Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 2988 2501836 2492202 2026-05-28T15:55:23Z ~2026-31889-39 63734 2501836 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox País | nom = Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd | imne_nacional = {{Bes | «[[God Save the Queen|God Save the King]]» ([[anglés]]) | (en occitan: «Dieu salva lo rei») }} | devisa = {{Bes | «Dieu et mon droit» ([[francés]]) | (en occitan: «Dieu e mon dreit») }} | autre_simbòl = Utilizadas en relacion amb Escòcia (dreita) e alhors (esquèrra) | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:Coat_of_arms_of_the_United_Kingdom_(2022,_both_variants).svg|200px]] | mapa = Europe-UK_(orthographic_projection).svg | legenda mapa = | etiqueta_capitala = | capitala = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | mai_granda_vila = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | latitud = | longitud = | lengas_oficialas = [[anglés]] (''de facto'') | lengas reconegudas = [[cornic]], [[galés]], [[Scòts (lenga)|scòts]], [[gaelic escocés]], [[gaelic irlandés]] | grops_etnics = {{Bes | 83,0 % [[Blanc (uman)|Blanc]]s | 8,6 % [[Asiatic (uman)|Asiatic]]s | 3,7 % [[Negre (uman)|Negre]]s | 2,7 % [[Mestís|Mestisses]] | 2,0 % Autres }} | grops_etnics_an= 2021 | grops_etnics_ref= <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Ethnic groups Census (2021) |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> | religion = {{Bes | 46,5 % [[Cristianisme]] | 37,6 % [[Ateïsme]] | 6,0 % [[Islam]] | 1,6 % [[Indoïsme]] | 0,8 % [[Sikhisme]] | 0,4 % [[Bodisme]] | 0,4 % [[Judaïsme]] | 0,6 % [[Autres]] | 5,9 % Non declarat }} | religion_an = 2021 | religion_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Religion detailed |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS031/editions/2021/versions/4/filter-outputs/0ec10f6a-4f46-4655-b634-57e540601744 |consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> | gentilici = Britanic, Britanica | tipe_govèrn = [[Monarquia constitucionala|monarquia constitucionala parlamentària]] | títols_dirigents = | dirigents = | cap_títol1 = Monarca | cap1 = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] | cap_títol2 = Primièr ministre | cap2 = [[Keir Starmer]] | cap_títol3 = | cap3 = | cap_títol4 = | cap4 = | tipe_formacion = [[Tractat anglo-irlandés]] | data_formacion = 12 d'abril de 1922 | superfícia_reng = 78 | superfícia_totala = 244376 | superfícia_an = | superfícia_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about |data=24 d'abril de 2024 |consula=30 d'octobre de 2024}}</ref> | percentatge_aiga = 1,34 | percentatge_aiga_an = | percentatge_aiga_ref = | populacion_reng = 21 | populacion_totala = 68265209 | populacion_an = 2023 | populacion_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |data=8 d'octobre de 2023 |consulta=24 d'octobre de 2024}}</ref> | densitat = 281 | PIB = USD 4 029 438 mil. | PIB_an = 2024 | PIB_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Fond Monetari Internacional |títol=United Kingdom |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLS/world-economic-outlook-databases#sort=%40imfdate%20descending |consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> | moneda = [[Liura esterlina]] | còde_moneda = GBP | indicatiu_telefonic = +44 | còde_país = UK | fus_orari = [[UTC]]+00:00 | domeni_internet = [[.uk]] | organizacions_internacionalas = [[ONU]] | nòtas = }} Lo '''Reialme Unit'''<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=130|lenga=oc}}</ref> (var. '''Reiaume Unit'''; sigla: '''RU'''), oficialament lo '''Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd'''<ref>{{Ref-web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-kingdom#:~:text=The%20United%20Kingdom%20of%20Great,It%20has%20numerous%20smaller%20islands.|autor=[[Commonwealth]]|sit=thecommonwealth.org|citacion=The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (UK) is an island country that sits north-west of mainland Europe. It is made up of mainland Great Britain (England, Wales and Scotland) and the northern part of the island of Ireland (Northern Ireland). It has numerous smaller islands.|lenga=en-uk|títol=Members of the Commonwealth of Nations ─ United Kingdom}}</ref> (en [[anglés]]: ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''; compendi en ''UK'', {{AFI|[juːˈkeɪ]|3=afi}}), <ref group="nt">{{Bes | • ''An Rìoghachd Aonaichte na Breatainn Mhòr agus Eirinn mu Thuath'' ([[gaelic escocés]]) | • ''Teyrnas Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon'' ([[galés]]) | • ''Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Tuaisceart na hÉireann'' ([[gaelic irlandés]]) | • ''An Rywvaneth Unys a Vreten Veur hag Iwerdhon Glédh'' ([[cornic]]) | • ''Unitit Kinrick o Great Breetain an Northern Ireland'' ([[scòts]]) | • ''Claught Kängrick o Docht Brätain an Norlin Airlann / Unitet Kängdom o Great Britain an Norlin Airlann'' (scòts d'Ulster)}}</ref> es un [[estat sobeiran]] del nòrd-oèst d'[[Euròpa]], compausat de la [[Grand Bretanha]], del nòrd de l'illa d'[[Irlanda]] e d'illas pichonas adjacentas. La capitala es [[Londres (Anglatèrra)|Londres]], mentre que [[Edimborg]], [[Caerdydd|Cardiff]] e [[Béal Feirste|Belfast]] son respectivament las capitalas regionalas d'Escòcia, de Galas e de l'Irlanda del Nòrd. Estat unitari, actulament se compausa de quatre nacions constitutivas (''home countries''): [[Anglatèrra]], [[Escòcia]], [[País de Galas|Galas]] e l'[[Irlanda del Nòrd]].<ref>{{Ref-web|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zp8r4xs/articles/z2wjqfr|títol=What is the UK?|autor=[[BBC]]|consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> L'[[illa de Man]], [[Guernesey]] e [[Jersei|Jersey]] non fan pas partida del Reialme Unit, essent de [[dependéncias de la Corona]]. Lo Reialme Unit possedís egalament catòrze [[Territòris Britanics d'Otramar|territòris d'otramar]]. Cal notar que [[Cornoalha]] non es pas reconeguda coma nacion constitutiva: es oficialament una part d'Anglatèrra. Lo Reialme Unit es una monarquia constitucionala parlamentària,<ref>{{Ref-web|url=https://www.royal.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx|url-archiu=https://web.archive.org/web/20190604151257/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx|data-archiu=19 de junh de 2021|data-consulta=30 d'octobre de 2024|títol=The British Monarchy, "What is constitutional monarchy?"}}</ref> eissida de l'union del Reialme Unit de Grand Bretanha e del Reialme d'Irlanda (1801–1922). A partir de 1922 amb lo tractat anglo-irlandés, l'[[Estat Liure d'Irlanda]] (actuala Republica d'Irlanda) non es pus integrat dins la monarquia britanica. De sinonims inexactes de ''Reialme Unit'' son ''[[Grand Bretanha]]'' e ''[[Anglatèrra]]''. == Geografia == === Geografia fisica === ''Veire tanben: [[Anglatèrra]], [[Escòcia]], [[País de Galas]], [[Irlanda del Nòrd]]''. [[Fichièr:BenNevis2005.jpg|thumb|[[Ben Nevis]], en Escòcia, es lo trescòl del Reialme Unit.]] La [[aira|superfícia]] totala del Reialme Unit es d'aperaquí {{unitat|243610|km|2}} <ref name=factbook>[https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html CIA ''The World Factbook - United Kingdom'' (2010)]</ref> que comprenon l'illa de [[Grand Bretanha]] e la part nòrd-orientala de l'[[Irlanda|illa d'Irlanda]] ([[Irlanda del Nòrd]]) e d'autras illas mai pichonas<ref name=factbook/>. Lo país se tròba entre l'[[ocean Atlantic]] e la [[mar del Nòrd]], a 35 quilomètres de la còsta nòrd-oèst de [[França]], que se'n tròba separada per la [[Marga (mar)|Marga]]<ref name=factbook/>. La Grand Bretanha se tròba entre las [[latitud]]s 49° e 59° N (las [[Illas Shetland]] s'estendon gaireben als 61° N) e las [[longitud]]s 8° O a 2° E. L'[[Observatòri de Greenwich]], en Londres, es lo punt de definicion pel [[meridian de Greenwich]]. Quand se mesura dirèctament del nòrd al sud, la Grand Bretanha mesura un pauc mai de 1100 quilomètres de longor e un pauc mens de 500 quilomètres dins la siá part pus larga. Malgrat aiçò, la màger distància entre dos punts dins l'illa es de 1350 quilomètres entre la fin de la tèrra en [[Cornoalha]] (près de [[Penzance]]) e [[John o' Groats]] en [[Caithness]] (près de [[Thurso]]). [[Irlanda del Nòrd]] parteja una frontièra de tèrra de {{unitat|360|km}} amb la [[Republica d'Irlanda]] <ref name=factbook/>. === Clima === [[File:Reiaume Unit - Clima.png|thumb|Clima dau Reiaume Unit]] Lo clima britanic es de tipe oceanic, çò que s'explica aisament per la posicion dau país au nòrd-èst de l'[[Ocean Atlantic]]. Quauquei regions pus autas, en [[Escòcia]], an un clima montanhòl. Lei temperaturas mejanas son moderadas car lo país es somés a l'influéncia dau [[Corrent del Golf|Corrent dau Golf]]. Lei precipitacions regularas anant de 553 mm a [[Cambridge]] fins a {{formatnum:3000}} mm sus lei cimas escocesas. == Istòria == ==== De la Preïstòria a la conquista romana ==== [[Fichièr:Illas Britanicas - Conquista romana.png|thumb|right|Conquista romana deis illas britanicas e formacion de la província de Britannia.]] Fins au milleni VI avC, èran liats au [[continent]] per una faissa terrèstra dicha [[Doggerland]]. Leis [[Illas Britanicas]] foguèron donc pobladas après la fin dau [[Periòde Glaciari de Würm]] e lei vestigis pus ancians descubèrts per leis [[arqueologia|arqueològs]] datan dau [[Paleolitic]]. Pasmens, en causa de [[Clima|condicions climaticas]] duras, la populacion deis illas demorèt pus febla que dins lei regions pus meridionalas coma lo mostra de produccions agricòla e artesenala limitadas. Lei progrès acomencèron durant lo [[Neolitic]] gràcias a un melhorament de l'agricultura que permetèt de desvolopar d'estructuras politicas o religiosas pus complèxas. Un exemple d'aqueu desvolopament foguèt la bastida de l'ensems de [[Stonehenge]] a partir de 2800 avC. Vèrs 1000 avC, de tribús [[cèltas]] vengudas dau nòrd d'[[Euròpa]] e de [[Gàllia]] s'installèron dins l'[[Archipèla]] en [[Irlanda (illa)|Irlanda]], en [[Escòcia]] e dins lo sud e l'èst d'[[Anglatèrra]]. Coma dins lo rèsta d'Euròpa cèlta, se formèt una [[civilizacion]] guerrièra dominada per una classa [[aristocràcia|aristocratica]] e caracterizada per la bastida d'[[oppidum]]s e lo desvolopament d'una [[indústria]] [[metallurgia|metallurgica]]. Gràcias ai ressorsas mineralas deis illas, l'archipèla venguèt rapidament un territòri exportador de [[metau]]s ([[estam]] en particular) au sen dau comèrci europèu [[Antiquitat|antic]]. A partir de 55 avC, lei Romans acomencèron de s'interessar au contraròtle dei ressorsas deis [[Illas Britanicas]] ambé la campanha de [[Juli Cesar]]. Pasmens, de revòutas en [[Gàllia]] l'obliguèron de se retirar sus lo continent. La conquista vertadiera se debanèt après la formacion de l'[[Empèri Roman]] durant lo rèine de l'emperaire [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]] ([[41]]-[[53]]). En [[43]], una premiera campanha permetèt ai Romans de desbarcar dins lo sud-èst d'Anglatèrra après la [[batalha de Medway]]. Aquò representava lo començament d'una tièra de campanhas de [[43]] a [[84]] que van se turtar a una resisténcia acarnada, especialament dins lei regions [[País de Galas|galesas]] e [[Escòcia|escosesas]]. Lei premierei foguèron somesas après divèrsei campanhas de [[47]] a [[84]]. En revènge, lo nòrd de l'illa demorèt independent e maugrat d'ofensivas victoriosas dins la region, l'armada romana poguèt jamai la conquistar totalament. Au contrari, au sègle II, leis emperaires [[Adrian (emperaire)|Adrian]] ([[117]]-[[138]]) e [[Antonin lo Piós]] ([[138]]-[[161]]) ordonèron de construrre de muralhas defensivas per blocar leis atacas dei tribús cèltas dau nòrd (Picts, Scots) en direccion dei zònas romanas que formèron la província de Britannia. En fòra de la menaça dei tribús cèltas totjorn independentas, l'òrdre roman foguèt tanben contestat dins lo sud de l'illa. La revòuta pus importanta se debanèt de 60 a 61 sota la direccion de la rèina Budicca. Entraïnèt la destruccion d'unei ciutats e temples romans mai s'acabèt per una desfacha a [[Batalha de Watling Street|Watling Street]]. Per s'aparar còntra de dificultats novèlas, l'Empèri gardèt de tropas importantas (generalament quatre legions) dins l'archipèla fins au sègle V e la disparicion de la província. ==== De la província romania de Britannia a la conquista de Guilhèm de Normandia ==== [[File:Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png|thumb|right|Illas Britanicas vèrs la fin dau sègle IX.]] [[File:Territòris de Cnut lo Grand.png|thumb|right|Territòris de Cnut lo Grand ([[1016]]-[[1035]]).]] Coma d'una província de l'[[Empèri Roman|Empèri]], la romanizacion dau país demorèt parciala e leis elèits autoctònas foguèron integradas a l'administracion locala. Ansin, en fòra dau ret dei vilas ([[Londres]], [[York]]...) e dei rotas romanas, l'influéncia romana èra febla e lei tradicions cèltas demorèron vivas. Lo [[Cristianisme]] foguèt introduch dins l'archipèla au sègle IV. Trobèt un endrech favorable a son desvolopament car l'emperaire [[Constantin I lo Grand|Constantin I{{èr}}]] ([[306]]-[[324]]), qu'adoptèt per la seguida l'edicte de tolerància religiosa de Milan, foguèt proclamat per lei legions britanicas e demorèt popular dins la region. A partir de la fin dau sègle IV, leis ambicions dei generaus romans de venir emperaire entraïnèron un afebliment militar de la província. De [[368]] a [[370]], una campanha saunosa permetèt de replegar lei tribús cèltas irlandesas e escocesas qu'avián desbordat la [[Paret d'Adrian|muralha d'Adrian]]. Una autra guèrra se debanèt en [[383]] e s'acabèt per una victòria romana. Pasmens, en [[406]], lei frontieras continentalas de l'Empèri foguèron rompudas e l'archipèla venguèt la buta d'invasions anglas e saxonas. En [[407]], lei legions britanicas capitèron d'empachar aquelei desbarcaments e proclamèron emperaire una tièra de generaus de l'archipèla. Vèrs [[410]], totei lei legions romanas de Britannia èran estadas transferidas en Gàllia per sostenir la revendicacion imperiala de lor generau o per assaiar de replegar leis invasions barbaras. Sensa legion per assegurar sa defensa, Britannia foguèt atacada per de tribús cèltas (Scots, Picts...) e per de pòbles germanics (Saxons, Angles, Jutes). Pasmens, la disparicion de l'òrdre foguèt progressiva car una tièra de caps indigèns capitèron de formar de principats cèltas a partir dei rèstas de l'administracion romana<ref>Aqueu periòde es mau conegut. Pasmens, sembla que certaneis administracions d'origina romana foguèsson totjorn activas fins a la fin dau sègle V sota l'autoritat de caps cèltas.</ref> e rapidament un conflicte lòng acomencèt entre lei [[Cèltas]], mai o mens crestianizats, e leis Anglosaxons pagans. Maugrat una resisténcia importanta dei Cèltas (legenda dau [[Rei Artús]]), lei pòbles germanics conquistèron pauc a pauc lo sud e lo centre d'[[Anglatèrra]] onte fondèron divèrsei reiaumes. Au sègle VII, se debanèt l'evangelizacion dei pòbles germanics e, en [[825]], lo [[Reiaume de Wessex|rèi de Wessex]] [[Egbert de Wessex|Egbert lo Grand]] ([[802]]-[[839]]) capitèt d'unificar lei principats saxons sota son autoritat. Pasmens, a partir de [[865]], d'envasidors novèus, lei [[Viking]]s ataquèron la region. Wessex resistiguèt dins lo sud e l'oèst d'Anglatèrra. Dins aquò, l'autoritat de son senhor sus sei vassaus demeniguèt e lei Vikings poguèron fondar una tièra de colonias dins l'èst de l'archipèla que formèron un territòri unificat dich [[Danelaw]]. En [[878]], lo rèi [[Alfred de Wessex|Alfred lo Grand]] ([[871]]-[[899]]) bloquèt aquela invasion e Anglatèrra foguèt partejada entre Vikings e Saxons. Obtenguèt tanben la conversion au [[cristianisme]] de divèrsei caps nordics vencuts. Dins lo rèsta de l'archipèla, lei Vikings conquistèron leis illas lòng dei costats d'[[Escòcia]] e quauquei pòrts de [[País de Galas]] e d'[[Irlanda]]. Pasmens, la resisténcia dei tribús cèltas lei convenquèron de pas assaiar d'avançar mai dins lei tèrras. Au contrari, dins certanei regions (País de Galas en particular), Vikings e Cèltas formèron d'alianças còntra lei Saxons. Au sègle X, lei posicions vikingas foguèron pauc a pauc conquistadas per lei Saxons e lei dos pòbles acomencèron pauc a pauc de se mesclar. Ansin, après l'unificacion d'Anglatèrra per lo rèi [[viking]] [[Cnut lo Grand]] ([[1016]]-[[1035]]) que creèt un empèri a l'entorn de la [[Mar dau Nòrd]], un rèi saxon de l'Ostau d'Alfred lo Grand, [[Edoard lo Confessor]] ([[1044]]-[[1066]]), li succediguèt. Sa mòrt entraïnèt una crisi de successions que va entraïnar en [[1066]] la [[Guèrra de succession d'Anglatèrra]] entre caps saxons e « vikings ». ==== De la conquista per lei Normands a la presa dau poder per lei Tudors ==== [[File:Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png|thumb|Esquèma de la conquista normanda d'Anglatèrra.]] [[File:Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png|thumb|right|Guèrra de Cent Ans (1337-1453).]] [[Fichièr:Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png|thumb|Esquèma generau de la [[Guèrra dei Doas Ròsas]].]] Tres senhors assaièron de succedir en [[1066]] a [[Edoard lo Confessor]]. Lo premier èra [[Harold II d'Anglatèrra|Harold II]] que foguèt elegit rèi per l'[[aristocràcia]] anglesa. Lo segond foguèt [[Harald III de Norvègia|Harald III]]. Desbarquèt amb una flòta [[viking]]a mai foguèt vencut e tuat per Harold a [[Batalha de Stamford Bridge|Stamford Bridge]]. Enfn, lo tresen foguèt lo duc de Normandia, [[Guilhèm Ièr d'Anglatèrra|Guilhèm lo Conquistaire]] que desbarquèt dins lo sud-èst d'Anglatèrra. La batalha decisiva se debanèt a [[Batalha d'Hastings|Hastings]] e s'acabèt per la desfacha e la mòrt d'Harold. Après aquela victòria, Guilhèm venguèt rèi d'Anglatèrra e acomencèt una tièra campanhas saunosas per pacificar lo país fins a [[1076]]. Per aquò, eliminèt una partida importanta dei caps saxons que foguèron remplaçats per de senhors normands e formèt un ret de [[castèl|castèu]]s per se protegir còntra lei revòutas. Après lei rèines dei dos fius dau Conquistaire, la question de la succession reiala entraïnèt una [[guèrra civila]] de [[1135]] a [[1154]] que s'acabèt per la designacion d'Enric Plantagenêt ([[1154]]-[[1189]]), senhors d'[[Anjau]] e [[Normandia]] coma rèi d'Anglatèrra. Son maridatge en [[1152]] amb [[Alienòr d'Aquitània]] li donèt un domeni continentau fòrça important que va venir una fònt de tensions e de guèrras ambé de rèis [[França|francés]] desirós de limitar la poténcia anglesa dins lo Reiaume de França. Aprofichant lei dificultats anglesas durant la [[Tresena Crosada]], [[Felip II de França]] ([[1190]]-[[1223]]) capitèt de conquistar la màger part dei fèus anglés, franc de [[Guiana]], au començament dau sègle XIII. Aquela desfacha entraïnèt una crisi intèrna grèva en [[Anglatèrra]] e la noblesa se revoutèt còntra lo rèi [[Joan I d'Anglatèrra]] ([[1199]]-[[1216]]). Vencut, lo rèi deguèt acceptar de signar en [[1215]] la ''[[Magna Carta]]'' que limitèt lo poder reiau au profiech d'un conseu de la noblesa e d'una independéncia importanta de la justícia. En [[1258]], un grop de nobles dirigit per [[Simon V de Montfòrt]], fiu dau cap crosat [[Simon IV de Montfòrt]], obtenguèt un renfòrçament d'aquelei mesuras. Pasmens, la mòrt de Montfòrt a [[Batalha d'Eversham|Eversham]] còntra lei partisans dau rèi [[Enric III d'Anglatèrra|Enric III]] ([[1216]]-[[1272]]) permetèt de restablir l'autoritat reiala maugrat lo mantenement d'un parlament. Lo rèine d'[[Edoard Ier d'Anglatèrra|Edoard I{{èr}}]] ([[1272]]-[[1307]]) marquèt lo començament d'un periòde d'expansion anglesa. [[País de Galas]] foguèt conquistat en [[1284]]. [[Escòcia]] acceptèt lo rèi anglés coma senhor en [[1291]] mai la dominacion anglesa foguèt mau acceptada per la populacion locala e, tre [[1314]], la [[batalha de Bannockburn]] s'acabèt per la restauracion de l'independéncia escocesa. En [[1337]], [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]] ([[1327]]-[[1377]]) revendiquèt la succession de [[Felip IV de França]] après la mòrt de sei tres fius. Aquò foguèt lo començament de la [[Guèrra de Cent Ans]] que marcarà prefondament lei dos país. D'efèct, lei premiereis annadas de la guèrra veguèron una tièra de victòrias anglesas a [[Batalha de Crécy (1346)|Crécy]] ([[1346]]), [[Sètge de Calais (1347)|Calais]] ([[1347]]) e [[Batalha de Peitieus (1356)|Peitius]] ([[1356]]). Pasmens, [[Carles V de França]] ([[1364]]-[[1380]]) redreicèt lo Reiaume de França e capitèt de conquistar la màger part dei [[fèu]]s continentaus anglés. Aquelei desfachas obliguèron lei rèis anglés de faciar de revòutas de païsans e d'acceptar de donar mai de poders au parlament. Una autra consequéncia d'aquelei reviradas foguèt la demenicion de l'influéncia dei senhors francés — es a dire continentaus — sus leis afaires d'Anglatèrra que favorizèt lo remplaçament progressiu dau [[francés]] per l'[[anglés]] coma lenga de govèrn. La guèrra acomencèt tornarmai durant lo rèine d'[[Enric V d'Anglatèrra|Enric V]] ([[1413]]-[[1422]]). Devesits per una guèrra civila, lei Francés foguèron esquichats a [[Batalha d'Azincourt|Azincourt]] ([[1415]]) e leis Anglés s'alièron ambé Borgonha per dominar lo nòrd e lo sud-oèst de [[França]]. Aprofichant la foliá dau rèi [[Carles VI de França]] ([[1380]]-[[1422]]), impausèt la signatura dau [[tractat de Troyes (1420)|tractat de Troyes]] que sei condicions permetián d'unificar lei dos reiaumes sota l'autoritat dau rèi d'Anglatèrra. Dins aquò, lo fiu de Carles VI refusèt aqueu tractat e contunièt la lucha a partir dau centre e dau sud dau Reiaume de França. A partir de [[1429]], prenguèt l'avantatge e acomencèt una reconquista progressiva dau territòri francés que s'acabèt per una desfacha anglesa en [[1453]]. Coma au sègle XIII, aquela desfacha entraïnèt una crisi intèrna grèva en Anglatèrra en causa de la feblessa e de la foliá dau rèi [[Enric VI d'Anglatèrra|Enric VI]] ([[1422]]-[[1461]] puei [[1470]]-[[1471]]). En [[1455]], acomencèt una guèrra civila lònga, dicha [[Guèrra de las Doas Ròsas|Guèrra dei Doas Ròsas]], entre leis Ostaus de York e de Lancastre. S'acabèt solament en [[1485]] per la presa dau poder dei Tudors que fondèron una [[dinastia]] novèla ambé l'acòrd dei York e dei Lancastre fòrça afeblits per lo conflicte. ==== Dei Tudors a la formacion dau Reiaume Unit ==== [[File:Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png|thumb|right|Esquèma generau de la Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).]] Lo sègle XVI foguèt marcat per lei tensions causadas per la politica e lei divisions de la dinastia Tudor. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, la poténcia anglesa capitèt de se renfòrçar durant aqueu periòde. D'efèct, après lo rèine d'[[Enric VII d'Anglatèrra|Enric VII]] ([[1485]]-[[1509]]), [[Enric VIII d'Anglatèrra|Enric VIII]] ([[1509]]-[[1547]]) prenguèt una tièra de decisions fondamentalas. La premiera d'Enric VIII foguèt la separacion religiosa ambé la [[Glèisa Catolica Romana]] e la creacion de l'[[Anglicanisme]] en [[1533]]. Permetèt au rèi de divorciar e de prendre lo contraròtle d'una partida dei bens dau clergat anglés. La segonda decision foguèt l'adopcion de l'[[Acte d'Union (1536)|Acte d'Union]] de [[1536]] entre [[Anglatèrra]] e lo [[País de Galas]]. Aquò renforcèt l'integracion entre lei doas regions e foguèt la premiera etapa de la fondacion dau Reiaume Unit. Puei, en partida gràcias au tesaur confiscat dins lei monastèris, decidiguèt de fondar la premiera flòta anglesa permanenta per s'aparar còntra lei naviris dau rèi [[Escòcia|escocés]] aliat ai Francés. Enfin, en [[1541]], prenguèt tanben lo títol de rèi d'[[Irlanda]] après l'extension de la dominacion anglesa sus tota l'illa en [[1494]]<ref>La politica de colonizacion anglesa acomencèt dins lei regions occidentalas de l'illa au sègle XII sota lei rèis normands. S'estendèt pauc a pauc en direccion de l'èst mais demorèt fòrça contestada.</ref>. La segonda mitat dau sègle XVI foguèt marcada per lei rèines de tres enfants d'Enric VIII. Foguèt un periòde de crisi religiosa car [[Maria I d'Anglatèrra|Maria I{{èra}}]] ([[1553]]-[[1558]]) assaièt de restablir lo [[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme]] mentre qu'[[Edoard VI d'Anglatèrra|Edoard VI]] ([[1547]]-[[1553]]) e [[Elisabeta I d'Anglatèrra|Elisabeta I{{èra}}]] ([[1558]]-[[1603]]) renforcèron la [[reforma]] anglicana. Lo rèine d'aquela darriera foguèt l'apogèu de la [[Renaissença]] anglesa e permetèt d'estabilizar pauc a pauc la societat anglesa. Pasmens, a partir de [[1585]], una [[Guèrra Angloespanhòla (1585-1604)|guèrra malaisada]] còntra [[Espanha]] entraïnèt de dificultats financieras e s'acabarà en [[1604]] per un resultat indecís. D'autra part, la mòrt sensa eiretier dirèct de la rèina causèt la fin de la dinastia. Son successor foguèt lo rèi d'[[Escòcia]] [[Jaume Stuart]] ([[1567]]-[[1625]]) sota un regime d'union personala dei dos reiaumes. Coma lei periòdes precedents, lei rèines de premiers sobeirans Stuart foguèron marcats per de tensions religiosas. Pasmens, conjugadas ai temptativas de renfòrçament de l'absolutisme reiau, la situacion s'agravèt rapidament e entraïnèt una tièra de guèrras civilas de [[1642]] a [[1651]] entre lo rèi e lo parlament. Après un començament relativament equilibrat fins a [[1644]], lei fòrças parlementària aprofichèron lei reformas d'[[Oliver Cromwell]] per prendre l'avantatge e esquichar totei leis aliats dau rèi [[Carles Ier d'Anglatèrra|Carles I{{èr}}]] ([[1625]]-[[1649]]) que foguèt executat. Après sa victòria, Cromwell venguèt lo Lord Protector d'un govèrn republican dich [[Commonwealth d'Angletèrra]] e impausèt la dominacion anglesa ais Escocés e ais Irlandés. Renforcèt tanben la politica de colonizacion anglesa d'Irlanda que va venir la fònt d'unei conflictes fins au sègle XX. Pasmens, lo [[Commonwealth d'Angletèrra]] subrevisquèt pas a la mòrt de son fondator e la monarquia foguèt restaurada après la mòrt de Cromwell segon un sistèma de monarquia parlementària. En particular, en [[1679]], lo Parlament adoptèt l'''[[Habeas corpus]]'', jalon major de l'istòria dau [[drech]], que permetèt de renfòrçar la [[Separacion dels poders|separacion dei poders]]. Lo periòde foguèt tanben marcat per l'extension, sostenguda per la creissença dau [[comèrci triangular]], de l'empèri coloniau anglés dins lei [[Cariba]]s e en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]]. A la mòrt de [[Carles II d'Anglatèrra|Carles II]] ([[1660]]-[[1685]]), son fraire catolic [[Jaume II d'Anglatèrra|Jaume II]] ([[1685]]-[[1688]]) li succediguèt. Sei temptativas de restablir l'absolutisme reiau entraïnèron una [[guèrra civila]] que s'acabèt per sa desfacha e son exil. [[Guilhèm III d'Aurenja Nassau]] lo remplacèt e adoptèt en [[1689]] una declaracion dei drechs que limitèt d'un biais definitiu lei poders dau rèi au profiech dau Parlament. Capitèt tanben d'estabilizar la situacion religiosa e de demenir pauc a pauc lei tensions entre lei diferentei glèisas. Pasmens, leis acòrds negociats ambé lei Catolics irlandés en [[1691]] foguèron pas respectats. Enfin, en [[1707]], l'[[Acte d'Union (1707)|Acte d'Union]] permetèt d'unificar lei reiaumes d'[[Escòcia]] e d'[[Anglatèrra]] dins un ensems administratiu unic. ==== La lucha còntra lo Reiaume de França per la dominacion mondiala ==== [[File:Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png|thumb|Teatre d'America dau Nòrd de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763).]] A partir de la fin dau sègle XVII, [[Londres]] venguèt lo poténcia emergenta d'[[Euròpa]]. En particular, la rivalitat ambé [[França]] acomencèt tornarmai en causa dei tensions colonialas en [[America]] e en [[Índia]] entre lei dos país e de l'oposicion anglesa ais ambicions continentalas de [[París]]. Ansin, de [[1688]] a [[1815]], [[França]] e lo Reiaume Unit foguèron dins un estat de guèrra quasi permanent. Lo conflicte decisiu foguèt la [[Guèrra de Sèt Ans]] ([[1756]]-[[1763]]) que s'acabèt per la conquista de la màger part de l'empèri coloniau francés e faguèt dau Reiaume Unit la premiera poissança mondiala. Maugrat una desfacha durant la [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America]] ([[1775]]-[[1783]]) e la pèrda dei colonias estatsunidencas, lo Reiaume Unit gardèt aquela posicion fins a la [[Premiera Guèrra Mondiala]] e va fondar lo [[Empèri Britanic|premier empèri coloniau mondiau]]. Durant aqueu periòde, lo Reiaume Unit conoguèt un desvolopament economic important que preparèt la [[Revolucion industriala]] dau sègle XIX. Ansin, la valor deis importacions passèt de 6 a 24 milions de liuras entre 1701 e 1798, aquela deis exportacions de 4,5 a 18 milions e aquela dei reexportacions de 2,1 a 12 milions. Un [[Banca|sistèma bancari]] modèrn e eficaç (4% còntra generalament 10% sus lo continent) e l'aumentacion dau nivèu tecnologic permetèron de sostenir aquela evolucion gràcias a de taus febles e au melhorament deis otís de produccion. ==== Lei guèrras revolucionàrias e napoleonencas ==== [[File:Trafalgar-Auguste Mayer.jpg|thumb|right|Pintura de [[1836]] representant la [[batalha de Trafalgar]] que venguèt lo simbòl de la supremàcia navala anglesa au sègle XIX.]] [[Fichièr:Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png|thumb|right|Euròpa e Reiaume Unit après lo [[Congrès de Viena]] en [[1815]].]] La [[Revolucion Francesa]] e l'[[Napoleon Bonaparte|Empèri Napoleonenc]] foguèron una menaça majora per la posicion anglesa que desirava empachar l'emergéncia d'una nacion dominanta sus lo continent. Ansin, maugrat una simpatia iniciala per la monarquia parlementària francesa, lo Reiaume Unit venguèt rapidament l'enemic pus acarnat de [[França]] e lei dos [[estat]]s foguèron en guèrra permanenta de [[1793]] a [[1814]] franc d'una trèva en [[1802]]-[[1803]]. En [[1815]], formèt tanben la fòrça principala que s'opausèt au retorn de l'emperaire a [[Batalha de Waterloo|Waterloo]]. Protegida per sa posicion insulara e ais victòrias de l'amirau [[Horatio Nelson]] a [[Batalha navala d'Abokir|Abokir]], a [[Batalha de Copenaga (1801)|Copenaga]] e a [[Batalha de Trafalgar|Trafalgar]]. En [[1807]], aquò foguèt completat per la destruccion dau rèsta de la flòta danesa durant la [[Batalha de Copenaga (1807)|segonda batalha de Copenaga]] e per d'atacas còntra lei colonias francesas. En revènge, sus lo continent, Londres aguèt de dificultats per formar una armada vertadiera e preferiguèt finançar leis esfòrç de guèrra deis autrei poténcias colonialas coma [[Prússia]], [[Àustria]] e [[Russia]]. En [[1808]], lo començament de la [[guèrra d'Espanha]] foguèt l'occasion per lei Britanics de desbarcar pauc a pauc de fòrças importantas sus lo continent e d'avançar vèrs lei Pirenèus. Pasmens, lei desfachas francesas decisivas foguèron infligidas per lei [[Russia|Rus]], leis [[Àustria|Austrians]], lei [[Prússia|Prussians]] e lei [[Suècia|Suedés]] a [[Batalha de Leipzig|Leipzig]] en [[1813]] e durant la [[campanha de França (1814)|campanha de França]] en [[1814]]. Durant lei negociacions de patz, lo Reiaume Unit aguèt un ròtle primordiau que foguèt renfòrçat per la victòria dau [[Arthur Wellesley|duc de Wellington]] a [[Batalha de Waterloo|Waterloo]] en [[1815]] e la captura britanica de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. En particular, lo Reiaume Unit reprenguèt lo contraròtle de Hanovre, conquistèt Heligoland, Malta e leis Illas Ionianas e establiguèt un protectorat sus la partida [[Euròpa|europèa]] de [[Portugal]]. De mai, capitèt de limitar l'afebliment de [[França]] per restaurar la basa deis equilibris continentaus de la fin dau sègle XVIII. Ansin, Londres venguèt l'arbitre dei relacions europèas fins a la formacion de l'[[Empèri alemand]] dirigit per lo cancelièr [[Otto von Bismarck]]. Enfin, en [[1800]], s'acabèt la formacion dau Reiaume Unit quand [[Irlanda]] i foguèt integrada après la revirada d'una revòuta en [[1796]]. ==== Dau Congrès de Viena a la Premièra Guèrra Mondiala ==== Après la victòria còntra [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]], lo Reiaume Unit perdèt rapidament sei posicions principalas sus lo continent e [[Londres]] deguèt se contentar de sa posicion d'arbitre. Se concentrèt donc subretot sus lo mantenement dau ''statu quo'', son desvolopament economic e l'extension de son [[Empèri Britanic|empèri coloniau]]. Ansin, en [[1820]], una revòuta portuguesa entraïnèt la fin dau protectorat britanic. Puei, en [[1837]], lei règlas de succession diferentas dau Reiaume Unit e dau Reiaume de Hanovre entraïnèron la separacion dei dos [[estat]]s sota lei direccions respectivas de [[Victòria I dau Reiaume Unit|Victòria I{{èra}}]] ([[1837]]-[[1901]]) e d'[[Ernest August Ier de Hanovre|Ernest August I{{èr}} de Hanovre]] ([[1837]]-[[1851]])<ref>La [[Lei salica|lèi salica]] enebissiá l'accession d'una frema sus lo tròne de Hanovre.</ref>. En fòra d'aquelei pèrdas territòrialas, lo Reiaume Unit participèt a la formacion de [[Belgica]], de [[Grècia]] e a l'emergéncia de nacions novèlas dins lei [[Balcans]] dins lei províncias europèas de l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, maugrat aqueu sostèn, Londres empachèt la disparicion de l'[[Empèri Otoman]] e s'opausèt militarament ais ambicions russas dins la region deis Estrechs durant la [[Guèrra de Crimèa]] ([[1853]]-[[1856]]). Acceptèt tanben leis unificacions d'[[Itàlia]] e d'[[Alemanha]] dins leis annadas 1860 e 1870. Aqueleis evolucions entraïnèron quauquei cambiaments territòriaus : leis [[Illas Ionianas]] foguèron balhadas a [[Grècia]] en [[1864]], [[Chipre]] foguèt ocupada en [[1878]] en cambi dau pagament d'una [[redevença]] anuala ais Otomans e [[Heligoland]] foguèt cambiada còntra [[Zanzibar]] en [[1890]]. L'acòrd de cambi entre Heligoland e Zanzibar mostrava l'evolucion de la poténcia britanica dins lo corrent dau sègle XIX. D'efèct, en causa de l'extension de son empèri coloniau, son centre de gravitat se desplacèt pauc a pauc dau continent europèu vèrs lo rèsta dau mond, especialament vèrs lo continent asiatic onte lei Britanics formèron l'[[Raj Britanic|Empèri deis Índias Britanicas]] en [[1858]]. Ansin, au començament dau sègle XX, Londres contrarotlèt [[Canadà]], divèrseis illas americanas, la mitat orientala d'Africa, lo sud de la [[Peninsula Aràbia]], [[Índia]], la màger part dau sud-èst asiatic e la màger part d'[[Oceania]], compres [[Austràlia]] e [[Nòva Zelanda]]. ==== Lei dos conflictes mondiaus e l'afebliment britanic ==== [[File:British Empire 1921.png|thumb|right|L'[[Empèri Britanic]] a son apogèu en [[1921]].]] Après la desmission de [[Otto von Bismarck|Bismarck]] en [[1890]], la politica [[Alemanha|alemanda]] cambièt d'orientacion e adoptèt una politica expansionista que s'opausèt ais interés britanics. En particular, lo modernizacion e l'aumentacion numerica de la flòta alemanda èra una menaça per lo [[Reiaume Unit]] que sa marina èra pus nombrosa mai dispersada per protegir lei linhas d'avitalhament de l'[[Empèri Britanic|Empèri]]. Ansin, au començament dau sègle XX, Londres formèt una aliança ambé [[França]], segonda poissança coloniala mondiala e enemiga acarnada d'[[Alemanha]] dempuei [[1871]], e [[Russia]], subretot opausada au govèrn de Viena qu'èra l'aliat deis Alemands. La rivalitat entre aquelei blòts foguèt la causa de la [[Primièra Guèrra Mondiala|Premiera Guèrra Mondiala]] ([[1914]]-[[1918]]). Sensa armada vertadiera au començament dau conflicte, lei Britanics utilizèron sei naviris per blocar lei liasons maritimas amb Alemanha e formèron pauc a pauc una armada terrèstra per participar a la guèrra continentala. Lei colonias qu'avián de còps de fòrças terrèstras pus importantas que la metropòli en [[1914]] participèron a l'esfòrç de guèrra e ataquèron lei colonias alemandas o lei territòris [[Empèri Otoman|otomans]]. Fins a [[1914]], lei tropas britanicas perdiguèron {{formatnum:890000}} soudats tuats mai la guèrra s'acabèt per una victòria. L'[[Empèri Rus]], rivau dei Britanics en Asia Centrala, dispareguèt e la conquista d'una partida dei colonias alemandas permetèt a l'[[Empèri Britanic]] d'agantar son apogèu territòriau e economic dins leis annadas 1920 e 1930. Pasmens, tre la fin dei combats, lei premiers indicis de declin apareguèron. Premier, lo còst èra estat important e Londres perdiguèt sa posicion de premiera plaça bancàriaau profiech de [[Nòva York]]. Puei, la dificultat dei combats aviá començat de crear un sentiment nacionau au sen de certanei regions de l'Empèri. Ansin, l'autonòmia dei dominions aumentèt pauc a pauc e, en [[1923]], lo drech de [[Canadà]] e de [[Sud-Africa]] d'aver una politica estrangiera differenta dau Reiaume Unit foguèt reconegut. Dins lei zònas, de movements de contestacion se formèron tanben per revendicar l'independéncia. Per exemple, foguèt lo cas d'[[Índia]] a partir de [[1922]]. Pasmens, en [[Irlanda]], lo movement nacionalista esperèt pas la fin de la guèrra e una insureccion armada acomencèt en [[1916]]. S'acabèt en [[1921]] per l'independéncia de l'illa franc de la region d'Ulster au nòrd-èst. La [[Segonda Guèrra Mondiala]] ([[1939]]-[[1945]]) foguèt l'eveniment decisiu qu'afebliguèt lo govèrn centrau e entraïnèt la desintegracion de l'Empèri. D'efèct, sei desfachas còntra leis Alemands en [[1940]] e subretot còntra lei Japonés en [[1941]] ([[batalha de Singapor]]) entrainèron la disparicion dau mite de l'invinsibilitat britanica e encoratjèron la formacion d'insureccions independentistas après la guèrra. De mai, lei bombardaments alemands avián causat de destruccions importants sus lo territòri britanic e, en [[1945]], lo Reiaume Unit èra dependent de l'ajuda economica [[Estats Units d'America|estatsunidenca]]. ==== Lo Reiaume Unit contemporanèu ==== [[Fichièr:Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png|thumb|right|Descolonizacion d'Africa.]] Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo [[plan Marshall]] permetèt de redreiçar l'economia britanica e lo país participèt ai reünions ambé lei Sovietics per assaiar de reglar lei consequéncias dau conflicte. Après la rompedura entre lei venceires, intrèt dins l'[[OTAN]] tre sa fondacion en [[1949]] e desvolopèt l'[[arma nucleara]] en [[1952]]. Pasmens, aquelei succès empachèron pas la desintegracion de l'Empèri a partir de [[1947]] ambé l'independéncia d'[[Índia]], de [[Birmania]] e la retirada dau mandat de [[Palestina]]. En [[1956]], la revirada de l'expedicion de Suèz e leis atacas estatsunidencas còntra la moneda britanica mostrèron l'estenduda de la pèrda de poissança dau Reiaume Unit e entraïnèt un renfòrçament dei movements anticolonialistas. Conjugats ambé lei guèrras d'independéncia lòngas e acarnadas dins leis empèris coloniaus francés e portugués, aquò ecidiguèt lo govèrn britanic d'acceptar e de favorizar l'independéncia de sei colonias. Ansin, dins leis annadas 1960, la màger part de l'Empèri dispareguèt au profiech d'estats independents novèus. Lei darrierei colonialas importantas foguèron abandonadas en [[1981]] fins a la restitucion de Hong Kong en [[1997]] que marquèt la fin de l'Empèri. Una autra consequéncia de la revirada de Suèz foguèt l'abandon d'una politica estrangiera independenta d'aquela deis Estats Units e Londres venguèt l'aliat pus fidèu e pus pròche de Washington. La disparicion de l'Empèri obliguèt lo Reiaume Unit de reorientar sa politica en direccion d'[[Euròpa]] e d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]]. En [[1973]], venguèt donc memebre de la Comunautat Economica Europèa. Pasmens, Londres deguèt tanben faciar un conflicte novèu en Irlanda dau Nòrd menat per lei nacionalistas irlandés de l'IRA a partir deis annadas 1960. En [[1979]], l'eleccion de [[Margaret Thatcher]] entraïnèt un cambiament major de la politica economica britanica qu'adoptèt un modèl fòrça liberau. Maugrat de grèvas importantas organizadas per lei sindicats, especialament en [[1984]]-[[1985]] per leis obriers de l'indústria miniera, capitèt d'aumentar lei taus d'interés, de demenir leis [[impòst]]s dirècts au profiech dei taxas indirèctas, de limitar l'inflacion e de privatizar unei companhiás nacionalas. Aquò causèt una desindustralizacion importanta dau país (-30% d'emplechs dins lo sector de [[1979]] a [[1984]]). En revènge, permetèt l'emergéncia dau premier centre financièr europèu a [[Londres]] que venguèt la basa de l'economia dau Reiaume Unit. L'eleccion dau trabalhista [[Tony Blair]] de 1997 a 2007 cambièt pas aquela orientacion de diminucion dau ròtle de l'estat dins leis afaires economics (independéncia de la Banca d'Anglatèrra). En revènge, Tony Blair capitèt de reglar lo conflicte nòrd-irlandés ambé lo desarmament de l'IRA e la participacion dei partits catolics ais institucions d'Ulster. == Politica == Lo Reialme Unit es una [[monarquia constitucionala]] onte lo [[poder executiu]] es presidit en representacion del monarca pel [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|primièr ministre]] e los autres membres del gabinet. Lo gabinet, que compren lo primièr ministre, e los autres ministres constituisson lo Govèrn de Sa Majestat. Los ministres provenon del [[Parlament]], lo còrs legislatiu, considerat coma organisme « suprèm » (es a dire, que pòt legiferar de quin tèma que siá e es pas limitat per las decisions de los sieus predecessors). Lo Reialme Unit es actualament un dels paucs estats del mond qu'an pas cap de [[constitucion]] codificada, mas qu'es regulat per las tradicions e las leis constitucionalas divèrsas e separadas. Lo Reialme Unit compta amb un [[parlamentarisme|govèrn parlamentari]], basat en lo [[sistèma de Westminster]], qu'es estat emulat a l'entorn del mond; lo monarca es lo [[cap d'Estat]] e a teoricament tot lo poder executiu, lo primièr ministre es lo [[cap de govèrn]]. Lo parlament del Reialme Unit que s'amassa al [[Palais de Westminster]] a doas cambras: la Cambra dels Comuns (elegida pel pòble) e la Cambra dels ''Lords''. Tota lei aprovada pel Parlament requerís lo consentiment real per venir una lei. Lo fach que lo parlament descentralizat en Escòcia e las assembladas en [[Irlanda del Nòrd]] e [[País de Galas]] son pas d'organs sobeirans e pòdon èsser abolits pel parlament britanic, fa qu'aqueste darrièr siá l'organ legislatiu pus important del país. Lo primièr ministre actual es [[Theresa May]], dempuèi [[2016]]. Los ministres, totun, an pas l'obligacion legala de provenir del Parlament; es una costuma recenta. Al Reialme Unit, lo monarca a de poders executius vastes, mas teorics, que son ròtle es principalament, mas pas exclusivament, ceremonial. Lo monarca es part integrala del Parlament (coma la "Corona dins lo Parlament") e dona teoricament l'autorizacion al Parlament per s'amassar e per legiferar. Un Acte del Parlament pòt pas venir una lei s'es pas signat pel monarca (accion coneguda coma l'Aprovacion Reiala), e mai se cap de monarca a pas refusat las actas aprovadas pel Parlament dempuèi los tempses de la [[Anna Ièra de la Grand Bretanha|reina Anna]], lo [[1708]]. Per signar la lei, lo monarca utiliza la formula « Le Roi/La Reine le veut » (en [[francés]]: « Lo Rei/La Reina o vòl »). E mai se s'es prepausat l'abolicion de la monarquia, la siá popularitat es encara nauta. Lo supòrt al sistèma republican fluctua entre 15 e 25% de la populacion, amb 10% d'indiferents. Lo monarca actual es la reina [[Elisabeta II del Reialme Unit|Elisabeta II]] que pugèt al tròn en [[1952]] e foguèt coronada en [[1953]]. == Economia == :''De veire: [[Economia del Reialme Unit]]'' L'[[economia]] del [[Reialme Unit]] seguís lo modèl anglosaxon: liberalizacion economica, liure mercat, [[impòst]]s e regulacions minimas. Basat sus la mesura del [[produch interior brut]] en taxa de cambiament del mercat, lo Reialme Unit es la cinquena economia del mond e la segonda d'[[Euròpa]] après [[Alemanha]]; es la seisena economia del mond en PIB en [[paritat de poder adquisitiu]]. Los britanics foguèron los primièrs dins lo mond a dintrar dins la [[Revolucion industriala]] e coma la rèsta dels estats en industrializacion d'alavetz, la siá economia èra concentrada dins l'industria pesuga: bastison navala, minas, produccion d'[[acièr]] e textils. L'[[Empèri Britanic]] creèt un mercat mondial pels produches britanics, en permetent que lo Reialme Unit dominèsse lo comèrci internacional al sègle XIX, un avantatge unic que conservèt fins a l'industrializacion d'autras nacions europèas e nòrd-americanas. L'industria pesuga demeniguèt en importància al cors del [[sègle XX]], del temps que lo sector dels servicis a crescut substancialament e representa a l'ora d'ara 73% del PIB. Lo sector dels servicis es dominat per las entrepresas financièras. [[Londres]] es un dels centres financièrs pus grands del mond. L'[[agricultura]] representa unicament 1% del [[PIB]] e es fòrtament mecanizada. Dins l'[[industria]], las principalas activitats son la maquinària, lo material de transpòrt ([[veïcul]]s, [[camin de fèrre]]s e [[aeronautica]]) e los produches quimics. Dins l'insdustria minièra, las minas de [[carbon]] situadas en [[Yorkshire]], [[País de Galas]], [[Escòcia]] e [[Lancashire]] provesiguèron a las centralas termicas britanicas l'energia necessària pel desvolopament economic. Mercés al [[petròli]] descobèrt en [[1970]] en [[mar del Nòrd]], lo Reialme Unit es lo segond productor europèu après [[Norvègia]]. Lo sector de servicis es lo qu'apòrta mai al PIB del país. Cal senhalar la [[borsa]], los servicis financièrs de la [[banc (entrepresa)|banc]] e las [[assegurança|companhiás d'asseguranças]]. La moneda del Reialme Unit es la [[liura esterlina]], representada amb lo simbòl £. Lo Banc d'Anglatèrra es lo banc central de l'Estat encargat de l'emission de la moneda, e mai se los bancs d'Escòcia e Irlanda del Nòrd conservan lo drech d'emetre de bilhets subjèctes a la retenguda de pro bilhets del Banc d'Anglatèrra per ne realizar l'emission. Al cors de l'istòria la liura esterlina s'es mantenguda coma una de las devisas mai establas e fòrtas del mond. Lo Reialme Unit foguèt un dels tres Estats que s'integrèron pas a la [[eurozona|zòna èuro]] en 2002, e mai se lo govèrn s'es engatjat a realizar un [[referendum]] se las "cinc condicions economicas" per l'integracion se complisson. La majoritat de la populacion, segon las darrièras enquèstas, s'i opausan, çò que los critics an nomenat l' "euroscepticisme". == Defensa == ==== Alianças e cooperacions militaras ==== Lo Reiaume Unit es una poténcia militara majora que fa partida de divèrseis organizacions militaras. La principala es l'[[OTAN]] que lo país n'es membre fondador. Entre lei membres d'aquela organizacion, tèn de relacions fòrça pròchas amb los Estats Units e certaneis aliats europèus coma França. D'acòrds existisson egalament per l'utilizacion de basas o l'obtencion de facilitats ambé de país coma Austràlia, Paquistan o Arabia Saudita. Enfin, dispausa de territòris vestigis de l'Empèri Britanic que pòdon èsser utilizats per sei fòrças armadas. ==== Fòrças armadas ==== [[Fichièr:Trident boat.jpg|thumb|right|Sota-marin nuclear britanic de classa ''Vanguard''.]] ''De veire: [[Fòrças armadas dau Reiaume Unit]]'' Lei fòrças armadas britanicas son devesidas entre tres còrs principaus que son : * l'Armada Britanica (''British Army'') que gropa l'ensems dei fòrças terrèstras. * la Fòrça Aeriana Reiala (''Royal Air Force'') qu'es compausada per leis unitats aerianas. * la Flòta Reialia (''Royal Navy'') que gropa lei fòrças navalas. En 2008, lo budget militar èra situat entre 2,3 e 2,5% dau PIB per {{formatnum:230000}} òmes. Es un nivèu entre lei pus auts d'Euròpa Occidentala ambé [[França]] e [[Grècia]]. De mai, l'armada britanica fa partida dei fòrças pus modèrnas de la planeta. Enfin, lo país es un dei cinc possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Ansin, en 2008, lei fòrças terrèstras èran devesidas entre 2 divisions e 8 bregadas activas. Seis equipaments principaus èran 345 carris de combats [[Challenger 2]], 325 carris leugiers, aperaquí 4500 veïculs de combat o de transpòrt de tropas, 304 canons d'artilhariá e 42 MLRS. L'aviacion dei fòrças terrèstras se compausava de 218 aparelhs que 206 son d'elicoptèrs. L'aviacion militara dispausava de son caire de 988 aparelhs que 220 èran de combats. Enfin, la flòta britanica èra capabla d'alinhar 79 naviris que certanei fan partida dei naviris europèus pus importants. == Annèxas == === Bibliografia === * {{En}} Chandler, David (2003), ''The Oxford History of the British Army'', Oxford Paperbacks (ISBN 0-19-280311-5). * {{En}} ''A History of Britain: At the Edge of the World, 3500 BC - 1603 AD'', Simon Schama, Hyperion Books, 2000 (ISBN 0-7868-6675-6). * '''{{En}}''' ''A History of Britain, Volume 2: The Wars of the British 1603-1776'', Simon Schama, Hyperion Books, 2001 (ISBN 0-7868-6675-6). * '''{{En}}''' ''A History of Britain III: The Fate of Empire 1776-2000'', Simon Schama. * '''{{En}}''' ''The British Isles: A History of Four Nations'', Hugh Kearney, Cambridge University Press 2nd edition 2006, (ISBN 978-0-521-84600-4). * '''{{En}}''' ''The Isles, A History'', Norman Davies, Oxford University Press, 1999, (ISBN 0-19-513442-7). * '''{{En}}''' ''Shortened History of England'', G. M. Trevelyan Penguin Books (ISBN 0-14-023323-7). * '''{{En}}''' ''This Sceptred Isle: 55BC-1901'', Christopher Lee Penguin Books (ISBN 0-14-026133-8). * '''{{En}}''' ''The Reduced History of Britain'', Chas Newkey-Burden. === Nòtas === <references group="nt"/> === Referéncias === <references /> === Voses connèxas === * [[Illas Britanicas]] ** [[Anglatèrra]] ** [[Irlanda del Nòrd]] ** [[Escòcia]] === Ligams extèrnes === {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Portal del Reialme Unit}} [[Categoria:Reialme Unit|*]] 6buav7x1w20g91zthpnuks10mfnb7xy 0 4383 2501849 2501769 2026-05-28T20:50:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2501849 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actuau. Pasmens, èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]])<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] rn8mxmrjp6tr238qo11qmywlfhnt7ag 2501851 2501849 2026-05-28T20:52:31Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2501851 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 1jtughqtv6rirs0slnxybhx0fwt58vq 2501852 2501851 2026-05-28T21:06:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2501852 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas dau latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] kz7bjwjztpjozgb6jmu4jzfbkgf26st 2501854 2501852 2026-05-28T21:07:18Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2501854 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas dau latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] ajt85cr71xqr6crwgtpkq1jtvf9qwwh 2501861 2501854 2026-05-29T04:55:40Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2501861 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4pxhrm1glxlsa737o1jmd85y92lrhcd 2501862 2501861 2026-05-29T05:03:50Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2501862 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas importantas. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] a25so71l5ofp87y8db7eu2f8airb1j6 2501863 2501862 2026-05-29T05:05:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde classic */ 2501863 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] cwbgur3ytrpmo11b7zce36f3zpido9l 0 43227 2501866 2401150 2026-05-29T10:06:07Z Pdbdt 1104 /* Istòria */ 2501866 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{omon|Miramont}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Miramont e Sensac | nom2 = ''Miramont-Sensacq'' | imatge = 20080712 Miramont-Sensacq church.JPG | descripcion = La glèisa de Sent Martin, a Miramont | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Tursan}} | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment deu Mont|Lo Mont]] | canton = Shalòssa Tursan ([[Canton de Gèuna|Gèuna]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Shalòssa Tursan|CC de Shalòssa Tursan]] | insee = 40185 | cp = 40320 | cònsol = Pascal Beaumont | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.5958333333 | longitud = -0.325833333333 | alt mini = 111 | alt mej = | alt maxi = 221 | km² = 25.32 | gentilici = |}} '''Miramont e Sensac'''<ref>https://web.archive.org/web/20120316000828/http://toponimiaoc.webs.com/40lanas.htm Sit Toponimia occitana</ref> o meilèu '''Miramont e Sençac'''<ref>Règlas d'Escritura de la mencion : https://fr.calameo.com/books/005115906552c74111cd2</ref><ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> segon totas las etimologias (''Miramont-Sensacq'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Tursan]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 40185.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Per [[Sençac|Sençac, anar a l'article]]. La prononciacion qu'ei [mira'mun]. Las fòrmas ancianas que son ''de Miromonte'', en latin, en 1274, ''castrum seu Locus de Miromonte'', en latin, en 1276, ''de Miramunde'', en latin ?, en 1277, ''Miramunde'', en latin ?, en 1278, ''castrum Miromonte'', en latin, en 1279, ''de Miromontis'', en latin, en 1289, ''Miri Montis'', en latin, en 1289, ''Mirau-mont'' (mapa dau començament deu sègle XVIII), ''Miramont'' (mapa de 1714) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 154</ref>. Segon Dauzat e Rostaing, ''Miramont'' qu'ei compausat deu vèrbe ''mirar'', « gueitar » e deu latin ''mons'', « montanha » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 458, a ''Mirabeau''</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'interprèta ''mira'' com un imperatiu e lo sens globau com « admira lo mont », per un mont haut, qui's ved plan <ref name = bbf/>. Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, Miramont qu'ei un pòste d'observacion per tau de gueitar on son los enemics (e tanben véder los [[Pirenèus]]). Qu'ei un nom medievau, lo d'ua bastida fondada per [[Edoard Ièr d'Anglatèrra]] <ref name = bbf/>. ==Istòria== {{...}} * Miramont, en Tursan, qu'estó ua de las dotze permèras baronias de Bearn.<ref>Louis Alexandre d'Expilly ; ''Dictionnaire géographique historique et politique des Gaules et de la France'' ; L-M tòme 4 ; Amsterdam ; 1766 ; 994 pp. ; p. 753. [https://books.google.fr/books?id=LAZdAAAAcAAJ&pg=PA753#v=onepage&q&f=false Léger].</ref> * En 1844, qu'incorporèn [[Sençac]] a la comuna <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=22596</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=40185 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Pascal Beaumont|Partit= divèrs dreta|Qualitat= comerciant}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat=Jean Sarramagnan |Partit=[[RPR]] puish [[UMP]] |Qualitat= conselhèr generau (1979-2004)}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=40185 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=927 |1846=1083 |1851=981 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=873 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=686 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=511 |1968=478 |1975=436 |1982=395 |1990=380 |1999=366 |2006=363 |2007=363 |cassini=22596 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20110305192809/http://www.tursan.org/ Comunautat de comunas de Shalossa Tursan] ==Nòtas== <references /> {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Aira (Lanas)]] | via = Via Podiensis | seguenta = [[Pimbo]] }} {{Comunas de| insee =40185 }} [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Comuna de Tursan]] [[Categoria:Via Podiensis]] [[Categoria:Bastida]] 7l6i99cim4akpl4d038cqt09rji36u2 0 49700 2501858 2420970 2026-05-28T23:02:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501858 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Seurin de Borg | nom2 = ''Saint-Seurin-de-Bourg | imatge = Saint-Seurin-de-Bourg.JPG | descripcion = Vista de l'exterior de Sent Seurin de Borg. | lògo = cap | escut = | ist = {{Guiana}} [[Bordalés]] | parçan = [[Borqués]] | region = [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment de Blaia|Blaia]] | canton = L'Estuari ([[Canton de Borg|Borg]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Blaia|CC de Blaia]] | insee = 33475 | cp = 33710 | cònsol = Daniel Besson | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.05 | longitud = -0.5825 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 86 | km² = 2.47 |}} '''Sent Seurin de Borg''' (''Saint-Seurin-de-Bourg'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Bordalés|bordalesa]] d'[[Occitània]] <ref>Tortolon https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5725104s/f138.item</ref>, en [[Guiana]], lingüisticament [[gascon]]a, administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània|Novèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33475.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Sent Seurin de Borg | nord = [[Samonac]] | nord-est = | est = [[Borg (Gironda)|Borg]] | sud-est = | sud = [[Ambés]] | sud-ouest = | ouest = [[Baion]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Bénédicte Boyrie-Fénié pòt pas hornir de fòrmas ancianas. La comuna pòrta lo nom de ''Sanctus Severinus'', un famós avesque de [[Bordèu]] au sègle V <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 329</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 628, a ''St-Saury''</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/2069/Saint-Severin-de-Cologne.html</ref>. Lo determinant, oficiau dempui 1956 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=34635</ref>, es lo nom de la vila vesina. </br> L'aute nom de la parròpia es Sent Seurin de ''Touveyras'' <ref>https://web.archive.org/web/20240202153424/https://www.hautegironde.fr/actualite-1158-revue-les-cahiers-du-vitrezais-une-succulente-description-des-moeurs-du-blayais</ref>. S'agís d'un nom gallic derivat en ''-ate-'', ''-ati-'', a comparar emb [[Touvérac]]. Fau corregir un ''Toveiraç'' espontanèu en ''Tauveiraç'', la tuca (lo castèth) de Talābarros <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 245, 308 e 369, per ''Touvérac''</ref>. Mes [[Xavier Delamarre]] prepausa tanben ''*Tauariācon'' [qu'a l'avantatge d'aver una sola èrra, mes l'inconvenient d'estar basat sus un nom inatestat], la proprietat de ''*Tauarios'', totjorn per ''Touvérac'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 249, 308 e 369</ref>, ça qu'èra dejà la solucion de [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 682</ref>. Tauveiraç èra l'ancian nom deu lòc e Sent Seurin lo nom de la glèisa. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 33475 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Daniel Besson |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Serge Arnaudin|Partit= |Qualitat= artesan }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de [[Borg (Gironda)|Borg]]; es adara deu canton de l'Estuari. ==Demografia== {{Demografia |insee= 33475 |1793=354 |1800=334 |1806=331 |1821=350 |1831=444 |1836=423 |1841=430 |1846=426 |1851=429 |1856=430 |1861=439 |1866=445 |1872=420 |1876=440 |1881=398 |1886=382 |1891=366 |1896=379 |1901=413 |1906=383 |1911=357 |1921=334 |1926=342 |1931=302 |1936=291 |1946=299 |1954=338 |1962=376 |1968=356 |1975=362 |1982=364 |1990=293 |1999=352 |2004=334 |cassini=34635 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr33|0}} la populacion èra de {{popfr33|475}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr33|475}}/2.47) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-33475 Sent Seurin sus lo site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Gironda]] jdh17h92hnujtzjhqwbfdoqwnnx23qv 0 55234 2501857 2164140 2026-05-28T22:25:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501857 wikitext text/x-wiki {{Vejatz omonims|Sant Gèli}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Geli | nom2 = ''Saint-Gilles'' | imatge = West church portal in St-Gilles-du-Gard.jpg | descripcion = L'abadiala de Sant Geli. | lògo = cap | escut = Blason de la ville de Saint-Gilles (30).svg | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | gentilici = Sant Gilenc, Sant Gilenca | region = {{Ocreg}}, <small>ancianament de {{Lengadòc-Rosselhon}}</small> | departament = {{Gard}} | arrondiment = [[Arrondiment de Nimes|Nimes]] | canton = [[Canton de Sant Geli|Sant Geli]]<br/>([[capluòc]]) | insee = 30258 | cp = 30800 | cònsol = Eddy Valadier | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Nimes Metropòli]] | latitud = 43.6786111111 | longitud = 4.43166666667 | alt mini = 0 | alt mej = 7 | alt maxi = 116 | km² = 153.73 |}} '''Sant Geli''' (''Saint-Gilles'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gard (departament)|Gard]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. La ciutat deu son nom al celèbre abat [[Geli (sant)|Geli]] que ne garda lo tombèl. Foguèt un dels luòcs de [[pelegrinatge]] mai importants de la crestiantat. Se trobèt implicada dins la persecucion dels [[catarisme|catars]] que siaguèt l'endrech ont assassinèron lo legat del papa en 1208 : [[Pèire de Castelnòu]]. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=30258 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Eddy Valadier |Partit= [[Los Republicans|UMP, LR]] |Qualitat= conselhier regionau ([[2010]]-[[2015]]), conselhièr departamentau (2015-) }} {{Elegit |Debuta= [[2010]] |Fin= 2014 |Identitat= Alain Gaido |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2010]] |Identitat= Olivier Lapierre |Partit=[[UMP]] |Qualitat= Conselhièr general ([[2001]]-[[2015]]) }} {{Elegit |Debuta= [[1992]] |Fin= [[2008]] |Identitat= Roland Gronchi |Partit=[[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= [[1992]] |Identitat= Charles de Chambrun (1930-2010) |Partit=[[Front Nacional (partit francés)|FN]] |Qualitat= deputat ([[1986]]-[[1988]]), conselhièr regionau ([[1992]]-[[1998]]) }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= [[1989]] |Identitat= Louis Girard |Partit= centrista |Qualitat= Conselhièr general ([[1970]]-[[2001]]) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=30258 |1793=5000 |1800=5047 |1806=5212 |1821=5600 |1831=5561 |1836=5797 |1841=5635 |1846=5832 |1851=5985 |1856=6132 |1861=6365 |1866=6804 |1872=6211 |1876=6302 |1881=5268 |1886=5503 |1891=5947 |1896=6110 |1901=6381 |1906=6300 |1911=6258 |1921=5924 |1926=5613 |1931=5833 |1936=5325 |1946=5335 |1954=5789 |1962= 6721 |1968= 8732 |1975= 8679 |1982= 9887 |1990= 11304 |1999= 11626 |2006= 13234 |2007=13211 |2008= |2009=13735 |2012=13646 |2015=13477 |cassini=32180 |senscomptesdobles=1968 }} * En {{popfr30|0}} la populacion èra de {{popfr30|258}} abitants. ==Luòcs e monuments== * L'[[Ostau romanic]]. * Lo [[castèl d'Espeiran]]. [[Image:Abbatiale st gilles.JPG|thumb|250px|right|Faciada de l'abadiala]] [[Image:Maisonromane.JPG|250px|thumb|right|L'Ostau romanic (sègles XII e XIII)]] ==Personalitats ligadas a la comuna== * Luòc de naissença del [[papa]] [[Clamenç IV]]. * [[Pèire de Castelnau]], legat del papa, assassinat a Sant Geli en [[1208]]. Aquel eveniment foguèt lo casus belli de la [[Crosada dels Albigeses]]. * [[Pierre Subleyras]], (1699-1749), pintre nascut a Sant Geli. Obtenguèt lo [[Prèmi de Roma]] en [[1727]]. * [[Georges-Jean Arnaud]], escrivan ("[[La Compagnie des glaces]]",...), nascut a Sant Geli en [[1928]] ==Veire tanben== * [[Comunas de Gard]] ===Ligams extèrnes=== {{commonscat|Saint-Gilles, Gard}} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090317091859/http://www.gr700-regordane.com/ GR700 Via Regordana o Camin de St Geli] * {{fr}} [http://www.regordane.info/ Regordane Info] * {{fr}} [http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&CommuneId=31900 Sant Gèli sul sit de l'Institut Geografic Nacional] * {{fr}} [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=30258 * {{fr}} [http://www.nimes-metropole.fr/ Sit oficial de la Comunautat d'aglomeracion de Nimes Metropòli] * {{fr}} [http://www.ville-saint-gilles.fr/ Sit oficial de la Comuna de Sant Geli] * {{fr}} [http://www.scot-sud-gard.fr/ Sit oficial del SCOT Sud Gard] ==Nòtas== <references /> {{Camin de Compostèla | precedenta = [[]] | via = Via Tolosana | seguenta = [[]] }} {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee =30258}} [[Categoria:Comuna de Gard]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 7yt091rxfsubjqkf6br2uezk05uub9t 0 69908 2501848 2407945 2026-05-28T20:39:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501848 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:Pierre-Paul Riquet (1604-1680).jpg|thumbnail|Retrach de Pèire Pau Riquet]] '''Pèire Pau Riquet''' (29 de junh de 1609 1{{èr}} d'octobre de 1680), baron de Bonrepaus, comte de [[Caramanh (Lauragués)|Caramanh]], foguèt un [[engenhaire]] e bastidor francés que permetèt la realizacion del [[Canal de las Doas Mars]] en [[Lengadòc]] entre [[Garona]] e la [[mar Mediterranèa]]. == Biografia == Benlèu nasquèt lo 29 de junh de 1609 a [[Besièrs]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110424205049/http://canal-du-midi.org/fr/canal/pierre_paul_riquet.aspx Pierre Paul Riquet sur le Site du Canal du Midi]</ref>, dins una familha de notables e de comerciants. Las fonts diferisson sus sa data de naissença, daissant un dobte entre 1604, 1608 ou 1609<ref>{{fr}}Michel Cotte, ''Canal du Midi, merveille de l'Europe'', édition Belin Herscher, 2003, ISBN|2-7011-2933-8, page 22</ref>. Menava una carrièra prospèra dins l'administracion de la [[gabèla]], la percepcion de l'impòst sul [[sal]]. Se maridèt amb Catarina de Milhau entre 1637 e 1638<ref>id michel_cotte</ref>. Son paire, Francés Guilhem Riquet, foguèt un òme d'afars qu'acumulèt una granda fortuna que la leguèt a son filh<ref>{{fr}}René Gast, ''Le Canal du Midi et les voies navigables de l'Atlantique à la Méditerranée'', éditions Ouest-France, 2000, ISBN 2-7373-2475-0, page 14</ref>. En 1651, balhèt lo [[Castèl de Bonrepaus]] prèp de [[Vrudfuèlh (Tolosan)|Vrudfuèlh]] al nòrd-èst de [[Tolosa]] constituit d'un parc de 150 ectaras, un castèl de la [[Renaissença]]. La legenda ditz que son paire, Francés Guilhem Riquet, foguèt opausat al començament del sègle a la construccion d'un canal religant l'[[Atlantic]] a la [[Mediterranèa]]. Los estudis, coma fòrça d'autras abans, arribèron pas de resòlvre lo problèma del provesiment del canal en aiga. Riquet capitèt mercé a sa coneissença de la [[Montanha Negra]] a l'entorn. Remarquèt que lo [[pas de Naurosa]] èra situat sus l'[[aigavèrs]] (linha de partiment entre [[bacin idrografic|bacins idrografics]]; aicí, las aigas van d'un costat cap a l’ocean Atlantic, e de l'autre cap a la Mediterranèa). Aplicant las teorias d'[[Adam de Crapona]], Riquet aquí placèt lo trescòl del canal, a 48 mètres en dessús del nivèl de [[Garona]]. Lo 16 de novembre de 1662, Pèire Pau Riquet prepausèt son projècte a [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]]. Qualques meses pus tard, lo ministre nomenèt de comissaris encargats d'estudiar la possibilitat de l'obratge. Aprèp qu'una regòla d'ensag entre lo [[lac de Sant Ferriòl]] e lo [[pas de Naurosa]] foguèt realizada amb succès, una primièra partida de las òbras foguèt balhada a l'engenhaire lo 14 d'octobre de 1666. Pendent tota la durada dels trabalhs, e profeitant de sa foncion al burèus de la gabèla, Riquet investiguèt amb los seus fons dos milions de liuras, per un projècte estimat a quinze milions. En contrapartida, recebèt los dreches de [[peatge]] del canal. <gallery perrow="3" widths="225px" heights="150px"> Imatge:Statue de Pierre-Paul Riquet, 1832 par Bernard Griffoul-Dorval.jpg|Estatua de Pèire Pau Riquet Imatge:FR06 P1100932c.jpg|Bronze de Pèire Pau Riquet Imatge:Statue de Riquet Béziers.JPG|Estatua de Pèire Pau Riquet sus la passejada que pòrta son nom a [[Besièrs]] </gallery> Quand se metèt en dobte son obratge, Riquet se revelèt fòrça tenaç, anant fins a desobesir als òrdres de Colbert. Atal, faguèt traucar lo [[tunèl de Malpàs]] malgrat los òrdres reials, destornant d'obrièrs. Son audàcia foguèt pas solament tecnica: l'[[engenhaire]] foguèt tanben lo primièr a instituir la mensualizacion dels pagaments e la [[securitat sociala]] pels obrièrs. Pèire Pau Riquet moriguèt a [[Tolosa]] lo primièr d'octobre de 1680, dins lo quartièr dels [[Poses Clauses (quartièr de Tolosa)|Poses clauses]], sens que lo canal foguèsse acabat. Son ostal se pòt encara veire sus la plaça Salengro. Foguèron sos dos filhs qu'acabèron l'obratge, inaugurat un an pus tard. Son estatua se tròba en naut de las anadas Joan Jaurès, a qualques mètres del canal, e virant l'esquina a aquel. Realizada per [[Bernard Griffoul-Dorval]] al sègle XIX, tornèt trobar aquela plaça d'onor quand se dobriguèt la linha A de [[Mètro de Tolosa|mètro]], lo 26 de junh de 1993. Una autra estatua, òbra de [[David d'Angers]], inaugurada en 1838, se tròba al mitan de la passejada Pau Riquet de [[Besièrs]]. == Maridatge e enfants == Esposèt en 1638 Catarina de Milhau amb que va aver los mainatges seguents: * [[Joan Matiàs de Riquet|Joan Matiàs]] (1638-1714) *[[Pèire Pau Riquet (militar)|Pèire Pau]] (1644-1730) * Marta (1648-1736) * Guilhèm (1652-1652) * Catarina (1652-1719) * Anna Maria (1653-1653) * Anna (1659-1720) == Nòtas e referéncias == <references/> ==Vejatz tanben== === Articles connèxes === * [[Canal del Miègjorn]] * [[Bonrepaus Riquet]] * [[Castèl de Bonrepaus]] ===Ligams extèrnes=== *{{fr}}[http://www.canaldumidi.com/Personnages/Paul-Riquet.php Pau Riquet] e lo [http://www.canalmidi.com Canal du Midi] *{{fr}}[https://web.archive.org/web/20081112094510/http://11lemagazine.fr/index.php?page=page&typepage=5&idarticle=1622 Pierre Paul Riquet un homme d’affaires avisé !] *{{fr}}[https://web.archive.org/web/20161007115119/http://riquetdebonrepos.org/ Association de Préfiguration de la Fondation Riquet de Bonrepos ] [[Categoria:Naissença en 1609]] [[Categoria:Naissença a Besièrs]] [[Categoria:Decès en 1680]] [[Categoria:Decès a Tolosa]] [[Categoria:Personalitat de Tolosa]] [[Categoria:Personalitat de Miègjorn-Pirenèus]] [[Categoria:Canal de las Doas Mars]] r7stnl1z7bkwhnj5wnezdql67cyygs1 4 70842 2501850 2501427 2026-05-28T20:50:12Z Algovia 16465 /* 20px|Per Per */ 2501850 wikitext text/x-wiki <!-- Salvar la pagina per l'inicializar puèi seguir las instruccions --> {| class="messagebox standard-talk plainlinks" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background-color:#f5f5f5;width:75%;" | width="10px" | |[[Fichièr:Presa de decissions.png|25px]] | width="10px" | |Vòtes en cors (vejatz los [[/Archius|archius]] pels vòtes clauses). |} == Article [[Resisténcia electrica (compausant)]] == === Discussion === Adieussatz, pensi que l'article [[Resisténcia electrica (compausant)]] pòu venir un bòn article sus la wikipèdia nòstra car me sembla de respectar lei critèris generaus d'aquela categoria : * la qualitat enciclopedica : clartat (amb una division sus l'istòria dau compausant, sei principis de foncionament, lei tipes principaus de resisténcia e leis aplicacions=, exaustivitat (lei diferentei seccions permèton d'aver una idèa generala dei conoissenças sus lo subjècte), neutralitat (leis elements presents dins l'article son eissits de la literatura generala ; lo soupre es pas un article conflictuau au nivèu scientific), pertinéncia (avèm lei basas) e citacion dei fònts. Pasmens, ai pas totalament desvolopat lei tipes diferents de resisténcia e sei proprietats. Leis aplicacions son tanben relativament generalas. Lo subjècte es fòrça complèxe, mai pensi qu'aquelei limits empachan de demandar l'article de qualitat. * la qualitat de finicion : l'ortografia e la sintaxi pòdon benlèu èsser melhoradas mai son normalament alinhadas amb lei preconizacions dau CLO (+ correccions recentas), la mesa en pagina respècta lei règlas normalas de la wikipèdia, l'illustracion es assegurada per de fotografias eissidas de Commons. Leis esquèmas tecnics son en occitan. * lo respècte dei licéncias es assegurat per Wikipedia Commons. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 23 mai de 2026 a 09.11 (UTC) === Vòtes === Format: ''<u>Motivacion</u>'', ''signatura.'' ====[[Image:Symbol support vote.svg|20px|Per]] Per==== # {{per}} --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 23 mai de 2026 a 09.11 (UTC) # {{per}} --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 24 mai de 2026 a 16.32 (UTC) # {{per}} --[[Utilizaire:Algovia|Algovia]] ([[Discussion Utilizaire:Algovia|d]]) 28 mai de 2026 a 20.50 (UTC) ====[[Image:Symbol oppose vote.svg|20px|Contra]] Contra==== ====[[Image:Symbol neutral vote.svg|20px|Neutre]] Neutre==== ====[[Image:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Discussion]] Resultats==== ====[[Image:Nuvola apps korganizer.png|20px|Resultats]] Resultat==== == Article == === Discussion === === Vòtes === Format: ''<u>Motivacion</u>'', ''signatura.'' ====[[Image:Symbol support vote.svg|20px|Per]] Per==== ====[[Image:Symbol oppose vote.svg|20px|Contra]] Contra==== ====[[Image:Symbol neutral vote.svg|20px|Neutre]] Neutre==== ====[[Image:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Discussion]] Resultats==== ====[[Image:Nuvola apps korganizer.png|20px|Resultats]] Resultat==== [[Categoria:Mantenença dels articles Wikipèdia]] ei8d0q355mbqn4ip4p6iayrbebp6l7s 0 78610 2501865 2064890 2026-05-29T07:43:14Z Kontributor 2K 52367 svg 2501865 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=aus | nom2=Betschdorf | nomcomuna =Betschdorf | lògo= | imatge= Betschdorf-Maisons à colombages.jpg | descripcion= Ostals de corondatges | escut=Blason ville fr Betschdorf (Bas-Rhin).svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Wissembourg|Wissembourg]] | canton= [[Canton de Soultz-sous-Forêts|Soultz-sous-Forêts]] | sitweb= | cp= 67660 | insee = 67339 | cònsol = Adrien Weiss | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Betschdorfois, Betschdorfoises (en [[francés]]) | alt mej= | longitud= 7.906667 | latitud= 48.899444 | alt mini = 114 | alt maxi = 210 | km² = 28.11 }} '''Betschdorf''' en [[alemannisch]] (''Betschdorf'' en [[francés]]) es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Bas Ren]] e de la region del [[Grand Èst]]. == Geografia == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 67339 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Adrien Weiss|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 67339 |1793=546 |1800=662 |1806=868 |1821=1120 |1831=1238 |1836=1319 |1841=1342 |1846=1384 |1851=1365 |1856=1135 |1861=1290 |1866=1343 |1872=1361 |1876=1350 |1881=1285 |1886=1236 |1891=1105 |1896=1066 |1901=1028 |1906=1197 |1911=1156 |1921=1174 |1926=1166 |1931=1163 |1936=1155 |1946=1281 |1954=1167 |1962=1100 |1968=1135 |1975=3038 |1982=3371 |1990=3628 |1999=3727 |2004= |2005= |2006= |2007=3 971 |2008= |2009=4 072 |cassini=25386 |senscomptesdobles=1962}} |1968= {{formatnum:2848}} |1975= {{formatnum:3038}} |1982= {{formatnum:3371}} |1990= {{formatnum:3628}} |1999= {{formatnum:3727}} |2005= |2006= {{formatnum:3940}} |2007= |2008= {{formatnum:4001}} |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} 77onldsqnl2so9p33gxru87rwi352gb 0 82231 2501837 2280804 2026-05-28T17:37:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501837 wikitext text/x-wiki {{Infobox edifici religiós | carta = es |imatge=MSJeroni.JPG | nommonument = Monastèri de<br />Sant Jiròni de Cotalba | fòto = MSJeroni.JPG | nomlocal = Sant Jeroni de Cotalba | latitud = 38.940752 | longitud = -0.246205 | vila = [[Alfauir]] | país = [[Estat espanhòl]] | region = [[País Valencian]] | departament = {{Valéncia (província)}} | culte = [[Glèisa Catolica Romana|Catolic roman]] | tipe = [[Monastèri]] | estacament = Òrdre de Sant Jiròni | debuta constr = [[1388]] | fin const = [[Sègle XVIII]] | classament = [[Monument istoric (Espanha)|Monument istoric]] }} Lo '''Monastèri de Sant Jiròni de Cotalba''' es un [[monastèri]] [[Comunitat Valenciana|valencian]], d'estil [[Arquitectura gotica|gotic]], [[renaissença]] e [[barròc]]. Foguèt fondat en [[1388]]. == Situacion == Es situat dins lo [[municipi]] d'[[Alfauir]] e la província de [[Valéncia (província)|Valéncia]]. == Galariá d'imatges == <gallery> Imatge:SantJeroniClaustreEscala06.jpg|Vista de las [[clastras]]. Imatge:Cotalba escala flamígera.JPG|Escala gotica. Imatge:Cotalba sarcòfag.JPG|Tombèls reials situats dins lo còr de la glèisa. </gallery> == Ligams intèrnes == * [[Ausiàs March]] == Ligams extèrnes == {{Commons|Category:Monastery of Sant Jeroni de Cotalba|Monastèri de Sant Jiròni de Cotalba}} * {{es}} {{ca}} {{en}} [https://web.archive.org/web/20190624175745/http://cotalba.es/ Site oficial del Monastèri de Sant Jiròni de Cotalba] ==Bibliografia== * Jesús Eduard Alonso. ''Sant Jeroni de Cotalba: desintegració feudal i vida monàstica (segles XVIII i XIX''. Gandia, CEIC Alfons el vell, 1988. ISBN 84-86927-00-5 * Fernando Mut Oltra i Vicente Palmer Terrades. ''Real Monasterio de San Jerónimo de Cotalba''. Fernando Mut, Editor, Gandía, 1999. ISBN 84-60591166 * Jesús Eduard Alonso López. ''Història de la Safor''. Simat de la Valldigna, Edicions La Xara, 1998. ISBN 84-921645-7-3 * Francisco Javier Delicado Martínez y Carolina Ballester Hermán. [https://web.archive.org/web/20120425013832/http://centros.uv.es/web/departamentos/D230/data/informacion/E125/PDF517.pdf El Monasterio de Cotalba (Gandía). Una fundación Jerónima del Siglo XIV.] Universidad de Valencia. *Arturo Zaragozá Catalán. [http://www.academia.edu/6925675/Arquitectura_G%C3%B3tica_Valenciana Arquitectura gótica valenciana.Siglos XIII-XV]. Valencia, Generalitat Valenciana, 2000, ISBN 978-84-482-2545-2 *Arturo Zaragozá Catalán. [https://www.academia.edu/12751694/MEMORIAS_OLVIDADAS_Im%C3%A1genes_de_la_escultura_g%C3%B3tica_valenciana Memorias Olvidadas. Imágenes de la escultura gótica valenciana]. Valencia, Generalitat Valenciana, 2015, ISBN 978-84-482-6017-0 * Mateo Gómez, Isabel, López-Yarto, Amelia y Prados García, José María, [http://books.google.es/books?id=uPOzwWCir-0C El arte de la Orden Jerónima: historia y mecenazgo], Madrid, Encuentro, 2000, ISBN 978-84-7490-552-6 pp. 281-284. [[Categoria:Abadiá catolica]] [[Categoria:Monastèri]] [[Categoria:Valéncia (província)]] bzt39ay8g42k1ye4x1q6v7h3kfz99qf 0 93454 2501856 2205685 2026-05-28T21:52:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501856 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Réclainville | nomcomuna2=Réclainville | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Chartres|Chartres]] | canton= [[Canton de Voves|Voves]] | insee = 28313 | sitweb= | cp = 28150 | cònsol = Claude Chartrain | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 1.7478 | latitud= 48.34 | alt mini = 144 | alt mej = | alt maxi = 154 | km² = 9.8 }} '''Réclainville''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Eure e Loir]] e la [[regions francesas|region]] dau [[Centre]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Réclainville]]'''Réclainville'''}} {{Image label|x=0.669262706417|y=0.372592135241|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 574 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ouarville]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.75309847941|y=0.630908606434|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 278 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Louville-la-Chenard]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.19917709117|y=0.61268980942|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 717 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boisville-la-Saint-Père]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.680826672688|y=0.872870474152|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 235 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Moutiers (Eure et Loir)|Moutiers]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.442029224338|y=0.0822085011722|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 269 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Santeuil (Eure et Loir)|Santeuil]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.260525237841|y=0.157969674975|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 104 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Moinville-la-Jeulin]] (5,6km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} &Ccedil;&ograve; [[Cronologia del banc de Par&iacute;s (1870)|6 de novembre 1870]] &ccedil;&ograve; [[pil&ograve;ta pujada]] ''Ciutat de Ch&acirc;teaudun'' se v&ograve;la de la [[Parca de Par&iacute;s-N&ograve;rd|estacion del N&ograve;rd]] a [[Banc de Par&iacute;s (1870)|Par&iacute;s alavetz assi&eacute;g&eacute;]] pels [[Gu&egrave;rra franco-alemanda de 1870|prussiens]] e acaba la si&aacute; carri&egrave;ra a R&eacute;clainville apr&egrave;s aver-i recorregut 106 quilom&egrave;tres<ref>[http://www.coppoweb.com/ballons/fr.Balh_lst.php?idnb=27 Pil&ograve;ta N° 27 : &laquo; La Vila-de-Ch&acirc;teaudun &raquo;]</ref>. {{Original|fr}} *Le [[Chronologie du siège de Paris (1870)|6 novembre 1870]] le [[ballon monté]] ''Ville de Châteaudun'' s'envole de la [[Gare de Paris-Nòrd|gare du Nord]] à [[Siège de Paris (1870)|Paris alors assiégé]] par les [[Guerre franco-allemande de 1870|prussiens]] et termine sa course à Réclainville après avoir parcouru 106 kilomètres<ref>[https://web.archive.org/web/20131204152526/http://www.coppoweb.com/ballons/fr.ball_lst.php?idnb=27 Ballon N° 27 : « La Ville-de-Châteaudun »]</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 28313 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Claude Chartrain|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 28313 |1793=419 |1800=401 |1806=398 |1821=426 |1831=453 |1836=440 |1841=400 |1846=430 |1851=443 |1856=485 |1861=449 |1866=405 |1872=415 |1876=407 |1881=368 |1886=374 |1891=351 |1896=313 |1901=305 |1906=290 |1911=294 |1921=258 |1926=262 |1931=277 |1936=280 |1946=245 |1954=221 |1962=160 |1968=132 |1975=115 |1982=104 |1990=140 |1999=143 |2004= |2005= |2006=140 |2007=140 |2008=153 |2009=167 |cassini=28750 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 28313 }} [[Categoria:Comuna d'Eure e Loir]] 1nf9e82dlgw1zrmjqpkulghmsm8066a 0 94200 2501835 2207774 2026-05-28T14:24:23Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501835 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Le Russey | nomcomuna2=Le Russey | imatge= Le Russey (Doubs) - mairie.JPG | descripcion= Le Russey (Doubs) - mairie. | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[arrondiment de Pontarlier|Pontarlier]] | canton= [[Canton du Russey|Russey]] | insee = 25512 | sitweb= | cp = 25210 | cònsol = Gilles Robert ([[Parti socialiste (France)|PS]]) | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 6.73083333333 | latitud= 47.1633333333 | alt mini = 859 | alt mej = | alt maxi = 1034 | km² = 24.17 }} '''Le Russey''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Dobs (departament)|Dobs]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Franca Comtat]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Lo Russey (prononciation local : &laquo; russ&eacute; &raquo; {{pron|ʁyse|fr}}) a situat sul scenari de [[Ma&icirc;che]], en l'&egrave;st del departament del Doubs pr&egrave;s de la [[So&iuml;ssa]], pr&egrave;s de {{formatnum:1000}} m&egrave;tres d'altitud, #&ccedil;&ograve; que lududes val un climat rude e enneig&eacute;. {{Original|fr}} Le Russey (prononciation locale : « russé » {{pron|ʁyse|fr}}) est situé sur le plateau de [[Maîche]], dans l'est du département du Doubs à proximité de la [[Suisse]], à près de {{formatnum:1000}} mètres d'altitude, ce qui lui vaut un climat rude et enneigé. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Le Russey]]'''Le Russey'''}} {{Image label|x=0.243408311896|y=0.567252221275|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 39 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Mémont]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.583862264052|y=0.199715785636|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 493 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Les Fontenelles]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.36507044663|y=0.186246777729|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 749 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bonnétage]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.283120887992|y=0.795995750792|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 69 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Narbief]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.434143854203|y=0.889099174891|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 232 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Barboux]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.180854246709|y=0.746831220479|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 251 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Bizot]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.876335573441|y=0.725406110724|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 107 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grand'Combe-des-Bois]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.0931962861265|y=0.45928186126|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 183 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Luhier]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.0809146519093|y=0.399308972734|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 87 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montbéliardot]] (5,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} L'ist&ograve;ria de Russey a #&egrave;sser pro tormentada amb las massacres de 1476 en lo moment de las entrepresas guerreres de [[Charles lo T&eacute;m&eacute;raire]] de contunh lo lent repeuplement a {{la s-|XVI|e}}, en particulara per familhas catolicas suisses en fugent los costats reformats. La {{s-|XVII|e}} i aur&agrave; marcat per &ccedil;&ograve; qu'es de lududes per div&egrave;rsas epid&egrave;mias de peste e per las destruccions de la [[gu&egrave;rra de D&egrave;tz Ans (Franca-Comtat)|gu&egrave;rra de D&egrave;tz Ans]]. Al moment de la [[Revolucion francesa]], a la tardor 1793 en particulara, la region f&ograve;r&ccedil;a catolica a conegut disturbis severament reprimits #que lududes an valgut lo nom de &laquo;Pichona Vend&eacute;e&raquo;<ref>''Se la Comtat m'i avi&aacute; contat'', Jean-Louis Clade, paginas 126 e seguentas – &eacute;d. Cabedita, Colleccion Archiu vivantes</ref>. Qualques tensions, mens gr&egrave;us malgrat ai&ccedil;&ograve;, se far&agrave;n de n&ograve;u jorn apr&egrave;s la lei sus la separacion de la Gl&egrave;isa e de l'Estat en lo moment dels inventaris de 1906<ref>http://www.routedescommunes.com/departement-25-comuna-475.html</ref>. Se p&ograve;t levar tanben una pagina ombr&iacute;vola de la [[gu&egrave;rra de 1870]] : en geni&egrave;r 1871, las r&egrave;stas de l'armada de [[Charles Denis Bourbaki|Bourbaki]] en jubilacion cap a la So&iuml;ssa #acantonar div&egrave;rses jorns al Russey abans d'afranquir la fronti&egrave;ra. {{Original|fr}} L'histoire de Russey a été assez tourmentée avec les massacres de 1476 lors des entreprises guerrières de [[Charles le Téméraire]] puis le lent repeuplement au {{s-|XVI|e}}, en particulier par des familles catholiques suisses fuyant les cantons réformés. Le {{s-|XVII|e}} sera marqué quant à lui par diverses épidémies de peste et par les destructions de la [[guerre de Dix Ans (Franche-Comté)|guerre de Dix Ans]]. Au moment de la [[Révolution française]], à l'automne 1793 en particulier, la région très catholique a connu des troubles sévèrement réprimés qui lui ont valu le nom de «Petite Vendée»<ref>''Si la Comté m'était contée'', Jean-Louis Clade, pages 126 et suivantes – éd. Cabedita, collection Archives vivantes</ref>. Des tensions, moins graves cependant, se feront de nouveau jour après la loi sur la séparation de l'Église et de l'État lors des inventaires de 1906<ref>https://web.archive.org/web/20120312063232/http://www.routedescommunes.com/departement-25-commune-475.html</ref>. On peut relever aussi une page sombre de la [[guerre de 1870]] : en janvier 1871, les débris de l’armée de [[Charles Denis Bourbaki|Bourbaki]] en retraite vers la Suisse cantonnèrent plusieurs jours au Russey avant de franchir la frontière. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 25512 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gilles Robert ([[Parti socialiste (France)|PS]])|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 25512 |1793=1015 |1800=925 |1806=864 |1821=881 |1831=1019 |1836=1009 |1841=1069 |1846=1180 |1851=1116 |1856=1063 |1861=1147 |1866=1373 |1872=1252 |1876=1313 |1881=1407 |1886=1327 |1891=1300 |1896=1248 |1901=1373 |1906=1303 |1911=1358 |1921=1366 |1926=1329 |1931=1350 |1936=1216 |1946=1329 |1954=1498 |1962=1529 |1968=1646 |1975=1732 |1982=1771 |1990=1824 |1999=1917 |2004= |2005= |2006=1 954 |2007= 1981 |2008=2 017 |2009=2 054 |cassini=30084 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 25512 }} [[Categoria:Comuna de Dobs]] rfvatv0zzdljz09qvlorjkl9i6bkcwd 0 96580 2501834 2140251 2026-05-28T13:56:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501834 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= La Ménitré | nomcomuna2= La Ménitré | imatge=[[Imatge: Mairie_la_menitre.JPG|290px]] | descripcion= La comuna de la M&eacute;nitr&eacute; | lògo=[[Imatge:cap|150px]] | escut=[[Imatge: Blason ville fr La Ménitré (Maine-et-Loire).svg|60px]] | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment d’Angers|Angers]] | canton=[[Canton de Beaufort-en-Vallée|Beaufort-en-Vallée]] | insee =49201 | sitweb= [http://www.lamenitre.com/ Site officiel de la mairie de La Ménitré] | cp =49250 | cònsol =Claude Mainguy | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Ménitréen, Ménitréenne (en [[francés]]) | longitud=-0.267222222222 | latitud=47.4033333333 | alt mini =17 | alt mej =22 | alt maxi =25 | km² =17.37 }} '''La Ménitré''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Maine e Léger]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Païses de Léger]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} La M&eacute;nitr&eacute; a situat entre [[Angieus]] e [[Saumur]], a ieu dist&agrave;ncia de las doas vilas en longeant la levada de la [[Loire (fleuve)|Loire]]. La region a #&egrave;sser f&ograve;r&ccedil;a [[remembrement|remembr&eacute;e]], totun subsisteixen : * un c&egrave;rt nombre de [[beure]]s, coma la beure Girard, * una z&ograve;na [[bocage|bocag&egrave;re]], aquela del Fraubert, * de las pradas inundables sus la pr&egrave;s de [[Loire (fleuve)|Loire]]. {{Original|fr}} La Ménitré est située entre [[Angers]] et [[Saumur]], à mi distance des deux villes en longeant la levée de la [[Loire (fleuve)|Loire]]. La région a été très [[remembrement|remembrée]], néanmoins subsistent : * un certain nombre de [[boire]]s, comme la boire Girard, * une zone [[bocage|bocagère]], celle du Fraubert, * des prairies inondables sur le bord de [[Loire (fleuve)|Loire]]. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|La Ménitré|]]'''La Ménitré'''}} {{Image label|x=0.530712430979|y=0.705698539011|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 417 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Thoureil]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.313636102192|y=0.526208217528|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1008 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Rémy-la-Varenne]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.289579371199|y=0.448214697972|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2349 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Mathurin-sur-Loire]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.740865036399|y=0.236742144559|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5947 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beaufort-en-Vallée]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.499003786839|y=0.138461046339|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4547 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mazé (ville)|Mazé]] (6,1km)}}}} {{Image label|x=0.295125247267|y=0.804554481269|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 648 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Georges-des-Sept-Voies]] (6,4km)}}}} {{Image label|x=0.705010403219|y=0.828957420659|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2325 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Les Rosiers-sur-Loire]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.691176698118|y=0.139620872631|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 333 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gée]] (6,9km)}}}} {{Image label|x=0.678154511351|y=0.878652935983|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1948 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gennes (Maine e Léger)|Gennes]] (7,0km)}}}} {{Image label|x=0.141702927706|y=0.757600175077|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 527 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Coutures (Maine e Léger)|Coutures]] (7,7km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{Apertium|fr}} &Ccedil;&ograve; [[Cronologia del banc de Par&iacute;s (1870)|22 de decembre 1870]] &ccedil;&ograve; [[pil&ograve;ta pujada]] ''Lavoisier'', pujat per [[Raoul de Boisdeffre]] se v&ograve;la de la [[Parca de Par&iacute;s-Austerlitz|estacion de Orl&eacute;ans]] a [[Banc de Par&iacute;s (1870)|Par&iacute;s alavetz assi&eacute;g&eacute;]] pels [[Gu&egrave;rra franco-alemanda de 1870|prussiens]] e acaba la si&aacute; carri&egrave;ra a '''La M&eacute;nitr&eacute;''' apr&egrave;s aver-i recorregut 290 quilom&egrave;tres<ref>[http://www.coppoweb.com/ballons/fr.Balh_lst.php?idnb=49 Pil&ograve;ta N° 49 : &laquo; Lo Lavoisier &raquo;]</ref>. {{Original|fr}} Le [[Chronologie du siège de Paris (1870)|22 décembre 1870]] le [[ballon monté]] ''Lavoisier'', monté par [[Raoul de Boisdeffre]] s'envole de la [[Gare de Paris-Austerlitz|gare d'Orléans]] à [[Siège de Paris (1870)|Paris alors assiégé]] par les [[Guerre franco-allemande de 1870|prussiens]] et termine sa course à '''La Ménitré''' après avoir parcouru 290 kilomètres<ref>[https://web.archive.org/web/20140524003755/http://www.coppoweb.com/ballons/fr.ball_lst.php?idnb=49 Ballon N° 49 : « Le Lavoisier »]</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=49201 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Claude Mainguy|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=49201 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831=2117 |1836=2243 |1841=2378 |1846=2359 |1851=2412 |1856=2432 |1861=2297 |1866=2279 |1872=2136 |1876=2115 |1881=1971 |1886=1953 |1891=1861 |1896=1765 |1901=1683 |1906=1596 |1911=1551 |1921=1350 |1926=1336 |1931=1319 |1936=1266 |1946=1286 |1954=1268 |1962=1243 |1968=1179 |1975=1503 |1982=1708 |1990=1780 |1999=1899 |2004= |2005= |2006=2053 |2007= 2071 |2008=2089 |2009=2088 |cassini=21992 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =49201 }} [[Categoria:Comuna de Maine e Léger]] i7ou6c0raf2biaf13g1dkil50v4h6vo 0 100071 2501839 2220658 2026-05-28T17:58:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501839 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Montépreux | nomcomuna2=Montépreux | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Épernay|Épernay]] | canton= [[Canton de Fère-Champenoise|Fère-Champenoise]] | insee = 51377 | sitweb= | cp = 51320 | cònsol = Yvette Ermini | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.1389 | latitud= 48.7136 | alt mini = | alt mej = | alt maxi = | km² = 15.41 }} '''Montépreux''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Marna (departament)|Marna]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Montépreux]]'''Montépreux'''}} {{Image label|x=0.649504137811|y=0.277870782311|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 162 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Haussimont]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.300926616071|y=0.73225832523|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 219 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Semoine]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.773504503222|y=0.317014860443|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 428 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sommesous]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.549774291333|y=0.171800850012|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 71 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vassimont-et-Chapelaine]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.742795702874|y=0.747043824107|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1624 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mailly-le-Camp]] (5,8km)}}}} {{Image label|x=0.194613701451|y=0.277916519007|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 193 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Connantray-Vaurefroy]] (6,8km)}}}} {{Image label|x=0.418784495549|y=0.0938524520625|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 92 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lenharrée]] (7,2km)}}}} {{Image label|x=0.0570878899938|y=0.456753534957|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 84 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Euvy]] (8,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} &Ccedil;&ograve; [[Cronologia del banc de Par&iacute;s (1870)|17 de decembre 1870]] &ccedil;&ograve; [[pil&ograve;ta pujada]] ''Gutenberg'' se v&ograve;la de la [[Parca de Par&iacute;s-Austerlitz|estacion de Orl&eacute;ans]] a [[Banc de Par&iacute;s (1870)|Par&iacute;s alavetz assi&eacute;g&eacute;]] pels [[Gu&egrave;rra franco-alemanda de 1870|prussiens]] e acaba la si&aacute; carri&egrave;ra a '''Mont&eacute;preux''' apr&egrave;s aver-i recorregut 200 quilom&egrave;tres<ref>[http://www.coppoweb.com/ballons/fr.Balh_lst.php?idnb=46 Pil&ograve;ta N° 46 : &laquo; Lo Gutenberg &raquo;]</ref>. {{Original|fr}} *Le [[Chronologie du siège de Paris (1870)|17 décembre 1870]] le [[ballon monté]] ''Gutenberg'' s'envole de la [[Gare de Paris-Austerlitz|gare d'Orléans]] à [[Siège de Paris (1870)|Paris alors assiégé]] par les [[Guerre franco-allemande de 1870|prussiens]] et termine sa course à '''Montépreux''' après avoir parcouru 200 kilomètres<ref>[https://web.archive.org/web/20140924042054/http://www.coppoweb.com/ballons/fr.ball_lst.php?idnb=46 Ballon N° 46 : « Le Gutenberg »]</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 51377 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Yvette Ermini|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 51377 |1793=78 |1800=54 |1806=49 |1821=59 |1831=64 |1836=69 |1841=58 |1846=77 |1851=73 |1856=83 |1861=78 |1866=81 |1872=88 |1876=79 |1881=89 |1886=81 |1891=75 |1896=69 |1901=74 |1906=70 |1911=71 |1921=78 |1926=72 |1931=75 |1936=78 |1946=61 |1954=72 |1962=87 |1968=73 |1975=61 |1982=58 |1990=56 |1999=36 |2004= |2005= |2006=39 |2007=39 |2008=39 |2009=40 |cassini=23359 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 51377 }} [[Categoria:Comuna de Marna]] rmf6moftzr3iua08ibho7pjpoyosrpt 0 100207 2501833 2376466 2026-05-28T12:35:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501833 wikitext text/x-wiki {{omon|Jardin (Isèra)}} [[File:Lac et pavillon du thé.jpg|thumb|319x319px|[[Jardin japonés de Tolosa]] ]] Un '''jardin''' es un espaci païsatjat ont son plantats e s'entretenon de plantas ( [[flor]]s, arbres ornamentals) e d'autras formas botanicas, quitament un simple [[pelenc]] pòt definir un jardin. Los jardins pòdon incorporar de materials naturals o artificials. Un espaci ont se cultivan de plantas destinadas a l'alimentacion ([[ortalha|ortalissa]]),se nomena un [[òrt]]. == Tipes de jardin == Lo jardin pòt èsser d'òrdre privat o public. * Quand se tracta d'un luòc public se parla mai sovent d'un [[jardin public]] o d'un [[pargue]] quand se tracta d'un jardin grand contigú a un [[palais]] o un [[castèl]] coma lo [[jardin a la italiana]] de las vilàs [[toscana]]s. * Un jardin es mai sovint un tancat contigú a una [[demorança]], utilizat pel léser, s'es utilizat per la produccion de legums o de fruchs, se ditz [[òrt]]. * Quand aquel es tancat e situat dins una demorança (a una galeriá o un balcon), se tracta d'un jardin d'interior (o [[jardin d'ivèrn]]). * Se reunís de colleccions de plantas amb de finalitats scientificas o de léser, se ditz de «[[jardin botanic]]». * Quans se tracta de plantacions amb finalitats comercialas se parlarà mai sovent d'[[agicultura intensiva]]. Aquelas plantacions es fan sovent en [[sèrra]]s. * Lo [[jardin a francesa]], es un jardin de léser simetric, amb de linhas decha. * Lo [[jardin a l'anglesa]], es un estil de jardin que fa l'illusion de la natura salvatja, amb de linhas corbas. * [[jardin comunitari]] * [[jardin a l'italiana]] * [[jardin medieval]] * [[jardin persan]] * [[jardin japonés]] * [[jardin penjant]] * [[jardin zen]] * [[jardin en quadres]] * [[jardin istoric]] * [[jardin d'aiga]] * [[jardin de rocalha]] <gallery> Fichièr:Coulommiers Vue Jardin Medieval.jpg|[[Jardin medieval]] Fichièr:Firenze Boboli Neptune.jpg|[[Jardin a l'italiana]] Fichièr:Vaux-le-Vicomte Garten.jpg|[[Jardin a la francesa]] Fichièr:Monopteros1.jpg|[[Jardin a l'anglesa]] amb [[bèlvéser (arquitectura)|bèlvéser]] Fichièr:Ferte4.jpg|[[Jardin de rector]] Fichièr:SF Japanese Garden.JPG|[[Jardin japones]] Fichièr:Beeckestijn-02 (xndr).jpg|[[jardin de léser]] d'una ostal als [[Païses Basses]]. Fichièr:Bochum ChinGarten 060418 008.jpg|[[Jardin chinés]] </gallery> == Elements del jardin == * [[estanh]] * [[baralha]] * [[laberint]] * [[nan de jardin]] * [[parterra]] * [[pelenc]] * [[Plantolièr]] * [[òrt]] * [[Rocalha]] * [[vial]] * [[Compòst]] ==Edificis del jardin o lo jardin d'edifici == * [[cabana]] * [[fabrica de jardin]] * [[quiòsc]] * [[celobert]] * [[Pavelhon (arquitectura)|pavelhon]] * [[pèrgola]] * [[sèrra]] * [[verandà]] * sus una [[terrassa]] o un simple [[balcon]] * sus una paret: [[mur vegetalizat]] * sus un teulat: [[jardin penjant]] == Vejatz tanben == *[[Vergièr]], verdièr o verdurèr gasc. [[Paisatge (geografia)|Paisatge]] * [[paisatgista]] * [[arquitecte paisatgista]] * [[Jardineriá]] == Ligams extèrnes == {{commons|Garden}} * [http://www.bricocrack.tv/ Videos de jardineriá sus Internet] * [http://www.parcsetjardins.fr Web del ''Comitat de las parcs e jardins de França''] * [http://www.hortibus.com Visitas privadas dels jardins de França e del mond] * [https://web.archive.org/web/20170227110705/http://www.jardindessai.com/ JardindEssai.com : ''tout sur le Jardin d'essai du Hamma d'Alger''] * [http://www.livresetjardins.com/ Libres e jardins] * [http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Jardin Los diferents tipes de jardins] * [https://web.archive.org/web/20151011095234/http://www.jardinsdevalloires.com/ Los jardins de Gilles Clément (1)] * [http://www.domainedurayol.org/ Los jardins de Gilles Clément (2)] [[Categoria:Ecologia]] 33cfmkddqh5r5kjdahrp66jh310nk1n 0 101080 2501838 2220650 2026-05-28T17:56:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501838 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Montpothier | nomcomuna2= Montpothier | imatge=cap | descripcion= Comuna | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Nogent-sur-Seine|Nogent-sur-Seine]] | canton= [[Canton de Villenauxe-la-Grande|Villenauxe-la-Grande]] | insee = 10254 | sitweb= | cp = 10400 | cònsol = Jean Vignot | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 3.5194 | latitud= 48.5733 | alt mini = | alt mej = | alt maxi = | km² = 7.72 }} '''Montpothier''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Auba (departament)|Auba]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Un [[ruisseau]] de 5,5&nbsp;km, lo R&eacute;veillon, i pren naissen&ccedil;a e pres un afluent de la Seine, lo [[Resson (riu)|Resson]], a [[La Saulsotte]], autre [[Comuna francesa|comuna]] de la [[Alba (departament)|Alba]]. {{Original|fr}} Un [[ruisseau]] de 5,5&nbsp;km, le Réveillon, y prend naissance et rejoint un affluent de la Seine, le [[Resson (rivière)|Resson]], à [[La Saulsotte]], autre [[Commune française|commune]] de l'[[Aube (département)|Aube]]. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Montpothier]]'''Montpothier'''}} {{Image label|x=0.703592606976|y=0.335930201962|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2760 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villenauxe-la-Grande]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.404050632254|y=0.759762377513|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 591 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Saulsotte]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.842714355212|y=0.623761459913|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 402 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barbuise]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.883012657392|y=0.45891304695|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 152 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Plessis-Barbuise]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.164113877636|y=0.75951845448|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 683 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chalautre-la-Grande]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.225274132617|y=0.866107705235|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 77 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Nicolas-la-Chapelle (Auba)|Saint-Nicolas-la-Chapelle]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} &Ccedil;&ograve; [[Cronologia del banc de Par&iacute;s (1870)|27 d'oct&ograve;bre 1870]], lo [[pil&ograve;ta pujada]] ''Jean-Bart N°1''<ref>Egalement trucat ''Christophe-Colomb'' o ''Guillaume Tell''</ref> se v&ograve;la de la [[Parca de Par&iacute;s-Austerlitz|estacion de Orl&eacute;ans]] a [[Banc de Par&iacute;s (1870)|Par&iacute;s alavetz assi&eacute;g&eacute;e pels prussiens]] e acaba la si&aacute; carri&egrave;ra a '''Montpothier''' apr&egrave;s aver-i recorregut apr&egrave;s aver-i recorregut 114 quilom&egrave;tres<ref>[http://www.coppoweb.com/ballons/fr.Balh_lst.php?idnb=13 Pil&ograve;ta N° 13 : &laquo; Lo Christophe-Colomb / &Ccedil;&ograve; Jean-Bart Pas 1/Lo Guillaume Tell &raquo;]</ref>. {{Original|fr}} Le [[Chronologie du siège de Paris (1870)|27 octobre 1870]], le [[ballon monté]] ''Jean-Bart N°1''<ref>Egalement appelé ''Christophe-Colomb'' ou ''Guillaume Tell''</ref> s'envole de la [[Gare de Paris-Austerlitz|gare d'Orléans]] à [[Siège de Paris (1870)|Paris alors assiégée par les prussiens]] et termine sa course à '''Montpothier''' après avoir parcouru après avoir parcouru 114 kilomètres<ref>[https://web.archive.org/web/20140115113759/http://www.coppoweb.com/ballons/fr.ball_lst.php?idnb=13 Ballon N° 13 : « Le Christophe-Colomb / Le Jean-Bart No 1/Le Guillaume Tell »]</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 10254 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean Vignot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 10254 |1793=463 |1800=445 |1806=482 |1821=500 |1831=518 |1836=504 |1841=511 |1846=533 |1851=557 |1856=550 |1861=525 |1866=515 |1872=484 |1876=456 |1881=477 |1886=473 |1891=484 |1896=479 |1901=413 |1906=405 |1911=368 |1921=312 |1926=403 |1931=336 |1936=326 |1946=266 |1954=277 |1962=225 |1968=199 |1975=209 |1982=218 |1990=225 |1999=238 |2004= |2005= |2006=301 |2007= 310 |2008=319 |2009=327 |cassini=23627 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 10254 }} [[Categoria:Comuna d'Auba]] 1sil8vl1xglh9ntl26b91zdr8avpbo6 0 103486 2501840 2483858 2026-05-28T19:23:28Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501840 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Malavedia | nom2=''Malvezie'' | imatge=Malvezie_01.jpg | descripcion= Sent Julian de Malavedia | lògo=cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan=Frontinhas | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31313 | cp = 31510 | cònsol = Stéphane Sans | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Malavedians (en [[francés]]) | longitud= 0.6883 | latitud= 43.0067 | alt mini = 493 | alt mej = | alt maxi = 896 | km² = 8.52 }} '''Malavedia'''{{RepTopMP}} (''Malvezie'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31313.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitrofas | comuna = Malavedia | nòrd = [[Sauvatèrra de Comenge]] | nòrd-èst = [[Paishons]] | èst = [[Isaut]] | sud-èst = [[Arbon (Nauta Garona)|Arbon]] | sud = [[Casaunaus]] | sud-oèst = [[Sent Pèr d'Ardet]] | oèst = [[Genòs (Nauta Garona)|Genòs]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion reculhida a [[Martras de Ribèra]] qu'ei [malbe'djɔ] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref> qu'ei probablament corrompuda. </br> Eras fòrmas ancianas que son ''Malvezi'', ''Malvizin'', shens data <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1743, cercar sus Gallica</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Malavedia'' ven de ''mala vicinia'', « lo maishant quartièr » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 429</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Malavedia'' ven deth gascon ''mala'' e ''vesia'' [''vesi(n)a''], per designar un vilatge que se sap dehéner contra eths enemics <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 884</ref>. </br> Segon Astor, era varianta ''vesi(n)a'' que correspond a la vièla, la vila [latin ''villa''], qui es pas desconeguda (que i a duas ''Malvoisine'' en país d'oïl). Que designa ua vièla qui se sap dehéner contra eths enemics <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 807</ref>. </br> Comentaris : eras fòrmas ancianas que muishan eth nom èra pas comprés deths escribas; ''-vedia'' que ven de ''vicina'' e non pas ''vicinia'' (Dauzat e Rostaing). ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Malavedia qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Julian. En 1790, Malavedia qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]]. La comuna qu'es absenta de la nomenclatura de l'an X <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 27 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31313 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Stéphane Sans |Partit= |Qualitat= shens profession }} {{Elegit |Debuta=[[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Daniel Sarraute |Partit=shens |Qualitat= regent, professor deras escòlas}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Christian Servat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Alain Mouisset |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31313 |1793=443 |1800=428 |1806=454 |1821=561 |1831=632 |1836=645 |1841=685 |1846=689 |1851=639 |1856=592 |1861=575 |1866=533 |1872=513 |1876=479 |1881=522 |1886=521 |1891=520 |1896=505 |1901=323 |1906=392 |1911=336 |1921=275 |1926=250 |1931=244 |1936=247 |1946=174 |1954=150 |1962=128 |1968=116 |1975=101 |1982=113 |1990=90 |1999=112 |cassini=20785 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|313}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|313}}/8.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Malvezie_07.jpg|Er ostau de comuna. Malvezie_03.jpg|Un lavader renovat. Malvezie_04.jpg|Monument aths mòrts damb ua estatua dera Immaculada Concepcion dessús. Malvezie_05.jpg|Estatua de Sent Josèp. Malvezie_06.jpg Malvezie_08.jpg|Sala deras hèstas. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31313 }} [[Categoria:Comuna de Frontinhas]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] by2zpmors3tkwp44bomr9i2cmglfn8n 0 103493 2501841 2483867 2026-05-28T19:31:51Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501841 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Martras de Ribèra | nom2= Martres-de-Rivière | imatge=Martres-de-Rivière mairie.jpg | descripcion=La maison comuna | lògo=cap | escut=Blason ville fr Martres-de-Rivière (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist ={{Lengadòc}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31323 | cp = 31210 | cònsol = Sabrina de Rosso | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Martrois (en [[francés]]) | longitud= 0.642222222222 | latitud= 43.08 | alt mini = 391 | alt mej = | alt maxi = 569 | km² = 3.59 }} '''Martras de Ribèra'''{{RepTopMP}} (''Martres-de-Rivière'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Comenge]], mès lingüisticament [[Gascon|gascoa]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31323.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Martras de Ribèra | nòrd = | nòrd-èst = | èst = [[Era Barta d'Arribèra]] | sud-èst = | sud = | sud-oèst = [[Ardièja]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Poentís de Ribèra]] }} == Toponimia == Era prononciacion a Martras de Ribèra qu'ei ['martrɔs de ri'bɛrɔ] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Martras'' que poderé venir deth latin eclesiastic ''martyres'' o ''martyrem'', « martir », mès, com era fòrma sembla femenina, que vau mèi acceptar era proposicion d'[[Ernèst Negre]], eth plurau ''martyria'' (plurau de ''martyrium'') > ''*martiras'', « tombèu de martir ». Eth nom prengó eth sens de « cementèri » per associacion entre eth culte deths sents martirs e eth culte deths mòrts <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 6162</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 439</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 213, per [[Martres (Gironda)]]</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 6162</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Martras de Ribèra qu'èra dera diocèsi civila de Petit Comenge, doncas dera província de [[Lengadòc]], dera generalitat de [[Tolosa]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Poentís de Ribèra]], qu'ei Sent Bertomiu. En 1790, Martras de Ribèra qu'èra deth canton de [[canton de Montrejau (Comenge)|Montrejau]], en l'an X que passè ath canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 28 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31323 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sabrina de Rosso |Partit= |Qualitat= profession liberala}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Jean-Paul Salvatico |Partit= shens |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Michel Daltin | Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= 1989 |Identitat=Sylvain Pérès |Partit= PS |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31323 |1793=236 |1800=277 |1806=301 |1821=207 |1831=353 |1836=326 |1841=322 |1846=383 |1851=413 |1856=367 |1861=365 |1866=339 |1872=324 |1876=314 |1881=311 |1886=298 |1891=268 |1896=297 |1901=256 |1906=266 |1911=252 |1921=206 |1926=210 |1931=215 |1936=212 |1946=201 |1954=201 |1962=224 |1968=229 |1975=240 |1982=276 |1990=292 |1999=307 |cassini=21467 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|323}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|323}}/3.59) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Martres-de-Rivière_Église_Saint-Barthélemy.jpg|Era glèisa Sent Bertomiu. Martres-de-Rivière_Monument_à_Saint-Roch.jpg|Oratòri Sent Ròc. Martres-de-Rivière_salle_des_fêtes.jpg|Sala deras hèstas. Martres-de-Rivière_monument_aux_morts.jpg Martres-de-Rivière_école.jpg|Escòla. Martres-de-Rivière_01.jpg|Ancian aparelh metut en valor. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 31323 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] s627exxgadixcogjkuanit127bpaaec 0 103514 2501842 2483879 2026-05-28T19:38:04Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501842 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Mont de Galièr | nom2=''Mont-de-Galié'' | imatge=Mont-de-Galié_02.jpg | descripcion= Eth vilatge. | lògo=cap | escut= | escais= | region ist ={{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = Frontinhas | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31369 | cp = 31510 | cònsol = Danièle Layus-Coustet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Montgaliens (en [[francés]]) | longitud= 0.6478 | latitud= 42.9903 | alt mini = 560 | alt mej = | alt maxi = 1006 | km² = 2.42 }} '''Mont de Galièr'''{{RepTopMP}} (''Mont-de-Galié'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]] situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Nauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31369.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Comunas limitrofas=== {{Comunas limitrofas | comuna = Mont de Galièr | nòrd = [[Sauvatèrra de Comenge]] | nòrd-èst = | èst = [[Genòs (Nauta Garona)|Genòs]] | sud-èst = [[Lorda (Nauta Garona)|Lorda]] | sud = [[Òra (Comenge)|Òra]] | sud-oèst = | oèst = [[Galièr]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Mont de Galièr'' ven deth latin ''mons'' [montem], « montanha ». Eth determinant qu'ei eth nom deth vilatge vesin <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465, a ''Mons''</ref>. </br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Mont de Galièr qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Òra (Comenge)|Òra]], qu'ei Sent Vincenç. Tanlèu 1790, Mont de Galièr qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]]. En l'an VIII, Mont de Galièr qu'estó incorporat per un temps a [[Galièr]]. Era comuna qu'es absenta dera nomenclatura deth an X <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 30 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31369 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Danièle Layus-Coustet |Partit= |Qualitat= retirada de quadra }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Henri Thébé |Partit= |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta=març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Étienne Richard|Partit= |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Suzanne Martel |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31369 |1793=109 |1800=115 |1806=120 |1821=150 |1831=142 |1836=162 |1841=148 |1846=155 |1851=137 |1856=143 |1861=128 |1866=126 |1872=118 |1876=113 |1881=106 |1886=119 |1891=95 |1896=113 |1901=115 |1906=108 |1911=103 |1921=80 |1926=81 |1931=72 |1936=65 |1946=25 |1954=30 |1962=14 |1968=37 |1975=30 |1982=42 |1990=39 |1999=36 |cassini=23007 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|369}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|369}}/2.42) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Mont-de-Galié village.jpg|Eth vilatge. Mont-de-Galié_12.jpg|Eth vilatge. Mont-de-Galié_08.jpg|L'abeurader. Mont-de-Galié_09.jpg|Era Santa Familha. Mont-de-Galié_13.jpg|Païsatge despuish Mont de Galièr, vista de Lorda. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31369 }} [[Categoria:Comuna de Frontinhas]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 6vq0oapph47kypgb3ptolvldlzggyci 0 103531 2501844 2501775 2026-05-28T19:52:26Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501844 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Paishons | nom2 = ''Payssous'' | imatge = Payssous_01.jpg | descripcion = Centre de Paishons damb un cèdre | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31408 | cp = 31510 | cònsol = Jacques Renaud | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.035 | longitud = 0.7133 | alt mej = | alt mini = 388 | alt maxi = 790 | km² = 4.08 |}} '''Paishons'''{{RepTopMP}}(''Payssous'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31408.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Paishons | nòrd = [[Regadas]] | nòrd-èst = | èst = [[Cabanac e Casaus]] | sud-èst = [[Isaut]] | sud = [[Malavedia]] | sud-oèst = | oèst = [[Sauvatèrra de Comenge]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion que seriá [paj'sus] a [[Gantiás]]. Dobtós en gascon <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Paishons'' que correspón ar ancian provençau ''pais'' « pastenc, paisheder », damb eth sufixe ''-osum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 521</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Paishons'' qu'ei l'equivalent de l'occitan ''paissou'', « pastura, pastenc, paisheder », ath plurau <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 401</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Paishons qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Regadas]], qu'ei Sent Jacme. Tanlèu 1790, Paishons qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]]. Era comuna qu'es absenta dera nomenclatura deth an X <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 35 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31408 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jacques Renaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2013]] <ref>[https://www.ladepeche.fr/article/2013/01/24/1543656-payssous-jacques-renaud-cede-son-fauteuil-de-maire-a-pascal-milesi.html]</ref> |Fin= [[2020]] |Identitat= Pascal Milesi |Partit= divèrs dreta |Qualitat= quadre superior }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] ? |Fin= [[2013]] |Identitat= Jacques Renaud|Partit= [[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31408 |1793=301 |1800=306 |1806=316 |1821=389 |1831=417 |1836=422 |1841=412 |1846=421 |1851=405 |1856=376 |1861=360 |1866=315 |1872=318 |1876=295 |1881=303 |1886=276 |1891=271 |1896=274 |1901=227 |1906=215 |1911=212 |1921=191 |1926=175 |1931=199 |1936=181 |1946=166 |1954=152 |1962=178 |1968=156 |1975=138 |1982=108 |1990=88 |1999=80 |cassini=26053 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|408}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|408}}/4.08) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Payssous_03.jpg|Er ostau de comuna. Payssous_04.jpg|Era glèisa Sent Jacme. Payssous_02.jpg Payssous_05.jpg|Sacrat Còr. Payssous_06.jpg|Panèu qui indica era hont e era capèra Sent Grapasi. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31408 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] tsnsmnn58cq09mx6bq735cdzel3syah 0 103537 2501845 2483972 2026-05-28T19:58:13Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501845 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Poentís de Ribèra | nom2 = ''Pointis-de-Rivière'' | imatge = Huos haute garonne.jpg | descripcion = Poentís vist dempuish lo ''Picon'' au segond plan | lògo = cap | escut = Blason ville fr Pointis-de-Rivière (Haute-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31426 | cp = 31210 | cònsol = Patrick Bistolfi | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Pointins (en [[francés]]) | latitud = 43.0877777778 | longitud = 0.618333333333 | alt mini = 379 | alt mej = | alt maxi = 422 | km² = 6.58 |}} '''Poentís de Ribèra'''{{RepTopMP}} (''Pointis-de-Rivière'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament e [[Gascon|gascona]] lingüisticament, situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31426.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Poentís de Ribèra | nòrd = [[Clarac (Nauta Garona)|Clarac]] | nòrd-èst = [[Eras Bòrdas d'Arribèra]] | èst = [[Era Barta d'Arribèra]] | sud-èst = [[Martras de Ribèra]] </br> [[Ardièja]] | sud = [[Cièr d'Arribèra]] | sud-oèst = [[Uòs]] | oèst = [[Ausson]] | nòrd-oèst = [[Pontlat e Talhaborg]] }} ==Toponimia== Era prononciacion a [[Martras de Ribèra]] qu'ei ['pwɛntis] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Eth nom qu'es atestat ''Punctis de Riparie'' en 1424 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 2200, cercar sus Gallica</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Poentís'' qu'ei un diminutiu de ''punta'', frequent dens eths noms de lòcs, damb eth sufixe ''-icium'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 538, a ''Pointel''</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Poentís'' qu'ei sus era arriba dreta d'un canau, ath punt on junta era arriba dreta de [[Garona]]; qu'a devut designar era punta deth horcarriu <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 20 677</ref>. </br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Poentís de Ribèra qu'èra dera diocesi civila de Petit Comenge, doncas dera província de [[Lengadòc]], dera generalitat de [[Tolosa]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Pèr (deths ligams ? encadenat ?). En 1790, Poentís de Ribèra qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]], en l'an X que passè ath canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]]<ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 36 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. </br> Que sembla tanlèu eth començament Cabanac (qui èra pas parròpia) èra incorporat ara comuna. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31426 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Patrick Bistolfi |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Alain Castel |Partit= [[PS]] |Qualitat= foncionari, president de las comunautats de comunas (2008-2016, 2016-2020)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31426 |1793=788 |1800=748 |1806=809 |1821=978 |1831=1035 |1836=1123 |1841=1172 |1846=1201 |1851=1222 |1856=1080 |1861=1044 |1866=1026 |1872=978 |1876=949 |1881=925 |1886=888 |1891=865 |1896=849 |1901=780 |1906=731 |1911=685 |1921=596 |1926=568 |1931=651 |1936=584 |1946=530 |1954=607 |1962=543 |1968=702 |1975=691 |1982=686 |1990=740 |1999=792 |cassini=27331 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|426}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|426}}/6.58) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Pointis-de-Rivière_barrage_ausson.jpg|Barratge d'Ausson, vist de Poentís. Pointis-de-Rivière_centrale_Hydroélectrique.jpg|Centrala idroelectrica. Barrage_Clarac_Pointis-de-Rivière.jpg|Barratge de Clarac e Poentís. Pointis-de-Rivière_canal_barrage_clarac.jpg|Canau despuish eth barratge precedent. Pointis-de-Rivière_mairie.jpg|Ostau de comuna. A esquèrra e a dreta, ancianas escòlas. Pointis-de-Rivière_église.jpg|Glèisa Sent Pèr encadenat. Église_Saint-Pierre-ès-Liens_de_Pointis-de-Rivière_04.jpg Église_Saint-Pierre-ès-Liens_de_Pointis-de-Rivière_08.jpg Église_Saint-Pierre-ès-Liens_de_Pointis-de-Rivière_11.jpg|Capèra dera Verge Maria. Pointis-de-Rivière_Statue_de_la_Vierge_Marie.jpg|Nòsta Dòna de Lorda. Pointis-de-Rivière_Monument_aux_morts.jpg|Monument aths mòrts. Pointis-de-Rivière_chapelle.jpg|Anciana glèisa Nòsta Dauna de Cabanac, ar èst dera comuna . </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véder tanben == * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc }} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] doufqz8ol90cv0zujnfctt59gn3a3ls 0 103587 2501846 2484387 2026-05-28T20:02:19Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501846 wikitext text/x-wiki {{Omon|Sauvatèrra}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Sauvatèrra de Comenge | nom2= ''Sauveterre-de-Comminges'' | imatge= Sauveterre-de-Comminges - hameau de Bruncan 03.jpg | descripcion= La maison comuna, situada en eth vilatge de Bruncan | lògo= | escut=Blason ville fr Sauveterre-de-Comminges (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= [[Nebosan]] | region= {{Occitània (Region)}} | arrondiment= [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton= [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31535 | cp = 31510 | cònsol = Philippe Prat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Sauveterriens (en [[francés]]) | longitud= 0.668611111111 | latitud= 43.0341666667 | alt mini = 407 | alt mej = | alt maxi = 1031 | km² = 30.52 }} '''Sauvatèrra de Comenge'''{{RepTopMP}} (''Sauveterre-de-Comminges'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], en [[Nebosan]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Que i a 11 vilatges dens era comuna : Bruncan (qui a er ostau de comuna), Ilhan, ''Gège'', Gesset, Lesan, Reston, ''Lôo'' (important), ''Boucou'', Eth Barri, Garnèra e Bagen. Eth Barri qu'es sus un tuc centrau, eths autes vilatges que son repartits autorn. [[Imatge:Map commune FR insee code 31535.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sauvatèrra de Comenge | nòrd = [[Era Barta d'Arribèra]] | nòrd-èst = [[Aspret e eth Sarrat]] </br> [[Regadas]] | èst = [[Paishons]] | sud-èst = [[Malavedia]] | sud = [[Genòs (Nauta Garona)|Genòs]] | sud-oèst = [[Galièr]] </br> [[Mont de Galièr]] | oèst = [[Barbasan]] </br> [[Luscan]] | nòrd-oèst = [[Ardièja]] </br> [[Cièr d'Arribèra]] }} ==Toponimia== * '''Sauvatèrra'''. Eths noms deu tipe ''salva tèrra'' que son eths d'ua tèrra qui beneficia deth dret d'asil, acordat per era Glèisa. Qu'es un sinonime de ''salvetat/sauvetat''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 646</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 239-240</ref>. Ara, i a pas cap de nom ''Sauvatèrra'' qui correspon benlèu ath Barri, o a costat. * Eth nom d''''Ilhan''' que vien deth nom gallic d'òme ''Ilius'', o ''Illius'', damb eth sufixe latin ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 360</ref>. Que seré donc ua anciana grana proprietat gallo-romana. * '''Lesan''' : nom latin d'òme ''Lisios'', sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 400</ref>, o nom celtic d'òme ''Lētios'', « eth gris », derivat en ''-anon'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 175, 300, 353</ref> (eras referéncias que son per autes lòcs). * '''Gesset''' : diminutiu probable d'un [[Gès]], nom prelatin escur. ==Istòria== Sauvatèrra qu'estoc fondada après [[1241]] per eth [[país de Fois|comte de Fois]]<ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2638, cercar sus Gallica</ref>. </br> Pendent eth Ancian Regime, Sauvatèrra qu'èra de [[Nebosan]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. En 1790, Sauvatèrra qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]]. Sauvatèrra qu'es ua comuna shens [[caplòc]] vertadèr, formada de dotze vilatges e de duas parròpias, lo Barri e ''Loô''. Era comuna qu'es absenta dera nomenclatura der an X. Oficiaument, Sauvatèrra que pren eth nom de ''Sauveterre-de-Comminges'' per decret deth 3 de deceme de 1936. Eth vocable dera glèisa (ath Barri) qu'es Sent Bertomiu <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Era parròpia de ''Loô'' (en francés) qu'èra dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de Sauvatèrra, qu'es Senta Magdalena <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 26 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31535 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Philippe Prat |Partit= |Qualitat= mestierau }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Michel Linette|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2008 |Identitat=Jean Dilhan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, la comuna qu'èra deth [[canton de Barbasan]]; dempuèi 2015, qu'es deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31535 |1793=1871 |1800=1834 |1806=1967 |1821=1994 |1831=2256 |1836=2312 |1841=2290 |1846=2354 |1851=2225 |1856=2011 |1861=2023 |1866=1970 |1872=1913 |1876=1844 |1881=1693 |1886=1598 |1891=1641 |1896=1556 |1901=1403 |1906=1373 |1911=1290 |1921=1024 |1926=1011 |1931=907 |1936=888 |1946=912 |1954=826 |1962=726 |1968=745 |1975=771 |1982=654 |1990=730 |1999=720 |2005=724 |cassini=35593 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|535}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|535}}/30.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Sauveterre-de-Comminges_-_hameau_de_Bruncan_09.jpg|Era escòla mairala e primària, a Bruncan. Sauveterre-de-Comminges_-_hameau_de_Bruncan_08.jpg|Era sala deras hèstas, a Bruncan. Sauveterre-de-Comminges_-_hameau_de_Bagen_11.jpg|Entrada de Bagen. Sauveterre-de-Comminges_-_hameau_de_Bruncan_17.jpg|Entrada de Bruncan. Sauveterre-de-Comminges_-_hameau_de_Garnère_01.jpg|Monument aths mòrts, a Garnèra. Sauveterre-de-Comminges_-_hameau_de_Gège_23.jpg|Capèra Sent Vincenç, a ''Gège''. Sauveterre-de-Comminges_-_hameau_du_Barry_07.jpg|Glèisa Sent Bertomiu, ath Barri. Sauveterre-de-Comminges_-_hameau_de_Boucou_18.jpg|Entrada de ''Boucou''. Sauveterre-de-Comminges_-_hameau_de_Gesset_03.jpg|Anciana capèra a Gesset. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31535 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] nquci5unsvsppfm56kzs5vqt3tu0ag9 0 103591 2501853 2484389 2026-05-28T21:06:59Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501853 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Selhan | nom2 = ''Seilhan'' | imatge = Salle_des_fêtes_de_Seilhan_2.jpg | descripcion = Entrada dera sala deras hèstas e glèisa | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = [[Nebosan]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31542 | cp = 31510 | cònsol = Denise Vigneaux | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.5767 | latitud = 43.0517 | alt mini = 417 | alt mej = | alt maxi = 702 | km² = 4.68 |}} '''Selhan'''{{RepTopMP}} (''Seilhan'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]] situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31542.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Selhan | nòrd = [[Gordan e Polinhan]] | nòrd-èst = | èst = [[Uòs]] | sud-èst = | sud = [[Era Broquèra]] | sud-oèst = | oèst = [[Tibiran e Jaunac]] <small>([[Nauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, Astor, ''Selhan'' que ven deth nom latin d'òme ''Caelius'', damb eth sufixe latin ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 650</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 947</ref>. </br> Segon les Féniés, que s'ageish deth nom latin d'òme ''Sellius'', medish sufixe <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 117</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] que causeish eth nom « romanic » de persona ''Caelianus'', shens sufixe <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 11 282</ref>. ==Istòria== Selhan qu'ei ua comuna destacada de [[Gordan e Polinhan]] per era lei deth 27 de noveme de 1896. Eth vocable dera glèisa, erigida en sucursala per ordenança deth 20 de deceme de 1846, qu'ei Sent Bertran <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 48 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31542 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Denise Vigneaux |Partit= |Qualitat= retirada}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre-Louis Delès|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Thierry Sentous |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1987]] |Fin= 2001 |Identitat=Denise Vigneaux |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1961]] |Fin= 1987 |Identitat=Louis Batmalle |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1961 |Identitat= Blaise Nestier |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31542 |1901=326 |1906=314 |1911=296 |1921=254 |1926=260 |1931=232 |1936=241 |1946=226 |1954=228 |1962=210 |1968=202 |1975=194 |1982=182 |1990=188 |1999=187 |cassini=35865 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|542}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|542}}/4.68) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Mairie_de_Seilhan.jpg|Ostau de comuna. Seilhan_village_fleuri_2014.jpg|Tanben en 1994 e 2002. Église_de_Seilhan.jpg|Era glèisa Sent Bertran, bastida en 1848-1856. Monument_aux_morts_de_Seilhan.jpg Seilhan_monument_Benoît_Labre.jpg| Monument a Sent Benedèit Labre. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 6m72zi0abd6hdy783xsb0vvka0875kf 0 116129 2501859 2490904 2026-05-28T23:05:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501859 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta=oc }} '''Sent Simon''' es un grand quartièr residencial situat al sud-oèst de la vila de [[Tolosa]], dins le [[canton de Tolosa-12]]. Es un ancian vilatjòt absorbit per la vila de Tolosa. Le quartièr garda son centre de vilatge malgrat le fòrt desvolopament de lòtjaments d'ostalets dempuèi le començament dels ans 2000. Tres grands axes rotièrs travèrsan lo quartièr: la carrièra de [[Sèishes]] a l'èst, le camin de Bassacamba al centre e la carrèra de Sent Simon a l'oèst que permeten de religar las comunas vesinas de [[Portèth de Garona]], [[Cunhaus]] (e l'anciana basa aeriana militara de [[Francasal]]) e [[Tornafuèlha]]. ==Istòria== Parròquia del guardianatge de Tolosa jos l'Ancián Regim e declarada comun en 1790, Sant-Simon portèt lo nom de Brumaire pendent la Revolucion puèi foguèt revirada a Tolosa abans 1794 e es venguda lo Castèl de Candie Sant-Simon o dich lo "Castèl de Candie" de Sant-Simon-lo-Vèlh.<ref>Castèl de Candie de Sant-Simon-lo-Vèlh. https://web.archive.org/web/20260106060602/https://museedupatrimoine.fr/chteau-saint-simon-de-toulouse-haute-garonne/20429.html</ref> [[Categoria:Quartièr de Tolosa]] c54d7vbqb3hl5vdheww6hib51dmlcym 0 119384 2501860 2373142 2026-05-28T23:41:50Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501860 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[28 de setembre]] de [[1977]] }}{{Infobox Politician|imatge=Sylvia_Pinel_1.jpg|foncion1=Deputada francesa|talha imatge=250|a partir del foncion1=12 de març de 2016|fins al foncion1=21 de junh de 2022|legenda=Sylvia Pinel en 2013.|foncion2=Ministra del Lotjament, de l'Egalitat dels territòris e de la Ruralitat|predecessor 1=Jacques Moignard|successor 1=Marine Hamelet|president 2=[[François Hollande]]|partit=PRG <small>(2002-2017)</small><br>MR <small>(2017-2019)</small><br>PRG <small>(depuis 2019)</small>|nacionalitat=[[França|Francesa]]|universitat=[[Universitat Tolosa 1 Capitòli]]|date de naissença=28 de setembre de 1977|naissença=Sent Joan le Nòu|govèrnament 2=Valls I et II|cap del govèrnament 2=[[Manuel Valls]]|successor 2=Emmanuelle Cosse <small>(lotjament)</small> Jean-Michel Baylet <small>(egalitat dels territòris e ruralitat)</small>|predecessor 2=Cécile Duflot}} '''Sylvia Pinel''' ([[Sent Joan le Nòu]], [[28 de setembre]] de [[1977]]) es una femna politica [[França|francesa]], membre du [[Partit Radical d’Esquèrra]] e Ministra del Logement e de l'Egalitat dels territòris e dempuèi lo 31 de març de 2014. == Biografia == Filha d'elevaires bovins, Sylvia Pinel frequentèt lo licèu Michelet de [[Montalban]], puèi obtenguèt un [[DESS]] de [[drech]] a [[Tolosa]] a l'[[Universitat de Tolosa I Capitòli]]. Venguèt encargada de mission, puèi cap de cabinet del president del [[Conselh General de Tarn e Garona]], [[Jean-Michel Baylet]]. Presidenta de la federacion departementala del [[Partit Radical d’Esquèrra]] de [[Tarn e Garona]], e delegada generala adjuntada del PRG. 17 de junh de 2007, a 30 ans, deputada de la [[segonda circonscripcion de Tarn e Garona]]. En 2010 elegida conselhièra regionala de [[Miègjorn-Pirenèus]]. En abril de 2011, es nomenada vicepresidenta als Dreches dels Ciutadans, a la Securitat e a la Justícia, al Partit Radical d'Esquèrra. Sylvia Pinel es membre de l'equipa de campanha de François Hollande<ref>[http://www.ladepeche.fr/article/2011/11/17/1217846-des-elus-regionaux-dans-l-equipe-de-campagne-de-francois-hollande.html Sylvia Pinel, membre de l'equipa de campanha de François Hollande]</ref>. Lo 16 de mai de 2012, es nomenada ministra delegada a l'[[Artesanat]], al [[Comèrci]] e al [[Torisme]] prèp del [[Arnaud Montebourg|Ministre del Redreçament productiu]] del [[govèrn de Jean-Marc Ayrault]]. Lo 31 de març de 2014, es nomenada Ministra del Logement e de l'Egalitat dels territòris dins lo [[govèrn de Manuel Valls|govèrn]] de [[Manuel Valls]] ==Mandat e foncions== ===A nivèl locals=== * 17 de junh de 2007: Deputada de [[Tarn e Garona]] ===Al nivèl estatal=== * 16 de mai de 2012 al 31 de març de 2014: ministra delegada a l'[[Artesanat]], al [[Comèrci]] e al [[Torisme]] dins lo [[govèrn de Jean-Marc Ayrault|govèrn]] de [[Jean-Marc Ayrault]] * 31 de març de 2014: Ministra del Logement e de l'Egalitat dels territòris dins lo [[govèrn de Manuel Valls|govèrn]] de [[Manuel Valls]] ==Vejatz tanben== === Ligams extèrnes === * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20120519015311/http://www.sylviapinel.com/ Site oficial] * {{fr}}[http://www.assemblee-nationale.fr/13/tribun/fiches_id/336175.asp Sul de l'Assemblada Nacionala] == Nòtas e referéncias == <References/> {{DEFAULTSORT:Pinel Sylvia}} [[Categoria:Deputat de Tarn e Garona]] [[Categoria:Naissença en Nauta Garona]] [[Categoria:Naissença en 1977]] [[Categoria:Govèrn de Jean-Marc Ayrault]] 9u254ywu88i2quxqk4udpxgf542m2vt 0 152533 2501864 2501787 2026-05-29T05:59:25Z Pataliputra! 41626 Better one 2501864 wikitext text/x-wiki [[File:Timur Review His Troops Before the Battle of Ankara, Zafarnama 1436.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha d'Ankara.]] La '''batalha d'Ankara''' se debanèt lo 20 de julhet de [[1402]] e opausèt lei fòrças dau [[Empèri Otoman|Sultanat Otoman]] dirigidas per [[Bajazet Ièr|Bajazet I{{èr}}]] ai tropas de [[Tamburlan]]. S'acabèt per una victòria timurida majora ambé la captura dau sultan otoman. D'efèct, entranaïda per lei tensions entre lei doas dinastias, la campanha veguèt la lucha entre una armada timurida ben preparada e una fòrça otomana ja usada per d'operacions lòngas còntra [[Constantinòple]]. De mai, la fidelitat dei tribüs turcs anatolianas èra pas assegurada en causa de la volontat de sei caps de gardar son autonòmia. Ansin, [[Tamburlan]] poguèt aprofichar lei dificultats de son adversari per se plaçar en posicion favorabla. Après la revirada [[sang|saunosa]] de la premiera carga otomana que foguèt rompuda per leis [[arquier de cavalariá|arquiers de cavalariá]] de [[Tamburlan]], unei soudats turcs abandonèron lo prat batalhier ò capitulèron entraïnant l'enceuclament de [[Bajazet Ièr|Bajazet]] e de sei vassaus [[cristianisme|crestians]]. La reduccion d'aquelei fòrças foguèt malaisat en causa de l'equipament pesuc dei chivaliers crestians capables d'arrestar lei [[sageta]]s deis arquiers timuridas. Una partida importanta de sei soudats crestians poguèron ansin rompre lei linhas timuridas amb un fiu de [[Bajazet Ièr|Bajazet]] e lo tesaur otoman. En revènge, lo sultan refusèt de fugir e foguèt capturat. La batalha foguèt saunosa per lei doas armadas. [[Tamburlan]] perdiguèt entre {{formatnum:15000}} e {{formatnum:25000}} òmes e [[Bajazet Ièr|Bajazet]] entre {{formatnum:15000}} e {{formatnum:40000}}. Lo venceire poguèt reorganizar [[Anatolia]] e restaurar l'autonòmia dei principats turcs. En revènge, l'[[Empèri Otoman]] foguèt fòrça afeblit per la captura de son cap que moriguèt en [[1403]] en captivitat. Aquò entraïnèt una guèrra civila lònga entre seis eiretiers que s'acabèt solament dins leis annadas 1410. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 7tqu0nuy6kr6jysmrw638z5w3fmuhoe 0 164477 2501855 2344370 2026-05-28T21:46:50Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2501855 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Rubus fruticosus'' | Rubus fruticosus — Flora Batava — Volume v15.jpg | romèc }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Rosidae }} {{Taxobox | òrdre | Rosales }} {{Taxobox | familha | Rosaceae }} {{Taxobox | genre | Rubus }} {{Taxobox taxon | végétal | espèce | Rubus fruticosus | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Rosales }} {{Taxobox | familha | Rosaceae }} {{Taxobox fin}} Lo '''romèc''' (var. '''rome, romi, romec, rómec, rumec, romèga, romdre, romze'''; gasc. '''arromèc, arromèt, gavarra/gauarra, auarra''') ''(''Rubus fruticosus'')'' es un [[arbust]] espinós de la familha de las [[Rosaceae|rosacèas]], fòrça comun dins las regions temperadas, que dona un [[fruch]] comestible: l'[[Amora (fruch del rumec)|amora]]. Se cal pas confondre amb l'[[amorier]], que lo fruch es tanben nomenat « [[Amora (fruch de l'amorier)|amora]] » pro similars. == Descripcion == [[Fichièr:Rubus_fruticosus_15_ies.jpg|esquèrra|vinheta|Aspècte general]] [[Fichièr:Rubus_fruticosus_Luc_Viatour.JPG|esquèrra|vinheta|Flor de romèc]] [[Fichièr:RubusFruticosus_FlowerAndUnripenFruits_01.jpg|esquèrra|vinheta|Inflorescéncia]] [[Fichièr:Mure-sauvage.jpg|esquèrra|vinheta| Amoras]] Lo romèc es un arbrilhon vivaç per sas tijas sosterranhas, produsent cada an de tijas aerianas novèlas que vivon dos ans, ne fructificant la segonda annada. Las tijas e los peciòls de las fuèlhas pòrtan d'agulhons acerats. Las tijas arcadas pòdon aténher tres a quatre mètres de long, e lor tèrme rejonh lo sol la lo segond an e s'enrasiga, donant enseguida de novèlas tijas que colonizan rapidament lo terren. La planta nitrofila forma lèu de bartases impenetrables: un romegàs. Las [[Fuèlha|fuèlhas]] tipicas, altèrnas, son compausadas palmadas e denticuladas, de cinc o set foliòls en general. Las [[Flor|flors]], blancas o blanc rosat, de dos a tres centimètres de diamètre, son regropadas en corimbes. An cinc [[Sepal|sepals]], cinc [[Petal|petals]] e fòrça [[Estamina|etaminas]] e carpèlas. Los [[Fruch|fruichs]] son negres blavencs a maturitat, cap a setembre. Son de fruchs compausats formats de l'agregacion de las carpèlas modificats e transformats en pichonas drupas que demoran aderentas al receptacle floral. == Fauna associada == D'animals son amators d'amoras o de fuèlhas de romec. Es mellifèra e es la planta òsta de las [[Canilha (lepidoptèr)|canilhas]] de de parpalhons, coma lo ''[[Macrothylacia rubi]]'', lo ''[[Lasiocampa quercus]]'', la ''[[Boloria (Clossiana) dia]]'', lo ''[[Brenthis daphne]]'', lo ''[[Brenthis ino]]'', lo ''[[Pyrgus alveus]]'', lo ''[[Spialia sertorius]]''. En mai dels [[Insecta|insèctes]], lo muscardin, un pichon [[Rodentia|rosegaire]] ros, viu sovent dins los romegases e lo romec es una de las noirituras apreciadas en ivèrn pels [[Capreolus capreolus|cabiròls]]. Fòrça [[Ausèl|aucèls]] se noirisson de fruchs, fasent tanben l'espandiment de las granas. Mai, los romècs abrigan de grands mammifèrs, coma los [[Singlar|singlars]] e los [[Rainal|rainals]]. Lo romec presenta donc un interés cinegetic e ecologic dins son airal d'origina. Mas dins los païses ont se presenta coma una [[espècia invasiva]], en [[Austràlia]] per exemple, favoriza la proliferacion d'aqueles animals eles tanben invasius e noisibles. == Distribucion == Aquela espècia es originària d'[[Eurasia]]. Se naturalizèt un pauc partot. Es sovent considerada coma planta envasissenta. L'arbust presentat al [[Monastèri de Santa Catarina, mont Sinai|monastèri de Santa Catarina del Sinai]] coma essent lo « Boisson ardent » de la [[Bíblia]] es un romec. == Varietats == Existisson de varietats d'òrt, coma ''Inermis'', varietat sens espinas. == Utilizacion == Lors fruchs, las amoras, fòrça ricas en diferentas formas de [[vitamina B]] (levat B12) e [[vitamina C]] (36&nbsp;mg/100 g), son consomits cruds, sos o dins d'ensaladas de fruchs, o cuèch en tartas, siròps, geladèa e [[Confitura|confituras]]. Se congelan plan. Se'n fa de bevendas alcolizadas e de vinagre aromatizat a l'amora. Los fruchs de totas las autras espècias son tanben comestibles. S'utiliza tanben la rusca per la [[banastariá]]. == Proprietats medicinalas == Las fuèlhas secadas e los joves brots fermentats son utilizats en tisanas per lors proprietats astringentas. Balhan de [[tanin]] e de la [[vitamina C]]. == Articles connèxes == == Bibliografia == * ''Pour l'amour d'une ronce'', Bernard Bertrand, 01/01/2008, Terran (Editions de) - {{ISBN|978-2-913288-79-9}} == Ligams extèrnes == * Referéncia Catalogue of Life : [https://web.archive.org/web/20160305164911/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Rubus/species/fruticosus/match/1/match/1 ''Rubus fruticosus'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{CatalogueofLife espèce|Rubus|fruticosus|L.}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:eflore France métro]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtfx-nn-58089 ''Rubus fruticosus'' L., 1753] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-métro|58089|''Rubus fruticosus'' L., 1753}} * Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=504851 ''Rubus fruticosus'' L.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=504851 version anglaise]</small></span> <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>) * Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=211815 ''Rubus fruticosus''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{NCBI|211815|''Rubus fruticosus''}} * Referéncia [http://www.ars-grin.gov/ GRIN] : [https://web.archive.org/web/20150518075250/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?419819 <small>espèce </small>''Rubus fruticosus'' aggr.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{GRIN espèce|419819|''Rubus fruticosus'' aggr.}} * Les Jardins de Valloires dans la [[Somme (departament)|Somme]] sont le conservatoire national des ronces. [https://web.archive.org/web/20110713090002/http://www.jardinsdevalloires.com/] * [http://www.diete-sante.com/pg_composition/Fruit/compo_mure_cr_dk.htm Tableau de composition détaillée] [[Categoria:Adventice]] [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] [[Categoria:Planta mellifèra]] [[Categoria:Planta medicinala]] eryis7vqywza4wla7lltsvmbav9hfen 0 196878 2501843 2483880 2026-05-28T19:47:09Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501843 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Òra | nom2=''Ore'' | imatge=Ore 16.jpg | descripcion=Vista de la glèisa e los [[Pirenèus]]. | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= Frontinhas | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31405 | cp = 31510 | cònsol = Pierre Largy | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Orois (en [[francés]]) | longitud= 0.6511 | latitud= 42.9761 | alt mini = 453 | alt mej = | alt maxi = 724 | km² = 2.86 }} '''Òra'''{{RepTopMP}} (''Ore'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]] situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31405.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitrofas | comuna = Òra | nòrd = [[Mont de Galièr]] | nòrd-èst = [[Lorda (Nauta Garona)|Lorda]] | èst = [[Antishan de Frontinhas]] | sud-èst = [[Frontinhan de Comenge]] | sud = [[Fronsac (Nauta Garona)|Fronsac]] | sud-oèst = [[Senta Maria (de_Varossa)|Senta Maria]]<br>(<small>[[Nauts Pirenèus]]</small>),<br>[[Seleishan]]<br>(<small>[[Nauts Pirenèus]]</small>) | oèst = [[Bagiri]] | nòrd-oèst = [[Galièr]] }} ==Toponimia== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni Astor, nimèi eths Féniés non disen arren d'''Òra''. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Òra qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Joan Baptista. En 1790, Òra qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]], mès en l'an VIII qu'estó per un temps deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 34 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31405 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Pierre Largy |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Hervé Minec |Partit= shens etiqueta puish UPR |Qualitat= retirat d'engenhaire }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean Lacontrade|Partit= shens|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31405 |1793=363 |1800=439 |1806=439 |1821=487 |1831=508 |1836=484 |1841=516 |1846=521 |1851=510 |1856=505 |1861=505 |1866=503 |1872=505 |1876=381 |1881=374 |1886=413 |1891=370 |1896=355 |1901=347 |1906=317 |1911=293 |1921=205 |1926=182 |1931=170 |1936=169 |1946=187 |1954=166 |1962=166 |1968=143 |1975=129 |1982=122 |1990=108 |1999=109 |2005=100 |cassini=25675 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|405}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|405}}/2.86) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Ore_06.jpg|Eth centre deth vilatge. Ore_01.jpg|Entrada deth vilatge en venent de Frontinhan de Comenge. Ore_03.jpg Mobeye-ÉtéDesVilles-Ores-267.jpg|Era glèisa Sent Joan Baptista. Ore_07.jpg|Er ostau de comuna e era agéncia postala. Ore_08.jpg|Ancian lavader florit davant l'ostau de comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31405 }} [[Categoria:Comuna de Frontinhan]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] ojfo3fnyeirn28kl9my68n23hbgu249 0 201257 2501847 2026-05-28T20:39:44Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Primièra Guèrra Punica]] 2501847 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Primièra Guèrra Punica]] 49vyyr9tofe659kuu0ok1rcqtlpsbgz