et-chirurgie-buccale-lles-antalgiquesr.html La prescription des antalgiques en odontologie]</ref>, a la quinesiterapia (massatge, fisoterapia), a l'[[ipnòsi]], a d'antiinflamatòris, a d'[[Analgesic|antalgics]], e de sedatius (fins a l'anestesia) e, a vegada, l'antalgia intervencionala es utilizada. Dins las dolors intensas, un pacient possedís la possibilitat de gerir l'antalgia quand es administrada per perfusion de [[morfina]]<span></span>. Aquela modalitat d'analgesia se nomena analgesia contrarotlada pel pacient (ACP) o PCA en anglés. Lo tractament de la dolor pòt tanben s'apiejar sus de metòdes de tractaments fisics inclusissent per exemple quinesiterapia, osteopatia, ergoterapia e reeducacion sensitiva de la dolor === Psicologics === Los individús que recebon un sosten social redusent los riscs de patir de càncers<ref>{{En}} Eisenberger, NI; Lieberman (2005). </ref>. Es possible que de pacients patissent de dolors cronicas sián tan absorbidas dins una activitat o un divertiment que sentisson pas mai la dolor, o qu'aquela siá fòrça diminuida<ref name="Melzack_Wall_1996_22-23">{{En}} Melzack, R; Wall, PD (1996). </ref>. Las [[Psicoterapia cognitiva e comportamentala|terapias cognitiva e comportamentalas]] (TCC) son eficaças per reduire las sofrenças associadas a las dolors per unes pacients, mas aquela diminucion de la dolor demora insufisentas e amb un nivèl de pròva encara tròp fèble<ref>{{Revista|nom1=Vlaeyen JW, Morley S}}</ref>. Las psicoterapias d'inspiracion psicanalitica (P.I.P) pòdon tanben reduire las sofrenças provocadas per las dolors cronicas, aqueles resultats positius demandan pasmens pel pacient un interés per sa vida psiquica e lo procediment d'introspeccion<ref>C. Demange, C. Husson, D. Poivet, JP Escande. </ref>. Una revista de 2007 sus 13 estudis afirma que l'[[ipnòsi]] redusís la dolors dins unas condicions, pasmens se lo nombre de pacient avent participat a aquel estudis es un pauc bas<ref name="Elkins2007">{{Revista}}</ref>. === Per de medecinas alternativas === La dolor es la rason màger per que los individús utilizan la medecina non convencionala<ref name="Astin1998">{{En}} Astin, JA. </ref>. Un analisi sus 13 estudis dins lo tractament de nauta qualitat de la dolors per acupunctura conclutz qu'existís una pichona diferéncia dins los tractaments qu'inclusisson pas l'acupunctura<ref>{{En}} Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A. « Acupuncture treatment for pain: systematic review of randomised clinical trials with acupuncture, placebo acupuncture, and no acupuncture groups » ''BMJ'' 2009;338:a3115. </ref>. L'[[omeopatia]] es un autre metòde terapeutic utilizat per unes pacients per solaçar la dolor. Lo principi de similitud qu'es una de las basa del prescriptors a de caracteristicas semblablas a aquela de las dolors dels pacients. Lo mètge omeopatic vòl d'en primièr diagnosticar de biais purament medical puèi cerca a individualizar los simptòmes especifics del quita malaut, los mai personals, caracteristicas, dins son biais de manifestar sa malautiá, que mena a seleccionnar los medicaments mai semblables al cas<ref>[https://web.archive.org/web/20150317021930/http://homeophyto.com/dossier/D157.html Homéopathie et douleur sur Homeophyto.com]</ref> == Estudis == === Reaccion === La reaccion a la dolor es utilizada per evaluir l'estat neurologic d'un patient, e entre autre son estat de consciéncia. Fa partit del bilanç dels secoristas e tanben de l'[[escala de Glasgow]]. Se la victima a pas de reaccions espontanèa, ni al bruch o al tocat, sa reaccion a la dolor es testada. Cal realizar una estimulacion que cause pas de nafras mimai agreujament de l'estat. I a mai d'un metòde. Un pinçament de la pèl foguèt lontemps practicat; se lo cal evitat. Sus una persona conscienta, un leugièr pinçament a las extremitats se pòt realizat (dessús de la man o del pé, fàcia intèrna del braç) per verificar se la persona sentís çò que li es fach, mas pas coma metòde d'estimulacion d'una persona sens reaccion. Una pression amb los dets sul rèire de la maissa inferiora, jos las aurelhas e una pression piejada al nivèl sosorbitari. === Epidemiologia === La dolor es la causa màger de visita en mitan espitalièr dins 50 % des cases<ref>{{Revista}}</ref>, es una practica de visita presenta dins 30 % de las familhas<ref name="pmid12160512">{{Revista}}</ref>. Fòrça estudis epidemiologics de diferents païses mòstran una prevaléncia nauta de dolor cronica presenta per 12-80 % de la populacion<ref name="pmid20358856">{{Revista}}</ref>. Ven mai evidenta a l'apròche del decés pels individús<ref name="Death2010">{{Revista}}</ref>. Una enquèsta de 6 636 enfants (edats entre 0–18 ans) afirma que, sus 5 424 enfants interrogats, 54 % faguèron l'experiéncias de dolors dins los darrièrs meses. Un quart d'entre eles contan que fan l'experiéncia de dolors presentas o perlongadas dempuèi tres meses veire mai, e un tèrç d'entre eles contan que fan l'esperiéncia de dolor frequentas e inteusas. L'intensitat de las dolors cronicas èra mai nauta per las filhas, e la dolor cronica aumenta per las filhas de 12 e 14 ans d'edats<ref name="pmid10863045">{{Revista}}</ref>. === Tolerança === La percepcion de la dolor se pòt aumentar o diminuir per de medicaments. Sens medecina, depend fòrça del tipe de dolor, del contèxte e de la cultura del pacient. Dins un contèxte rassegurant, o al contrari fòrça très dificil (situacion de guèrra) l'intensitat de la dolor pòt diminuir. Per exemple, experimentalament, la simpla preséncia de plantas vèrdas dins una cambra diminuís l’intensitat persebuda d'una dolor<ref>S.-H. Park, R.H. Mattson, E. Kim, 2004, ''Pain tolerance effects of ornamentalplants in simulated hospital patient room '' ; ISHS Acta Horticulturae 639: XXVI International Horticultural Congress: Expanding Roles for Horticulture in Improving Human Well-Being and Life Quality ([https://web.archive.org/web/20160303182758/http://www.actahort.org/books/639/639_31.htm Résumé], en anglais)</ref> e de l'estat psicologic del pacient. === Antropologia, sociologia === La dolor es pas considerada nimai presa en compte dels meteis biais segon las [[Cultura|culturas]] o las religions. Cada pòble a la sieuna concepcion de la dolor, e mai generalament de la sofrença. Aquela nocion s’aplica tan al beneficiaris dels sonh qu'a las valors dels sonhants. En efièch, « son pas sonque los malauts qu'intègran lor dolor dins lor vision del mond, mas tanbe los mètges e las infirmièras que projetan lors valors, e sovent lors prejutjats, sus çò que vivon los pacients que n'an la carga. »<ref>LE BRETON D., 1995, {{P.}}136</ref>. Vaquí un exemple qu'illustra fòrça plan las diferéncias qu'existisson entre las culturas al subjècte lo quita sens que se dona a la dolor<span></span>: « Un [[Etnologia|etnològ]] conta que dins la societat qu'estudia, una femna sabent qu'el possedís una troça de secors li mena son enfant, ele li ditz que l'enfent ten un leugièr « malon » al pé, la maire coma l'enfant sembla pas considerar la nafra amb gravetat. Quand l'etnològ deliga lo bendatge de fuèlha de bananièr, descobrís estabosit que l’òs de l’enfant de son pé aparéis, segon los tèrmes de l’etnològ « una massa gelatinosa » se pòt veire. Dins aquela meteissa societat, es cridat un autre còp al lièch d'una dolla patissent de constipacion. Aquel darrièr cas, d’una gravetat mendre al vejaire de l'etnològ es considerat coma fòrça greu membres d'aquela societat del sud oèst de [[Tanzania]], qu'aquela constipacion pòt aver per causa una accion malvolenta, per exemple aquela d'un masc. ». Per evaluar la dolor cal don considerar l’origina etnica, la religion o la filosofia de vida de las personas sonhadas, e, dins lo cas dels enfants espitalizats, de l’origina de lor parents. Globalament los pacients eissits d'una religion del libre (josieu, crestian, musulman) considèran que la dolor es una volontat de Dieu, una espròva e l'actitud coratjosa fàcia e aquela permet lo rescat de las decas de l'umanitat. ''A contrario'', se pòt estonar que de pacients qualificats de "mediterranèus" practicant las religions del libre exteriorizan a grand bruch dolor e exagerisson lor sofrença, çò se venguèt al sègle XX lo mite del "sidròma mediterranèu". Mai lo fach que s'agís pas d'un sindròma amb de simptòmas precises, foguèt constat qu'otra Atlantic, de personas de meteissas culturas religiosas ne son d'excellents exemples. Al subjècte de las dolors de la jasilha, una granda retenguda de las femnas [[Asia|asiaticas]] (subretot del Sud-Èst) que, per lor actitud crentan de getar la vergonha sus lors familhas, alara que las latinoamericanas son dins lo registre opausat, que mai cridan, mai l'enfant serà bèl. === Psicologia === La presa en carga de la dolor pòt s'explicar pel fach que « (…) la practica quotidiana d’actes doloroses obliga lo sonhant a realizar un nombre de mecanismes de defensa per tòca de lo protegir, de l'aparar contra l’engravament e la contaminacion per la sofrença de l’autre… » Un aspècte de reson que pòt produire la dolor de l’enfant es notada pel sonhant: la denagacion. La denegacion de la realitat es un mecanisme de defensa dels sonhants que negan totalament una partida mai o mens importanta de la [[realitat]] extèrna. « La denegacion es un mecanisme psicologic ont la persona reagis comma se sa pensada èra tota poderosa e sufiriá de refusar la pensada d’una causa per qu'aquela causa exista pas. Mecanisme patologic quand es prevelent e regde mas que se trapa de biais atenuat per totòm jos la forma<span></span>: « cal pas pensar al malastre, a la mòrt, etc »; eritage de la [[pensada magica]] pels joves enfants. Dins la relacion de sonh, aquela denegacion se manifèsta rarament de biais dubèrt mas puslèu de biais inconscient que pòt se traduire per la persistença d’actituds nocivas (la denegacion favoriza las conducha a risc)… ». Existís una autra nocion que pòt comptar dins aquela de negacion dels sonhants fàcia a la dolor de l'enfant: lo concèpte d'amnesia infantila que fa partit del desvolopament psicologic de l'enfant. Aquò explica la facilitat dels sonhants a prene pas en compte la dolor de l'enfant, se remembrant pas eles meteisses çò que sentiguèron e visquèron quand èran enfant. Un autre concèpte interessant al subjècte del viscut de la dolor pels sonhants es lo transferiment. Los sonhants adults resistisson melhor a la dolor en general, e donc transferisson lor sentit e lors emocions sus la persona que sonhan. Penson que l'enfant supòrta la dolor del meteis biais qu'eles o fan. === Recerca === Existís una associacion internacionla per l'estudi de la dolor (''International Association for the Study of Pain ''ou'' IASP'')<ref>Mayer EA, Bushnell MC, International Association for the Study of Pain (2009) “Functional pain syndromes : presentation and pathophysiology”. </ref>, basada a Seattle puèi a Washington. Sosten la recerca dins aquel domèni, publica una lètra mensuala<ref>IASP e-Newsletter</ref> e publiquèt una novèla ''classificacion de las dolors cronicas''<ref>''[https://web.archive.org/web/20121103230917/http://www.iasp-pain.org/Content/NavigationMenu/Publications/FreeBooks/Classification_of_Chronic_Pain/default.htm Classification of Chronic Pain]'' ; librement téléchargeable sur le [https://web.archive.org/web/20140127111250/http://www.iasp-pain.org/AM/Template.cfm?Section=About_IASP3&Template=%2FCM%2FHTMLDisplay.cfm&ContentID=1608 site web de l'IASP]</ref> per permetre als cercaires e clinicians tractan la dolor d'utilzar un vocabulari comun, codificat e a aprovat<ref>[https://web.archive.org/web/20131022115443/http://www.iasp-pain.org/AM/Template.cfm?Section=Classification_of_Chronic_Pain&Template=%2FCM%2FContentDisplay.cfm&ContentID=16261 Abbreviations], ''classification des douleurs chroniques'' de l'IASP</ref>. == Dins lo regne animal == Las coneissenças al subjècte de la nocicepcion e la dolor pels animals invetebrats son encara fòrça fragmentars<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Georges_Chapouthier Georges Chapouthier], La douleur : des animaux à l’homme, dans (sous la direction de T. Auffret Van Der Kemp et J. C. Nouët) "Homme et animal : de la douleur à la cruauté", Collection « Le mouvement des savoirs », Éditions de l’Harmattan, Paris, 2008, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;25-38</ref>. [[Fichièr:Jan_Baptist_Weenix_-_Portrait_of_René_Descartes.jpg|drecha|vinheta|Retrach de René Descartes per Jan Baptist Weenix (1647-1649).]] L'un dels metòde per conéisser la dolor pels umans es de pausar una question<span></span>: una persona pòt exprimir una dolor qui pòt èsser detectadaper de mesuras fisiologicas conegudas. Pasmens, coma pels noirigats, los animals non umans pòdon pas pausar de question sus çò que sentisson; atal los critèris destinats als umans se pòdon pas adaptar als animals. Los filosòfs e scientifics s'ocupèron d'aquelas dificultats d'expression. [[René Descartes]], per exemple, explica que los animals mancan de consciéncia e fan l'experiéncia d'una dolor diferenta d'aquela sentida pels umans<ref name="nuffield45">{{En}} Working party of the Nuffield Council on Bioethics (2005). </ref>. Bernard Rollin de l'Universitat d'estat del Colorado, principal autor de doas leis federalas al subjècte de la dolor animala<ref>{{Revista}}</ref>, redigís que los cercaires, pendnet  las [[annadas 1980]], demoravan incertans al subjècte de l'experiéncia de la dolor sentida pels animals, e qe los veterinaris, formats al EUA abant de 1989, aprengavan a ignorar la dolor pels animals<ref name="Rollin117">{{En}} Rollin, B. (1989) ''The Unheeded Cry: Animal Consciousness, Animal Pain, and Science''. </ref>. Dins sas discussions amb de scientifics e veterinaris, li èra demandat de « provar » que los animals son conscients e de donar de pròvas « scientificament acceptablas » que permetrián de mostrar la dolor animala. Carbone redigís que la percepcion ont los animals sofrisson de biais diferent dels umans demora pauc espandida. La capacitat de las espècias invertebradas pels animals, coma los insèctes, de sentir la dolor e la sofrença demora tanben incertana<ref>{{Revista}}</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. La preséncia de la dolor pels animals demora incertana per unes, mas foguèt reconeguda mejans las reaccions comportementalas o fisicas<ref name="pmid7715946">{{Revista}}</ref>. Los especialistas creson ara que tot animal vetebrat pòt sentir la dolor, e qu'unes invertebrats, coma lo pofre, tanben o pòdon<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20100106084119/http://www.parl.gc.ca/37/2/parlbus/commbus/senate/Com-e/lega-e/witn-e/shelly-e.htm "Do Invertebrates Feel Pain?"], site du [//fr.wikipedia.org/wiki/Parlement_du_Canada Parlement du Canada].</ref>{{,}}<ref>{{Revista}}</ref>. Pels autres animals, plantas e autras entitats, la capacitat fisica a sentir la dolor demora un enigma dins la comunautat scientifica, que pas cap de mecanismes per que la dolor pòt èsser sentida foguèt detectada. Subretot, existís pas cap de nociceptor coneguts dins  de grops coma las plantas, fongis e gaireben totes los insèctes<ref>{{Revista}}</ref>. === Evaluacion === L'evaluacion ten a vegada de l'escomesa. Seguent l'espècia animala e lo tipe de dolor, l'evaluacion pòt èsser puslèu aisida o impossibla. Mai sovent, las dolors cronicas son silenciosas e se manifèstan per de trèbles foncionals mai o mens marcats (posicion antalgica, comportaments d'evitament, irritabilitat, anorexia e a vegada apatiá). Las dolors agudas son mai visiblas e aisidas de revelar pear una palpacion-manipulacion apropriada. Existís de grasilhas de notacions per malautiás e espècias mas son subretot emplegadas en recerca. === Tractament === La dolor animala foguè longtemps negligit per diferentas rasons: jos medicalizacion de mai d'una espècias, un sondatge [[Institut Nacional de l'Estatistica e dels Estudis Economics|Insee]] donèt fa unas annadas un taus de medicalizacion dels cans de 50 % e de 30 % pelss [[Felis silvestris catus|cats]]; ignorança mai o mens volontari, los animals exprimisson pas totjorn lor dolor per de mejans comprensibles pels umans inatentius; lo tractament de la dolor exigís un cert investiment pas totjorn compatible amb las exigéncias de l'elevatge o del bubjet del fogal. Los medicaments an d'efièch segondaris e las posologias son pas totjorn conegudas per totas las espècias. Totas las terapias umans son aplicablas als animals mas devon èsser adaptada. L'osteopatia mostrèt sas vertuts pels [[Equus caballus|caval]], lo can e lo gat. L'omeopatia e l'acupunctura fan lor pròva. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references group="Note"/> === Referéncias === {{Colomnas|nombre=2|<references/>}} === Bibliografia === * ''De la douleur'', F.J.J. Buytendijk, Éd PUF, Paris, 1951 * ''De la douleur'', Jean-Pierre Peter, Éd Quai Voltaire, Paris, 1993 * ''Douleur et médecine, la fin d'un oubli'', Isabelle Baszanger du CERMES, Ed. Seuil, 1995 * ''Anthropologie de la douleur'', David Le Breton, Éditions Métailié, Paris, 1995, 237 pages * {{Revista|issn=0003-4509}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}}. * {{Cite book}} === Ligams extèrnes === * [http://www.cnrd.fr Centre National de Ressources de lutte contre la Douleur] (CNRD) * [http://www.sfetd-douleur.org Société Française d'Étude et de Traitement de la Douleur] (SFETD) * [https://web.archive.org/web/20170209201738/http://www.douleurchronique.org/ Association québécoise de la douleur chronique] (AQDC) * {{En}} [http://www.iasp-pain.org International Association for the Study of Pain], (IASP). fvm9m7nt1dxsiotesiqwvc4wk6dvkgy 0 168297 2501476 2090579 2026-05-25T00:07:12Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Tresieus]] 2501476 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Tresieus]] co2q43pf2zvn4cxki3s7chdw0n8985j 0 168429 2501480 2415269 2026-05-25T00:07:32Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Sauva d'Auvèrnha]] 2501480 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Sauva d'Auvèrnha]] 45l6oyikh5x5svh3li21gpi4s1a40vu 0 168960 2501386 2280063 2026-05-24T13:46:59Z Jiròni 239 /* Regulacion de l’apetís */ 2501386 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Hypothalamus.gif|vinheta|250x250px|Vista tridimensionala de l'ipotalam (en roge).]] L''''ipotalam''' (del [[Grèc (lenga)|grèc]] : ''ὑπό, ipo'' = dejós e ''θάλαμος, talamos'' = cambre, clòt) es una estructura del [[Sistèma nerviós central|sistèma nervió central]], situada sus la fàcia ventrala de l'[[encefal]]. Aquesta partida del [[cervèl]] es constituida de diferentas sosestructuras, nomenadas nuclèus. Aquestes nuclèus son d'ensembles anatomicament independents de [[Neuròna|neurònas]] qu'asseguran diferentas foncions. Una de las foncions mai importantas de l'ipotalam es de realizar lo liagam entre lo [[sistèma nerviós]] e lo [[Sistèma endocrin|sistèma endocrinian]] pel biais d'una [[glandula endocrina]]<span></span>: l'[[ipofisi]]. Coma son nom l'indica, aqueste organ se situa en dejós del [[talamus]], just al dessús del [[tronc cerebral]] e forma la partida ventrala del [[diencefal]]. Totes los [[Vertebrata|vertebrats]] possedisson un upotalam. Per l'uman, es gaireben de la talha d'una amètla. Mercé a sas connexions amb l'ipofisi, l'ipotalam es responsable de diferents procediment [[Metabolisme|metabolics]] e d'autres activitats del [[sistèma nerviós autonòm]]. Permet la sintèsi e la secrecion de neuroormonas ipotalamics dans la tija ipofisària, que a lor torn estimulan o enebisson la secrecion d'[[Ormona|ormonas]] ipofisàrias. Interven tanben dins la regulacion del sistèma nerviós autonòm e de las foncions endocrinas. Interven tanben dins lo contraròtle d'una larga gama de foncions corporalas comportementalas, inclusissent la [[reproduccion]], la [[termoregulacion]], lo contraròtle del ritme circadian o encara la fam. == Anatomia == [[Fichièr:Gray654.png|drecha|vinheta|Seccion del cervèl d'un embrion uman de tres meses; l'ipotalam es visible al centre.]] L'ipotalam fa partit de la porcion inferiora del [[diencefal]]. Forma las parests inferolateralas e lo postam del 3n ventricul, situat jos lo talamus (d'ont son nom), qu'es separat per la rega ipotalamica (de Monro). Es rapòrt, mai, amb la region sostalamica, fòra via lo camp tegmental de Forel, en avant per la lama terminala, e enrè pel tegmentum mesencefalic. L'ipotalam se compausa de tres regions parasagitalas adjacentas (periventriculara, mediala e laterala) que se subdivison segon un axe anteroposterior en de regions preoptica, anteriora, tuberala e mamillara. Se destrian atal los nuclèus pars seguent<span></span>: # [[Nuclèu preoptic ventrolateral|nuclèu preoptic]] (periventricular e medial), # [[nuclèu supraquiasmatic]] (periventricular), # nuclèus paraventriculars (periventricular e medial), # nuclèu anterior (medial), # [[nuclèu arcat]] (periventricular), # nuclèu ventromedial # nuclèu dorsomedial, # nuclèu ipotalamic posterior, # nuclèus premamillars dorsal e ventral, # nuclèus mamillars lateral e medial, # nuclèus tuberomamillars medial e lateral, # nuclèu ipotalamic lateral. Los principals faisses centrats sus l'ipotalam comprenon<span></span>: # lo fais ipotalamoipofisari eissit dels nuclèus supraoptic e paraventricular e s'acabant via la tija pituitària dins la neuroipofisi (liberant de vasopressina e de l'ocitocina), # lo fais medial del telencefal, # lo fais longitudinal medial, # lo fornix, # los faisses mamillotalamic e mamillotegmental. == Foncions == L’ipotalam constituís un captor e un centre integraor del còrs: intègra d'[[Estimul|estimuls]] periferics (ormonals, umorals e nervioses) e i respond per la modulacion de la secrecion de las ormonas ipotalamicas. L'ipotalam respond atal a diferents factors coma: * La lutz: la durada del jorn e la [[Fotoperiodisme|fotoperiòdz]] regulan los [[Ritme circadian|ritmes circadians]] e sasonièrs e pels mamifèrs es dins la partida anteriora de l'ipotalam qu'es situat lo principal estimulaire circadian (dins lo [[nuclèu supraquiasmatic]]) * Los estimuls [[Olfaccion|olfactius]], coma las [[Feromòna|feromonas]] * Las informacions nerviosas venent del [[còr]], de l'[[estomac]] e dels [[Sistèma reproductor|organs reproductors]] * Los influses del [[sistèma nerviós autonòm]] * Los paramètres del sang coma los tauses de leptina, grelina, angiotensina, [[insulina]], de las ormonas pituitàrias e de las citoquinas, coma la [[glicemia]] e l'osmolaritat, etc. * Los esteroïds (corticosteroïds), indicator de l'estrès * Las invasions microbianas que respond per una elevacion de la temperatura generala del còrs (auçada del termostat) Es par exemple mercé a la vasopressina, qu'es liberada per l'ipotalam ''« alertat »'' per l'ipofisi quand l'intensitat luminosa baissa lo ser, que lo còrs comença a servar l'aiga (pulslèu que d'emplir la vessia a partir dels rens), de biais a conservar un nivèl d'idratacion ideal del còrs e de sas cellulas pendent lo sòm. En efièch, las gents buvant pas pendent lo sòm, l'organisme deu minimizar las pèrdas d'aiga e demorar pro idratat. Quand l'aiga comença a mancar, de neuronas osmosensiblas activan d'autras neuronas que libèran mai de vasopressina dins lo sang. Aqueste sistèma es en partida regulat pel [[relòtge circadian]] de l'organisme. == Lo complèxe ipotalamoipofisari == === Secercion de la GnRH === Una neuroormona, la GnRH (''Gonadotropin releasing hormone'') es sintetizada per aquestas neuronas puèi liberada de biais pulsatil dins lo [[sang]]<span></span>: l'ipotalam envia de trens de potencials d'accions mejans la [[Neuròna|neurona]]. Enseguida, la GnRH agís sus las cellulas de l'ipofisi. Lo ligam GnRH a las cellulas ipofisàrias provòca la liberacion d'ormona folliculostimulanta (FSH en anglés) e d'ormona luteinisanta (LH), que son de natura glicoproteica. ==== Ròtle per la femna ==== La FSH (Follicle Stimulating Hormone) e la LH (Luteinizing Hormone), doas [[Ormona|ormonas]] ipofisàrias estimulan la produccion d'[[Estrogèn|estrogèns]] e de [[progesterona]] pels [[Ovari|ovaris]]. Se nomenan gonadonostimulinas (ou gonadotropin). La FSH interven dins la maturacion de las folliculas. Una subte auçada de la concentracion del taus de LH (pic de LH) en fin de fasa folliculària desencadena l'[[ovulacion]] e provòca la transformacion del follicul trencat en còrs jaune. Las secrecions ipofisàrias son d'esperelas jol contraròtle de l'ipotalam que secrèta una substància neuroormona (GnRH). Las ormonas ovarianas estrogèn e progesteronas) exercisson un contraròtle enrè sul complèxe ipotalamoipofisari: enebisson la secrecion de LH e de FSH pendent la majora partiada del cicle. Inversament, los estrogèns estimulan la secrecion de LH e de FSH del moment que passan lindal de concentracion seuil dins lo plasma sanguin (unes 200 pg par ml de plasma), çò qu'es lo cas just avant l'ovulacion (contraròlte enrè positiu). Son aquesstas secrecions ciclicas de las ormonas qu'induson las modificacions ciclicas de l'aparelh reproductor de las femnas. D'estimuls extèrnes venent de l'environamentt pòdon mejans lo sistèma nerviós central influenciar lo complèxe ipotalamoipofisari e donc los cicles sexuals. Lo complèxe ipotalamoipofisari prend en compte las variacions de las ormonas ovarianas e los factors de l'environament. Realiza donc una integracion de diferents messatges nervioses e ormonals per contrarotlar los cicles sexuals, çò que pòt èsser a l'origina d'un desreglament del cicle ovarian normal per la femna (fòrtas emocions per exemple). ==== Ròtle pel mascle ==== Pel mascle, la LH agís sus las cellulas de Leydig (cellulas intersticialas dem [[testicul]]) e estimula la secrecion de la [[testosterona]]. La FSH agís, ela, sus una autra partida del testicul, las cellulas de Sertoli, fasent aquestas cellulas receptivas als efièchs estimulators de la testosterona, cellulas que son, elas, responsablas del bon debanament de l'[[espermatogenèsi]]. La testosterona atal secreatda veirà son taus de contunh analisat pel complèxe ipotalamoipofisari. L'aument tròp important de las concentracions de [[testosterona]] e d'[[enebina]] exercís un contraròtle enrè negatiu sus l'ipotalam e l'ipofisi, per baissar las secrecions pulsatilas de GnRH, de FSH e de LH, e permetre un retorn a la normala de la testosteronemia. == Regulacion de l’apetís == Es al sen de l'ipotalam que se realiza l'integracion de diferents tipes de senhals permetent la regulacion de l’apetís. Aquò se fa per exemple en coeréncia amb los besonhs energetics e la quantitat de massa graissosa del còrs. Los senhals - los ''inputs'' - son a l'encòp de [[Neurotransmeteire|neurotransmeteires]] classics e de neuropeptids. L'efièch sus l’apetís - l'''output'' - passa enseguida per diferentas vias de senhalizacion. Aquestas reponsa de l'ipotalam va agir sus fòrça estructuras cerebralas implicadas dins la memòria, la motivacion, la planificacion, la presa de decision, l'aprendissatge, l'accion e lo contraròtle motor, que son l'ensemble de las foncions requesidas per l'alimentacion. La partida laterala extrèma del nucleu ventromedial de l'ipotala es responsabla del contraròtle de la presa alimentària. Una estimulacion dins aquesta region provòca un aument de la presa de noiritura. Una lesion bilateral d'aqueste airal induch un arrèst complet de la presa de noirutira. Mai, la partida mediana d'aqueste nucleu contraròtla l'activitat de la partida laterala. Atal, una lesion bilaterala a la partida mediana provòca una iperfagia e una obesitat per l'animal. Quand pel quita animal la partida laterala es de seguida lesada, l'animal arresta de se noirir. Aquò mòstra que l'airal lateral es lo ''centre de la presa de noiritura'' e que se regula de biais negatiu per l'airal mediana del nucleu qu'es lo « centre del sadolitge » per estalivar una sustentacion de contunh. Existís diferentas ipotèsis al subjecte del mecanisme de la quita regulacion de la prisa d'aliment : # Ipotèsi lipostatica<span> </span>: aquesta ipotèsi supausa que lo teissut adipós produch un senhal umoral qu'es proporcional a la quantitat de graissa e agís sus l'ipotalam per demenir la presa alimentària e aumentar la despensa energetica. Mai foguèt d'ailleurs été  mostrat qu'una ormona, la leptina, agís sus l'ipotalam per provocar aqueste efièch que la tòca es de demenir la masa graissosa del còs. # Ipotèsi del peptide gastrointestinal<span></span>: unas ormònas del sistèma digestiu, coma lo Grp, le [[glucagon]] o la colecistoquinina (CCK), semblan eneber la prisa alimentària. Seriá la dintrada d'aliment dins lo tube digestiu que provocariá la liberacion d'aquestas ormònas per induire la sensacion de sadolatge al nivèl del cervel. Aquesta presenta per exemple de receptors a la CCK-A e la CCK-B. # Ipotèsi glucostatica<span> </span>: l'activitat del centre del sadolatge situat dins lo nucleu ventromedial seriá benlèu menada per l'utilizacion de la [[glucòsa]] per las neuronas. Foguèt postulat que quand aquesta utilizacion de la glucòsa es feble - quand los tauses de glucòsa entre las artèrias (al dintrar) e las venas (al sortir) son plan pauc  difrents-. # Ipotès termostatica == Govèrn de la paur == La partida mediana de l'ipotalam fa partit del circuit cerebral que contraròtla los comportaments motivats, coma los comportaments de defensa. Unas analisis del marcaire d'activitat neuronala c-Fos mostrèron l'importança d'una seria de nucleus ipotalamics medians - apartenent a un biais de « colomna del contraròtle del comportament » - dins la regulacion de las reaccions de defensa innatas o condicionadas fàcia a un [[predator]]. === Mecanisme de defensa fàcia a un predator === Pels rosegaires, la preséncia d'un predator (coma lo cat) provòca de comportaments defensius, quitament quand l'animal jamai encontrèt de predator abans. Al nivèl de l'ipotalam, aquesta mòstra a un predator aumenta lo nombre de cellulas activant c-Fos dins lo nucleu anterior, la partida dorsomediana del nucleu ventromedian e lo nucleu dorsal premamillar. Aqueste darrier sembla aver un ròtle important dins la regulation dels comportaments defensius fàcia a un predator, qu'une lesion d'aqueste nuclèu abolís aquestes comportaments defensius, coma l'immobilizacion o la fugida{{,}}. Lo nucleu premamillar sembla regular unicament los mecanismes de defensa per un briu, fàcia al predator, que son ablacion modifica pas, per exemple, las marcas d'immobilizacion defensivas un cop lo predator partit. Mai, aqueste nuclèu es estrechament ligat a la substéncia grisa periaqueducala, una estructura importante de l'expression de la paur{{,}}. D'un autre costat, l'animal mòstra de comportaments de crenta e d'evaluacion dels riscs quand se lo torna plaçat dins un mitan associat a la preséncia d'un cat. Las marcas c-Fos mòstra que lo nucleu premamillar dorsal es mai activat al sen de l'ipotalam pendent aqueste paradigme. L'inactivacion al muscimòl, abans la mòstra a aqueste contèxte, abolís aquestes mecanismes defensius == Embriologia == Pendent lo desvelopament, la totalitat del sistèma nerviós central se desvelopa a partir d'una estructura nomenada lo tube neural situat dins la partida dorsala de l'embrion. Aqueste tube se divisa enseguida en 4 partidas diferentas segon l'axe anteroposterior : * la [[Mesoth espinau|mosolha espinala]] (estructura mai caudala) * lo rombencefal * lo mesencefal * lo prosencefal<span> </span>: ** D'aquesta darrièra estructure naís lo diencefal (que farà naicer per exemple al talam) ** e lo quite prosencefal secondari que se divisa en : *** Ipotalam *** Airal preoptic e pedonculari *** Telencefal (que farà naicer entre autre lo cortex) == Ormonas ipotalamicas == * [[Dopamina]], * Somatoliberina, * Somatostatina, * TRH, * GnRH, * Vasopressina, * Ocitocina, * [[Endorfina]]. Aquestas ormonas se capviran cap a l'ipofisi mercés al sistèma pòrta ipotalamipofisari. == Patologia de l'ipotalam == Seriá lo sèti d'una granda activitat pendent las crisis d'AVF (Algias Vasculàrias de la Fàcia) e çò qu'explicariá que las crisis sián de frequéncias regularas (mesmas oras als mesmes moments del jorn) == Nòtas e referéncias == == Articles connèxes == == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20070301104155/http://www.chups.jussieu.fr/polys/neuranat/distens/hypothal_eia.dma Vidèo diaporamica de l'ipothalam], pel Dr Dominique Hasboun (necessita lo decodor gratuit Distens) * [http://www.facmed-annaba.com/medecine/histologie/20082009/Le%20complexe%20hypothalamo-hypophysaire%20Poly.pdf Lo complèxe ipotalamoipofisari] dr65vx3c1l361drmcopdsv25t6nmdlp 2501393 2501386 2026-05-24T13:48:49Z Jiròni 239 2501393 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Hypothalamus.gif|vinheta|250x250px|Vista tridimensionala de l'ipotalam (en roge).]] L''''ipotalam''' (del [[Grèc (lenga)|grèc]] : ''ὑπό, ipo'' = dejós e ''θάλαμος, talamos'' = cambre, clòt) es una estructura del [[Sistèma nerviós central|sistèma nervió central]], situada sus la fàcia ventrala de l'[[encefal]]. Aquesta partida del [[cervèl]] es constituida de diferentas sosestructuras, nomenadas nuclèus. Aquestes nuclèus son d'ensembles anatomicament independents de [[Neuròna|neurònas]] qu'asseguran diferentas foncions. Una de las foncions mai importantas de l'ipotalam es de realizar lo liagam entre lo [[sistèma nerviós]] e lo [[Sistèma endocrin|sistèma endocrinian]] pel biais d'una [[glandola endocrina]]<span></span>: l'[[ipofisi]]. Coma son nom l'indica, aqueste organ se situa en dejós del [[talamus]], just al dessús del [[tronc cerebral]] e forma la partida ventrala del [[diencefal]]. Totes los [[Vertebrata|vertebrats]] possedisson un upotalam. Per l'uman, es gaireben de la talha d'una amètla. Mercé a sas connexions amb l'ipofisi, l'ipotalam es responsable de diferents procediment [[Metabolisme|metabolics]] e d'autres activitats del [[sistèma nerviós autonòm]]. Permet la sintèsi e la secrecion de neuroormonas ipotalamics dans la tija ipofisària, que a lor torn estimulan o enebisson la secrecion d'[[Ormona|ormonas]] ipofisàrias. Interven tanben dins la regulacion del sistèma nerviós autonòm e de las foncions endocrinas. Interven tanben dins lo contraròtle d'una larga gama de foncions corporalas comportementalas, inclusissent la [[reproduccion]], la [[termoregulacion]], lo contraròtle del ritme circadian o encara la fam. == Anatomia == [[Fichièr:Gray654.png|drecha|vinheta|Seccion del cervèl d'un embrion uman de tres meses; l'ipotalam es visible al centre.]] L'ipotalam fa partit de la porcion inferiora del [[diencefal]]. Forma las parests inferolateralas e lo postam del 3n ventricul, situat jos lo talamus (d'ont son nom), qu'es separat per la rega ipotalamica (de Monro). Es rapòrt, mai, amb la region sostalamica, fòra via lo camp tegmental de Forel, en avant per la lama terminala, e enrè pel tegmentum mesencefalic. L'ipotalam se compausa de tres regions parasagitalas adjacentas (periventriculara, mediala e laterala) que se subdivison segon un axe anteroposterior en de regions preoptica, anteriora, tuberala e mamillara. Se destrian atal los nuclèus pars seguent<span></span>: # [[Nuclèu preoptic ventrolateral|nuclèu preoptic]] (periventricular e medial), # [[nuclèu supraquiasmatic]] (periventricular), # nuclèus paraventriculars (periventricular e medial), # nuclèu anterior (medial), # [[nuclèu arcat]] (periventricular), # nuclèu ventromedial # nuclèu dorsomedial, # nuclèu ipotalamic posterior, # nuclèus premamillars dorsal e ventral, # nuclèus mamillars lateral e medial, # nuclèus tuberomamillars medial e lateral, # nuclèu ipotalamic lateral. Los principals faisses centrats sus l'ipotalam comprenon<span></span>: # lo fais ipotalamoipofisari eissit dels nuclèus supraoptic e paraventricular e s'acabant via la tija pituitària dins la neuroipofisi (liberant de vasopressina e de l'ocitocina), # lo fais medial del telencefal, # lo fais longitudinal medial, # lo fornix, # los faisses mamillotalamic e mamillotegmental. == Foncions == L’ipotalam constituís un captor e un centre integraor del còrs: intègra d'[[Estimul|estimuls]] periferics (ormonals, umorals e nervioses) e i respond per la modulacion de la secrecion de las ormonas ipotalamicas. L'ipotalam respond atal a diferents factors coma: * La lutz: la durada del jorn e la [[Fotoperiodisme|fotoperiòdz]] regulan los [[Ritme circadian|ritmes circadians]] e sasonièrs e pels mamifèrs es dins la partida anteriora de l'ipotalam qu'es situat lo principal estimulaire circadian (dins lo [[nuclèu supraquiasmatic]]) * Los estimuls [[Olfaccion|olfactius]], coma las [[Feromòna|feromonas]] * Las informacions nerviosas venent del [[còr]], de l'[[estomac]] e dels [[Sistèma reproductor|organs reproductors]] * Los influses del [[sistèma nerviós autonòm]] * Los paramètres del sang coma los tauses de leptina, grelina, angiotensina, [[insulina]], de las ormonas pituitàrias e de las citoquinas, coma la [[glicemia]] e l'osmolaritat, etc. * Los esteroïds (corticosteroïds), indicator de l'estrès * Las invasions microbianas que respond per una elevacion de la temperatura generala del còrs (auçada del termostat) Es par exemple mercé a la vasopressina, qu'es liberada per l'ipotalam ''« alertat »'' per l'ipofisi quand l'intensitat luminosa baissa lo ser, que lo còrs comença a servar l'aiga (pulslèu que d'emplir la vessia a partir dels rens), de biais a conservar un nivèl d'idratacion ideal del còrs e de sas cellulas pendent lo sòm. En efièch, las gents buvant pas pendent lo sòm, l'organisme deu minimizar las pèrdas d'aiga e demorar pro idratat. Quand l'aiga comença a mancar, de neuronas osmosensiblas activan d'autras neuronas que libèran mai de vasopressina dins lo sang. Aqueste sistèma es en partida regulat pel [[relòtge circadian]] de l'organisme. == Lo complèxe ipotalamoipofisari == === Secercion de la GnRH === Una neuroormona, la GnRH (''Gonadotropin releasing hormone'') es sintetizada per aquestas neuronas puèi liberada de biais pulsatil dins lo [[sang]]<span></span>: l'ipotalam envia de trens de potencials d'accions mejans la [[Neuròna|neurona]]. Enseguida, la GnRH agís sus las cellulas de l'ipofisi. Lo ligam GnRH a las cellulas ipofisàrias provòca la liberacion d'ormona folliculostimulanta (FSH en anglés) e d'ormona luteinisanta (LH), que son de natura glicoproteica. ==== Ròtle per la femna ==== La FSH (Follicle Stimulating Hormone) e la LH (Luteinizing Hormone), doas [[Ormona|ormonas]] ipofisàrias estimulan la produccion d'[[Estrogèn|estrogèns]] e de [[progesterona]] pels [[Ovari|ovaris]]. Se nomenan gonadonostimulinas (ou gonadotropin). La FSH interven dins la maturacion de las folliculas. Una subte auçada de la concentracion del taus de LH (pic de LH) en fin de fasa folliculària desencadena l'[[ovulacion]] e provòca la transformacion del follicul trencat en còrs jaune. Las secrecions ipofisàrias son d'esperelas jol contraròtle de l'ipotalam que secrèta una substància neuroormona (GnRH). Las ormonas ovarianas estrogèn e progesteronas) exercisson un contraròtle enrè sul complèxe ipotalamoipofisari: enebisson la secrecion de LH e de FSH pendent la majora partiada del cicle. Inversament, los estrogèns estimulan la secrecion de LH e de FSH del moment que passan lindal de concentracion seuil dins lo plasma sanguin (unes 200 pg par ml de plasma), çò qu'es lo cas just avant l'ovulacion (contraròlte enrè positiu). Son aquesstas secrecions ciclicas de las ormonas qu'induson las modificacions ciclicas de l'aparelh reproductor de las femnas. D'estimuls extèrnes venent de l'environamentt pòdon mejans lo sistèma nerviós central influenciar lo complèxe ipotalamoipofisari e donc los cicles sexuals. Lo complèxe ipotalamoipofisari prend en compte las variacions de las ormonas ovarianas e los factors de l'environament. Realiza donc una integracion de diferents messatges nervioses e ormonals per contrarotlar los cicles sexuals, çò que pòt èsser a l'origina d'un desreglament del cicle ovarian normal per la femna (fòrtas emocions per exemple). ==== Ròtle pel mascle ==== Pel mascle, la LH agís sus las cellulas de Leydig (cellulas intersticialas dem [[testicul]]) e estimula la secrecion de la [[testosterona]]. La FSH agís, ela, sus una autra partida del testicul, las cellulas de Sertoli, fasent aquestas cellulas receptivas als efièchs estimulators de la testosterona, cellulas que son, elas, responsablas del bon debanament de l'[[espermatogenèsi]]. La testosterona atal secreatda veirà son taus de contunh analisat pel complèxe ipotalamoipofisari. L'aument tròp important de las concentracions de [[testosterona]] e d'[[enebina]] exercís un contraròtle enrè negatiu sus l'ipotalam e l'ipofisi, per baissar las secrecions pulsatilas de GnRH, de FSH e de LH, e permetre un retorn a la normala de la testosteronemia. == Regulacion de l’apetís == Es al sen de l'ipotalam que se realiza l'integracion de diferents tipes de senhals permetent la regulacion de l’apetís. Aquò se fa per exemple en coeréncia amb los besonhs energetics e la quantitat de massa graissosa del còrs. Los senhals - los ''inputs'' - son a l'encòp de [[Neurotransmeteire|neurotransmeteires]] classics e de neuropeptids. L'efièch sus l’apetís - l'''output'' - passa enseguida per diferentas vias de senhalizacion. Aquestas reponsa de l'ipotalam va agir sus fòrça estructuras cerebralas implicadas dins la memòria, la motivacion, la planificacion, la presa de decision, l'aprendissatge, l'accion e lo contraròtle motor, que son l'ensemble de las foncions requesidas per l'alimentacion. La partida laterala extrèma del nucleu ventromedial de l'ipotala es responsabla del contraròtle de la presa alimentària. Una estimulacion dins aquesta region provòca un aument de la presa de noiritura. Una lesion bilateral d'aqueste airal induch un arrèst complet de la presa de noirutira. Mai, la partida mediana d'aqueste nucleu contraròtla l'activitat de la partida laterala. Atal, una lesion bilaterala a la partida mediana provòca una iperfagia e una obesitat per l'animal. Quand pel quita animal la partida laterala es de seguida lesada, l'animal arresta de se noirir. Aquò mòstra que l'airal lateral es lo ''centre de la presa de noiritura'' e que se regula de biais negatiu per l'airal mediana del nucleu qu'es lo « centre del sadolitge » per estalivar una sustentacion de contunh. Existís diferentas ipotèsis al subjecte del mecanisme de la quita regulacion de la prisa d'aliment : # Ipotèsi lipostatica<span> </span>: aquesta ipotèsi supausa que lo teissut adipós produch un senhal umoral qu'es proporcional a la quantitat de graissa e agís sus l'ipotalam per demenir la presa alimentària e aumentar la despensa energetica. Mai foguèt d'ailleurs été  mostrat qu'una ormona, la leptina, agís sus l'ipotalam per provocar aqueste efièch que la tòca es de demenir la masa graissosa del còs. # Ipotèsi del peptide gastrointestinal<span></span>: unas ormònas del sistèma digestiu, coma lo Grp, le [[glucagon]] o la colecistoquinina (CCK), semblan eneber la prisa alimentària. Seriá la dintrada d'aliment dins lo tube digestiu que provocariá la liberacion d'aquestas ormònas per induire la sensacion de sadolatge al nivèl del cervel. Aquesta presenta per exemple de receptors a la CCK-A e la CCK-B. # Ipotèsi glucostatica<span> </span>: l'activitat del centre del sadolatge situat dins lo nucleu ventromedial seriá benlèu menada per l'utilizacion de la [[glucòsa]] per las neuronas. Foguèt postulat que quand aquesta utilizacion de la glucòsa es feble - quand los tauses de glucòsa entre las artèrias (al dintrar) e las venas (al sortir) son plan pauc  difrents-. # Ipotès termostatica == Govèrn de la paur == La partida mediana de l'ipotalam fa partit del circuit cerebral que contraròtla los comportaments motivats, coma los comportaments de defensa. Unas analisis del marcaire d'activitat neuronala c-Fos mostrèron l'importança d'una seria de nucleus ipotalamics medians - apartenent a un biais de « colomna del contraròtle del comportament » - dins la regulacion de las reaccions de defensa innatas o condicionadas fàcia a un [[predator]]. === Mecanisme de defensa fàcia a un predator === Pels rosegaires, la preséncia d'un predator (coma lo cat) provòca de comportaments defensius, quitament quand l'animal jamai encontrèt de predator abans. Al nivèl de l'ipotalam, aquesta mòstra a un predator aumenta lo nombre de cellulas activant c-Fos dins lo nucleu anterior, la partida dorsomediana del nucleu ventromedian e lo nucleu dorsal premamillar. Aqueste darrier sembla aver un ròtle important dins la regulation dels comportaments defensius fàcia a un predator, qu'une lesion d'aqueste nuclèu abolís aquestes comportaments defensius, coma l'immobilizacion o la fugida{{,}}. Lo nucleu premamillar sembla regular unicament los mecanismes de defensa per un briu, fàcia al predator, que son ablacion modifica pas, per exemple, las marcas d'immobilizacion defensivas un cop lo predator partit. Mai, aqueste nuclèu es estrechament ligat a la substéncia grisa periaqueducala, una estructura importante de l'expression de la paur{{,}}. D'un autre costat, l'animal mòstra de comportaments de crenta e d'evaluacion dels riscs quand se lo torna plaçat dins un mitan associat a la preséncia d'un cat. Las marcas c-Fos mòstra que lo nucleu premamillar dorsal es mai activat al sen de l'ipotalam pendent aqueste paradigme. L'inactivacion al muscimòl, abans la mòstra a aqueste contèxte, abolís aquestes mecanismes defensius == Embriologia == Pendent lo desvelopament, la totalitat del sistèma nerviós central se desvelopa a partir d'una estructura nomenada lo tube neural situat dins la partida dorsala de l'embrion. Aqueste tube se divisa enseguida en 4 partidas diferentas segon l'axe anteroposterior : * la [[Mesoth espinau|mosolha espinala]] (estructura mai caudala) * lo rombencefal * lo mesencefal * lo prosencefal<span> </span>: ** D'aquesta darrièra estructure naís lo diencefal (que farà naicer per exemple al talam) ** e lo quite prosencefal secondari que se divisa en : *** Ipotalam *** Airal preoptic e pedonculari *** Telencefal (que farà naicer entre autre lo cortex) == Ormonas ipotalamicas == * [[Dopamina]], * Somatoliberina, * Somatostatina, * TRH, * GnRH, * Vasopressina, * Ocitocina, * [[Endorfina]]. Aquestas ormonas se capviran cap a l'ipofisi mercés al sistèma pòrta ipotalamipofisari. == Patologia de l'ipotalam == Seriá lo sèti d'una granda activitat pendent las crisis d'AVF (Algias Vasculàrias de la Fàcia) e çò qu'explicariá que las crisis sián de frequéncias regularas (mesmas oras als mesmes moments del jorn) == Nòtas e referéncias == == Articles connèxes == == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20070301104155/http://www.chups.jussieu.fr/polys/neuranat/distens/hypothal_eia.dma Vidèo diaporamica de l'ipothalam], pel Dr Dominique Hasboun (necessita lo decodor gratuit Distens) * [http://www.facmed-annaba.com/medecine/histologie/20082009/Le%20complexe%20hypothalamo-hypophysaire%20Poly.pdf Lo complèxe ipotalamoipofisari] owroskghb8ctv3oeqj5jo4wij75dqhk 0 168961 2501403 2099007 2026-05-24T14:01:42Z Jiròni 239 2501403 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable right" |[[Fichièr:Alpha-endorphin.svg|200x200px]] |- |[[Fichièr:Beta-endorphin.png|200x200px]] |- |[[Fichièr:Gamma-endorphin.svg|200x200px]] |- |[[Fichièr:Alpha-neoendorphin.svg|200x200px]] |- |[[Fichièr:Beta-neoendorphin.svg|200x200px]] |- |α-Endorfina, β-endorfina,<br /> γ-endorfina, α-neoendorfina<br /> e β-neoendorfina, las cinc<br /> endorfinas màger. |} Una '''endorfina''' (de l'abreviacion '''''endo'''genous mo'''rphin'''e'' — morfina endogèna<ref name="pmid1195988"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Goldstein A., Lowery P.J., <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Effect of the opiate antagonist naloxone on body temperature in rats</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Life Sciences</span>'', <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;17, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;6,&#x200E; <time class="nowrap" data-sort-value="1975-09" datetime="1975-09">septembre 1975</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;927–31 <small style="line-height:1em;">(PMID&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1195988 1195988]</span>, DOI&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://dx.doi.org/10.1016%2F0024-3205%2875%2990445-2 10.1016/0024-3205(75)90445-2]</span>)</small></ref>) es un neuropeptid opioïde endogèn, es a dire un [[peptid]] agissent coma un [[neurotransmeteire]], produch pel còrs, agissent suls receptors opiacèus, sens pasmens èsser quimicament parent dels compausats de l'[[òpi]]. Las endorfinas son secretadas pel complèxe ipotalamoipofisari pels vertebrats quand d'activitat fisica intensa, excitacion, [[dolor]] e [[orgasme]]. S'encontran entre autres dins lo [[cervèl]] e la [[Mesoth espinau|mesolha espinala]] aital coma dins lo sistèma digestiu. Coma los [[Opiacèu|opiacèus]], e subretot la [[morfina]] (d'ont lor nom), an una capacitat [[Analgesic|analgesica]] e dona una sensation de ben èsser veire d'euforia<ref>{{Ligam web}}</ref>. I a dins aquesta familha cinc compausats màger<span> </span>: α-endorfina, β-endorfina, γ-endorfina, α-neoendorfina e β-neoendorfina == Istòria == Las primièras endorfinas foguèron descobèrtas per John Hughes e Hans Kosterlitz dins lo [[cervèl]] d'un [[Cavia|cobai]]. Nomenavan enquefalinas (del grèc ''enkephalos'': dins lo [[Cap (anatomia)|cap]]). Segon un estudi d'Olds e Milner en 1952, foguèt mostrat qu'aqueste receptirs opiacèus provocavan pels mamifèrs de sensacions de plaser. Una experiéncia consistiá a presentar a un garri una pedaleta que la movent transmetiá d'endorfina (alara nomenada enquefalina) a son cervèl. Lo garri nòu primièr la pedala per astre, puèi lèu l'animal compren e pièja sempre mai, fina a se noirir pas mai e acaba per morir. Las recercas actualas mostran de rets sempre mai complèxes qu'aquestes descobèrts dins las annadas 1970, la neuroimatgeria benlèu va tornar la question del modèl causalista lineari que s'utiliza depuèi alara per explicar totas menas de dependéncias. Las recercas sus la complexitat e l'especificitat dels mecanismes del plaser, de la dependéncia o d'[[Addiccion|addiccions]] son pas qu'al començar. == Dependéncia == Fasent d'exercici fisic, la fabricacion d'endorfinas se pòt aumentar fins a detz còps la quantitat normala. Es que se recomanda sovent a las personas un pauc deprimidas, als ancians fumaires, ancians bebeires e ''a fortiori'' a las personas opioidodependantas al moment del desmamatge de tornar pauc a pauc a una activitat fisica de contunh pendent al mens trenta minutas cada jorn a un ritme plen qu'aquò aumenta naturalament la produccion d'endorfinas (que l'activitat fisica agís coma un estrès sus l'organisme, lo quita i respond per la liberacion de β-endorfina<ref>Christiane Mougin, ''Les endomorphines en pratique sportive'', Laboratoire de physiologie, faculté de médecine, Besançon</ref>). Las endorfinas son tanben largadas naturalament après un orgasme. Çò que provòca lo repaus, la relaxacion e tanben la venguda del sòm après un acte sexual. Las endorfinas son enseguida leu damatjadas, lor efièch es cort. == Bibliografia == * <span class="ouvrage" id="H._M._Emrich1981"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> H. M. <span class="nom_auteur">Emrich</span> (editor), <cite class="italique" lang="en">The Role of endorphins in neuropsychiatry</cite>, Basel New York, Karger, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Modern problems of pharmacopsychiatry » (<abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;17), <time>1981</time>, 290&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-3-805-52918-1</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/7812305&lang=fr 7812305]</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jeffrey_B._MalickRobert_M.S._Bell1982"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Jeffrey B. Malick et Robert M.S. Bell, <cite class="italique" lang="en">Endorphins : chemistry, physiology, pharmacology, and clinical relevance</cite>, New York, M. Dekker, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Modern pharmacology-toxicology » (<abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;20), <time>1982</time>, 296&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-0-824-71687-5</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/8169519&lang=fr 8169519]</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="R._J._RodgersS.J._Cooper1988"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> R. J. <span class="nom_auteur">Rodgers</span> et S.J. Cooper, <cite class="italique" lang="en">Endorphins, opiates, and behavioural processes</cite>, Chichester West Sussex New York, Wiley, <time>1988</time>, 361&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-0-471-91675-8</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/16225593&lang=fr 16225593]</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Deva_BeckJames_BeckMyriam_ZeghouaniLudovic_Lanier1993">Deva <span class="nom_auteur">Beck</span>, James Beck, Myriam Zeghouani (traducteur) et Ludovic Lanier (traducteur), <cite class="italique">Les endorphines : l'autogestion du bien-être</cite>, Barret-le-Bas, France, Le Souffle d'or, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Chrysalide », <time>1993</time>, 114&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-904-67027-5</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/300150702&lang=fr 300150702]</span>, notice [[Bibliotèca Nacionala de França|BnF]] <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb35580386z.public FRBNF35580386]</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Augustin_de_BretagneCatherine_Lemay2006">Augustin de <span class="nom_auteur">Bretagne</span> et Catherine <span class="nom_auteur">Lemay</span> (<abbr class="abbr" title="directeur de publication">dir.</abbr>), <cite class="italique">Impact de l'activité sportive sur la sécretion des endomorphines</cite>, Amiens, [s.n.], <time>2006</time>, Thèse d'exercice : Pharmacie <small style="line-height:1em;">(OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/492908891&lang=fr 492908891]</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="André_Orsetti1991">André <span class="nom_auteur">Orsetti</span>, <cite class="italique">Sports et endorphines : endorphines et enképhalines, nos stimulants internes naturels</cite>, Paris, Chiron, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« A.P.S. », <time>1991</time>, 109&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-702-70435-6</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/25144097&lang=fr 25144097]</span>, notice [[Bibliotèca Nacionala de França|BnF]] <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb355104069.public FRBNF35510406]</span>)</small></span> === Article connexe === * James Olds == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Neurotransmetor]] [[Categoria:Farmacologia]] 8zujbo9jxup6ayjy1fb758suza1jck4 0 171427 2501521 2231955 2026-05-25T09:27:04Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Brennus_and_Camillus.jpg]] per [[:Imatge:Brennus_and_Sulpicius_(illustration).jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Camillus was not present. He was with his army approaching Rome wit 2501521 wikitext text/x-wiki {{Vejatz omonims|Brennos|nohr=1}}{{Confusion|Brennos (sègle III AbC.)}} [[Imatge:Brennus mg 9724.jpg|thumb|200px|right|Brennus representat sus la figura de proa d'una coirassa francesa del meteis nom.]] '''Brennos''' o '''Brennus''' foguèt un cap dels [[senons]] del sègle IV AbC. Es subretot conegut per aver vencut los romans a la batalha de l'Allia, puèi ataquèt [[Roma antica|Roma]] e prenguèt una granda partiada de la vila, la tenent pendent unes meses, vèrs 387 AbC. Lo [[Sacatge de Roma (390 AbC)|sacatge de Roma]] de Brennus foguèt lo sol còp en 800 ans ont la vila foguèt ocupada per una armada estrangièra, fins a la casuda de la vila fàcia als gòts en 410. == Etimologia == I a diferentas ipotèsis sur l'origina de son nom: * Vendriá de la raiç [[Gal (lenga)|gala]] ''Brenn'', significant « cap de guèrra ». En efièch, en cas de guèrra, los [[Druida|druidas]] s’amassavan per designar aqueste que meneriá las tribús al combat: lo Brennos. * Son nom poirià tanben significar [[còrb]]. En efièch, es plan frequent pels [[Cèltas]] de donar a las personas de noms d'animals, que siá per soslinhar una semblança fisica o mai un trach de caractèr comun amb l'animal. E, lo dieu celtic Brennan, dieu de la guèrra, èra sovent presentat jos la forma d'un còrb nomenat « lo còrb benesit ». * Enfin, unes autors afirman qu’es mercé a la valentiá e a l'imensa notorietat del cap galés que lo mot Brennos prenguèt aqueste sens de cap de guèrra, coma per exemple del nom de [[Juli Cesar|Cesar]] que foguèt utilizat tanben enseguida per d'autres culturas per nomenar las mai nautas foncions (Kaiser, [[Tsar]]...). == Contexte == {{Article detalhat|Sénons}}Los Senons son una tribú galesa venent de la partida de la [[França]] ara coneguda jol nom de [[Sèina e Marna]], [[Loiret (departament)|Loiret]] e [[Yonne (departament)|Yonne]], que s’èra espandida per ocupar lo nòrd de l'[[Itàlia|Itàlia actuala]]. Vèrs 400 AbC., una branca dels Senons passèt los [[Alps]] e, avent caçat los [[Ombrians]], s'establiguèt sus la còsta èst de l'Itàlia, d'[[Rimini|Ariminum]] a [[Ancona]], dins lo dich [[Ager gallicus|Ager Gallicus]], e fondèt la vila de Sena Gallica ([[Senigallia|Sinigaglia]]) que venguèt lor capitala. En 391, envasiguèron l'[[Etrúria]] e faguèron lo sètge [[Clusium]]. Los Clusians cridèron Roma. Quint Fabi Ambust e sos dos fraires foguèron enviats per negociar amb los Senons. Aurián desjurat lor jurament de neutralitat en participant a d’ostilitats fòra de Clusium. [[Tit Livi]] e [[Plutarc]] dison que los Senons caminèron cap a Roma per exigir de represalhas. Es possible que tota l’istòria dels eveniments de Clusium siá una ficcion, Clusium avent pas cap de rason de cridar Roma per obténer de l’ajuda, e los Senons avián pas besonh de provocacion veraia per far lo sacatge de Roma. L'ipotèsi es que l'istòria existís per donar una explicacion a una ataca senon pas motivada contra Roma e per representar Roma coma una muralha de l'Itàlia contra los Galeses. Alternativament, foguèt teorizat que Brennus trabalhava amb Denís de Siracusa, que cercava a contrarotlar tota la [[Sicília]]. Roma avià de fòrts ligams amb [[Messina|Messana]], una vilòta de Sicília, que Denís volgava contrarotlar. L'armada de Roma se fasent enrodar per Brennus, sos esfòrts ajudarián la campanha de Denís. == Biografia == === Originas === Se conéis fòrça pauc de causas sus las originas de Brennus. Plan segur sa familha, auriá estat de la tribú galesa dels Senons, essent originaei d'Agedincum<ref>[[Georges Duby]], ''Histoire de la France : Naissance d'une nation, des origines à 1348'', {{vol.|1}}, Paris, Larousse, 1970, {{P.|104}}.</ref>, ([[Sens (Yonne)|Sens]], [[Yonne (departament)|Yonne]]). Vèrs 400 AbC., aquesta populacion migrèt cap al sud, rejonguent l'actuala region de la [[Romagna]] e de las [[Marchas]], en [[Itàlia]]. === Primièrs actes de valentiá === En 6 ans, capitèt a unificar totas las tribús Senonas en prenent lo contraròtle de la totalitat de la Romagna e de las Marchas (region que serà nomenada mai tard ''[[ager gallicus]]'', quand los [[Roma antica|Romans]] ne prenguèron lo contraròtle). Per capitar, faguèt lo sètge de la vila [[Etrusc|etrusca]] de Clusium, que, per se defendre, demanda l'ajuda de [[Roma antica|Roma]]. Lo [[Senat roman]] decidís donc d'enviar tres emissaris eissits de la ''[[Fabii|gens Fabia]]'' amb per objectii, primièr, de jogar lo ròtle de mediator entre los assetjats [[etruscs]] e las tribús galesas. Pasmens, Roma es lèu conscient del dangièr que representan aquestes envadissors de crénher e decidís de s'aliar als etruscs. Brennus pren l’escomesa. Après aver pres e fach lo sacatge Clusium, decidís de caminar cap a Roma al cap de sas tropas. La tradicion romana a gardèt un raconte detalhat mas plan suspècte d’aquesta invasion<ref>[[André Piganiol]], ''La Conquête romaine'', Presses universitaires de France, 1967, {{P.|142}}.</ref>. Quand lo Senat Roman es informat d’aquestes eveniments, crida a las armas totes los ciutadans romans, per constituir una armada qu’arrestariá los galeses. L'afrontament entre las doas armadas enemigas se debana lo 18 de juilhet de -390 sus la riba esquèrra del [[Tibre]], ont desemboca un modèste afluent, lo riu ''Allia'', (benlèu lo Fosso Maestro, près de [[Marcigliana]]), que donèt son nom a la batalha (Batalha de l'Allia). L'armada romana, mal preparada, es aclapada per la galesa, de mai d’experiéncia e afogada de venjança. La desfacha foguèt tan pesuga que lo 18 de julhet (lo ''Dies Alliensis'') foguèt considerat coma un jorn nefast dins lo calendièr roman. === Lo sacatge de Roma === {{article detalhat|Sacatge de Roma (390 AbC.)}} [[Fichièr:Brennus and Sulpicius (illustration).jpg|vinheta|302x302px|Brennus, cap dels Galeses, e Marc Furi Camil, après lo sacatge de Roma.]] Enjaurits e escampilhats, fòrça subrevivents de l'armada romana preferiguèron se refugiar dins las vilas mejancièras de Caere e Veies, daissant la defensa de la Vila a unes ciutadans romans demorats a Roma. Aquestes decidiguèron de se retirar dins la partiada de la vila mai aisit de defendre: lo [[Capitòli (Roma)|Capitòli]]. Quand los Galeses dintrèron dins Roma, trobèron pels aculhlir pas que los senators romans dins la Curia. Après los aver chaplats, los Galeses pilhèron la vila, puèi cerquèron a prene lo Capitòli per surpresa, de nuèch. D’escrichs romans racontan que las aucas benesidas per [[Junon]] aurián alertat los defensaires romans de la ciutadèla, qu’èran endormits, de l'arribada dels assalidors galeses, lor permetent tanben de los remandar. Se pensa uèi qu’aquesta istòria foguèt inventada tota pels Romans volent d'escafar la vergonha subie et de redaurar l'imatge de l'armad romana. Pasmens, lo luòc ont l’eveniment se seriá debanat foguèt edificat un temple nomenat ''Iuno Moneta''<ref>[[Dominique Briquel]], [https://www.cairn.info/revue-de-philologie-litterature-et-histoire-anciennes-2002-2-page-315.htm Jean Haudry, Juno Moneta. Aux sources de la monnaie, Milan, Archè, 2002, 199 pages], ''Revue de philologie, de littérature et d'histoire anciennes'', 2002/2 (Tome LXXVI), pages 315 à 340</ref>, on serán mai tard batudas las primièras monedas romanas, lor donant son nom ''moneta (moneda)''. Mai, foguèt dedicat a aqueste episòdi una fèsta religiosa del 3 d’agost, pendent que las aucas èran portadas en trionf dins una procession. === Resolucion del conflicte e la fin de Brennus === [[Fichièr:Paul_Jamin_-_Le_Brenn_et_sa_part_de_butin_1893.jpg|drecha|vinheta|''Lo Brenn e sa part de butin'', de Paul Jamin, 1893.]] ==== Rescat ==== En presa a la famina, los assetjats acaban per negociar leur reddicion contre rescat. La tradicion dich qu’èra de 1000 liuras d'aur. Per la pesada del rescat, los istorians contan que los Galeses utilizèron per l’escasença de peses falsats, de pèiras de plomb fasent mai pesuc lo tribut dels romans. A las protestacions romanas, Brennus respondèt de biais eloquent apondent son espasa al peses falses, se justificant del drech dels venceires par la frasa « Vae Victis » (« Malaur als vencuts ») L'istorian [[Polibi]] dona una varianta diferenta de la tradicion que s'impausèt, que, los Venèts envasiguent lor país, los Galeses son forças d'arrestar lo sètge del Capitòli<ref>[[Laurent Avezou]], « Gaulois, l’histoire d’un mythe, Métarécit de l’histoire nationaliste française », conférence à la cité des Sciences et de l'Industrie, 31 janvier 2012.</ref>. ==== Victòria finala de Camil ==== Camil, nomenat [[Dictator (Roma antica)|dictator]] intervenguèt enseguida, en contestant la legalitat del rescat. Aquesta posicion provòca un combat amb los galeses, que foguèron batuts. Pasmens, l'istoricitat de l’eveniment es discutida: # [[Tit Livi]] conta un segond combat (« mai regular » çò dich) sul camin de Gabii, remportat per Camil. # [[Plutarc]], s'escartant de l'istorian roman, contèsta la primièra victòria romana, mas atèsta d’un combat sul camin de Gabii. Dins sa version, los Romans son tanben victorioses, mas de biais mens complet. # Per [[Estrabon]] e Polibi, los Galeses quitèron Roma amb lo rescat, e seràn desfachs en [[Etrúria]] per l'armada de Caerèu, que tornarà lo rescat als Romans, aquesta vila obtenent en retorn de drechs de ciutadanetat romana. Aquesta darrièra version es la mai probabla, que Roma, pendent la conquista de l'Etrúria, estalivarà Caerèa e son territòri. Brennus e sos garrièrs subrevivents capitèron pasmens a se retirar dins lo nòrd d'Itàlia, ont lo cap galés moriguèt. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Annèxes == === Bibliografia === * Tite-Live (trad. Désiré Nisard), Histoire romaine (lire sur Wikisource), p. 5.34-49 * Diodore de Sicile (trad. Ferd Hoefer), Bibliothèque Historique, Paris, 1851 (lire en ligne), p. 14.113-117 * Plutarque (trad. Dominique Ricard), Vies parallèles, t. 3 et 4, Paris, Bureau des éditeurs, 1829 (lire sur Wikisource), « Vie de Camille », p. 71-146 (15-30) * Polybe (trad. Dom Thuillier), Histoire de Polybe, t. II, 1837 (lire sur Wikisource), chap. IV, p. 409 * (en) Denys d'Halicarnasse (trad. Earnest Cary), Antiquités romaine, Loeb Classical Library, 1950 (lire en ligne), p. 13.6-12 === Articles connèxes === * [[Senons]] * [[Batalha de l'Allia]] * [[Sacatge de Roma (390 AbC.)]] * [[Categoria:Adversari de la Roma antica]] b77v3fvb439hszoumswo1jcg7h0yx9d 0 172641 2501408 2486755 2026-05-24T14:23:28Z Alaric 506 44932 correccions, mapa abans 2015 2501408 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Sent Gaudenç |imatge = Locator_map_of_Kanton_Saint-Gaudens_2019.png | reg= {{Ocreg}} | dept={{Hauta Garona}} | arrt= [[Arrondiment de Sent Gaudenç]] |vila= [[Sent Gaudenç]] |nbcom= 21 ---> 62 (2015) ---> 61 |canton=3129 |km²= 189.40 |cons= Jean-Yves Duclos (div. esq.), Céline Laurenties (Orizonts) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Eth '''canton de Sent Gaudenç''' qu'es ua division administrativa de [[Gasconha]] e de [[Comenge]], situada en eth [[arrondiment de Sent Gaudenç]], eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]. Damb era refòrma cantonau de 2014, aplicada aras eleccions de 2015, eth canton que's conservèc e que passèc de 21 a 62 comunas, en conservant eras suas comunas d'origina. Totas eras comunas que son despuish 2017 dera [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge]] (SIREN 200072643). Era predominança lingüistica qu'es er occitan [[gascon]], dens era sua varianta orientau e pirenenca. ==Composicion d'aquí a 2015== [[imatge:Map canton code 31 29.svg|thumb|300px|center]] {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Era Andòrta|L'Andòrta]] |31270 |9,65 | {{popfr31|270}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|270}}/9.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Aspreth e eth Sarrat]] |31021 |3,82 | {{popfr31|021}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|021}}/3.82) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Era Barta d'Arribèra|La Barta de Ribèra]] |31247 |13,65 | {{popfr31|247}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|247}}/13.65) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Era Barta d'Inard|La Barta Inard]] |31246 |9,97 | {{popfr31|246}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|246}}/9.97) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Eth Espitau|L'Espitau]] |31294 |1,81 | {{popfr31|294}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|294}}/1.81) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Estanhcarbon]] |31175 |6,23 | {{popfr31|175}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|175}}/6.23) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Laloret e era Fitau]] |31268 |5,39 | {{popfr31|268}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|268}}/5.39) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Larcan]] |31274 |6,96 | {{popfr31|274}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|274}}/6.96) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Lionç]] |31300 |5,85 | {{popfr31|300}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|300}}/5.85) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Lòdas]] |31302 |13,74 | {{popfr31|302}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|302}}/13.74) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Miramont de Comenge]] |31344 |8,09 | {{popfr31|344}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|344}}/8.09) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Puntís d'Inard]] |31427 |14,66 | {{popfr31|427}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|427}}/14.66) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Regadas]] |31449 |3,62 | {{popfr31|449}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|449}}/3.62) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Riucasèr]] |31452 |2,03 | {{popfr31|452}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|452}}/2.03) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sauç e Pomareda]] |31536 |12,52 | {{popfr31|536}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|536}}/12.52) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Eth Savartés]] |31537 |3,05 | {{popfr31|537}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|537}}/3.05) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |'''[[Sent Gaudenç]]''' |31483 |33,18 | {{popfr31|483}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|483}}/33.18) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] (residéncia) |- |[[Sent Inhan]] |31487 |5,35 | {{popfr31|487}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|487}}/5.35) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sent Marcèth]] |31502 |14,06 | {{popfr31|502}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|502}}/14.06) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Valentina (Nauta Garona)|Valentina]] |31565 |8,03 | {{popfr31|565}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|565}}/8.03) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Vilanava d'Arribèra|Vièlanava de Ribèra]] |31585 |13,57 | {{popfr31|585}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|585}}/13.57) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |} ==Composicion despuish 2015== Eth canton navèth de Sent Gaudenç que compren 3 ancians cantons e 62 comunas : * totas eras 21 comunas deth ancian canton de Sent Gaudenç; * totas eras 24 comunas deth ancian [[canton de Bolonha de Gessa]] ([[arrondiment de Sent Gaudenç]]); * totas eras 17 comunas deth ancian [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]] ([[arrondiment de Sent Gaudenç]]). Despuish que [[Lunats]] e [[Pegulhan]] fusionèn dens la comuna navèra de Pegulhan (2017), eras 62 comunas que son vengudas 61. ===Eras comunas deth canton ancian de Sent Gaudenç=== Eras 21 comunas. ===Eras comunas deth canton de Bolonha de Gessa=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Era Arròca|La Ròca]] |31276 |19,83 | {{popfr31|276}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|276}}/19.83) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Blajan]] |31070 |12,68 | {{popfr31|070}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|070}}/12.68) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |'''[[Bolonha de Gessa]]''' |31080 |24,73 | {{popfr31|080}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|080}}/24.73) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Cardelhac]] |31108 |18,41 | {{popfr31|108}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|108}}/18.41) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Casterar e Vinhòlas]] |31121 |4,19 | {{popfr31|121}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|121}}/4.19) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Charlàs|Sharlàs]] |31138 |11,32 | {{popfr31|138}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|138}}/11.32) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Era Espuga|L'Aspuga]] |31295 |4,91 | {{popfr31|295}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|295}}/4.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Escanacraba]] |31170 |16,07 | {{popfr31|170}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|170}}/16.07) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Gençac de Bolonha]] |31218 |10,96 | {{popfr31|218}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|218}}/10.96) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |''[[Lunats]]'' |31307 |5,1 | {{popfrs31|307}} ({{popfrs31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs31|307}}/5.1) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Mondilhan]] |31350 |10,02 | {{popfr31|350}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|350}}/10.02) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Montgalhard de Sava]] |31378 |4,13 | {{popfr31|378}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|378}}/4.13) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Montmaurin]] |31385 |8,25 | {{popfr31|385}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|385}}/8.25) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Nenigan]] |31397 |2,38 | {{popfr31|397}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|397}}/2.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Nisan de Gessa]] |31398 |8,64 | {{popfr31|398}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|398}}/8.64) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Pegulhan|Peguilhan]] |31412 |18,48 | {{popfr31|412}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|412}}/18.48) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Saman (Nauta Garona)|Saman]] |31528 |5,54 | {{popfr31|528}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|528}}/5.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sarracauva]] |31531 |2,49 | {{popfr31|531}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|531}}/2.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sarremesan|Sarramesan]] |31532 |4,25 | {{popfr31|532}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|532}}/4.25) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sent Harriòu]] |31479 |5,88 | {{popfr31|478}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|478}}/5.88) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sent Lari e Bojan]] |31493 |8,39 | {{popfr31|493}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|493}}/8.39) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sent Lop de Comenge]] |31498 |4,73 | {{popfr31|498}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|498}}/473) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sent Pèr deth Bòsc]] |31510 |5,51 | {{popfr31|510}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|510}}/5.51) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Siadors]] |31141 |9,73 | {{popfr31|141}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|141}}/9.73) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |} En 2017, ''[[Lunats]]'' (o ''Lunacs'') e [[Pegulhan]] que formèn èra comuna navèra de Pegulhan. ===Eras comunas deth canton de Montrejau=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Ausson]] |31031 |4,39 | {{popfr31|031}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|031}}/4.39) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Belestar (Nauta Garona)|Balestar]] |31043 |7,16 | {{popfr31|043}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|043}}/7.16) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Bodrac]] |31078 |11,64 | {{popfr31|078}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|078}}/11.64) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Eras Bòrdas d'Arribèra|Bòrdas de Ribèra]] |31076 |8,52 | {{popfr31|076}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|076}}/8.52) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Casarilh e Tamborés]] |31130 |6,93 | {{popfr31|130}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|130}}/6.93) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]] |31147 |4,74 | {{popfr31|147}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|147}}/4.74) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Cuguron]] |31158 |7,07 | {{popfr31|158}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|158}}/7.07) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Eth Cunh|Le Cunh]] |31159 |13,05 | {{popfr31|159}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|159}}/13.05) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC deCòr e Costalats de Comenge]] |- |[[Francavièla]] |31197 |10,88 | {{popfr31|197}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|197}}/10.88) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas Còr e Costalats de Comenge|CC Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Lecuçan]] |31289 |7,43 | {{popfr31|289}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|289}}/7.43) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Lodet|Lodèth]] |31305 |5,13 | {{popfr31|305}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|305}}/5.13) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |'''''[[Montrejau (Comenge)|Montrejau]]''''' |31390 |8,21 | {{popfr31|390}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|390}}/8.21) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Pontlat e Talhaborg]] |31430 |8,6 | {{popfr31|430}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|430}}/8.6) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sedelhac]] |31539 |6,16 | {{popfr31|539}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|539}}/6.16) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Sent Blancat (Nauta Garona)|Sent Blancat]] |31513 |16,09 | {{popfr31|513}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|513}}/16.09) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Eras Torrelhas|Las Torrelhas]] |31556 |12,33 | {{popfr31|556}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|556}}/12.33) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |[[Vièlanava de Lecuçan]] |31586 |16,1 | {{popfr31|586}} ({{popfr31|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|586}}/16.1) round 2}}}} |[[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] |- |} ==Istòria== Eth canton que's creè en 1790 <ref>{{Fr}} ''[https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html&#x20;https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne]'', p. 41</ref>. </br> En 1801, quan eth nombre deths cantons estó demingat, eth canton qu'estó conservat e que ganhè eras comunas de [[Eth Espitau|L'Espitau]] e de [[Puntís d'Inard]], qui èran deth [[canton d'Aspèth]] <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> </br> Ara refòrma cantonala de [[2015]], eth canton qu'estó conservat e que passè de 21 a 62 comunas per eras eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion deth decret deth 13 de heurèr de 2014 <ref>Légifrance https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028621951 Decret n° 2014-152 deth 13 de heurèr de 2014, qui delimita eths cantons dens eth departament dera Hauta Garòna </ref>, en seguida deras leis deth 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403)<ref> http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien=id Lei n° 2013-403 deu 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion deths conselhèrs departamentaus, deths conselhèrs municipaus e deths conselhèrs comunautaris, e qui modifica eth calendèr electorau, 17 de mai de 2013, site Jornal Oficial de la Republica Francesa n° 0114 deth 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. Sent Gaudenç, er ancian [[caplòc]], que vengó burèu centralizator. Ara refòrma cantonala de 2014, eth canton que passè deth n° 3129 ath n° 3114. </br> En 2017, [[Lunats]] e [[Pegulhan|Peguilhan]] que fusionèn dens era comuna navèra de Peguilhan, donc eras 62 comunas que son vengudas 61. ==Nòtas e referéncias== <references/> j4uumxndeonl7slmqbojlcyupktdua5 0 173533 2501495 2156008 2026-05-25T02:12:45Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501495 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Bena |País=[[Tanzania]] |Regions=[[Africa]] |personas=600000<ref name="R7"></ref> |n= |tipologia= |familha=[[Lengas nigèrocongolesas]]<br /> &nbsp;Atlantic-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;Volta-Còngo<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Benue-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bantoid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lengas bantos]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;bena |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=bez |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''bena''' es una [[lengas bantos|lenga banto]] parlada en [[Tanzania]]. == Localizacion == Lo bena es parlat dins la region de Njombe en Tanzania, al nòrd-èst del [[lac Malawi]]<ref name="R7">Rasmus 2012, p. 7.</ref>{{,}}<ref name="M1">Morrison 2011, p. 1.</ref>. == Classificacion == Lo bena es classat per Nurse (1979, 1988) dins un grop banto tèrras nautas del sud, que ne'n fan partida tamben lo [[sangu]], lo [[hehe]], lo [[pangwa]], lo [[kinga]], lo [[wanji]] e lo [[kisi]]<ref name="M4">Morrison 2011, p. 4.</ref>. == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Bernander Rasmus, 2012, ''[https://gupea.ub.gu.se/bitstream/2077/30635/1/gupea_2077_30635_1.pdf Contact induced change in Bena (G63) – A study of ‘swahilization’ in a Tanzanian vernacular language]'', SPL 2012-094, Göteborg. * {{en}} Michelle Elizabeth Morrison, 2011, ''[https://web.archive.org/web/20191127200010/https://scholarship.rice.edu/bitstream/handle/1911/70359/MorrisonM.pdf?sequence=1&isAllowed=y A Reference Grammar of Bena]'', tèsa, Houston, Rice University. [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga banto]] [[Categoria:Lenga de Tanzania]] 8c6ekjwjh6cjpy6izyz204svxqh7p69 0 173570 2501529 2182483 2026-05-25T11:15:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501529 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Kisi |País=[[Tanzania]] |Regions=[[Africa]] |personas=10000<ref name="G1"></ref> |n= |tipologia= |familha=[[Lengas nigèrocongolesas]]<br /> &nbsp;Atlantic-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;Volta-Còngo<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Benue-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bantoid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lengas bantos]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;kisi |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=kiz |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''kisi''' es una [[lengas bantos|lenga banto]] parlada en [[Tanzania]]. == Localizacion == Lo kisi es parlat dins la region de Njombe en Tanzania, lo long de la riba nòrd-èst del [[lac Malawi]]<ref name="G1">Gray 2018, p. 1.</ref>. == Classificacion == Lo kisi es classat per Nurse (1979, 1988) dins un grop banto tèrras nautas del sud, que ne'n fan partida tamben lo [[sangu]], lo [[hehe]], lo [[pangwa]], lo [[kinga]], lo [[wanji]] e lo [[bena]]<ref name="M4">Morrison 2011, p. 4.</ref>. == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Hazel Gray, 2018, ''[https://www.sil.org/system/files/reapdata/48/39/51/48395169188131071063169262992616488391/sillcdd_38.pdf Kisi Phonology and Morphology]'', SIL International. * {{en}} Michelle Elizabeth Morrison, 2011, ''[https://web.archive.org/web/20191127200010/https://scholarship.rice.edu/bitstream/handle/1911/70359/MorrisonM.pdf?sequence=1&isAllowed=y A Reference Grammar of Bena]'', tèsa, Houston, Rice University. [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga banto]] [[Categoria:Lenga de Tanzania]] tlzpmbsdnhmd67lxvu3qpqadtyhr9g0 0 173571 2501528 2287716 2026-05-25T11:15:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501528 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Kinga |País=[[Tanzania]] |Regions=[[Africa]] |personas=150000 |n= |tipologia= |familha=[[Lengas nigèrocongolesas]]<br /> &nbsp;Atlantic-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;Volta-Còngo<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Benue-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bantoid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lengas bantos]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;kinga |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=zga |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''kinga''' es una [[lengas bantos|lenga banto]] parlada en [[Tanzania]]. == Localizacion == Lo kinga es parlat dins lo district de Makete de la region Njombe, en Tanzania. == Classificacion == Lo kinga es classat per Nurse (1979, 1988) dins un grop banto tèrras nautas del sud, que ne'n fan partida tamben lo [[sangu]], lo [[hehe]], lo [[pangwa]], lo [[kisi]], lo [[wanji]] e lo [[bena]]<ref name="M4">Morrison 2011, p. 4.</ref>. == Escritura == l'alfabet kinga es:<br/ > a, b, d, e [{{IPA|ɛ}}], g [{{IPA|k}}], h, i, ɨ [{{IPA|ɪ}}], j [{{IPA|ɟ}}], k [{{IPA|x}}], l, m, n, ng' [{{IPA|ŋ}}], ny [{{IPA|ɲ}}], o [{{IPA|ɔ}}], p, , s, t, ts [{{IPA|t͡s}}], u, ʉ [{{IPA|ʊ}}], v [{{IPA|ʋ}}], w, y<ref name="E1-7">Eaton 2004, p. 1-7.</ref> Las vocalas longas son escrichas dobladas, mas solament quand la longor es pas condicionada per la morfologia. == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Helen Eaton, 2004, ''[https://web.archive.org/web/20191212213326/https://www.sil.org/system/files/reapdata/11/18/58/11185896972464844510690705557374575833/Kinga_orthography_statement.pdf Kinga orthography statement]'', SIL International. * {{en}} Michelle Elizabeth Morrison, 2011, ''[https://web.archive.org/web/20191127200010/https://scholarship.rice.edu/bitstream/handle/1911/70359/MorrisonM.pdf?sequence=1&isAllowed=y A Reference Grammar of Bena]'', tèsa, Houston, Rice University. [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga banto]] [[Categoria:Lenga de Tanzania]] 1pu503upe9b7jex0l65cxsite7njap0 0 173576 2501522 2156062 2026-05-25T09:36:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501522 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Hehe |País=[[Tanzania]] |Regions=[[Africa]] |personas=810000 |n= |tipologia= |familha=[[Lengas nigèrocongolesas]]<br /> &nbsp;Atlantic-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;Volta-Còngo<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Benue-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bantoid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lengas bantos]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;hehe |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=heh |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''hehe''' es una [[lengas bantos|lenga banto]] parlada en [[Tanzania]]. == Localizacion == Lo hehe es parlat dins los districts d'Iringa, Kilolo e Mufindi de la region Iringa, en Tanzania<ref name="W1">Walsh 2004, p. 1.</ref>. == Classificacion == Lo hehe es classat per Nurse (1979, 1988) dins un grop banto tèrras nautas del sud, que ne'n fan partida tamben lo [[sangu]], lo [[kisi]], lo [[pangwa]], lo [[kinga]], lo [[wanji]] e lo [[bena]]<ref name="M4">Morrison 2011, p. 4.</ref>{{,}}<ref name="W1"></ref>. == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Martin T. Walsh, 2004, ''[https://www.academia.edu/1691467/Variability_and_compounding_of_affixes_in_Hehe_animal_names_Tanzania_ Variability and Compounding of Affixes in Hehe Animal Names (Tanzania)]'', paper presented to the 34th Colloquium on African Languages and Linguistics (CALL 34), Leiden University, 23-25 August 2004. * {{en}} Michelle Elizabeth Morrison, 2011, ''[https://web.archive.org/web/20191127200010/https://scholarship.rice.edu/bitstream/handle/1911/70359/MorrisonM.pdf?sequence=1&isAllowed=y A Reference Grammar of Bena]'', tèsa, Houston, Rice University. [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga banto]] [[Categoria:Lenga de Tanzania]] ie9jji0cb6198y08eqihg98w6dclckn 3 174131 2501537 2501291 2026-05-25T11:41:56Z Jfblanc 104 /* Please fix this template */ 2501537 wikitext text/x-wiki [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius|Archius]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius2|Archius 2]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 3|Archius 3]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 4|Archius 4]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 5|Archius 5]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 6|Archius 6]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 7|Archius 7]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 8|Archius 8]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 9|Archius 9]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 10|Archius 10]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 11|Archius 11 (2023)]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 12|Archius 12 (2024)]] [[Discussion_Utilizaire:Jfblanc/Archius 13|Archius 13 (2025)]] A vos... À vous... Up to you.. Prosím... == Books & Bytes – Issue 70 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style = "font-size: 1.5em; margin: 0 100px"> [[File:Bookshelf.jpg|right|175px]]</div> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size: 2em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif">'''The Wikipedia Library''': ''Books & Bytes''</span><br /> Issue 70, July–August 2025 </div> <div style = "margin-top: 1.5em; border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: 1em 1.5em; font-size: 1.2em"> * New collections: ** ''Times of Malta'' ** Africa Intelligence ** Intelligence Online ** ''La Lettre'' ** ''Glitz'' * Spotlight: Wikimania <big>'''[[:m:The Wikipedia Library/Newsletter/July-August 2025|Read the full newsletter]]'''</big> </div> </div> <small>Sent by [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of The Wikipedia Library team – 18 setembre de 2025 a 13.16 (UTC)</small> (Ce message a été envoyé à [[:Utilizaire:Jfblanc]] et est publié ici en raison d’une redirection.) <!-- Message mandat per User:Samwalton9 (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=The_Wikipedia_Library/Newsletter/Recipients&oldid=29292435 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-39</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 En date du 24 septembre à 15h00 UTC], tous les utilisateurs des sites Wikimedia seront brièvement en lecture seule en raison d'un [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|basculement du serveur du centre de données]]. L'équipe d'ingénierie de la fiabilité des sites (SRE) de la Fondation Wikimedia redirigera tout le trafic d'un serveur principal vers son serveur de secours. Vous pouvez écouter le basculement grâce à l'outil [http://listen.hatnote.com/ « Écouter Wikipédia »], où vous entendrez les modifications s'arrêter quelques minutes pendant la phase de lecture seule, puis reprendre. Ce basculement biannuel du serveur du centre de données garantit la fiabilité en testant le centre de données de secours, afin que nos sites puissent rester en ligne même en cas de panne du centre de données principal. Vous pouvez [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|en savoir plus sur le processus sur le blog Diff]]. '''Actualités pour la contribution''' * Les éditeurs de [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 autres Wiktionnaires]] pourront bientôt appeler des [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|fonctions de Wikifunctions]] et les intégrer à leurs pages. Une fonction prend une ou plusieurs entrées et les transforme en une sortie souhaitée, comme additionner des nombres, convertir des milles en mètres, calculer le temps écoulé ou décliner un mot en cas. Elles rejoindront les [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 autres éditions linguistiques du Wiktionnaire]], qui ont déjà accès aux appels Wikifunctions intégrés. Plus tard cette année, il est prévu d'étendre cette fonctionnalité à d'autres Wiktionnaires et à l'Incubateur. * Une nouvelle [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|fonction d'analyse]] a été ajoutée : <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Les éditeurs de modèles et les administrateurs peuvent l'utiliser pour obtenir le nom localisé ou canonique du [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|modèle de contenu]] d'une page spécifique. Cette fonction facilite la création et la modification des messages système, comme ''MediaWiki:editinginterface'', même lorsque vous changez de type de page, comme wiki, JavaScript, CSS ou JSON. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * L'ajout ou la modification d'un <code>DISPLAYTITLE</code> pour un article avec l'Éditeur Visuel ne sera plus problématique. Les rédacteurs utilisant l'Éditeur Visuel pour modifier le <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code> ne verront plus le texte littéral « DISPLAYTITLE » ni sa variante localisée ajoutés à leurs articles. La liste des pages potentiellement affectées et nécessitant un nettoyage est documentée dans [[phab:P83438|ce ticket]]. * Les utilisateurs beta de l'application Wikipédia pour Android peuvent désormais essayer l'[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|onglet Activité]] restructuré, qui remplace l'onglet Modifications. Ce nouvel onglet offre des analyses personnalisées sur les activités de lecture, de modification et de don, tout en simplifiant la navigation et en rendant l'utilisation de l'application plus agréable. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:12|la tâche soumise|les {{formatnum:12}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:12||s}} la semaine dernière]]. '''Actualités pour la contribution technique''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''En détails''' * Les utilisateurs de Wikifunctions peuvent désormais importer de nombreuses données essentielles concernant les [[f:Special:MyLanguage/Z6011|géo-coordonnées]], les [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantités]] et les [[f:Special:MyLanguage/Z6064|temps]] depuis Wikidata. Ceci est rendu possible grâce à la création de types Wikifunctions pour ces valeurs, ce qui les rend utilisables par les fonctions de Wikifunctions. Pour en savoir plus, consultez [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|cette vidéo]] et le [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|bulletin d'information du 1er août]] (pour les quantités) et le [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|bulletin d'information du 22 août]] (pour les géo-coordonnées). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22 setembre de 2025 a 22.56 (UTC) <!-- Message mandat per User:UOzurumba (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-40</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * Une mise à jour majeure du logiciel a été effectuée sur [[phab:|Phabricator]]. La mise à jour introduit des améliorations de performance, un rafraichissement de l’interface de recherche, des améliorations de la recherche de tâches Maniphest, des mises à jour des pages de profil utilisateur et des tableaux de projets, de nouvelles fonctionnalités d’automatisation Herald, ainsi que des améliorations générales de saisie de texte, de l'expérience mobile et bien plus encore. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Actualités pour la contribution''' * L’équipe Technologies communautaires lancera la nouvelle extension <i lang="en">Community Wishlist</i> (les « Souhaits de la communauté ») le 1^er octobre, qui améliorera la façon dont les souhaits seront soumis. La nouvelle extension permettra aux utilisateurs d’ajouter des étiquettes à leurs souhaits afin de mieux les catégoriser, et (dans une prochaine version) de les filtrer par statut, étiquette et domaines d’intérêt. Il sera également à nouveau possible de soutenir des souhaits individuellement, comme demandé par la communauté à de nombreuses reprises. L’ancien système sera retiré. Il y aura une brève période d’indisponibilité pendant le déploiement de l’extension et la migration des souhaits vers le nouveau système. Vous pouvez en savoir plus à ce sujet [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|dans la dernière note d’actualités]] ou consulter la [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|documentation actuelle sur MediaWiki.org]]. * Comme annoncé [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|sur le blog Diff]], l’essai en production du service [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] pour la détection des robots a commencé. L’essai utilise actuellement hCaptcha pour protéger la création de compte sur les Wikipédia en chinois, perse, portugais, indonésien, japonais et turc, où il remplacera notre [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] existant (FancyCaptcha). L’objectif de cet essai est de mieux bloquer les robots tout en améliorant la convivialité et l’accessibilité pour les utilisateurs qui rencontrent des difficultés avec les CAPTCHA. * L’extension [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] a [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|été déployée]] sur Wikimedia Commons. Cette extension facilite l’organisation et la participation à des activités collaboratives, comme des contribuathons et des projets, sur les wikis. Sur Commons, n’importe quelle personne enregistrée peut l’utiliser comme participante à un événement. Pour l’utiliser pour organiser un événement, il faut [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|demander un droit spécifique]]. * Les [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sous-références]], une nouvelle fonctionnalité permettant de réutiliser des références avec des détails différents, a été lancée sur Wikipédia en allemand. Vous pouvez [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|tester cette fonctionnalité]] sur Testwiki ou [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing sur Betawiki]. N’hésitez pas à partager vos remarques sur [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|l’utilisation des modèles dans les sous-références]] ou [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|à vous porter volontaire pour devenir un wiki pilote]]. * Sur les wikis utilisant le système de [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorat]], les communautés peuvent à présent exclure les personnes expérimentées du mentorat en utilisant [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Dans cette configuration, les communautés peuvent définir des niveaux, basés sur le compteur de contributions et l’âge du compte, pour décider si une personne est considérée comme suffisamment expérimentée pour ne plus recevoir de soutien par le mentorat. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * L'équipe Contribution et l’équipe Apprentissage automatique travaillent actuellement sur un nouveau contrôle destiné aux novices : [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|la vérification du style]]. À l’aide d'un modèle prédictif, ce contrôle encouragera les contributeurs à améliorer la tonalité de leurs modifications grâce à l’intelligence artificielle. Nous invitons les bénévoles à examiner la première version du modèle linguistique de ton pour les langues suivantes : arabe, tchèque, allemand, hébreu, indonésien, néerlandais, polonais, russe, turc, chinois, farsi, italien, norvégien, roumain et letton. Les utilisateurs de ces wikis intéressés par l’examen de ce modèle [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|sont invités à s’inscrire sur MediaWiki.org]]. La date limite d’inscription est fixée au 3 octobre, date à laquelle débutera le test. * La sortie des [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocages]] a entrainé l’affichage inopiné de certains journais de blocage inactifs sur {{#special:Contributions}} et sur les pages utilisateur et de discussion des utilisateurs bloqués. Ce problème sera complètement résolu d’ici quelques jours. Avec ce correctif, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} les messages préfixées par <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] seront retirés et remplacés par [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} ceux préfixés par <code>blocked-notice-logextract</code>] dans quelques semaines. Vous pouvez aider à traduire les nouveaux messages et à mettre à jour les écrasements locaux si besoin. * Il y a eu un beugue avec les liens ajoutés depuis l’éditeur visuel quand ils contenaient des caractères tel que <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> après le marqueur de fragment (<code><nowiki>#</nowiki></code>). Ils n’étaient pas encodés correctement, ce qui créait des liens erronés. Cela a été corrigé. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * Un nouveau wiki a été créé : une {{int:project-localized-name-group-wikiquote/fr}} en [[d:Q9237|malais]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:21|la tâche soumise|les {{formatnum:21}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:21||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, la [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|fiche d’informations utilisateur]] affiche désormais les verrouillages et blocages globaux actuellement actifs. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Actualités pour la contribution technique''' * À partir de cette semaine, les contributeurs utilisant des modules Lua pourront utiliser la fonction <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> pour rechercher l’existence de 25 pages en une seule fois, d’une manière qui ne comptera que pour un seul appel de [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|fonction couteuse]]. * Un nouveau [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|groupe de travail sur les outils non pris en charge]] s’est créé dans le cadre du travail en cours pour déterminer collectivement les priorités techniques, similaire au [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|conseil consultatif des Produits et Technologies]] (PTAC). Le groupe de travail aidera à prioriser et à examiner les demandes de maintenance pour les extensions, gadgets, robots et outils non maintenus. Pour le premier cycle, le groupe priorisera un outil non pris en charge de Wikimedia Commons. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 setembre de 2025 a 20.53 (UTC) <!-- Message mandat per User:UOzurumba (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-41</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] est une nouvelle fonctionnalité de vérification des modifications destinée à prévenir et à lutter contre les violations de droits d'auteur. Lorsque les contributeurs collent du texte dans un article, Paste Check les invite à confirmer l'origine et la licence du contenu. À partir du mercredi 8 octobre, [[phab:T403680|22 wikis testeront Paste Check]]. Paste Check aidera les nouveaux bénévoles à comprendre et à respecter les politiques et les directives nécessaires pour contribuer de manière constructive aux projets Wikipédia. '''Actualités pour la contribution''' * Les appareils mobiles recevront les articles mobiles directement sur le domaine standard (par exemple, <code>en.wikipedia.org</code>), au lieu d'une redirection vers un domaine "m" (par exemple, <code>en.m.wikipedia.org</code>). Ce changement améliore les performances. Il sera activé cette semaine sur Wikipédia. Les URL mobiles existantes et la désactivation de l'affichage "Bureau" restent disponibles. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|En savoir plus]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * Les nouveaux [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|filtres de date]], <code dir=ltr>creationdate:</code> et <code dir=ltr>lasteditdate:</code> sont désormais disponibles dans le moteur de recherche du wiki. Ils permettent aux utilisateurs de filtrer les résultats de recherche par date de première ou de dernière révision d'une page. Ces filtres prennent en charge les opérateurs de comparaison (par exemple, <code dir=ltr>>2024</code>) et les dates relatives (par exemple, <code dir=ltr>today-1d</code>), facilitant ainsi la recherche de contenu ou de pages récemment mis à jour dans des tranches d'âge spécifiques. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] prend désormais en charge le texte enrichi dans les appels intégrés sur les 150 wikis où il est activé. Pour illustrer cela, l'équipe a créé un [[f:Z26333|tableau de déclinaison latine]] que les éditeurs du Wiktionnaire peuvent utiliser pour générer automatiquement les formes nominales, produisant ainsi des résultats clairs et formatés ; voir un [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|exemple de résultat]]. Pour toute aide ou commentaire, veuillez [[f:Wikifunctions:Project chat|contacter l'équipe Wikifunctions]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * Un lien d'édition apparaîtra désormais à l'intérieur de la zone de catégories sur les pages d'articles pour les utilisateurs connectés, ce qui lancera directement la boîte de dialogue de catégorie VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:34|la tâche soumise|les {{formatnum:34}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:34||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, il y a eu un problème lors du téléchargement des fichiers PDF la semaine dernière et cela a été résolu. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Actualités pour la contribution technique''' * Le champ <code dir=ltr>rev_sha1</code> dans la table de révision de la base de données est supprimé au profit du champ <code dir=ltr>content_sha1</code> dans la table de contenu de la base de données. Voir [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ l'annonce] pour plus d'informations. * L'[[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|équipe Expérience de lecture]] déploiera l'interface utilisateur du [[w:en:Light-on-dark color scheme|Mode sombre]] sur tous les sites Wikimedia le 29 octobre 2025. Tous les utilisateurs anonymes des sites Wikimedia auront la possibilité d'activer un jeu de couleurs avec du texte clair sur fond sombre. Ce système vise à améliorer le confort de lecture, notamment en basse lumière. Les auteurs de modèles et les contributeurs techniques sont encouragés à [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|apprendre à préparer leurs pages pour le mode sombre]] et à résoudre tout problème de compatibilité rencontré avec les modèles de leur wiki avant l'activation. Pour toute question ou assistance, veuillez contacter l'équipe Web sur [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|cette page de discussion]] avant l'activation. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * À compter du lundi 6 octobre, les points de terminaison d'API du chemin <code>rest.php</code> seront redirigés vers une nouvelle passerelle d'API interne. Les wikis individuels seront mis à jour en fonction des groupes de versions standard, avec un trafic total en constante augmentation. Ce changement devrait être sans rupture ni perturbation. Si des problèmes sont observés, veuillez déposer un ticket Phabricator auprès du [[phab:tag/serviceops/|tableau de bord de l'équipe Service Ops]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 octobre de 2025 a 17.24 (UTC) <!-- Message mandat per User:Quiddity (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-42</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * La semaine dernière, des améliorations dans les fonctionnalités de sécurité des comptes et d’authentification à deux facteurs (A2F) ont été activées sur tous les wikis. Ces changements comprenaient des améliorations dans l’interface utilisateur de [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Spécial:AccountSecurity], la prise en charge de plusieurs méthodes d’A2F ''via'' des applis d’authentification et des clés de sécurité portables (auparavant, les utilisateurs et utilisatrices ne pouvaient activer qu’une seule méthode) et un nouveau module de codes de récupération qui limite le blocage de comptes en raison de la perte des applis ou appareils d’authentification. Dans le cadre du projet [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Sécurité des comptes]], le travail continue durant cette fin d’année 2025 sur des d’autres améliorations de l’exéprience utilisateur et la prise en charge de clés de passe comme solution d’authentification alternative. '''Actualités pour la contribution''' * Une autre partie du projet Sécurité des comptes est de rendre l’A2F disponible pour tous les utilisateurs et utilisatrices. Comme les personnes ayant des privilèges avancés (tels que les admins et bureaucrates), 40 % des contributeurs et contributrices ont désormais accès à l’A2F. Vous pouvez vérifier si vous y avez accès sur [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Spécial:AccountSecurity]. Les instructions pour l’activer sont sur cette page. Le projet est de continuer à augmenter sa disponibilité s’il est déterminé que les capacités d’assistance aux utilisateurs sont suffisantes pour assister l’intégralité de la communauté. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * Cette semaine, les utilisateurs et utilisatrices sur les wikis où les [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|améliorations d’ergonomie]] sont activées par défaut sur les pages de discussions (c’est-à-dire partout sauf les 12 wikis listés [[phab:T379264|sur la tâche T379 264 de Phabricator]]) pourront remercier quelqu’un pour son message directement depuis la page de discussion où celui-ci apparait. Auparavant, il fallait visiter l’historique de la page de discussion pour remercier quelqu’un. [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|En savoir plus sur ce changement]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Les utilisateurs et utilisatrices qui n’ont pas [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|vérifié leur adresse électronique]] recevront bientôt une notification mensuelle pour leur rappeler. En effet, avoir vérifié son adresse de courriel permet de récupérer son compte plus facilement. Ces rappels ne seront pas envoyés si la personne est inactive ou si elle retire l’adresse non vérifiée de son compte. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:21|la tâche soumise|les {{formatnum:21}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:21||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, un correctif d’une erreur occasionnel lors de l’enregistrement d’un paragraphe traduit dans l’outil de traduction de contenu permet désormais de voir plus facilement les messages d’erreurs liés. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Actualités pour la contribution technique''' * Le groupe de travail sur les Outils non pris en charge a choisi [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] comme premier outil pour son cycle pilote. Le groupe étudiera des façons d’améliorer et d’entretenir l’outil durant les prochains mois. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|En savoir plus sur Méta-Wiki]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 octobre de 2025 a 19.00 (UTC) <!-- Message mandat per User:Quiddity (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-43</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|D’autres traductions]] sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' * Pour optimiser la manière dont les données des utilisateurs sont stockées dans nos bases de données, les préférences enregistrées des utilisateurs qui ne se sont pas connectés depuis plus de cinq ans et qui ont moins de 100 modifications seront supprimées. Lorsque ces utilisateurs reviendront, les paramètres par défaut s’appliqueront. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:20|la tâche soumise|les {{formatnum:20}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:20||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, il y avait un lien brisé depuis le message d’interface de GlobalContributions vers la page GlobalContributions de XTools qui a maintenant été corrigé. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''Actualités pour la contribution technique''' * Le travail de routage de tous le trafic vers les points de terminaison d’API sous la route <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> à travers une passerelle commune d’API est désormais terminé. Si vous constatez un problème, n’hésitez pas à ouvrir une tâche Phabricator dans le [[phab:tag/serviceops/|tableau de bord de l’équipe Opé’s de service]]. * Les modifications aux références et qualificateurs de Wikidata seront désormais moins souvent affichés dans les Modifications récentes et listes de suivi des autres wikis, réduisant les notifications non-nécessaires. Cela réduira la quantité globale d’éléments disparates. Les pages directement sur Wikidata restent inchangées. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 octobre de 2025 a 19.37 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> ==Mencions incorrèctas== Adiu, Joan Francés. Coma sabes, tot lo monde coneis pas l'occitan e aquò los empacha pas de traficar los modèls. Dempuèi qualque temps, lo modèl ''Comunas limitròfas'' o ''perimètre del territòri'' s'escriu « Comunas limitròfs » ! E parli pas, quand venes de far una contribucion, de l'avertiment ''Vòstra contribucion foguèt publicada'' (''foguèt'', per quicom que data d'una segonda). Amistats, Joan Pèire S. . [[Especial:Contribucions/&#126;2025-28722-17|&#126;2025-28722-17]] ([[Discussion Utilizaire:&#126;2025-28722-17|discussió]]) 26 octobre de 2025 a 09.05 (UTC) == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-44</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|D’autres traductions]] sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' * Un test A/B/C a été lancé sur l’appli Wikipédia pour iOS concernant les améliorations de navigation par onglet, pour certaines langues et régions. Intitulé « Onglets plus dynamiques », ce test explores de nouvelles expériences d’onglets et inclut les recommandations d’articles « Le saviez-vous » et « Parce que vous avez lu ». Vous trouverez [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|plus d’informations sur la page du projet]]. * Les utilisateurs autoconfirmés sur les [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|petits]] et [[git:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|moyens wikis]] avec l’extension CampaignEvents peuvent désormais utiliser le [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|système d’inscription aux évènements]] sans avoir le droit d’organisation d’évènement. Cette fonctionnalité laisse les équipes d’organisation activer l’inscription, gérer les participants et permet aux utilisateurs de s’inscrire en un clic au lieu de signer sur les pages des évènements. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:31|la tâche soumise|les {{formatnum:31}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:31||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, le problème des clignotements lors de l’appui sur les flèches du clavier dans les paramètres du mode sombre de Vector 2022 a été corrigé. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Actualités pour la contribution technique''' * L’extension CampaignEvents sera déployé sur tous les wikis restants durant la semaine du 17 novembre 2025. Elle inclut trois fonctionnalités : le système d’inscription aux évènements, la liste de collaboration et la liste d’invitation. Pour ce déploiement, la liste d’invitation ne sera pas activée sur les Wikifonctions et MediaWiki sauf demande contraire de ces communautés. Consultez [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|la page de déploiement pour en savoir plus]]. * L’expérience de bac à sable REST basée sur SwaggerUI est désormais en ligne sur tous les projets wiki. Le bac à sable est accessible sur la page [[{{#special:RestSandbox}}]]. N’hésitez pas à signaler tout problème sur le tableau de bord de l’équipe des Interfaces de MediaWiki, et à participer aux discussions sur la [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|page de lancement du projet]]. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Les points de terminaison de transformation avec une barre oblique finale (/) dans l’API REST de MediaWiki sont désormais dépréciés. Ils continueront de fonctionner pour le moment, mais devraient être supprimés d’ici à la fin janvier 206. Tous les utilisateurs et utilisatrices de l’API qui les appellent sont encouragés à transitionner vers les versions sans barre oblique finale. Les deux variantes de ces points de terminaison peuvent être trouvés et testés à l’aide du [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox bac à sable REST]. Consultez la page [[mw:API/Deprecation|Dépréciation de l’API REST de MediaWiki]] pour plus de détails sur les règles et procédures de dépréciation dans l’API. * Un [[mw:API:REST API/Changelog|journal des changements existe désormais pour l’API REST de MediaWiki]]. Il fournit un aperçu des changements, facilitant le suivi des améliorations et versions par les développeurs et développeuses. Les annonces continueront sur les canaux classiques de communication, dont les ''Actualités techniques'' et les listes de distribution, mais peuvent désormais être plus facilement référencées depuis un endroit centralisateur. Si vous avez des retours à faire sur le style, la structure ou le contenu de ce journal, vous pouvez [[mw:API talk:REST API/Changelog|rejoindre la discussion]]. * Les admins peuvent supprimer la catégorie de suivi précédemment ajoutée par l’extension JsonConfig, puisqu’elles n’est plus utilisée. Ces catégories sont liées à l’élément [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130 635 582]]. Il est normal qu’il reste des pages dans cette catégorie en raison du cache : elles seront automatiquement retirées lors de la prochaine modification de chaque page. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 octobre de 2025 a 19.32 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 novembre de 2025 a 19.35 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-46</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|D’autres traductions]] sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Capture d'écran des améliorations visuelles apportées aux pages de discussion|Exemple d’une page de discussion avec le nouveau design, en français.]] * À partir du 12 novembre, les utilisateurs verront un changement dans [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|l’apparence des pages de discussion]] sur [[Phab:T379264|certaines Wikipédia]]. Ce changement de design a déjà été appliqué sur presque [[phab:T392121|tous les wikis]] ; mais il arrivera plus tard pour [[phab:T409297|la Wikipédia en anglais]]. Vous pouvez en savoir plus [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|sur ''Diff'']]. Les utilisateurs peuvent choisir de ne pas appliquer ces changements [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|dans leurs préférences utilisateur]] en décochant « {{int:discussiontools-preference-visualenhancements}} ». [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki peut désormais afficher automatiquement un [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|indicateur d’état]] lorsqu’une page est protégée. Cette fonctionnalité est désactivée par défaut. Elle peut être activée sur [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|demande de la communauté]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * L’utilisation des boutons « {{int:showpreview}} » ou « {{int:showdiff}} » dans l’éditeur de wikicode transmettra désormais certains paramètres d’URL tels que ''[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]'', ''[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]'' et ''[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]''. Cette mise à jour corrige également un problème où, si le navigateur plantait lors de l’aperçu des modifications d’une section, enregistrer ces modifications pouvait écraser la page entière avec le contenu de cette seule section. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Les wikis Wikivoyage peuvent utiliser [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|des marqueurs de carte colorés dans le texte de l'article]]. Le texte de ces marqueurs sera désormais affiché en noir ou blanc contrastant, au lieu d'être toujours blanc. Les solutions locales de contournement du problème peuvent être supprimées. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * L'onglet Activité de l'application Wikipedia pour Android est désormais disponible pour tous les utilisateurs. Le nouvel onglet offre des informations personnalisées sur la lecture, la modification et les dons, tout en simplifiant la navigation et en rendant l'utilisation de l'application plus attrayante. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * L’équipe de Croissance du lectorat lance une expérimentation appelée « Exploration des images » afin de tester comment faciliter la navigation et la découverte d’images dans les articles de Wikipédia. Cette expérimentation prendra la forme d’un test A/B uniquement sur mobile, sur Wikipédia en anglais la semaine du 17 novembre pendant quatre semaines, affectant 0,05 % des utilisateurs de ce wiki. Le test a été lancé le 3 novembre sur les wikis en arabe, chinois, français, indonésien et vietnamien, affectant jusqu’à 10 % des utilisateurs de ces wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:27|la tâche soumise|les {{formatnum:27}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:27||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, l’impossibilité de verrouiller des comptes depuis les sites mobiles a été corrigée. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Actualités pour la contribution technique''' * Les [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|mises en candidatures sont ouvertes sur Wikitech]] pour désigner de nouveaux membres au [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|comité des normes de Toolforge]]. Le comité supervise notamment le [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|règlement du droit à la création de fork]] et le [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|règlement des outils abandonnés]] de Toolforge. Les mises en candidatures sont possibles jusqu’au 28 novembre 2025. * Le [[w:JSON Web Token#Standard fields|champ émetteur JWT]] dans les [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|jetons d’accès OAuth 2]] pour les [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|wikis SUL]] a été changé, il contient maintenant <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Les anciens jetons d’accès continueront de fonctionner. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * Le [[w:JSON Web Token#Standard fields|champ sujet du JWT]] dans les [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|jetons d'accès OAuth 2]] changera bientôt de <code><user id></code> à <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, où <code><identity type></code> est généralement <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (pour les [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|wikis SUL]]) ou <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (pour les autres wikis). Cela vise à éviter les conflits entre différents types d’identifiants utilisateur et à rendre les jetons d’accès OAuth 2 plus similaires au cookie <code>sessionJwt</code>. Les anciens jetons d’accès continueront de fonctionner. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * Les messages de blocage de MediaWiki ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) prennent désormais en charge des paramètres supplémentaires pour indiquer si l’utilisateur est bloqué pour modifier sa propre page de discussion (<code><nowiki>$9</nowiki></code>) ou pour envoyer des courriels à d’autres utilisateurs (<code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * Une branche <code>REL1_45</code> pour le noyau MediaWiki et chacune des extensions et habillages dans le git de Wikimedia a été créée. Il s’agit de la première étape du processus de publication de MediaWiki 1.45.0, prévue pour fin novembre 2025. Si vous travaillez sur une correction de bogue critique ou sur une nouvelle fonctionnalité, vous devrez peut-être prendre note de cette information. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * Le processus de génération des copies mémoire (<i lang="en">dumps</i>) de CirrusSearch a été mis à jour en raison d’une baisse de performance. Si vous rencontrez des problèmes lors de la migration vers les copies de remplacement, vous pouvez contacter l’équipe Plateforme de recherche pour obtenir de l’aide. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 novembre de 2025 a 20.38 (UTC) <!-- Message mandat per User:UOzurumba (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-47</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|D’autres traductions]] sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' * L’[[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|équipe Reader Experience]] expérimente les [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|listes de lecture sur le web mobile]], permettant aux lecteurs connectés n’ayant jamais effectué de modifications de sauvegarder des listes privées d’articles à lire plus tard. L’expérience est en cours sur les Wikipédias en arabe, chinois, français, indonésien et vietnamien depuis la semaine du 10 novembre, et commencera sur la Wikipédia en anglais la semaine du 17 novembre. * Les utilisateurs qui ne reçoivent pas leur code de vérification par e-mail lors de la connexion peuvent désormais obtenir de l’aide en remplissant un formulaire sur une nouvelle page spéciale. Cette mise à jour fait partie de l’initiative [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|« Sécurité des comptes »]]. Si votre compte est associé à une adresse électronique, veuillez vous assurer que vous y avez toujours accès. Lors d’une connexion depuis un nouvel appareil ou un nouvel emplacement, sans authentification à deux facteurs (2FA), il peut vous être demandé de saisir un code à 6 chiffres envoyé par courrier électronique pour terminer la connexion. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|En savoir plus]]. * Un nouveau wiki a été créé : un {{int:project-localized-name-group-wikisource}} en [[d:Q13324|minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:23|la tâche soumise|les {{formatnum:23}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:23||s}} la semaine dernière]]. '''Actualités pour la contribution technique''' * Dans le cadre du projet [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|« Unification de l’analyseur »]], l’équipe Content Transform a déployé Parsoid comme analyseur par défaut sur de nombreuses Wikipédias à faible trafic et prépare la prochaine étape pour les wikis à fort trafic. Ce message vous invite à activer Parsoid comme indiqué dans la documentation [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]], et à identifier tout problème que vous pourriez rencontrer dans vos propres flux de travail (robots, gadgets ou scripts utilisateur). Merci de nous en informer via le lien « Signaler un bug d’affichage » dans la barre latérale des outils, ou en créant un ticket sur Phabricator en mentionnant l’[[phab:project/view/5846|équipe Content Transform dans Phabricator]]. * Outils non pris en charge : plusieurs problèmes liés à [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] ont été corrigés, notamment les échecs de téléversement liés aux noms de fichiers, les vidéos noires à l’importation, et la gestion des tentatives de reprise. La prise en charge du format AV1 a également été ajoutée. Le travail en cours porte sur la stabilité de l’arrière-plan, les erreurs ffmpeg, l’importation de sous-titres, la gestion des métadonnées et le téléversement de listes de lecture. Pour suivre les tâches spécifiques, consultez le [[phab:tag/video2commons/|tableau Phabricator]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Rencontres et évènements''' * Marquez la date pour le prochain Hackathon Wikimedia, qui se tiendra à Milan, en Italie, du 1^er au 3 mai 2026. Les inscriptions ouvriront en janvier 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Les candidatures pour les bourses sont actuellement ouvertes] et se clôtureront le 28 novembre 2025. Si vous avez des questions, veuillez envoyer un courriel à <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 novembre de 2025 a 17.26 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == Books & Bytes – Issue 71 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style = "font-size: 1.5em; margin: 0 100px"> [[File:Bookshelf.jpg|right|175px]]</div> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size: 2em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif">'''The Wikipedia Library''': ''Books & Bytes''</span><br /> Issue 71, September–October 2025 </div> <div style = "margin-top: 1.5em; border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: 1em 1.5em; font-size: 1.2em"> * Spotlight: 1Lib1Ref 2025 in Nigeria * Frankfurt Book Fair * Tech tip: Wikipedia Library access template <big>'''[[:m:The Wikipedia Library/Newsletter/September-October 2025|Read the full newsletter]]'''</big> </div> </div> <small>Sent by [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of The Wikipedia Library team – 18 novembre de 2025 a 15.22 (UTC)</small> (Ce message a été envoyé à [[:Utilizaire:Jfblanc]] et est publié ici en raison d’une redirection.) <!-- Message mandat per User:Samwalton9 (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=The_Wikipedia_Library/Newsletter/Recipients&oldid=29611655 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-48</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|D’autres traductions]] sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' * La semaine dernière, l'équipe de recherche de Wikimedia a recréé côté serveur la fonctionnalité « ''DWIM'' » (''Do What I Mean'' - Faites ce que je pense) pour les Wikipedias russe et hébraïque. Cette fonctionnalité ajoute des suggestions de saisie au clavier aux suggestions du champ de recherche standard. Par exemple, la recherche de « ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' » sur Wikipédia russe suggérera désormais « <span lang="ru" dir="ltr">счастье</span> » (« bonheur »), ce que l'utilisateur avait probablement en tête. L'équipe prévoit d'activer cette fonctionnalité pour les autres wikis russes et hébraïques cette semaine. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Plus tard cette semaine, les utilisateurs de la [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|fonctionnalité bêta]] ''{{int:codemirror-beta-feature-title}}'' bénéficieront de la coloration syntaxique dans ''[[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]''. Pour cela, la préférence ''{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}'' doit être activée. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * L'extension [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Événements de campagne]], un ensemble d'outils permettant de coordonner des événements et autres collaborations sur le wiki, est désormais disponible sur tous les wikis Wikimedia. Une nouvelle fonctionnalité, ''[[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Contributions collaboratives]]'', a également été ajoutée pour aider les organisateurs et les participants à visualiser l'impact des activités. Participez à la prochaine [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|Session d'apprentissage]] pour découvrir cette nouvelle fonctionnalité et nous faire part de vos commentaires. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:24|la tâche soumise|les {{formatnum:24}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:24||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, le bug qui empêchait ''CodeReviewBot'' de fonctionner a maintenant été corrigé. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Actualités pour la contribution technique''' * Les utilisateurs de l'API Wikimedia peuvent participer à une étude d'utilisabilité afin de valider la nouvelle conception des environnements de test de l'API REST de Wikimedia. Les participants intéressés sont invités à remplir le [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 questionnaire de recrutement] (en anglais). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * L'équipe Interfaces de MediaWiki abandonne la prise en charge des feuilles de style XSLT dans l'''Action API''. La prise en charge de <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> sera supprimée des projets Wikimedia d'ici fin novembre 2025. De plus, elle sera bientôt désactivée par défaut dans les versions 1.43 (LTS), 1.44 et 1.45 de MediaWiki. La prise en charge des feuilles de style XSLT sera entièrement supprimée de la version 1.46 de MediaWiki (dont la sortie est prévue entre avril et mai 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * Le point d'accès ''WDQS'' hérité ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) sera mis hors service fin décembre 2025, puis définitivement fermé le 7 janvier 2026. Après cette date, les requêtes adressées à query.wikidata.org nécessitant le graphe complet échoueront ou renverront des résultats invalides si elles ne sont pas réécrites pour utiliser la fédération SPARQL. L'équipe encourage les utilisateurs à s'assurer que leurs outils et flux de travail utilisent les points d'accès ''WDQS'' compatibles (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - graph principal ou <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - graph scientifique). Pour obtenir de l'aide concernant la migration des cas d'utilisation, veuillez consulter les pages [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Accès aux données]] et ''[[d:Wikidata:Request_a_query|Request a query]]'' pour plus de détails et d'assistance sur les méthodes d'accès alternatives. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 novembre de 2025 a 15.56 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 decembre de 2025 a 18.58 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2025-50</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions.</span> '''Actualités pour la contribution''' * Suite aux déploiements de la semaine dernière, la fonctionnalité [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Ajouter un lien]], qui permet aux rédacteurs de suggérer des liens lors de l’édition, sera disponible sur [[Phab:T410469|33 Wikipédias]] supplémentaires à partir du 9 décembre. Cette expansion est rendue possible grâce au nouveau modèle de prédiction qui prend désormais en charge toutes les langues, y compris celles qui n’étaient pas couvertes précédemment. Bien que la fonctionnalité soit disponible sur la plupart des Wikipédias depuis un certain temps, ce déploiement nous rapproche de l’utilisation du modèle amélioré partout. Si vous avez des questions ou souhaitez plus de détails, veuillez contacter [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * La semaine dernière, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|l'équipe de recherche Wikimedia]] a ajouté des suggestions de recherche [[:fr:Transcription et translittération|translittérées]] en temps réel aux wikis géorgiens. S'il n'y a que quelques suggestions de recherche habituelles, alors les requêtes en script latin ou cyrillique [[phab:T127003|sont maintenant réécrites en script géorgien]] pour trouver plus de correspondances. Par exemple, la recherche de <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> ou <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> suggérera désormais l'article existant sur <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("bonheur"). Vous pouvez recommander d'autres langues où les suggestions translittérées pourraient être utiles [[phab:T375215|sur Phabricator]] pour un développement futur. * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project.</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025.</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:23|la tâche soumise|les {{formatnum:23}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:23||s}} la semaine dernière]]. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Actualités pour la contribution technique''' * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated.</span> [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * Il n’y aura pas de nouvelle version de MediaWiki cette semaine. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 decembre de 2025 a 17.45 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 decembre de 2025 a 19.03 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22 decembre de 2025 a 21.45 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-03</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * La Fondation Wikimedia a publié des questions directrices pour son plan annuel de juillet 2026 à juin 2027 sur les plateformes [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] et ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. Celles-ci portent sur les tendances mondiales, une expérimentation plus rapide et plus constructive, un meilleur accompagnement des nouveaux contributeurs, le renforcement du rôle des éditeurs et des utilisateurs avancés, l'amélioration de la collaboration entre les projets, ainsi que le développement et la fidélisation du lectorat. Des commentaires et suggestions sont les bienvenus sur la [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|page de discussion]]. '''Actualités pour la contribution''' * Dans le cadre des travaux en cours de l'équipe technique communautaire sur le projet [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Listes de surveillance multiples]], l'affichage de [[Special:EditWatchlist|Modifier la liste de surveillance]] sera mis à jour entant que qu'une première étape vers la prise en charge de plusieurs listes de surveillance. De plus, la pagination de [[Special:Search|Recherche]] sera également mise à jour, dans le cadre du travail sur le souhait [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Refonte de la pagination / navigation des pages]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|La Liste de Surveillance Globale]] est une [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] de MediaWiki qui vous permet de voir vos listes de surveillance provenant de différents wikis sur la même page. Il a récemment été mis à jour pour ressembler davantage à la [[Special:Watchlist|Liste de surveillance]] régulière, par exemple en le préparant pour les comptes temporaires dans le masquage IP (y compris le réacheminement des liens des utilisateurs vers les pages de contributions), en mettant les titres de page en gras et en ouvrant les liens dans les résumés d'édition et les balises dans de nouveaux onglets du navigateur. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:28|la tâche soumise|les {{formatnum:28}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:28||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, le problème selon lequel les blocs globaux ne disposaient pas de l'option permettant de désactiver l'envoi d'e-mails a maintenant été résolu et sera disponible à l'utilisation à partir de la semaine du 13 janvier. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Actualités pour la contribution technique''' * L'[[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|outil de citation VisualEditor]] et les [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Aperçus de référence]] prennent désormais en charge "carte" comme type de référence. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 genièr de 2026 a 19.34 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 genièr de 2026 a 20.30 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == Pseudo == Adiu Joan Francés e bona annada (s'es pas tròp tard). Ai vist que de contributors an cambiat lor pseudo sus Wikipèdia : Cornelhac, Aubadaurada... Ai un pseudo que m'agrada pas (e malurosament cap de possibilitat d'escondre mon identitat a una certana persona de wikipédia.fr). Ai causit Alaric (gaita la mapa del país que Tolosa n'èra capitala abans 507). Solament, sabi pas cossí far. Me pòdes ajudar ? Plan mercés. [[Especial:Contribucions/&#126;2026-24541-1|&#126;2026-24541-1]] ([[Discussion Utilizaire:&#126;2026-24541-1|discussió]]) 23 genièr de 2026 a 07.55 (UTC) :Adieu, :Cal anar ailà: [[Especial:GlobalRenameRequest]] :Coralament, — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 23 genièr de 2026 a 07.59 (UTC) ::Mercés, Joan Francés.[[Especial:Contribucions/&#126;2026-24541-1|&#126;2026-24541-1]] ([[Discussion Utilizaire:&#126;2026-24541-1|discussió]]) 23 genièr de 2026 a 18.24 (UTC) == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-05</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|D’autres traductions]] sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' * La Fondation Wikimedia invite à donner des commentaires sur [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|l’avenir proposé]] du [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Conseil consultatif des produits et technologies]] jusqu’au 28 février. * Tous les utilisateurs disposant d'un compte enregistré peuvent désormais utiliser des clés d'accès pour la [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|double authentification]] (2FA). Les clés d'accès sont un moyen simple de se connecter sans utiliser un second appareil. Elles vérifient l'identité de l'utilisateur à l'aide d'une empreinte digitale, d'une reconnaissance faciale ou d'un code PIN. Pour configurer une clé d'accès, configurez d'abord une méthode 2FA classique. Actuellement, pour se connecter avec une clé d'accès, les utilisateurs doivent également utiliser un mot de passe. Plus tard ce trimestre, la connexion sans mot de passe permettra aux utilisateurs de se connecter d'un simple clic avec une clé d'accès. Les utilisateurs disposant de droits avancés devront également avoir la 2FA activée. Cela fait partie du projet [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Sécurité du compte]]. * Les contributeurs non enregistrés sur des IP bloquées ou des plages d'IP bloquées peuvent désormais interagir sur le wiki pour faire appel d'un blocage en créant un compte temporaire afin de contester un blocage sur la page de discussion de l'utilisateur, sauf si l'option « empêcher cet utilisateur de modifier sa propre page de discussion » est activée. Cela résout le problème des utilisateurs déconnectés incapables d'utiliser le processus de déblocage par défaut via la page de discussion de l'utilisateur. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:20|la tâche soumise|les {{formatnum:20}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:20||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, la description des méthodes d'authentification à deux facteurs (2FA) sur la page de gestion a été mise à jour. Il est désormais plus clair et plus facile pour les utilisateurs à comprendre et à utiliser. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Actualités pour la contribution technique''' * Une nouvelle variable AbuseFilter, <code>account_type</code>, a été ajoutée pour fournir un moyen fiable de déterminer le type de compte créé dans les actions <code>createaccount</code> et <code>autocreateaccount</code>. Dans le cadre de ce changement, la variable <code>accountname</code> a été renommée en <code>account_name</code>, et <code>accountname</code> est désormais obsolète. Les gestionnaires de filtres doivent mettre à jour tous les filtres qui utilisent des vérifications de type de compte codées en dur ou la variable obsolète. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Les vignettes d'images demandées dans des tailles non standard, et en utilisant des méthodes non standard telles que les requêtes directes à <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code>, cesseront de fonctionner dans un proche avenir. Ce changement vise à prévenir les abus externes continus par des robots et des aspirateurs web. Certains utilisateurs ayant des CSS/JS personnalisés, les administrateurs d'interface qui peuvent corriger les gadgets et les thèmes locaux, ainsi que les auteurs d'outils, devront mettre à jour leur code pour utiliser des tailles de vignettes standard. [[phab:T414805|Des détails, des liens de recherche et des exemples de correction sont disponibles dans la tâche]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 genièr de 2026 a 21.18 (UTC) <!-- Message mandat per User:UOzurumba (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == Books & Bytes – Issue 72 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style = "font-size: 1.5em; margin: 0 100px"> [[File:Bookshelf.jpg|right|175px]]</div> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size: 2em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif">'''The Wikipedia Library''': ''Books & Bytes''</span><br /> Issue 72, November–December 2025 </div> <div style = "margin-top: 1.5em; border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: 1em 1.5em; font-size: 1.2em"> * Renewed partnerships * Spotlight: Strengthening Wikimedia Collaborations with and for Open Science <big>'''[[:m:The Wikipedia Library/Newsletter/November-December 2025|Read the full newsletter]]'''</big> </div> </div> <small>Sent by [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of The Wikipedia Library team – 29 genièr de 2026 a 12.44 (UTC)</small> (Ce message a été envoyé à [[:Utilizaire:Jfblanc]] et est publié ici en raison d’une redirection.) <!-- Message mandat per User:Samwalton9 (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=The_Wikipedia_Library/Newsletter/Recipients&oldid=29991504 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 febrièr de 2026 a 17.44 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-07</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|D’autres traductions]] sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Concerne un souhait]] Les contributeurs connectés qui gèrent de grandes ou complexes listes de suivi peuvent désormais organiser et filtrer les pages surveillées de manière à améliorer leurs flux de travail grâce à la nouvelle fonctionnalité [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Étiquettes de liste de suivi]]. En ajoutant des étiquettes personnalisées (par exemple : pages que vous avez créées, pages surveillées pour vandalisme, ou pages de discussion), les utilisateurs peuvent identifier plus rapidement ce qui nécessite une attention, réduire la charge cognitive et répondre plus efficacement. Cela améliore l'utilisabilité de la liste de suivi, en particulier pour les éditeurs très actifs. * Une nouvelle fonctionnalité disponible sur [[Special:Contributions|Special:Contributions]] montre [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|des comptes temporaires]] qui sont probablement utilisés par la même personne, et rend ainsi le patrouillage moins chronophage. En vérifiant les contributions d'un compte temporaire, les utilisateurs ayant accès aux adresses IP des comptes temporaires peuvent désormais avoir une vue des contributions des comptes temporaires associés. La fonctionnalité recherche toutes les adresses IP associées à un compte temporaire donné pendant la période de conservation des données et affiche toutes les contributions de tous les comptes temporaires ayant utilisé ces adresses IP. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Plus...]] [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * Lorsque les éditeurs prévisualisent une modification de wikitexte, la boîte de rappel indiquant qu'ils ne voient qu'une prévisualisation (qui est affichée en haut) a désormais un fond gris/neutre au lieu d'un fond jaune/d'avertissement. Cela facilite la distinction entre les notes de prévisualisation et les avertissements réels (par exemple, les conflits de modification ou les cibles de redirection problématiques), qui seront désormais affichés dans des boîtes d'avertissement ou d'erreur séparées. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * La [[m:Special:GlobalWatchlist|Liste de suivi globale]] vous permet de consulter vos listes de suivi provenant de plusieurs wikis sur une seule page. L' [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continue de s'améliorer — elle prend désormais en charge correctement plus d'un site Wikibase, par exemple à la fois [[d:|Wikidata]] et [[testwikidata:|testwikidata]]. De plus, des problèmes concernant la direction du texte ont été résolus pour les utilisateurs qui préfèrent Wikidata ou d'autres sites Wikibase dans des langues de droite à gauche (RTL). [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Deux nouveaux wikis ont été créés : ** un {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} dans [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** un {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} dans [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:23|la tâche soumise|les {{formatnum:23}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:23||s}} la semaine dernière]]. '''Actualités pour la contribution technique''' * Un nouveau groupe d'utilisateurs global a été créé : [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. Il sera utilisé en interne par le logiciel pour permettre aux robots communautaires de contourner les limites de débit appliquées aux [[w:en:Web_scraping|web scrapers]] abusifs. Les comptes approuvés en tant que robots sur au moins un wiki Wikimedia seront automatiquement ajoutés à ce groupe. Cela ne changera pas les autorisations dont dispose le robot. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Rencontres et évènements''' * La [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|Conférence des utilisateurs et des développeurs de MediaWiki, Printemps 2026]] se tiendra du 25 au 27 mars à Salt Lake City, États-Unis. Cet événement est organisé par et pour la communauté MediaWiki de tiers. Vous pouvez proposer des sessions et vous inscrire pour y assister. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 febrièr de 2026 a 23.31 (UTC) <!-- Message mandat per User:Quiddity (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-08</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * <span class="mw-translate-fuzzy">L'[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|équipe SRE]] va procéder au nettoyage d'[[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]], l'éditeur web open source de documents collaboratifs en temps réel. Tous les blocs-notes seront définitivement supprimés après le 30 avril 2026 – si des projets de migration sont encore en cours à cette date, l'équipe pourra réexaminer la date au cas par cas. Veuillez effectuer des sauvegardes locales de tout contenu que vous souhaitez conserver, car les données supprimées ne pourront pas être récupérées. Ce nettoyage permet de réduire la taille de la base de données et l'empreinte de l'infrastructure. Etherpad continuera de prendre en charge la collaboration en temps réel, mais le stockage à long terme n'est plus assuré. D'autres nettoyages pourront avoir lieu ultérieurement sans préavis.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Actualités pour la contribution''' * L'équipe de Recherche d'Informations lancera une [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|expérimentation sur l'application mobile Android]], afin de tester des fonctionnalités de recherche hybrides capables de gérer à la fois les requêtes sémantiques et par mots-clés. L'amélioration de la recherche sur la plateforme permettra aux lecteurs de trouver plus facilement ce qu'ils cherchent, directement sur Wikipédia. L'expérimentation sera d'abord lancée sur Wikipédia en grec fin février, puis sur les versions anglaise, française et portugaise en mars. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ En savoir plus] sur le blog ''Diff''. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * L'équipe « Croissance des lecteurs » mènera [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|une expérience]] auprès des utilisateurs de la version mobile du site web qui ajoute une table des matières et développe automatiquement toutes les sections des articles, afin de mieux comprendre les problèmes de navigation qu'ils rencontrent. Le test sera disponible sur les versions arabe, chinoise, anglaise, française, indonésienne et vietnamienne de Wikipedia. * Auparavant, les notifications ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] et [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) du site ne s'affichaient que sur la version ordinateur. Maintenant, elles s'afficheront désormais sur toutes les plateformes. Les utilisateurs mobiles verront ces notifications. Les administrateurs du site doivent être prêts à tester et à corriger les notifications sur les appareils mobiles afin d'éviter toute interférence avec les articles. Pour désactiver ces notifications, les administrateurs d'interface peuvent ajouter <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> à [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:19|la tâche soumise|les {{formatnum:19}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:19||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, un problème concernant la section ''[[Special:RecentChanges|Spécial:Modifications récentes]]'' a été résolu. Auparavant, cliquer sur « Masquer » dans les filtres actifs entraînait la disparition du bouton « Afficher les nouvelles modifications depuis… », alors qu'il aurait dû rester visible. Ce bouton fonctionne désormais correctement. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Actualités pour la contribution technique''' * Une nouvelle documentation est désormais disponible pour aider les rédacteurs à déboguer les fonctionnalités de recherche interne. Elle facilite le dépannage lorsque des pages n'apparaissent pas dans les résultats, lorsque le classement semble inattendu et lorsqu'il est nécessaire d'inspecter le contenu indexé, ce qui permet de mieux comprendre et d'analyser le comportement de la recherche. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|En savoir plus]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 febrièr de 2026 a 19.17 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 febrièr de 2026 a 19.04 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == Capella (Ribagorça) == Adiu Joan Francés. I a una error pel municipi aragonés [[Capella (Ribagorça)]]. Quand cèrcas a l'associar a una autra lenga, arribas a Capella (estrella) en catalan o Capella (étoile) en francés. Lo ligam es fals. I pòdes far quicòm ? Plan mercés. [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 28 febrièr de 2026 a 05.10 (UTC) :Es fach. Metòde: :# Anar sus l'enregistrament Wikidata de l'estela Capella e suprimir lo ligam cap a l'article de la wikipèdia oc :# Anar sus l'enregistrament Wikidata del municipi aragonés e creat lo ligam cap a l'article de la wikipèdia oc :Coralament — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 28 febrièr de 2026 a 07.24 (UTC) :: Grandmercés, Joan Francés. Assajarai de ba far lo còp que ven (se i arribi). [[Utilizaire:Alaric 506|Alaric 506]] ([[Discussion Utilizaire:Alaric 506|d]]) 28 febrièr de 2026 a 11.29 (UTC) == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-10</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * Le [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|mode Anniversaire]] Wikipedia 25 est maintenant disponible sur Wikipédia en français, anglais, betawi, breton, chinois, espagnol, gorontalo, indonésien, italien, luxembourgeois, madurais, néerlandais, sicilien, tchèque, thaï et vietnamien ! Cette campagne à temps limitée célèbre 25 ans de Wikipédia avec une mascotte : « Baby Globe », disponible sous la forme d'un réglage. Lorsque ce réglage est activé, Baby Globe est montrée sur [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|environ 2 500 articles]], attendant d'être découverte par des lecteurs. Chaque communauté peut choisir d'activer le mode Anniversaire par consensus et en demandant à un administrateur de le rendre disponible et de le personaliser via une [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|configuration]] sur le wiki local. '''Actualités pour la contribution''' * Le [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sous-référencement]], une nouvelle fonctionalité pour réutiliser des références avec des détails différents est maintenant disponible sur Wikipédia en suédois, polonais et [[:phab:T418209|quelques autres]]. Vous pouvez [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|essayer la fonctionalité]] sur ces projets ou sur testwiki et [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Les retours des premiers essais sur Wikipédia en allemand ont été [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|publiés dans un rapport]]. Contactez l'équipe de Wikimédia Allemagne si vous êtes [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|intéressés pour devenir un wiki pilote]]. * La [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|vérification du collage clavier]] sera disponible sur tous les Wikipédias cette semaine. Cette fonctionalité avertit les nouveaux contributeurs qui collent du texte qu'ils n'ont probablement pas écrit de vérifier si laisser celui-ci risque de causer une violation du droit d'auteur. La vérification du collage clavier [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|marque]] toutes les modifications où l'avertissement a été montré pour permettre leur vérification. Les administrateurs locaux peuvent configurer les différents aspects de cette fonctionalité à travers [[{{#special:EditChecks}}]]. Des [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|études]] sur 22 wikis ont montré que cette vérification permet une réduction de 18% des annulations comparé au groupe de contrôle. Les traducteurs peuvent [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate aider à traduire] cette fonctionalité. * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * À partir de la semaine du 2 mars, les emails envoyés lorsqu'une adresse email a été ajoutée, supprimée ou changée pour un compte changera pour adopter un formattage HTML beaucoup plus agréable et plus clair que le texte brut précédent. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Les notifications sont actuellement limitées à 2 000 entrées historiques par utilisateur et remontent à 2013 lorsque la fonctionnalité a été publiée. Le système va être modifié pour ne stocker que les notifications des 5 dernières années, mais jusqu'à 10 000 d'entre elles. Cela contribuera à la santé à long terme des infrastructures et à empêcher que les notifications plus récentes disparaissent trop tôt. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * L'équipe Wikipédia Android a commencé un test beta de la [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|recherche hybride]] sur Wikipédia en grec. Cette recherche hybride supporte les requêtes sémantique et par mot clés, permettant aux utilisateurs de trouver ce qu'ils cherchent plus facilement. * Pour des raisons de sécurité, les membres de certains groupes sont [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|forcés d'avoir la double authentification]] (A2F) d'activée. Actuellement, l'A2F n'est nécessaire que pour utiliser les droits du groupe, et non pour en faire partie. Vu que ce système admet certaines failles, il sera [[phab:T418580|changé graduellement en mars]]. Les membres de ces groupes ne pourront plus désactiver la dernière méthose d'A2F sur leur compte, et il sera impossible d'ajouter des utilisateurs sans A2F à ces groupes. Il sera toujours possible de rajouter d'autres méthodes d'authentification et d'en enlever, tant qu'une est toujours activée. Dans la seconde moitié de mars, les utilisateurs sans A2F seront retirés de ces groupes. Cela s'applique aux administrateurs CentralNotice, aux vérificateurs d'utilisateurs, aux administrateurs d'interface, aux masqueurs, aux staff de Wikidata et Wikifonctions ainsi qu'aux bureaux IT et Confiance et sécurité de la WMF. Rien ne changera pour les autres utilisateurs. Voir la tâche liée pour le calendrier de déploiement. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:27|la tâche soumise|les {{formatnum:27}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:27||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, le problème empêchant les utilisateurs de créer une instance dans [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] a maintenant été résolu. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Actualités pour la contribution technique''' * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts.</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * Le nouvel analyseur syntaxique Parsoid [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continue d'être déployés sur plus de wikis]], améliorant la pérennité de la platforme et rendant plus facile l'ajout de nouvelles fonctionalités de lecture et de modification. Parsoid est maintenant l'analyseur par défaut sur 488 wikis de la WMF (268 Wikipédias), couvrant plus de 10% de toutes les lectures de pages Wikipédia. * Le processus et les critères pour [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|demander un accès exceptionnel]] au flux à fort volume de l'API ''Wikimédia Entreprise'' (sans coût pour des utilisations en rapport à notre mission) [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|ont maintenant été publiés]]. Notre but est de donner une documentation plus claire et plus complète aux utilisateurs. * [https://techblog.wikimedia.org/ Le blog Tech], dédié à la communité technique de Wikimédia [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ va migrer] vers [[diffblog:|Diff]], le blog pour les nouvelles et événements de la communauté. La migration devrait être terminée en Avril 2026, après quoi les nouveaux posts seront acceptés pour être publiés. Les lecteurs pourront lire les posts - anciens ou nouveaux - sur https://diff.wikimedia.org/. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 març de 2026 a 17.52 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 març de 2026 a 18.53 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == Books & Bytes – Issue 73 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style = "font-size: 1.5em; margin: 0 100px"> [[File:Bookshelf.jpg|right|175px]]</div> <div style = "line-height: 1.2"> <span style="font-size: 2em; font-family: Copperplate, 'Copperplate Gothic Light', serif">'''The Wikipedia Library''': ''Books & Bytes''</span><br /> Issue 73, January–February 2026 </div> <div style = "margin-top: 1.5em; border: 3px solid #ae8c55; border-radius: .5em; padding: 1em 1.5em; font-size: 1.2em"> * Four new partnerships * User survey thanks <big>'''[[:m:The Wikipedia Library/Newsletter/January-February 2026|Read the full newsletter]]'''</big> </div> </div> <small>Sent by [[m:User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] on behalf of The Wikipedia Library team – 11 març de 2026 a 12.06 (UTC)</small> (Ce message a été envoyé à [[:Utilizaire:Jfblanc]] et est publié ici en raison d’une redirection.) <!-- Message mandat per User:Samwalton9 (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=The_Wikipedia_Library/Newsletter/Recipients&oldid=30224864 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 març de 2026 a 19.36 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 març de 2026 a 16.51 (UTC) <!-- Message mandat per User:UOzurumba (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-14</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * Le version Beta de [[abstract:|Abstract Wikipedia]], un nouveau projet Wikimédia indépendant du langage, a été lancée la semaine dernière. Ce projet permet aux communautés de construire des articles Wikipédia dans leur langue natale, qui peuvent directement être lus par les autres utilisateurs et utilisatrices dans leur propre langage. Le wiki fonctionne grâce à des instructions de Wikifunctions et au contenu structuré issu de Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|En savoir plus]]. '''Actualités pour la contribution''' * L'équipe Croissance mène un test A/B afin d'évaluer l'effet d'un message plus clair et plus convivial encourageant à la création de comptes sur les wikis. Actuellement, lorsqu'un utilisateur mobile non connecté lance la modification, un message d'avertissement s'affiche, pouvant paraître abrupt et décourageant. Il présente également la modification par compte temporaire comme option par défaut, au lieu d'inciter à la création d'un compte. Le test est mené sur dix Wikipédia, dont les versions en arabe, français, espagnol et allemand. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|En savoir plus]]. * L'équipe des applications Wikimédia sollicite vos commentaires sur [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|comment devrait fonctionner l'édition dans les applications mobiles Wikipédia]]. La discussion porte sur l'amélioration de l'accès aux outils d'édition lorsque les utilisateurs appuient sur « Modifier ». Cette initiative s'inscrit dans un effort plus large visant à offrir aux lecteurs intéressés par la contribution une expérience utilisateur plus intuitive. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:45|la tâche soumise|les {{formatnum:45}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:45||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, un problème avec la récupération de citations à partir du site d'archive de journaux [https://www.newspapers.com Newspapers.com], qui ne fonctionnait plus en raison d'un blocage des requêtes [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]], a maintenant été résolu. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Actualités pour la contribution technique''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 març de 2026 a 19.26 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-15</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|D’autres traductions]] sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' * L’[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|extension CampaignEvents]] comprend désormais une nouvelle fonctionnalité de définition d’objectifs de groupe, permettant aux organisateurs de définir et de suivre les objectifs de l’événement, tels que le nombre d’articles créés et de contributeurs participants en temps réel. De même, les participants peuvent travailler vers des cibles communes et voir leur impact collectif au fur et à mesure que l’événement se déroule. Cette fonctionnalité est désormais disponible sur tous les wikis Wikimedia. Pour en savoir plus, consultez [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|la documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Concerne un souhait]] La nouvelle fonctionnalité d'[[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|étiquettes de liste de suivi]] (annoncée dans les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Actualités techniques 2026-07 ]]) est désormais disponible via l'ÉditeurVisuel, l'éditeur de code et l'«étoile de suivi»(ou le lien de suivi, pour les habillages qui n'ont pas d'icône d'étoile). Auparavant, il n'était possible d'attribuer des étiquettes que via [[Special:EditWatchlist|Modifier la liste de suivi]]. Dans ces trois emplacements, il s'agit d'un nouveau champ situé après le champ d'expiration. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:23|la tâche soumise|les {{formatnum:23}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:23||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, le problème où les pages de discussion sur mobile avec Parsoid sont inutilisables après les en-têtes de section vides, a maintenant été résolu. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Actualités pour la contribution technique''' * La [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|fonctionnalité de sous-référencement]], qui permet aux contributeurs d'ajouter des détails à une référence existante sans la dupliquer, sera progressivement déployée sur [[phab:T414094|davantage de wikis]] plus tard cette année. Les wikis utilisant le gadget [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] sont encouragés à mettre à jour leur version (généralement sur [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] comme indiqué [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 ici]) pour assurer la compatibilité. D'autres gadgets liés aux références pourraient également être affectés. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * Toutes les éditions de Wikinews seront fermées et passeront en mode lecture seule le 4 mai 2026. Le contenu restera accessible, mais aucune nouvelle modification ni aucun nouvel article ne pourra être ajouté. Cette fermeture a été approuvée par le Conseil d'administration de la Fondation Wikimedia à la suite de discussions prolongées. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|En savoir plus]]. * L'[[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|API d'action]] a proposé plusieurs formats pour les résultats demandés. L'un d'entre eux, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, sera bientôt supprimé. Veuillez vous assurer que vos scripts ou robots utilisent le [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|format JSON]]. Cette suppression devrait affecter très peu de scripts et de robots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * La page [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] inclut désormais les alias d'espace de noms. Par exemple «WP» pour l'espace de noms ''Projet'' (''Wikipédia'') sur la Wikipédia en allemand. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 abril de 2026 a 16.19 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 abril de 2026 a 15.19 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-17</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * Après deux ans de développement, la version [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], également connue sous le nom de [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], sortira de sa phase bêta le mardi 21 avril. Elle offrira une meilleure lisibilité du code et du wikitext, une réduction des fautes de frappe et d'autres [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|avantages]] à tous les utilisateurs du surligneur de syntaxe standard. Un grand merci au bénévole [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] qui a développé de nombreuses nouvelles fonctionnalités, notamment [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|le repliement de code]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|la saisie semi-automatique]] et [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|l'analyse statique du code]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Une mise à jour majeure de l'application Wikipédia pour iOS est en cours de déploiement, en restructurant l'interface pour s'harmoniser avec le tout nouveau design visuel "Liquid Glass" d'Apple. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Télécharger la dernière version] et découvrez les nouveautés. '''Actualités pour la contribution''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Les listes de lecture]] est une fonctionnalité qui permet aux lecteurs d'enregistrer des articles dans une liste pour les lire ultérieurement. Cette fonctionnalité est actuellement en version bêta sur les Wikipédias en arabe, français, indonésien, vietnamien et chinois, et activée par défaut pour tous les nouveaux comptes sur toutes les Wikipédias. * Une expérimentation visant à étendre [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|les aperçus de page au web mobile]] sera lancée la semaine du 20 avril sur les versions arabe, anglaise, française, italienne, polonaise et vietnamienne de Wikipédia. Les aperçus de page sont des fenêtres contextuelles affichant une miniature, un premier paragraphe et un lien bleu permettant d'ouvrir l'article complet, facilitant ainsi la découverte de contenu. Cette fonctionnalité est déjà disponible sur ordinateur et dans les applications. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|En savoir plus sur cette expérimentation et d'autres]]. * Sur plusieurs wikis, les contributeurs connectés qui n'ont pas [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmé leur adresse électronique]] peuvent désormais voir une bannière les invitant à le faire. La confirmation de l'adresse électronique permet à un utilisateur de récupérer l'accès à son compte en cas de perte. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|En savoir plus]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:15|la tâche soumise|les {{formatnum:15}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:15||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, un problème qui entraînait des ralentissements lors de la modification de très grandes pages wiki dans l'éditeur wikitext de 2017, des problèmes de chargement, de prévisualisation et de défilement, ainsi que des problèmes de performance lors de la sélection, de la découpe ou du collage de contenu, a maintenant été résolu. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Actualités pour la contribution technique''' * Dans le cadre de la promotion de [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] à partir d'une fonctionnalité bêta, tous les utilisateurs se serviront de [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] au lieu de [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] pour la coloration syntaxique lors de l'édition de pages de contenu JavaScript, CSS, JSON, Vue et Lua. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * <span class="mw-translate-fuzzy">Le service <code>mirrors.wikimedia.org</code> pour les utilisateurs de Debian et Ubuntu sera définitivement arrêté le 15 mai. Le matériel du serveur sera remplacé par des solutions plus performantes. Certains utilisateurs devront peut-être migrer vers un autre serveur qui ne devra prendre qu'une minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ Vous pouvez en savoir plus].</span> [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * Les tables <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> et <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> seront supprimées de [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. Si vos outils ou requêtes accèdent directement à <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> ou <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi>, veuillez les mettre à jour pour utiliser les tables <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> et <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> avant le 28 mai. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Suite à la récente mise en place de limites de débit globales pour les API non identifiées, la Fondation Wikimedia poursuit ses efforts pour garantir [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|une utilisation équitable de l'infrastructure]] en appliquant des limites globales au trafic des API identifiées à partir de la dernière semaine d'avril. Ces limites sont volontairement fixées au niveau le plus élevé possible afin de minimiser l'impact sur la communauté. Les bots exécutés dans Toolforge/WMCS ou disposant des droits d'utilisateur de bot sur un wiki ne devraient pas être affectés pour le moment. Toutefois, il est conseillé à tous les développeurs de suivre les bonnes pratiques mises à jour. Pour plus d'informations, consultez la page [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|API Wikimedia/Limites de débit]] et la [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Foire aux questions]]. * L'[[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|API d'attribution]] est désormais disponible en [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|version bêta]]. Elle récupère les informations nécessaires pour créditer les articles et les fichiers multimédias de Wikimedia, quel que soit leur lieu d'utilisation. La documentation de référence est disponible sur la page dédiée au Sandbox REST, accessible sur tous les wikis Wikimedia (comme [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox le sandbox REST de Wikipédia en anglais]). N'hésitez pas à partager vos commentaires sur la [[mw:Talk:Attribution API|page de discussion du projet]]. * Il n'y aura pas de nouvelle version de MediaWiki cette semaine. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 abril de 2026 a 15.00 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-18</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|D’autres traductions]] sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' * Un changement dans la manière dont les utilisateurs et utilisatrices sont automatiquement confirmés est en cours pour améliorer la protection contre le vandalisme. Actuellement, il suffit d’avoir un compte depuis quelques jours avec quelques contributions pour être ajouté au groupe [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]]. Cette configuration tend à être exploitée par certains vandales qui créent des comptes et commencent à les utiliser après un certain temps. Pour réduire ce problème, la configuration va changer la semaine prochaine afin que l’âge du compte minimum pour être confirmé automatiquement ne soit calculé qu’à partir de la première modification, au lieu de la date d’inscription. L’âge minimum du compte restera le même, c’est seulement le point de départ pour calculer cet âge qui change. Ce changement ne sera déployé que sur les wikis qui nécessitent au moins une contribution pour satisfaire les conditions de confirmation automatique. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * Tous les utilisateurs et utilisatrices de Wikipédia avec un nouveau compte et ceux qui ont activé l’option « activer automatiquement la plupart des fonctionnalités bêta » peuvent désormais utiliser la fonctionnalité bêta de [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|listes de lecture]] pour enregistrer des articles à lire plus tard. Cela permet d’organiser les lectures qui nous intéressent à un endroit unique pour y accéder facilement. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:30|la tâche soumise|les {{formatnum:30}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:30||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, le problème avec les images d’infoboite qui avaient une marge intérieure immense dans Firefox a été corrigé. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Actualités pour la contribution technique''' * Pour rappel, la limite globale d’accès à l’API sera appliquée cette semaine pour identifier le trafic de l’API. Le but est d’aider à garantir un [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|accès équitable à l’infrastructure]]. Les robots qui s’exécutent dans Toolforge ou WMCS, ou avec le droit utilisateur ''robot'' sur les wikis, ne devraient pas être affectés pour le moment. Cependant, il est conseillé à tous les développeurs et développeuses de se conformer aux nouvelles bonnes pratiques à suivre. Pour plus d’informations, notamment la limite globale d’accès effective, consultez [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|la page sur la limite d’accès des API de Wikimedia]] et les [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|questions-réponses]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 abril de 2026 a 18.06 (UTC) <!-- Message mandat per User:UOzurumba (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 abril de 2026 a 20.07 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:Keegan (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-19</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * L’équipe chargée des fonctionnalités de [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Guidage des articles]] invite les contributeurs et contributrices expérimentés des [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|Wikipédia pilotes]] (arabe, bangla, japonais, portugais, persan, turc, anglais simplifié, espagnol et français) à contribuer à la traduction et à l’adaptation des [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance exemples de trames d’articles]. Ces trames guideront les contributeurs dans la création d’articles clairs, bien structurés et conformes aux règles lors de l’utilisation de [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle la fonctionnalité] dès son lancement en mai 2026. Des [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|instructions simples]] expliquant comment traduire et adapter ces trames sont disponibles. '''Actualités pour la contribution''' * Le [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Conseil consultatif sur les produits et les technologies]] a publié [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|une proposition de recommandation]] d’une procédure type que les organisations affiliées à Wikimedia pourraient suivre pour contribuer au domaine technique. Les membres de la communauté sont invités à donner leur avis sur cette recommandation avant le 8 mai [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|sur la page de discussion]]. * Le nombre de préférences de taille de la miniature disponibles dans MediaWiki va être réduit à trois options standardisées : ''petite'' (180 px), ''moyenne'' (250 px) et ''large'' (400 px), dans le cadre du travail en cours pour améliorer les performances et réduire la pression sur les services de miniatures. Par conséquent, les préférences existantes seront automatiquement adaptées à la nouvelle taille la plus proche (par exemple, les petites tailles comme 120 px ou 150 px s’afficheront à 180 px, tandis que les grandes tailles comme 300 px ou 360 px s’afficheront à 400 px). L’interface des préférences sera bientôt mise à jour pour refléter ces changements, et les utilisateurs qui souhaitent s’y opposer ou donner leur avis peuvent le faire. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * Dorénavant, même lorsqu’une permission expire automatiquement, les utilisateurs recevront une notification Echo similaire à la notification normale pour les changements de permissions. Quant au [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|robot global de rappel]], il continue de prévenir les utilisateurs une semaine ''avant'' que leurs droits ne soient sur le point d’expirer, afin qu’ils puissent les faire renouveler. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:32|la tâche soumise|les {{formatnum:32}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:32||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, le problème du sélecteur de langue ULS dans [[m:Special:Translate|Special:Translate]] qui faisait défiler verticalement alors qu’il ne devait pas, a été résolu. Auparavant, lorsque les utilisateurs ouvraient le menu déroulant « Traduire en français » et commençaient à saisir le nom d’une langue, la boîte de dialogue défilait verticalement de quelques pixels même lorsqu'il y avait suffisamment d’espace pour afficher tous les résultats. Le menu déroulant ne se déplace plus inutilement lors du filtrage des langues. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * La [[m:Special:GlobalWatchlist|liste de suivi globale]], qui vous permet de consulter vos listes de suivi provenant de plusieurs wikis sur une seule page, continue de s’améliorer. Par exemple, les listes de suivi pour les sites avec Wikibase tels que [[:d:|Wikidata]] prennent désormais en charge les éléments [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] pour un meilleur suivi. Le mode Mises à jour en direct actualise désormais la page spéciale toutes les 60 secondes afin de se conformer aux [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|nouvelles limites globales d’accès à l’API]] pour une meilleure réactivité en temps réel. Par ailleurs, un bug de directionnalité du texte qui affichait les liens comme « changements 3 » au lieu de « 3 changements » dans les listes à directions mixtes a été corrigé. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Actualités pour la contribution technique''' * La deuxième phase de [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|limitations globales d’accès à l’API]] a été déployée pour réduire l’[[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact des robots IA]] et assurer un accès équitable et durable aux ressources de Wikimedia, en donnant la priorité au trafic humain et conforme à notre mission. Les [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|limites]] ne s’appliquent plus par heure mais par minute, produisant une meilleure répartition dans les structures de trafic ainsi qu’une meilleure prévisibilité de la charge de l’API. Les utilisateurs de la communauté ne devraient pas être affectés, et aucune action n’est requise. Les premières indications montrent que certains requérants basés sur l'agent utilisateur ajustent leur comportement, et environ 64 % du trafic API automatisé a été identifié. La surveillance continue, et Wikimedia Enterprise reste disponible pour l’assistance commerciale. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mai de 2026 a 20.43 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == I donan las fòrmas oralas de las comunas == Cada enquesta com aquesta, per comuna e gropament de comunas, deu interrogar la gent presenta sis los noms de las comunas e escarts. https://la-biaca.org/items/show/13593 [[Utilizaire:Poiuytrell|Poiuytrell]] ([[Discussion Utilizaire:Poiuytrell|d]]) 5 mai de 2026 a 20.48 (UTC) == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-20</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * La Communauté Technique a publié [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|de nouvelles directives]] expliquant comment les souhaits sur la Liste de souhaits de la communauté sont triés et priorisés. La documentation vise à aider les contributeurs à rédiger des propositions plus solides en clarifiant les facteurs qui influencent les décisions de priorisation. Au-delà du nombre de votes, les directives mettent en avant des considérations telles que l'impact potentiel sur la communauté pour déterminer quels souhaits avanceront. '''Actualités pour la contribution''' * L'équipe de croissance des lecteurs lance une expérience pour tester une nouvelle [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|fonctionnalité de Partage de Carte]] qui permet aux lecteurs de créer des cartes visuellement attrayantes à partir d'articles Wikipédia ou de sections d'articles sélectionnées et de les partager en ligne, chaque carte renvoyant à l'article original afin d'aider à augmenter le lectorat et la découverte des articles. Le test A/B réservé aux mobiles ne sera disponible qu'à une partie des lecteurs sur les Wikipédia en arabe, chinois, français, vietnamien et anglais afin de mieux comprendre les habitudes de lecture et de partage, et est prévu pour commencer la semaine du 18 mai pour une durée de quatre semaines. * Les applications Wikipedia pour Android et iOS ont récemment publié en version bêta le [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|défi de lecture de 25 jours]], dans le cadre des efforts visant à stimuler l'engagement des lecteurs en encourageant les utilisateurs à atteindre des objectifs de lecture. Pour suivre leur série de lectures pendant le défi, les utilisateurs de l'application peuvent ajouter un widget avec Baby Globe à leur écran d'accueil. Le défi commence officiellement le 11 mai. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:17|la tâche soumise|les {{formatnum:17}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:17||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, un problème où la préférence globale pour activer la coloration syntaxique dans le wikitexte pouvait s'éteindre de manière inattendue après avoir été activée a maintenant été corrigé. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Actualités pour la contribution technique''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Sujet technique]] Le module ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, obsolète depuis [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|septembre 2023]], sera supprimé cette semaine. Il existe un [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide pour migrer de l’interface MediaWiki UI vers Codex]] pour tous les outils qui l’utilisent. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 mai de 2026 a 19.20 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Actualités techniques n° 2026-21</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Dernières '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|actualités techniques]]''' de la communauté technique de Wikimedia. N’hésitez pas à informer les autres utilisateurs de ces changements. Certains changements ne vous concernent pas. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|D’autres traductions]] sont disponibles. '''En lumière cette semaine''' * L'équipe de Wikipédia abstraite a identifié cinq wikis pilotes potentiels pour évaluer leur intérêt à adopter des articles abstraits sur leurs wikis. Les pilotes sont Wikipédia en Malayalam, en Bengali, en Dagbani, en Arabe et en Indonésien. La période de retour d'information sera ouverte jusqu'au 22 mai. Si votre communauté est intéressée à devenir un pilote, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|faites-nous savoir sur Meta]]. '''Actualités pour la contribution''' * Une expérience visant à afficher [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|les listes de lecture]] aux lecteurs non connectés sur le web mobile sera lancée le 18 mai sur les Wikipédias Allemande, Espagnole, Italienne, Portugaise, Polonaise, Néerlandaise, Turque et Ourdou, et durera un mois. Cet effort soutient des objectifs plus larges consistant à aider les lecteurs à enregistrer et organiser des articles pour une lecture ultérieure, tout en encourageant des habitudes qui pourraient mener à de futures contributions sur Wikipédia. * Pour prendre en charge un bouton de marquage dans la fonctionnalité bêta Liste de lecture, le menu "Outils > Action" a été mis à jour pour afficher des icônes, y compris l'indicateur en forme d'étoile de suivi qui aide les éditeurs à identifier les articles suivis temporairement. Les icônes correspondent désormais également à celles utilisées sur mobile, améliorant la cohérence entre les plateformes. Le changement est actuellement limité au menu des actions et concerne principalement les éditeurs ayant des droits d'utilisateur privilégié. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Mode de Suggestion]] a été publié en tant qu'[[w:en:A/B test|test A/B]] pour les nouveaux éditeurs sur le site mobile à [[phab:T421189|~15 Wikipédias]]. L'expérience mesurera l'impact que le Mode de Suggestion a sur la proportion de sessions d'édition sur le web mobile par des nouveaux éditeurs qui aboutissent à des modifications constructives (non annulées) des articles. L'expérience évaluera également l'impact de la fonctionnalité sur la rétention des éditeurs et surveillera les changements dans les taux d'annulation et de blocage. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Voir {{PLURAL:27|la tâche soumise|les {{formatnum:27}} tâches soumises}} par la communauté [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|résolue{{PLURAL:27||s}} la semaine dernière]]. Par exemple, un problème dans l'application Android de Wikipédia où les images pourraient parfois ne pas se charger après avoir ouvert une notification de liste de lecture recommandée, a maintenant été corrigé. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Actualités pour la contribution technique''' * L'[[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|équipe de la Plateforme Wikidata]] a publié sa [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|recommandation de remplacement du backend]] et l'[[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|architecture technique]] qui l'accompagne pour la migration du Wikidata Query Service (WDQS) hors de Blazegraph grap. Les retours sont attendus jusqu'au 25 mai 2026, en particulier sur les éventuelles lacunes et impacts sur les cas d'utilisation avancés. Les membres de la communauté Wikidata et les utilisateurs de WDQS sont également encouragés à aider à identifier les outils et flux de travail à fort impact qui pourraient nécessiter une attention sur [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|cette page]]. Les retours peuvent être partagés sur la [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|page de discussion de la migration]] ou lors de la [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|prochaine heure de bureau]]. Voir le [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|bulletin de l'équipe WDP]] pour plus de détails. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Sujet récurrent]] Détail des mises-à-jour à venir cette semaine : [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''En détails''' * Sur les Wikipédia en anglais, en français, en japonais et quelques autres, il y a eu un [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|essai de hCaptcha]], un service tiers de détection de robots. L'essai a montré que hCaptcha détecte et dissuade efficacement certaines activités automatisées de mauvaise foi, à la fois par lui-même et en donnant des signaux aux [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers et stewards]] pour qu'ils enquêtent. Comme les résultats étaient positifs, hCaptcha sera déployé sur toutes les wikis au cours des prochaines semaines. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|Voir la page du projet hCaptcha]] pour des informations techniques sur la mise en œuvre et les protections de la vie privée. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|En savoir plus]]. * La dernière mise à jour de la Technologie communautaire est désormais disponible, avec des progrès dans plusieurs initiatives de la Liste de souhaits communautaire, y compris l'extension des listes de lecture de l'application mobile au site web, la prise en charge de nouvelles langues pour "Who Wrote That" et le Tableau de bord personnel, des améliorations du rendu 3D et des graphiques, ainsi que des travaux à venir sur le tri des pages de discussion, la lecture audio et les flux de travail d'édition. La mise à jour partage également les priorités actuelles, les tendances de l'état de la Liste de souhaits et les opportunités de retour d'information de la communauté sur les domaines de concentration futurs et le Plan annuel 2026–2027 de la Wikimedia Foundation. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Lisez le bulletin d'information complet pour plus de détails]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Actualités techniques]]''' préparées par les [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|rédacteurs des actualités techniques]] et postées par [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|robot]]. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribuer]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Traduire]]&nbsp;• [[m:Tech|Obtenir de l’aide]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Donner son avis]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|S’abonner ou se désabonner]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 mai de 2026 a 20.22 (UTC) <!-- Message mandat per User:STei (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> ==Please fix this template== Hello. You started [[Modèl:Monedas_virtualas|this template]] on 27 December 2013, and 13 years later, it has to be fixed. I would be fantastic if you could fix it in accordance with the English or French version. [[Utilizaire:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Discussion Utilizaire:Maximiliaan Ronaldszoon|d]]) 23 mai de 2026 a 10.40 (UTC) :Thanks for reminding. Done. Best regards. --— [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 25 mai de 2026 a 11.41 (UTC) t1rfxsg7is1tr38b0d40pzo53cdpuma 0 176467 2501502 2424052 2026-05-25T04:59:31Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2501502 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center> [[sègle XIII abC|../..]] | [[sègle XII abC]] | [[sègle XI abC]] | '''[[sègle X abC]]''' | [[sègle IX abC]] | [[sègle VIII abC]] | [[sègle VII abC|../..]] </center> == Istòria == '''Sègle X avC''' : periòde probable de l'installacion dei Latins, un pòble indoeuropèu parlant lo [[latin]], dins la region de [[Latium]]. '''969-935''' : en [[Fenicia]], rèine de [[Hiram Ièr|Hiram I{{èr}}]] de [[Tir]]. La ciutat conoguèt durant aqueu periòde un important desvolopament economic e venguèt un centre comerciau en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] Orientala. <br/> '''908-902''' : guèrra entre [[Babilònia]] e [[Empèri Assirian|Assiria]]. Lo conflicte s'acabèt per una victòria assiriana que permetèt a [[Adad-nerari II]] de tornar conquistar plusors territòris dins lo nòrd de l'[[Iraq]] actuau. == Sciéncias e tecnicas == '''v. 1000''' : apogèu dei tecnicas de momificacion en [[Egipte]]. <br/> '''v. 1000''' : difusion e generalizacion de la produccion de [[fèrre]] en [[Orient Mejan]]. == Decès == * [[Hiram Ièr|Hiram I{{èr}}]], rèi de [[Tir]]. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> cnl4n6c5mu3sfjxai90cpk8ct34p5qz 2501503 2501502 2026-05-25T04:59:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2501503 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center> [[sègle XIII abC|../..]] | [[sègle XII abC]] | [[sègle XI abC]] | '''[[sègle X abC]]''' | [[sègle IX abC]] | [[sègle VIII abC]] | [[sègle VII abC|../..]] </center> == Istòria == '''Sègle X avC''' : periòde probable de l'installacion dei Latins, un pòble indoeuropèu parlant lo [[latin]], dins la region de [[Latium]]. <br/> '''969-935''' : en [[Fenicia]], rèine de [[Hiram Ièr|Hiram I{{èr}}]] de [[Tir]]. La ciutat conoguèt durant aqueu periòde un important desvolopament economic e venguèt un centre comerciau en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] Orientala. <br/> '''908-902''' : guèrra entre [[Babilònia]] e [[Empèri Assirian|Assiria]]. Lo conflicte s'acabèt per una victòria assiriana que permetèt a [[Adad-nerari II]] de tornar conquistar plusors territòris dins lo nòrd de l'[[Iraq]] actuau. == Sciéncias e tecnicas == '''v. 1000''' : apogèu dei tecnicas de momificacion en [[Egipte]]. <br/> '''v. 1000''' : difusion e generalizacion de la produccion de [[fèrre]] en [[Orient Mejan]]. == Decès == * [[Hiram Ièr|Hiram I{{èr}}]], rèi de [[Tir]]. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 07r64hg75axhw6xrwdcv58issb0iyuf 2501504 2501503 2026-05-25T05:00:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2501504 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center> [[sègle XIII abC|../..]] | [[sègle XII abC]] | [[sègle XI abC]] | '''[[sègle X abC]]''' | [[sègle IX abC]] | [[sègle VIII abC]] | [[sègle VII abC|../..]] </center> == Istòria == '''Sègle X avC''' : periòde probable de l'installacion dei [[Latins]], un pòble [[Indoeuropèus|indoeuropèu]] parlant lo [[latin]], dins la region de [[Latium]]. <br/> '''969-935''' : en [[Fenicia]], rèine de [[Hiram Ièr|Hiram I{{èr}}]] de [[Tir]]. La ciutat conoguèt durant aqueu periòde un important desvolopament economic e venguèt un centre comerciau en [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] Orientala. <br/> '''908-902''' : guèrra entre [[Babilònia]] e [[Empèri Assirian|Assiria]]. Lo conflicte s'acabèt per una victòria assiriana que permetèt a [[Adad-nerari II]] de tornar conquistar plusors territòris dins lo nòrd de l'[[Iraq]] actuau. == Sciéncias e tecnicas == '''v. 1000''' : apogèu dei tecnicas de momificacion en [[Egipte]]. <br/> '''v. 1000''' : difusion e generalizacion de la produccion de [[fèrre]] en [[Orient Mejan]]. == Decès == * [[Hiram Ièr|Hiram I{{èr}}]], rèi de [[Tir]]. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> hsuc5okakhp88bcxoywnfn5azkf9yb5 0 190494 2501477 2414760 2026-05-25T00:07:17Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Traslaiga]] 2501477 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Traslaiga]] sd6wlopnklaeldcl784ycq8fgioo6wb 0 191907 2501482 2377715 2026-05-25T00:07:42Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Saugèiras]] 2501482 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Saugèiras]] i88twjhpac4fx9wvve9xjzmtpexjj2y 0 192094 2501431 2414461 2026-05-24T16:39:42Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + sobriquet. 2501431 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tors de Maimont | nom2 = ''Tours-sur-Meymont'' | imatge = 63 Tours sur Meymont 2B.JPG | descripcion = | lògo = | escut = | escais =Los Chaulaires | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | arrondiment = [[Arrondiment d'Embèrt|Embèrt]] (de Clarmont-Ferrand avant 2017) | canton = Los Monts de Liuradés, <small>ancianament de [[canton de Sant Dièir|Sant Dièir]]</small> | intercom = Comunautat de comunas Embèrt Liuradés Forés | insee = 63434 | cp = 63590 | cònsol = Noël Groisne | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.6728 | longitud = 3.5769 | alt mej = | alt mini = 360 | alt maxi = 823 | km² = 18.09 |}} '''Tors de Maimont''' (''Tours-sur-Meymont'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Chaulaires''. ==Geografia== == Toponimia == Atestat ''Tours'' en 1373 e en 1392. Vèrs [[Bòrsa]], [[Chès Pèire]] e [[Domesas]], la comuna se ditz [tyr]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63434 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Noël Groisne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Chantegrel|Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= Joseph Puissochet |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Sant Dièir d'Auvèrnha|Sant Dièir]]; es avora dau canton daus Monts de Liuradés (burèl centralizator : [[Corpèira]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 63434 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=2532 |1846=2620 |1851=2569 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2132 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1601 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=747 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] kg6c51d8hslqf5he20y3n12o0ro6ixo 2501432 2501431 2026-05-24T16:39:55Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Tors (Puèi de Doma)]] cap a [[Tors de Maimont]] 2501431 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tors de Maimont | nom2 = ''Tours-sur-Meymont'' | imatge = 63 Tours sur Meymont 2B.JPG | descripcion = | lògo = | escut = | escais =Los Chaulaires | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | arrondiment = [[Arrondiment d'Embèrt|Embèrt]] (de Clarmont-Ferrand avant 2017) | canton = Los Monts de Liuradés, <small>ancianament de [[canton de Sant Dièir|Sant Dièir]]</small> | intercom = Comunautat de comunas Embèrt Liuradés Forés | insee = 63434 | cp = 63590 | cònsol = Noël Groisne | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.6728 | longitud = 3.5769 | alt mej = | alt mini = 360 | alt maxi = 823 | km² = 18.09 |}} '''Tors de Maimont''' (''Tours-sur-Meymont'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Chaulaires''. ==Geografia== == Toponimia == Atestat ''Tours'' en 1373 e en 1392. Vèrs [[Bòrsa]], [[Chès Pèire]] e [[Domesas]], la comuna se ditz [tyr]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63434 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Noël Groisne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Chantegrel|Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= Joseph Puissochet |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de [[Sant Dièir d'Auvèrnha|Sant Dièir]]; es avora dau canton daus Monts de Liuradés (burèl centralizator : [[Corpèira]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 63434 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=2532 |1846=2620 |1851=2569 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2132 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1601 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=747 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] kg6c51d8hslqf5he20y3n12o0ro6ixo 0 192095 2501479 2386637 2026-05-25T00:07:27Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Tors de Maimont]] 2501479 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Tors de Maimont]] sk34r368kczelbkdffjxot0iu74hlj9 3 192159 2501399 2379754 2026-05-24T13:57:25Z Neriah 43723 Neriah a desplaçat la pagina [[Discussion Utilizaire:Lou Cestian]] cap a [[Discussion Utilizaire:Lou Sestian]] : Pàgina traslladada automàticament en canviar el nom de l'usuari «[[Special:CentralAuth/Lou Cestian|Lou Cestian]]» a «[[Special:CentralAuth/Lou Sestian|Lou Sestian]]» 2379754 wikitext text/x-wiki == Carto lenguistico == Bèn lou bounjour. La carto lenguistico de nostro wikipédia endico qu'acceptn soulamen la grafìo classico de la lengo d'o. Poudès courregi vostro countribucioun? — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 5 junh de 2023 a 09.06 (UTC) 9moqny78thnpoeq4rwfomk6325jgnpb 0 194025 2501401 2408459 2026-05-24T13:58:57Z Masquer11 23711 /* */ 2501401 wikitext text/x-wiki {{Infobox Riu |nom=Erç Viu |autres noms= |imatge=L'Hers-Vif à Bélesta (Ariège).JPG |legenda imatge=L'Erç Viu a [[Belestar]]. |carte=Hers-Vif.png |légende carte=Cours de l'Hers-Vif |longor=134 |longueur notes=<ref name=sandre/> |debit=15.7 |debit luòc=[[Maseras]] |débit notes= |bacin=1350 |bassin notes=<ref name=sandre/> |país=[[França]] |regions=[[Occitània (region administrativa)|Occiània]] |subdivision1=[[Arièja (departament)|Arièja]], [[Auda (departament)|Aude]], [[Nauta Garona]] |ligam subdivision1=[[departament francés|Departament]] |subdivision2= |lien subdivision2=[[Arrondissement français|Arrondissements]] |subdivision3= |lien subdivision3=[[canton français|Cantons]] |villes= |regim=[[regim nival|nival]] (en amont)<br />[[regim pluvial|pluvial]] (al jonhent d''Arièja) |confluéncia=[[Arièja (aiga)|Arièja]] |confluence altitude= |confluéncia localizacion=[[Senta Gabèla]] |confluéncia latitud=43.3061 |confluéncia longitud=1.5518 |bacin collector= [[Garona]] |font=[[Pirenèus]] Font de Drazet |font altitud=1500 |font localizacion=[[Pradas (Arièja)|Pradas]] |font latitud=42.7580556 |font longitud=1.8530556 |affluents rive droite= |affluents rive gauche= |nombre de Strahler= |organisme gestionnaire=le SGBH ou syndicat du Bassin du Grand Hers<ref name="sgbh"/> |sources=[[SANDRE]]:{{sandre|O1--0290|texte=O1--0290|source=non}}, [[Géoportail (France)|Géoportail]], [[Banque Hydro]], [[OpenStreetMap]] }} L''''Erç Viu''' es una aiga [[lengadòc|lengadociana]], afluent màger d'[[Arièja (aiga)|Arièja]] que rejonh a [[Senta Gabèla]]. ==Geografia== [[Imatge:Hers-Vif.png|thumb|center|300px|Cors de l'Èrç Viu]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Super fluvium Yrce Alba'' en 959 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 226) , ''Irce'' en 968 (H. L., V, pr. 116, 3°), ''Irce Alba'' en 969 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 227), ''Flumen de Ercio'' en 1002 (H. L., V, pr. 162), ''Ercium'' en 1010 (Gall. christ., VI, Instr., c. 21), ''Eres'' en 1034 (H.L., V, pr. 201), ''Hircium'' en 1035 Gall. christ, XIII, Instr., c. 239), ''Fluvium Hert'' en 1110 (ibid., c. 14), ''Super ripam Erz'' en 1119 (H. L., V, pr. 468, 1°), ''Flumen Yrcii'' en 1173 (Arch. nat., J 303), ''Ercis'' en 1193 (Doat, 83, f. 222), ''Hercium'' en 1195 (ibid., f. 224), ''Flumen Ircium quod vocatur Alba'' en 1198 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 233), ''Flumen Yrtii'' en 1308 (Vidal, p. 69), ''Lers'' al sègle XVIII (mapa de Cassini) <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 177, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f269.item.texteImage </ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{ref}} [[Categoria:Aiga]] 0jd43f43ijt176usmxuvq5b5do7rv5l 2501402 2501401 2026-05-24T13:59:16Z Masquer11 23711 /* */ 2501402 wikitext text/x-wiki {{Infobox Riu |nom=Erç Viu |autres noms= |imatge=L'Hers-Vif à Bélesta (Ariège).JPG |legenda imatge=L'Erç Viu a [[Belestar]]. |carte=Hers-Vif.png |légende carte=Cours de l'Hers-Vif |longor=134 |longueur notes=<ref name=sandre/> |debit=15.7 |debit luòc=[[Maseras]] |débit notes= |bacin=1350 |bassin notes=<ref name=sandre/> |país=[[França]] |regions=[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] |subdivision1=[[Arièja (departament)|Arièja]], [[Auda (departament)|Aude]], [[Nauta Garona]] |ligam subdivision1=[[departament francés|Departament]] |subdivision2= |lien subdivision2=[[Arrondissement français|Arrondissements]] |subdivision3= |lien subdivision3=[[canton français|Cantons]] |villes= |regim=[[regim nival|nival]] (en amont)<br />[[regim pluvial|pluvial]] (al jonhent d''Arièja) |confluéncia=[[Arièja (aiga)|Arièja]] |confluence altitude= |confluéncia localizacion=[[Senta Gabèla]] |confluéncia latitud=43.3061 |confluéncia longitud=1.5518 |bacin collector= [[Garona]] |font=[[Pirenèus]] Font de Drazet |font altitud=1500 |font localizacion=[[Pradas (Arièja)|Pradas]] |font latitud=42.7580556 |font longitud=1.8530556 |affluents rive droite= |affluents rive gauche= |nombre de Strahler= |organisme gestionnaire=le SGBH ou syndicat du Bassin du Grand Hers<ref name="sgbh"/> |sources=[[SANDRE]]:{{sandre|O1--0290|texte=O1--0290|source=non}}, [[Géoportail (France)|Géoportail]], [[Banque Hydro]], [[OpenStreetMap]] }} L''''Erç Viu''' es una aiga [[lengadòc|lengadociana]], afluent màger d'[[Arièja (aiga)|Arièja]] que rejonh a [[Senta Gabèla]]. ==Geografia== [[Imatge:Hers-Vif.png|thumb|center|300px|Cors de l'Èrç Viu]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Super fluvium Yrce Alba'' en 959 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 226) , ''Irce'' en 968 (H. L., V, pr. 116, 3°), ''Irce Alba'' en 969 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 227), ''Flumen de Ercio'' en 1002 (H. L., V, pr. 162), ''Ercium'' en 1010 (Gall. christ., VI, Instr., c. 21), ''Eres'' en 1034 (H.L., V, pr. 201), ''Hircium'' en 1035 Gall. christ, XIII, Instr., c. 239), ''Fluvium Hert'' en 1110 (ibid., c. 14), ''Super ripam Erz'' en 1119 (H. L., V, pr. 468, 1°), ''Flumen Yrcii'' en 1173 (Arch. nat., J 303), ''Ercis'' en 1193 (Doat, 83, f. 222), ''Hercium'' en 1195 (ibid., f. 224), ''Flumen Ircium quod vocatur Alba'' en 1198 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 233), ''Flumen Yrtii'' en 1308 (Vidal, p. 69), ''Lers'' al sègle XVIII (mapa de Cassini) <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 177, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f269.item.texteImage </ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{ref}} [[Categoria:Aiga]] phc0rkha67u39xxg7uxkfornd5n5vcp 2501404 2501402 2026-05-24T14:03:25Z Masquer11 23711 /* */ 2501404 wikitext text/x-wiki {{Infobox Riu |nom=Erç Viu |autres noms= |imatge=L'Hers-Vif à Bélesta (Ariège).JPG |legenda imatge=L'Erç Viu a [[Belestar]]. |carte=Hers-Vif.png |légende carte=Cours de l'Hers-Vif |longor=134 |longueur notes=<ref name=sandre/> |debit=15.7 |debit luòc=[[Maseras]] |débit notes= |bacin=1350 |bassin notes=<ref name=sandre/> |país=[[França]] |regions=[[Occitània (region administrativa)|Occitània]] |subdivision1=[[Arièja (departament)|Arièja]], [[Auda (departament)|Aude]], [[Nauta Garona]] |ligam subdivision1=[[departament francés|Departament]] |subdivision2= |lien subdivision2=[[Arrondissement français|Arrondissements]] |subdivision3= |lien subdivision3=[[canton français|Cantons]] |villes= |regim=[[regim nival|nival]] (en amont)<br />[[regim pluvial|pluvial]] (al jonhent d'Arièja) |confluéncia=[[Arièja (aiga)|Arièja]] |confluence altitude= |confluéncia localizacion=[[Senta Gabèla]] |confluéncia latitud=43.3061 |confluéncia longitud=1.5518 |bacin collector= [[Garona]] |font=[[Pirenèus]] Font de Drazet |font altitud=1500 |font localizacion=[[Pradas (Arièja)|Pradas]] |font latitud=42.7580556 |font longitud=1.8530556 |affluents rive droite= |affluents rive gauche= |nombre de Strahler= |organisme gestionnaire=le SGBH ou syndicat du Bassin du Grand Hers<ref name="sgbh"/> |sources=[[SANDRE]]:{{sandre|O1--0290|texte=O1--0290|source=non}}, [[Géoportail (France)|Géoportail]], [[Banque Hydro]], [[OpenStreetMap]] }} L''''Erç Viu''' es una aiga [[lengadòc|lengadociana]], afluent màger d'[[Arièja (aiga)|Arièja]] que rejonh a [[Senta Gabèla]]. ==Geografia== [[Imatge:Hers-Vif.png|thumb|center|300px|Cors de l'Èrç Viu]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Super fluvium Yrce Alba'' en 959 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 226) , ''Irce'' en 968 (H. L., V, pr. 116, 3°), ''Irce Alba'' en 969 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 227), ''Flumen de Ercio'' en 1002 (H. L., V, pr. 162), ''Ercium'' en 1010 (Gall. christ., VI, Instr., c. 21), ''Eres'' en 1034 (H.L., V, pr. 201), ''Hircium'' en 1035 Gall. christ, XIII, Instr., c. 239), ''Fluvium Hert'' en 1110 (ibid., c. 14), ''Super ripam Erz'' en 1119 (H. L., V, pr. 468, 1°), ''Flumen Yrcii'' en 1173 (Arch. nat., J 303), ''Ercis'' en 1193 (Doat, 83, f. 222), ''Hercium'' en 1195 (ibid., f. 224), ''Flumen Ircium quod vocatur Alba'' en 1198 (Gall. christ., XIII, Instr., c. 233), ''Flumen Yrtii'' en 1308 (Vidal, p. 69), ''Lers'' al sègle XVIII (mapa de Cassini) <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 177, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f269.item.texteImage </ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{ref}} [[Categoria:Aiga]] dlwayt2t5ucng6am1xgik45ej5kokfj 0 194864 2501481 2414129 2026-05-25T00:07:37Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Sent Sauva d'Auvèrnha]] 2501481 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Sauva d'Auvèrnha]] 45l6oyikh5x5svh3li21gpi4s1a40vu 0 199863 2501487 2481333 2026-05-25T00:15:32Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Arizòna 2501487 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Laura Loomer by Gage Skidmore (3x4 cropped).jpg|miniatura|Laura Loomer en 2024 a Des Moines]] '''Laura Elizabeth Loomer''' ([[Tucson]], [[Arizòna]], [[21 de mai]] de [[1993]]) es una activista politica [[Estats Units|americana]] d'extrèma drecha. Aquesta personalitat polemica d'Internet, e acusada ben sovent de far de discorses conspiracionistas, [[Racisme|racistas]], [[Omofobia|omofòbs]], [[Transfobia|transfòbs]] e [[Islamofobia|islamofòbs]] (es estada fòrabandida de mantas plataformas de mejans socials per incitacion a l'òdi e desinformacion),<ref>{{Ref-publicació|article=Qui és Laura Loomer, la conspiranoica i antimusulmana que acompanya Trump en campanya|publicació=[[3Cat.cat]]|url=https://www.3cat.cat/324/qui-es-laura-loomer-la-conspiranoica-i-antimusulmana-que-acompanya-trump-en-campanya/noticia/3311152/Q|data= 13 de setembre del 2024|llengua=ca|consulta=04 d'agost del 2025}}</ref> es venguda dempuèi 2024 una de las personas mai influentas que gravitan a l'entorn del president dels Estats Unitsː [[Donald Trump]], creant a mai de tensions fòrça grèus al sen del camp republican.<ref>{{Ref-publicació|article=Qui és Laura Loomer, la “influencer” que s’ha colat al cercle íntim de Donald Trump?|publicació=[[El nacional.cat]]|url=https://www.elnacional.cat/ca/internacional/qui-es-laura-loomer-influencer-acusen-inflamar-pitjors-instints-donald-trump_1282542_102.html|data= 13 de setembre del 2024|llengua=ca|consulta=04 d'agost del 2025}}</ref> Anteriorament, foguèt en 2020 candidata republicana al 21en districte congressional de [[Florida]], a las eleccions de la [[Cambra de Representants dels Estats Units]] e perdèt contra la candidata democrata [[Lois Frankel]]. ==Referéncias== <references/> == Ligams extèrns == {{DEFAULTSORT:Loomer,Laura}} [[Categoria:Naissença en Arizòna]] [[Categoria:Naissença en 1993]] 78rfw1o2ihjwjnbj9ccscx0a35sevl7 0 201222 2501377 2026-05-24T13:30:44Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sugèiras]] cap a [[Saugèiras]] 2501377 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Saugèiras]] i88twjhpac4fx9wvve9xjzmtpexjj2y 0 201223 2501388 2026-05-24T13:47:48Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Nu Shooz''' es un grop [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]] de musica [[Pop (musica)|pop]], originària de [[Portland (Oregon)|Portland]] dins [[Oregon]] e format en 1979 pel coble Valerie Day al cant e John Smith a la guitarra. En [[Occitània]], '''Nu Shooz''' es mai que mai conegut pel tube ''I Can't Wait'' a la fin de l'annada 1986. » 2501388 wikitext text/x-wiki '''Nu Shooz''' es un grop [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]] de musica [[Pop (musica)|pop]], originària de [[Portland (Oregon)|Portland]] dins [[Oregon]] e format en 1979 pel coble Valerie Day al cant e John Smith a la guitarra. En [[Occitània]], '''Nu Shooz''' es mai que mai conegut pel tube ''I Can't Wait'' a la fin de l'annada 1986. sdk4q805c06ocnch0ctgvqv537r1u8a 2501391 2501388 2026-05-24T13:48:27Z Raymond Trencavel 26125 2501391 wikitext text/x-wiki '''Nu Shooz''' es un grop [[anglés|anglofòn]] [[Estats Units d'America|american]] de musica [[Pop (musica)|pop]], originària de [[Portland (Oregon)|Portland]] dins [[Oregon]] e format en 1979 pel coble Valerie Day al cant e John Smith a la guitarra. En [[Occitània]], '''Nu Shooz''' es mai que mai conegut pel tube ''I Can't Wait'' a la fin de l'annada 1986. [[Categoria:Grop de musica american]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] jgr4qtntufl1cmjsvcr1p1fcc6ud0al 0 201224 2501390 2026-05-24T13:47:59Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Sent Sauve d'Auvèrnha]] cap a [[Sent Sauva d'Auvèrnha]] 2501390 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sent Sauva d'Auvèrnha]] 45l6oyikh5x5svh3li21gpi4s1a40vu 3 201225 2501400 2026-05-24T13:57:26Z Neriah 43723 Neriah a desplaçat la pagina [[Discussion Utilizaire:Lou Cestian]] cap a [[Discussion Utilizaire:Lou Sestian]] : Pàgina traslladada automàticament en canviar el nom de l'usuari «[[Special:CentralAuth/Lou Cestian|Lou Cestian]]» a «[[Special:CentralAuth/Lou Sestian|Lou Sestian]]» 2501400 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discussion Utilizaire:Lou Sestian]] 5pepckde7ouwt0sjxdmuor5vhpjxz9k 0 201226 2501417 2026-05-24T15:01:40Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « [[File:Suez in Egypt (2011).svg|thumb|right|250px|Localizacion del governorat de Suèz en Egipte]] Lo '''governorat de Suèz''' ([[arab]] : محافظة السويس) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins l'èst del país. La capitala n'es [[Suèz (vila)|Suèz]]. » 2501417 wikitext text/x-wiki [[File:Suez in Egypt (2011).svg|thumb|right|250px|Localizacion del governorat de Suèz en Egipte]] Lo '''governorat de Suèz''' ([[arab]] : محافظة السويس) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins l'èst del país. La capitala n'es [[Suèz (vila)|Suèz]]. 9cxy2n2rposi4ye552sy74a153czxvh 2501418 2501417 2026-05-24T15:30:59Z Jiròni 239 2501418 wikitext text/x-wiki {{Infobox geografia politica}} Lo '''governorat de Suèz''' ([[arab]] : محافظة السويس) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins l'èst del país. La capitala n'es [[Suèz (vila)|Suèz]]. ==Referéncias == <references /> bn58eufx2m649lk5xevouyb0ds7oszj 2501464 2501418 2026-05-24T17:42:44Z Jiròni 239 2501464 wikitext text/x-wiki {{Infobox geografia politica}} Lo '''governorat de Suèz''' ([[arab]] : محافظة السويس) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins l'èst del país. La capitala n'es [[Suèz (vila)|Suèz]]. ==Referéncias == <references /> [[Categoria:Governorat d'Egipte]] q4rv3788cp58zfk2hlv4ps03kfackgl 2501465 2501464 2026-05-24T17:43:13Z Jiròni 239 2501465 wikitext text/x-wiki {{Infobox geografia politica}} Lo '''governorat de Suèz''' ([[arab]] : محافظة السويس) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins l'èst del país. La capitala n'es [[Suèz (vila)|Suèz]]. ==Referéncias == <references /> [[Categoria:Governorat d'Egipte|Suèz]] 1le2t0vg6iipcu6prwd7ozvq0xtnemx 0 201227 2501433 2026-05-24T16:39:55Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Tors (Puèi de Doma)]] cap a [[Tors de Maimont]] 2501433 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Tors de Maimont]] sk34r368kczelbkdffjxot0iu74hlj9 0 201228 2501440 2026-05-24T16:54:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Tralaiga]] cap a [[Traslaiga]] per dessús una redireccion 2501440 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Traslaiga]] sd6wlopnklaeldcl784ycq8fgioo6wb 0 201229 2501445 2026-05-24T16:58:55Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Valentin d'Auvèrnha a desplaçat la pagina [[Tresiu]] cap a [[Tresieus]] 2501445 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Tresieus]] co2q43pf2zvn4cxki3s7chdw0n8985j 0 201230 2501457 2026-05-24T17:29:55Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « Lo '''governorat d'Assoan''' ([[arab]] : أسوان) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins lo sud del país. La capitala n'es [[Assoan]]. Abriga lo [[parc solar de Benban]], un dels mai grands del mond<ref>{{Article |langue=en |títol=Giant solar park in the desert jump starts Egypt's renewables push |périodique=Reuters |date=2019-12-18 |lire en ligne=https://www.reuters.com/article/us-egypt-solar-idUSKBN1YL1WS |consulté le=2... » 2501457 wikitext text/x-wiki Lo '''governorat d'Assoan''' ([[arab]] : أسوان) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins lo sud del país. La capitala n'es [[Assoan]]. Abriga lo [[parc solar de Benban]], un dels mai grands del mond<ref>{{Article |langue=en |títol=Giant solar park in the desert jump starts Egypt's renewables push |périodique=Reuters |date=2019-12-18 |lire en ligne=https://www.reuters.com/article/us-egypt-solar-idUSKBN1YL1WS |consulté le=2020-09-01 }}</ref>. == Referéncias == <references /> qg25by1d9ry1e74yn42hklpz9vdj06j 2501458 2501457 2026-05-24T17:32:51Z Jiròni 239 2501458 wikitext text/x-wiki {{Infobox geografia politica}} Lo '''governorat d'Assoan''' ([[arab]] : أسوان) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins lo sud del país. La capitala n'es [[Assoan]]. Abriga lo [[parc solar de Benban]], un dels mai grands del mond<ref>{{Article |langue=en |títol=Giant solar park in the desert jump starts Egypt's renewables push |périodique=Reuters |date=2019-12-18 |lire en ligne=https://www.reuters.com/article/us-egypt-solar-idUSKBN1YL1WS |consulté le=2020-09-01 }}</ref>. == Referéncias == <references /> nggmh9d82y2rf435tobcc8adeove2pm 2501462 2501458 2026-05-24T17:39:17Z Jiròni 239 2501462 wikitext text/x-wiki {{Infobox geografia politica}} Lo '''governorat d'Assoan''' ([[arab]] : أسوان) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins lo sud del país. La capitala n'es [[Assoan]]. Abriga lo [[parc solar de Benban]], un dels mai grands del mond<ref>{{Article |langue=en |títol=Giant solar park in the desert jump starts Egypt's renewables push |périodique=Reuters |date=2019-12-18 |lire en ligne=https://www.reuters.com/article/us-egypt-solar-idUSKBN1YL1WS |consulté le=2020-09-01 }}</ref>. == Referéncias == <references /> [[Categoria:Governorat d'Egipte]] hqmpy3rhajihsj5rgr44jk2gpqf3v7r 2501466 2501462 2026-05-24T17:44:01Z Jiròni 239 2501466 wikitext text/x-wiki {{Infobox geografia politica}} Lo '''governorat d'Assoan''' ([[arab]] : أسوان) es un [[Governorats d'Egipte|governorat]] d'[[Egipte]]. Se situa dins lo sud del país. La capitala n'es [[Assoan]]. Abriga lo [[parc solar de Benban]], un dels mai grands del mond<ref>{{Article |langue=en |títol=Giant solar park in the desert jump starts Egypt's renewables push |périodique=Reuters |date=2019-12-18 |lire en ligne=https://www.reuters.com/article/us-egypt-solar-idUSKBN1YL1WS |consulté le=2020-09-01 }}</ref>. == Referéncias == <references /> [[Categoria:Governorat d'Egipte|Assoan]] nj79wlwmhnytcwzq8zgvdvx03oahv6r 14 201231 2501463 2026-05-24T17:41:06Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Geografia d'Egipte]] » 2501463 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Geografia d'Egipte]] dw8vr43u0igqpefo11rbhh8sica0mus 0 201232 2501500 2026-05-25T04:58:31Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Sègle I abC]] 2501500 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sègle I abC]] lrxcv5b2y8ata2hoql4m879v0z7hi4o 0 201233 2501501 2026-05-25T04:58:41Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Sègle X abC]] 2501501 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sègle X abC]] gvibafmxvg5zjiq24ijhm48gc4wz82x 0 201234 2501527 2026-05-25T11:13:25Z Rocafera 26437 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Persona}} {{Dialècte Gascon}}'''Boris Pahor''' ([[Trièste]], [[26 d'agost|26 d'aost]] de [[Ans 1910|1913]] – Trièste, [[30 de mai]] de [[Ans 2020|2022]]) qu'estó un escrivan [[Eslovènia|eslovèn]] antifascista e subervivent deus camps de concentracion nazis. La soa òbra mei coneguda qu'ei ''Nekropola''. Considerat com l'un deus autors màgers de la literatura eslovèna deu sègle XX e com l'un deus darrèrs testimònis dirèctes de l'orror... » 2501527 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} {{Dialècte Gascon}}'''Boris Pahor''' ([[Trièste]], [[26 d'agost|26 d'aost]] de [[Ans 1910|1913]] – Trièste, [[30 de mai]] de [[Ans 2020|2022]]) qu'estó un escrivan [[Eslovènia|eslovèn]] antifascista e subervivent deus camps de concentracion nazis. La soa òbra mei coneguda qu'ei ''Nekropola''. Considerat com l'un deus autors màgers de la literatura eslovèna deu sègle XX e com l'un deus darrèrs testimònis dirèctes de l'orror nazi, Pahor qu'a deishat ua òbra narrativa vasta e reconeguda, compausada de mei de quaranta títols. La soa escritura que's distingueish per la soa capacitat a transformar lo testimoniatge personau de l'experiéncia deus camps de concentracion nazis en òbra literària.<ref>«[https://llegim.ara.cat/actualitat/mor-boris-pahor-als-108-anys-gran-escriptor-eslove-l-holocaust_1_4387894.html Mor als 108 anys Boris Pahor, el gran escriptor eslovè sobre l'Holocaust]», Ara, 30-05-2022.</ref> Qu'e morí lo 30 de mai de 2022 au son domicili, dens lo quartièr de Contovello, dens la soa vila nadau de Trièste, a l'atge de 108 ans.<ref>«[https://www.24ur.com/novice/slovenija/umrl-trzaski-pisatelj-boris-pahor.html Umrl tržaški pisatelj Boris Pahor]». ''24ur.com'', 30-05-2022.</ref> Qu'estó inumat ua setmana mei tard au cementèri locau de Trièste.<ref>«[https://www.rainews.it/tgr/fvg/video/2022/06/fvg-funerali-Boris-Pahor-Trieste-2df10539-b071-416e-a20e-0014750b211b.html L'ultimo saluto a Boris Pahor - TGR Friuli Venezia Giulia]» (en italià). Rai News, 07-06-2022.</ref> == Referéncias == [[Categoria:Escrivan]] [[Categoria:Eslovènia]] 9m5n4yum1rxdq1t1br28ujju8egnx9z 2501531 2501527 2026-05-25T11:23:48Z Rocafera 26437 2501531 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} {{Dialècte Gascon}}'''Boris Pahor''' ([[Trièste]], [[26 d'agost|26 d'aost]] de [[Ans 1910|1913]] – Trièste, [[30 de mai]] de [[Ans 2020|2022]]) qu'estó un escrivan [[Eslovènia|eslovèn]] antifascista e subervivent deus camps de concentracion nazis. La soa òbra mei coneguda qu'ei ''Nekropola''. Considerat com l'un deus autors màgers de la literatura eslovèna deu sègle XX e com l'un deus darrèrs testimònis dirèctes de l'orror nazi, Pahor qu'a deishat ua òbra narrativa vasta e reconeguda, compausada de mei de quaranta títols. La soa escritura que's distingueish per la soa capacitat a transformar lo testimoniatge personau de l'experiéncia deus camps de concentracion nazis en òbra literària.<ref>«[https://llegim.ara.cat/actualitat/mor-boris-pahor-als-108-anys-gran-escriptor-eslove-l-holocaust_1_4387894.html Mor als 108 anys Boris Pahor, el gran escriptor eslovè sobre l'Holocaust]», Ara, 30-05-2022.</ref> Qu'e morí lo 30 de mai de 2022 au son domicili, dens lo quartièr de Contovello, dens la soa vila nadau de Trièste, a l'atge de 108 ans.<ref>«[https://www.24ur.com/novice/slovenija/umrl-trzaski-pisatelj-boris-pahor.html Umrl tržaški pisatelj Boris Pahor]». ''24ur.com'', 30-05-2022.</ref> Qu'estó inumat ua setmana mei tard au cementèri locau de Trièste.<ref>«[https://www.rainews.it/tgr/fvg/video/2022/06/fvg-funerali-Boris-Pahor-Trieste-2df10539-b071-416e-a20e-0014750b211b.html L'ultimo saluto a Boris Pahor - TGR Friuli Venezia Giulia]» (en italià). Rai News, 07-06-2022.</ref> == Referéncias == [[Categoria:Eslovènia]] <references /> [[Categoria:Escrivan del sègle XX]] t07nksvgb6q09bt7l8v8lc1ax3rszdv