Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 389 2501909 2473190 2026-05-29T21:51:08Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ + [[Anne Brontë]] 2501909 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1886]] &ndash; [[José Linhares]], president de Brasil (m. [[1957]]) * [[1944]] &ndash; [[Gladys Knight]], cantaira americana * [[1945]] &ndash; [[John Fogerty]], cantaire american * [[1968]] &ndash; [[Kylie Minogue]], actritz, cantaira e dançaira australiana * [[1971]] &ndash; [[Isabelle Carré]], actritz francesa * [[1991]] &ndash; [[Alexandre Lacazette]], fotbolaire francés * [[1999]] &ndash; [[Cameron Boyce]], actor american (m. [[2019]]) == Decèsses == * [[1849]] – [[Anne Brontë]], escrivana e poetessa anglesa (n. [[1820]]) * [[1864]] – [[Joan Rebolh]], poèta e fornier occitan (n. 1796) * [[2007]] – [[Jörg Immendorff]], pintor, escultor e professor d'art alemand (n. [[1945]]) ---- Veire tanben : * [[27 de mai]] | [[29 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] iza6x0uenwn7o0hon1bzw986h2t8o5a 0 398 2501910 2439784 2026-05-29T22:02:07Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Peter Higgs]]: † 2024 2501910 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1917]] – [[John Fitzgerald Kennedy]], president dels [[Estats Units]] (d. [[1963]]) * [[1929]] – [[Peter Higgs]], fisician britanic (m. [[2024]]) == Decèsses == * [[1982]] - [[Romy Schneider]], actritz d'origina austriano-alemanda e naturalizada francesa (n. [[1938]])<br /> ---- Veire tanben : * [[28 de mai]] | [[30 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] rc271sv8wkrh6nm9vb15efzk8eqhzws 2501912 2501910 2026-05-29T22:05:09Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Melissa Etheridge]] 2501912 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1917]] – [[John Fitzgerald Kennedy]], president dels [[Estats Units]] (d. [[1963]]) * [[1929]] – [[Peter Higgs]], fisician britanic (m. [[2024]]) * [[1961]] – [[Melissa Etheridge]], cantaira americana de musica rock == Decèsses == * [[1982]] - [[Romy Schneider]], actritz d'origina austriano-alemanda e naturalizada francesa (n. [[1938]])<br /> ---- Veire tanben : * [[28 de mai]] | [[30 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] m0g07wsiztwqr2u6s9xg9ywod6tddh1 2501914 2501912 2026-05-29T22:07:52Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ + [[Erich Honecker]] 2501914 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1917]] – [[John Fitzgerald Kennedy]], president dels [[Estats Units]] (d. [[1963]]) * [[1929]] – [[Peter Higgs]], fisician britanic (m. [[2024]]) * [[1961]] – [[Melissa Etheridge]], cantaira americana de musica rock == Decèsses == * [[1982]] – [[Romy Schneider]], actritz d'origina austriano-alemanda e naturalizada francesa (n. [[1938]]) * [[1994]] – [[Erich Honecker]], òme politic de la Republica Democratica Alemanda (n. [[1912]]) ---- Veire tanben : * [[28 de mai]] | [[30 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 88o99l8bt4ljbcuxcin99u0zr1jddpo 0 3345 2501944 2492009 2026-05-30T11:34:35Z Dr-Andr888 54108 /* */ 2501944 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | carta = ru | nom_local1 = Российская Федерация<br /> Rossiïscaia Federatsiïa | lenga = ru | prononciacion1 = | nom_occitan = Federacion de Russia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra = Flag of Russia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[rus]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila = Moscòu | mai_granda_vila =[[Moscòu]] | tipe_govèrn =republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>Kuzio, Taras (2016). "Nationalism and authoritarianism in Russia". Communist and Post-Communist Studies. 49 (1). University of California Press: 1–11. doi:10.1016/j.postcomstud.2015.12.002. JSTOR 48610429.</reF> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = rus, russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = Roble | còde_moneda = RUB | fus_orari = +2 a +12 | imne_nacional = <br>{{Bes | Государственный гимн Российской Федерации | ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | domeni_internet = ru | indicatiu_telefonic = 7 | organizacions_internacionalas = | nòtas = |nom_local=Российская Федерация ([[rus]])|cap_títol1=[[Lista dels presidents de Russia|President]]|cap_títol2=[[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]]|cap1=[[Vladímir Pótin]]|cap2=[[Mikhaïl Mishustin]]}} '''Russia''', oficialament la '''Federacion de Russia''',<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre Euròpa e Asia, separadas per los [[Monts Orals|Monts Oral]]. Es lo país pus estendut de la planeta damb una superficia d'aperaquí 17 milions de quilomètres carrats. Sa populacion èra estimada a 146 milions d'abitants en 2021. La capitala n'es [[Moscòu]], eiretièra dau Principat de Moscòu, de l'[[Empèri]] Rus e de l'[[Union Sovietica]]. Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Entre 2008 e 2014, comença una novèla expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] q4ut5fdrflx15d4hrby6gf71c9ufo3w 0 17917 2501902 2482722 2026-05-29T18:28:01Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501902 wikitext text/x-wiki {{omon|Marinhac}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Marinhac |carta=oc |nom2= Marignac | lògo= | imatge=Marignac_(Haute-Garonne)_05.jpg | descripcion= Era maison comuna e era agència postala comunala. |escut=Blason de Marignac.jpg | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] |insee= 31316 |cp= 31440 |cònsol= André Campagne |mandat=[[2020]]-[[2032]] |longitud= 0.658333 |latitud= 42.914444 |alt mini= 475 |alt mej= |alt maxi= 2154 |ectaras= |km²= 12.95 |gentilici=|}} '''Marinhac '''{{RepTopMP}} (''Marignac'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31316.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Marinhac | nòrd = [[Shaum]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Biat e Les]] | sud-èst = [[Arlòs]] | sud = [[Guaus de Luishon]] | sud-oèst = [[Varenh (Nauta Garona)|Varenh]] | oèst = [[Cièrp e Gaud]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ''Marinhac'' que veng d'un nom latin d'òme ''Marinius'', derivat de ''Marius'', dambe'th sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 435, a ''Margny 1.''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 7234, 7235, 7484</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 933</ref>. </br> Que i a tres ''Marinhac''s dens eth departament, totis ath sud, dont dus son prèp. Un determinant qu'es necessari peths autes dus e qu'es ancian. Aqueste ''Marinhac'' que's passa de determinant pr'amor eths autes dus n'an un. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Marinhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Tanlèu 1790, Marinhac qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 27 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31316 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=André Campagne |Partit= |Qualitat=retirat de quadre, ancian cònsol de [[La Fara deis Oliviers]]}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2020 |Identitat= André Pallas |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= [[1962]] |Fin= 1983 |Identitat= François Gabas|Partit= FGDS-MRG |Qualitat= suplent deth deputat Hippolyte Ducos (1968-1970) puish deputat (1970-1973)}} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin=1962 |Identitat=Louis Arnaud |Partit=FGDS |Qualitat= suplent deth deputat Hippolyte Ducos (1958-1962)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon|Banheres de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31316 |1793=553 |1800=569 |1806=620 |1821=624 |1831=724 |1836=794 |1841=776 |1846=831 |1851=831 |1856=772 |1861=699 |1866=703 |1872=674 |1876=678 |1881=673 |1886=646 |1891=635 |1896=617 |1901=588 |1906=590 |1911=526 |1921=710 |1926=880 |1931=808 |1936=638 |1946=698 |1954=602 |1962=633 |1968=745 |1975=685 |1982=624 |1990=537 |1999=505 |cassini=21202 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|316}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|316}}/12.95) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Marignac_Pic_du_Gar.JPG|Eth pic ''Saillant'' despuish Marinhac. Marignac_-_Gare.jpg|Era gara de Marinhac-Sent Biat. Marignac_(31)_église.JPG|Era glèisa dera Nativitat dera Senta Verge. Marignac_(Haute-Garonne)_01.jpg|Sala d'educacion fisica e d'espòrt Louis Arnaud. Chapelle_Saint_Martin_de_Marignac.jpg|Capèra Sent Martin (sègles X-XI) Marignac_(31)_tour_(1).JPG|Arroeinas dera tor de senhaus. Marignac_(Haute-Garonne)_09.jpg|Casteròt. Fontaine_de_Marignac_01.jpg|Era hont de Sabarrèra. Marignac_(31)_fontaine_(2).JPG|Eths guits dera hont. Marignac_(Haute-Garonne)_04.jpg|Eth colador de magnesi, en marme de Sent Biat. Marignac_(Haute-Garonne)_07.jpg|Ancian lavador restaurat. Blason_de_Saint_Pierre.jpg|Escuts dens era glèisa : Sent Pèr. Blason_de_Sicard_de_Miramont.jpg|Escut deths Sicard de Miramont. Blason_des_Comtes_de_Comminges.jpg|Escut deths comtes de Comenge. Blason_de_Pardaillan.jpg|Escut deths Pardalhan. Blason_de_Pardaillan_et_Comminges.jpg|Escut de Pardalhan e de Comenge. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31316 }} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] jpu7gwhiyxbmpiywm6d63q9flv55y4r 0 26015 2501941 2501752 2026-05-30T10:23:20Z Toku 7678 /* Lo cicle de Krebs */ 2501941 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala e es aital a l'origina de la m)ger part de l'ATP produch per la respiracion cellulara. === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] i1gg3na974v87ydmlk6lb79itvz5q9v 2501942 2501941 2026-05-30T10:27:04Z Toku 7678 /* Lo cicle de Krebs */ 2501942 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala e es aital a l'origina de la m)ger part de l'ATP produch per la respiracion cellulara. === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 0bfvxsq6t8awgskllopn4hbgru39m6k 2501943 2501942 2026-05-30T10:28:30Z Toku 7678 /* Lo cicle de Krebs */ 2501943 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala e es aital a l'origina de la m)ger part de l'ATP produch per la respiracion cellulara<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòri}} === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] l97izb1fx1h6ds6a47raq0vqq4xaxwc 0 65816 2501886 2501770 2026-05-29T16:46:01Z Alaric 506 44932 2501886 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bots | nom2 = ''Boutx'' | imatge = Boutx from the Mountains.jpg | descripcion = Bots despuish eras cimas. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31085 | cp = 31160 e 31440 | cònsol = Fabien Mélazzini | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9186 | longitud = 0.7164 | alt mini = 560 | alt mej = | alt maxi = 1850 | ectaras = 2258 | km² = 47.28 |}} '''Bots''' (''Boutx'' en [[francés]]) qu'ei ua comuna [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]] (e de [[Coserans]]) administrada peth departament dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small> ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Que's tròba dens era montanha a un trenteat de quilomètres de [[Sent Gaudenç]]. Que compta dab ua estacion d'esquí aperada en francés ''Le Mourtis''. ==[[Villa Nougués]]== Ua familha originària de Bots que fondè era vila de [[Villa Nougués]] ([[Província de Tucumán]], [[Argentina]]) qui la soa arquitectura b'ei inspirada d'aqueth vilatge de Comenge. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31085.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Bots | nord = [[Arguenòs]] <small>''per un quadripunt''</small> | nord-est = [[Senguanhet]] <br> [[Reculhèr]] | est = [[Portèth d'Aspèth]] | sud-est = [[Sent Lari (Arièja)|Sent Lari]] <br /><small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | sud = [[Hòs]] <br> [[Mèles]] | sud-ouest = [[Argut]] d'Avath | ouest = [[Les (Nauta Garona)|Les]] <small>comuna navèra de [[Sent Biat e Les]]</small> | nord-ouest = [[Vedins e Garraus]] }} ==Toponimia== ===Bots=== Era prononciacion a Argut qu'ei [buts]<ref name = jps>enquèsta JPS, octobre de 2025</ref>. </br> ''Bots'' qu'es citat ''Boca'' avant 979. Que seré una latinizacion damb jòc de mots, qui, segon [[Jean-Claude Dinguirard]], se representava en realitat ''Boce'', èra signe eth nom deth vilatge se prononciava dejà com ''votz'', eth resultat deth latin ''vox'' : [buts] <ref>Jean-Claude Dinguirard, ''Notes Aquitaines'', in Via Domitia n° 27, 1982, Toulouse, p. 69-70</ref> (o meilèu, ath sègle X, [bots]). [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e [[Ernèst Negre|Negre]], pr'amor deth ''-x'' finau, que cresèn ''Bots'' representava ''boish'' (latin ''buxus'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 103, a ''Bouix''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 22 884</ref>. ===Argut Dessús=== Era prononciacion a Argut (d'Avath) qu'ei [ar'gy<small>t</small>de'sys] <ref name = jps/>. A [[Gantiás]] (informatritz de lenga mei segura), [ar'gy<small>td</small>a'watʃ] e [ar'gy<small>t</small>de'sys] (e ar'gy<small>td</small>a'watʃ]) <ref name = alaric>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] qu'i postula ua rasic ''arg'' o un ligam damb [[Arguenòs]], deth nom latin de persona ''Arguenna'', ''Argynnus'', eth tot damb plan de dobtes; per eth, eth nom que demòra escur <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 27</ref>. ===''Coulédoux''=== A [[Gantiás]], era prononciacion qu'ei (o que seriá) [kule'dus] <ref name = alaric/>. </br> ''Coulédoux'' que seré un ''colat-orium'', com [[Coladèra]] un ''colat-aria'', damb eth sens de « canèth, conduit d'escorrement, filtre »; era justificacion qu'es que ''Coulédoux'' es sus un riu, coma Coladèra sus Garòna <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 216, a ''Couladère''</ref>. Qu'ei era grafia ? ===''Le Mourtis=== Eth sens, hornit a [[Argut]] Devath, qu'ei « clarèra (clar) d'avets » <ref name = jps/> ==Istòria== En 1974, Argut Dessús o ''Argut d'Amont'' (nom supausat) e ''Coulédoux'' (en francés) que fusionén dambe Bots. Error deth site Cassini, qui escriu ''Coudeloux'' <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=5452</ref>. Pendent eth Ancian Regime, Bots qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Jòrdi. Tanlèu 1790, Bots qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]. ''Argut-Dessús'' (nom supausat) e ''Coulédoux'' (nom francés) que fusionèn damb Bots (fusion-associacion) per arrestat prefectorau deth 8 de julhet 1974 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 8 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent eth Ancian Regime, Argut-Dessús qu'èra ua comunautat dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Bertomiu. Tanlèu 1790, Argut-Dessús que vengó comuna deth [[canton de Sent Biat]]. Eth son n° INSEE qu'èra 31016 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 2 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent eth Ancian Regime, ''Coulédoux'' qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Conserans]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'èra Sent Loís, ara Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, ''Coulédoux'' que vengó comuna deth [[canton d'Aspèth]]. Ath moment dera fusion-associacion damb Bots, que passè deth canton d'Aspèth ath canton de Sent Biat <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 13 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Eth son n° INSEE qu'èra 31154 <ref>https://www.insee.fr/fr/recherche?q=Coul%C3%A9doux&debut=0</ref> Ger de Bots qu'èra ua parròquia dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de Bots, qu'èra Sent Bonaventura, ara Nòsta Dauna <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 19 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31085 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2023]] ? |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Fabien Mélazzini <ref>http://www.ladepeche.fr/elections/municipales/boutx,31085.html</ref> |Partit= |Qualitat= emplegat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= [[1993]] |Fin= 2023 |Identitat= André Mélazzini|Partit= |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= [[1961]] |Fin= 1993 |Identitat= Henri Dinguirard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1946]] |Fin= 1961 |Identitat= Marceau Capéran |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1928]] |Fin= 1946 |Identitat= Jean-Marie Capéran |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1928 |Identitat= Jean Tuc |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1925]] |Fin= 1925 |Identitat= Victor Betbèze |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1925 |Identitat= Auguste Redonnet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1904]] |Fin= 1908 |Identitat= Jean-Pierre Nouguès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1904 |Identitat= Auguste Redonnet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1892 |Identitat= Jacques Nouguès|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1876]] |Fin= 1878 |Identitat= Jean-Bernard Guiraud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1874]] |Fin= 1876 |Identitat= Bertrand Salles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1874 |Identitat= Jean Médan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin= 1870 |Identitat= Bertrand Salles |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1865]] |Fin= 1870 |Identitat= Jean Rouges |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1855]] |Fin= 1865 |Identitat= Fabien Médan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1849]] |Fin= 1855 |Identitat= Jean-Bernard Médan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1846]] |Fin= 1849 |Identitat= Fabien Médan|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1844]] |Fin= 1846 |Identitat= Jean Rumèbe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1844]] |Fin= 1844 |Identitat= Jean Puntos |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1843]] |Fin= 1844 |Identitat= Fabien Médan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1837]] |Fin= 1843 |Identitat= Coumet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1831]] |Fin= 1837 |Identitat= Jean-Bernard Médan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1826]] |Fin= 1831 |Identitat= Jean-Bernard Noguès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1821]] |Fin= 1826 |Identitat= Jean Lahille Ribaut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1817]] |Fin= 1821 |Identitat= Jean-Bernard Médan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1816]] |Fin= 1817 |Identitat= César Ribaut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1813]] |Fin= 1816 |Identitat= Jean Ribaut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1813 |Identitat= Jean Médan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin= 1808 |Identitat=Louis Nouguès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= |Identitat= Bernard Gérôme Claverie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin= 1795 |Identitat= Pierre Noguès <ref>http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-boutx.html</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31085 |1793=778 |1800=293 |1806=880 |1821=935 |1831=928 |1836=946 |1841=897 |1846=965 |1851=965 |1856=897 |1861=958 |1866=932 |1872=890 |1876=860 |1881=904 |1886=839 |1891=795 |1896=752 |1901=692 |1906=666 |1911=632 |1921=565 |1926=543 |1931=503 |1936=383 |1946=378 |1954=328 |1962=250 |1968=251 |1975=304 |1982=362 |1990=324 |1999=259 |max=800 |cassini=5452 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|085}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|085}}/47.28) round 2}}}} ab/km². ===Demografia Argut d'Amont=== {{Demografia |insee=31016 |1793=295 |1800=307 |1806=376 |1821=429 |1831=480 |1836=487 |1841=504 |1846=470 |1851=506 |1856=442 |1861=469 |1866=456 |1872=502 |1876=495 |1881=393 |1886=410 |1891=321 |1896=334 |1901=299 |1906=262 |1911=266 |1921=170 |1926=157 |1931=151 |1936=148 |1946=128 |1954=81 |1962=75 |1968=56 |cassini=1237 }} ===Demografia ''Coulédoux'' (nom francés)=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=664 |1800=246 |1806=608 |1821=645 |1831=804 |1836=771 |1841=742 |1846=818 |1851=729 |1856=765 |1861=738 |1866=731 |1872=690 |1876=650 |1881=628 |1886=592 |1891=565 |1896=521 |1901=495 |1906=431 |1911=392 |1921=280 |1926=258 |1931=224 |1936=200 |1946=156 |1954=104 |1962=74 |1968=39 |cassini=10478 }} * Eth n° INSEE qu'ei convencionau per rasons practicas. ==Lòcs e monuments== <gallery> Boutxdepuislacabanedel'Escalette.jpg|Bots vist despuish era cabana dera Escaleta. ÉgliseSaint-Georges.jpg|Glèisa Sent Jòrdi. Col_de_Mente_summit.jpg|Còth de ''Menté'' (en francés). Col_de_menté_départ_saint-beat.jpg Stèle_au_col_de_menté.JPG Argut-Dessus,_Village.JPG|Argut d'Amont despuish er oèst. Châlets_location_Station_de_ski_le_Mourtis_1.jpg|Era estacion d'esquí deth ''Mourtis'' (en francés) Photo_depuis_une_piste_rouge_de_la_station_en_février_2022.png|Sus ua pista roja. ChapelleNotreDameduLac.jpg|Capèra Nòsta Dauna deth Lac. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31085 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 3fjg9lf8yi0ucvnjc8u0j9p0ek7a281 0 68924 2501915 2488254 2026-05-30T02:39:24Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Man_lying_down_on_pier_during_Great_Depression_New_York_City_USA_1935.gif]] per [[:Imatge:Depression-Unemployed-_photo_of_Idle_man_dressed_in_worn_coat_lying_down_on_pier-New_York_City_docks-_photo_by_Lewis_W._Hine_-_DPLA_-_07d0 2501915 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} {{Infobox |tematica= |carta= }} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:OklahomaChildrenCrutches1935Lange.jpg|thumb|Mainats afamats e malauts en [[Oklahoma]], [[1935]].]] La '''Crisi economica de 1929''' tanben coneguda coma la '''Granda depression''' comencèt en [[1929]] amb la [[recession economica]] mondiala màger de l'istòria modèrna, tant en prigondor coma en durada. La manca de planificacion del sistèma capitalista menèt a l'aparicion de crisis ciclicas: a una fasa de pujadas del prèses, beneficis e produccion, ne succedissiá una autra de depression, amb casuda dels prèses e de la produccion, qu'ocasionava lo caumatge forçat. Al cors del [[sègle XIX]] aquelas crisis anèron en se succedir, mas la de 1929 foguèt quicòm de mai qu'una frenada del sistèma, l'impacte foguèt tant prigond qu'arribèt a cambiar la situacion economica mondiala, que repausava sus la fisança illimitada dins lo [[capitalisme]] liberal. I a pas un consens sus las causas de la crisa, mas la majoritat dels autors pensan qu' aguèt las siás originas dins la subreproduccion de merças e la fòrta especulacion de capitals que caracterizavan l'economia mondiala après la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Comencèt inicialament als [[Estats Units d'America]], a comptar del ''crac'' de la borsa de [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]] lo [[24 d'octòbre]] de [[1929]] (lo famós "Dijòus Negre") de [[Wall Street]]. A partir dels [[Estats Units]] s'estendèt a la rèsta del mond [[capitalisme|capitalista]]. La crisi provoquèt un creis mondial del [[caumatge]]: catorze milions de personas als Estats Units, sièis milions en [[Alemanha]] e tres milions al [[Reialme Unit]]. En [[Austràlia]], l'aumentacion del caumatge foguèt quitament mai granda que las dels Estats Units e del Reialme Unit amassa. S'estima que la cinquena part de la populacion britanica viviá jol [[lindal de pauretat]] a la mitat del decenni de 1930. L'eleccion del president [[Franklin Delano Roosevelt]] e l'establiment del ''[[New Deal]]'' en 1932 marquèron la debuta de la fin de la Granda Depression als Estats Units. Pasmens, en Alemanha, la desaparicion del finançament exterior, a la debuta del [[decenni de 1930]], e l'aumentacion de las dificultats economicas, favorizèron l'aparicion del nacional-socialisme e a l'arribada al poder d'[[Adolf Hitler]]. == Los signes precursors de la depression == [[Fichièr:UnemployedMenHopTrain.jpg|thumb|left|Òmes sens emplec pujant sus un tren en Canadà.]] [[Fichièr:Depression-Unemployed- photo of Idle man dressed in worn coat lying down on pier-New York City docks- photo by Lewis W. Hine - DPLA - 07d0e2b5d802ae30ad53b19c6ffbca9d.gif|thumb|right|Òme sens emplec que dormís pel sòl per carrièra a Nòva York.]] A comptar de [[1925]] l'economia mondiala visquèt dins un ambient d'optimisme, malgrat los problèmas grèus de subreproduccion e d'especulacion . La subrerproduccion es considerada unanimement coma la causa de la depression que comencèt en 1929. Durant la [[Primièra Guèrra Mondiala]] los estats d'Otramar avián desvolopat d'unes sectors industrials determinats amb la tòca de remplaçar las importacions europèas. Acabada la guèrra, la produccion industriala europèa e extraeuropèa s'adicionèron, sens que parallèlament aumentèsse la consomacion; aquel estat de subreproduccion general provòquèt una aumentacion continua dels stocks de produches. En [[1925]] d'unes produches basics son pas obtenguts en quantitats fòrça superioras las de l'epòca d'abans guèrra; per contra d'unes autres, coma lo petròli, los instruments electrics, la [[seda artificiala]], soslinhan d'indèxes fòrça pus elevats. De las estatisticas se dedusís que l'aumentacion de produccion europèa fins a 1925 manten un ritme regular; per contra a comptar de 1925, amb una Euròpa ja recuperada, s'aumenta la siá produccion dins un contèxte mondial de creissença continua.<ref>Fernández, Antonio (1984): ''Historia del mundo contemporáneo''. Barcelona: Vicens Vives, pàgina 367.</ref> En mai de la subreproduccion industriala cal apondre las recòltas agricòlas excepcionalas. Los prèses se poguèron manténer mercé als acòrdis internacionals, mas la crisi financièra metèt fin a aqueles acòrdis e apareguèron sul mercat subtament los excedents acomolats, çò que menèt a una casuda catastrofica dels prèses. Jacques Neré<ref>Neré, Jacques (1970): ''1929: anàlisis y estructura de una crisis''. Madrid: Guadiana</ref> parteja pas aquelas tèsis e documenta que qualques ''stocks'' foguèron aumentats, es lo cas del [[coton]], mas que la crisi es puslèu deguda a una sosconsomacion relativa que non pas auna subreproduccion: las siás originas serián mai socialas qu'economicas. En quin cas que siá, siá que la produccion agricòla foguèsse excessiva, siá que la capacitat aquerida foguèsse flaca e la consomacion bassa, los excedents agricòlas se venguèron apondre als excedents de produches industrials. Malgrat lo defasament entre produccion e vendas las cotizacions de las valors en borsa daissèron pas de pujar mercé a l'inflacion del crèdit. Se repartisson de grands beneficis perque las despensas de produccion s'afrontan mercé a prèstes bancaris; mas èra una situacion artificiala que se podiá pas manténer totjorn. L'ondada d'especulacion comencèt amb los terrens que permetián de plusvaluas dins de zònas de vacanças : lo ''boom'' especulatiu de [[Florida]] n'es un clar exemple pr'amor que l'aumentacion de las transaccions immobiliàrias foguèt notabla entre los ans 1925 e 1926. Los investisseires, obsedats pels ganhs a cort tèrme, investissèron dins de sectors abans deprimits coma los camins de fèrre o los servicis publics, ont espèravan una fasa d'expansion e de beneficis enauçats. Bona part de las crompas se fan a sosta, es a dire, amb un prèst. Los capitals flotants, a la recèrca del ganh maximal, passavan de [[Londres]] a [[Nòva York]]. L'interès pugèt de 3,32 a 8,62 durant lo periòde entre [[1925]] e [[1929]]; fach que faguèt venir malaisits d'autres prèsts productius e, doncas, drenèt de capitals non pas cap a d'investiments, mas cap a de prèsts especulatius. La moneda de las bancas sosteniá mai que mai los ''brokers'', los corratièr en borsa. En consequéncia la depression ganhèt lo sistèma bancari qu'orientava sos fons per sosténer los especuladors enlòc d'investir dins de sectors vertadièrament productius<ref>Fernández, Antonio (1984): ''Historia del mundo contemporáneo''. Barcelona: Vicens Vives, pàgina 368.</ref>. == Lo "crac" de la borsa de 1929 == {{Article principal|Crac de 1929}} [[Fichièr:Crowd outside nyse.jpg|thumb|right|Personas en Wall Street aprèp l'anònci de la caiguda de la Borsa, octobre de 1929.]] Progressivament, los Estats pus importants fixèron la paritat de sa moneda amb l'[[aur]]. Mas fòrça, acostumats a son prestigi monetari passat, subrevalorèron sas monedas respectivas. Foguèt principalament lo cas de la [[liura esterlina]], degut principalament a las pressions de [[Winston Churchill]]. Amb de monedas europèas subrevaloradas, lo flux d'aur cap als Estats Units aumentèt. En mai, los importants ganhs que l'especulacion borsièra generava menèt fòrça personas a s'endeutar per crompar d'[[accion]]s, de tal biais que pauc a pauc los tausses d'interès montèron encara pus, aital coma lo flux d'aur. Aquel investiment creissent en Borsa daissèt sens finançament los sectors de la consomacion e de la produccion (mai que mai los europèus) qu'èran ligats a las accions. La borsa contunhèt aital dins sa tendéncia d'aumentacion, e de subrevaloracion de las accions. Pasmens, dempuèi [[1928]], l'industria del bastiment subissiá una cèrta contraccion, pas alarmanta, mas qu'èra ja lo primièr signe de la recession. Totun l'euforia d'aumentacion de la borsa contunhèt de manièra generala. Al mes de setembre de 1929 la tendéncia generala de la Borsa de [[Nòva York]], orientada fins aquel moment a l'auça, s'estabilizèt. Èra un rebat de la baissa de qualques prèses, coma los de l'[[acièr]] e del [[coire]], e de la reduccion del benefici de qualques entrepresas. Se comencèt de vendre, mas los especuladors crompavan encara. Dempuèi lo [[21 d'octobre]] l'acomolacion d'òrdres de venda fasiá davalar las valors, e aquela tendéncia èra encara mantenuda pels òrdres de crompa de la Banca Morgan. Lo [[24 d'octobre]] ("dijòus negre"), 13 milions de títols foguèron lançats sul mercat a bas prètz e tròbèron pas crompador; aital, en qualques oras, de milièrs d'accions se convertiguèron en papièr chaupat, per causa de l'avalanca de vendeires que volián se desbarassar de las valors davant l'inexisténcia de crompadors. Lo 29, 16 milions de valors apareisson dins lo mercat; la panica provoquèt una fèbre vendeire en paucs jorns, segon l'indèx de las valors industrialas del «[[New York Times]]», las cotizacions perdèron 43 ponches, anullant los ganhs dels dotze meses precedents. A la prima de 1930 la Banca Morgan decidiguèt de vendre las accions qu'aviá acomoladas e produguèt un excès d'ofèrta que generèt una novèla panica. L'afondrament de la Borsa provoquèt la roïna de milièrs de modèstes accionaris. L'afondrament de la Borsa foguèt lo primièr simptoma d'una crisi prigonda, la de tot lo sistèma economic. Lo sistèma bancari foguèt lo primièr afectat, e davant l'inseguretat generala, los clients retirèron massisament sos depauses. Las bancas comencèron d'aver de problèmas de [[liquiditat]] e nombrosas faguèron quincanèla. == Referéncias == {{reflist}} [[Categoria:Economia]] [[Categoria:Istòria dels Estats Units]] [[Categoria:1929]] 4fpjl5kcmemocx6bn4ah0x4etoeks41 0 70844 2501931 2479063 2026-05-30T06:06:20Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501931 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Le Hosseret | nom2 = ''Le Fousseret'' | imatge = Le_Fousseret_Les_Halles.jpg | descripcion = Las halas. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Le Fousseret (Haute-Garonne).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Savés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[caplòc]] deu [[canton deu Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31193 | cp = 31430 | cònsol = Claudine Lafargue-Viatgé | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2825 | longitud = 1.06638888889 | alt mini = 238 | alt mej = | alt maxi = 372 | ectaras = | km² = 38.31 |}} '''Le Hosseret'''<ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponímia occitana]</ref> (''Le Fousseret'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament gascona, situada dens le departament de la [[Nauta Garona]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31193.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Le Hosseret | nòrd = [[Poi de Tojas]] | nòrd-èst = [[Gratens]] </br> [[Marinhac e las Claras]] | èst = [[Sent Helitz deu Castèth]] | sud-èst = [[L'Avereit de Comenge]] | sud = [[Casèras]] | sud-oèst = [[Montdavesan]] | oèst = [[Montossin]] | nòrd-oèst = [[Castèthnau Picampau]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [huse'ret] (shens article : [bam a huse'ret]) a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Las fòrmas ancianas que son ''Fossareto'' en 1272, ''Fossereto'' en 1226, ''Fussareto'', ''Fosseret'', shens data, ''Fosserti'' en 1267 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 2, p. 1181-1197, cercar sus Gallica</ref>, ''villam Fossereti'' en 1267 [la medisha ?]<ref name = dauz/>. </br> Segon Dauzat e Rostaing, le nom que ven deu latin ''fossis'', ablatiu-locatiu plurau de ''fossa'', valat, canau, dambe'u doble sufixe ''ar-ittum''<ref name = dauz>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 298, a ''Fos''</ref>. Astor que ditz la medisha causa, autament : ''fòssa'' e derivat collectiu ''-aret'', que bota en rapòrt dambe las nombrosas comas afluentas de [[Garona]] <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 341</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] que cita ua auta fòrma anciana ''castrum de Fossereto'', en 1226, le nom que vengueré deu gascon ''hosseret'', « petita marra (hossèr, hossèra, trenca) ponchuda », nom atestat sus plaça, probablament per descríver la fòrma deu vièlh vilatge<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 443</ref>... == Istòria == Pendent l'Ancian Regime, Le Hosseret qu'èra de la diocèsi civila de [[Rius (Volvèstre)|Rius]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de [[Tolosa]], de la [[diocèsi de Rius]], de la senescauciá de [[Tolosa]]. Tanlèu 1790, qu'èra canton. La glèisa qu'es devath lo patronatge de Sent Pèir (''deus ligams'' ? ''encadenat'' ?) <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 17 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html </ref>. Pendent l'Ancian Regime, ''Pont-de-Benque'' qu'èra ua parròpia de la [[diocèsi de Rius]] e de la senescauciá de [[Tolosa]]. Le vocable de la glèisa, annèxa de [[Montdavesan]], qu'es Nòsta Dauna <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 36 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html </ref>. Le lòc, a la sortida sud de la vila, qu'es escrit ''Benque'' sus las mapas modèrnas. La comuna seré estada annexada au Hosseret entre 1790 e 1794 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=61054</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31193 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]]|Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claudine Lafargue-Viatgé |Partit= |Qualitat= quadra d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Pierre Lagarrigue |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= professor }} {{Elegit |Debuta=març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Alain Condis |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean Pierre Ritouret |Partit= shens|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat=Francis Amiel |Partit=[[PS]] |Qualitat= farmacian}} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= ? |Identitat= René Bacqué |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]] ([[caplòc]]); qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 31193 |1793=1407 |1800=1400 |1806=1739 |1821=1928 |1831=2115 |1836=2068 |1841=2046 |1846=2167 |1851=2271 |1856=2220 |1861=2197 |1866=2226 |1872=2113 |1876=2122 |1881=2284 |1886=2219 |1891=2052 |1896=1989 |1901=1840 |1906=1769 |1911=1748 |1921=1568 |1926=1557 |1931=1524 |1936=1434 |1946=1393 |1954=1327 |1962=1410 |1968=1460 |1975=1412 |1982=1375 |1990=1370 |1999=1434 |cassini=14145 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|193}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|193}}/38.31) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas ambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 31193}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] ej07mknh7wcn9hkykcntq8giomoengt 0 73451 2501930 2479058 2026-05-30T05:58:40Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501930 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Hita Bigordana | nom2 = ''Lafitte-Vigordane'' | imatge = Lafitte-Vigorbane.jpg | descripcion = La Hita Bigordana. | lògo = cap | escut = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton d'Autariba|Autariba]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Volvèstre|CC de Volvèstre]] | insee = 31261 | cp = 31390 | cònsol = Karine Brun | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 43.3005555556 | longitud = 1.16388888889 | alt mini = 214 | alt mej = 227 | alt maxi = 236 | km² = 11.38 | gentilici = Laffitois, Laffitoises (en [[francés]]) |}} '''La Hita Bigordana'''{{RepTopMP}} (''Lafitte-Vigordane'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès gascona lingüisticament, situada dens le [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] situada sus la [[RN 117]] o [[A64]] sortida 26 a 50 km al sud de [[Tolosa]]. [[Imatge :Map commune FR insee code 31261.png|vignette|upright=1.5|centre|Mapa de la comuna e de las comunas prèpas.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Hita Bigordana | nòrd = | nòrd-èst = [[Peishias]] | èst = [[Carbona]] | sud-èst = | sud = [[Salas de Garona]] | sud-oèst = [[Sent Helitz deu Castèth]] | oèst = [[Marinhac e las Claras]] | nòrd-oèst = [[Gratens]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [la'hitɔ] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Las fòrmas ancianas son ''Fita Begordana'' en 1268 <ref name = dauz/> e ''Fita Bigordana'' en 1269 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 2, p. 1147, cercar sus Gallica</ref>. </br> ''Hita'', deu latin ''(petra) ficta'', qu'a lo sens de « bòrna », de « pèira plantada, menir », de « limit », benlèu entre duas parròpias (los vilatges d'aqueth nom que serén sovent au limit d'ua parròpia), de senhoria, o autes territòris, sus d'ancianas vias (vias romanas o autes camins, eventualament medievaus) <ref name = dauz>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 377</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 220</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27 171</ref>. La Hita Bigordana qu'èra sus un ancian camin, via romana pendent l'Antiquitat, puish camin gran entre [[Tolosa]] e la [[Bigòrra]], parallèl a l'autorota A64 actuala. Pr'aquò, sembla pas d'estar au limit entre duas ciutats. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, La Hita Bigordana qu'èra de la diocèsi civila de [[Rius (Volvèstre)|Rius]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de [[Tolosa]], de la [[diocèsi de Rius]], de la senescauciá de [[Tolosa]]. En 1790, qu'èra deu [[canton de Carbona]], en 1801, que passèc au [[canton deu Hosseret]]. La glèisa qu'ei devath le patronatge de Nòsta Dòna <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 23 e 1</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31261 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= abriu de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Karine Brun |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= quadra d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= François Gouaze |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'es ara deu [[canton d'Autariba]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31261 |1793=373 |1800=352 |1806=409 |1821=484 |1831=512 |1836=452 |1841=508 |1846=552 |1851=567 |1856=593 |1861=552 |1866=515 |1872=528 |1876=502 |1881=522 |1886=539 |1891=549 |1896=518 |1901=506 |1906=511 |1911=501 |1921=448 |1926=508 |1931=506 |1936=512 |1946=416 |1954=404 |1962=462 |1968=426 |1975=470 |1982=456 |1990=529 |1999=654 |2006=1026 |cassini=13891 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|261}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|261}}/11.38) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] os4bf9s2bhuy9r85yw50jaj0y74khkk 0 73724 2501929 2477541 2026-05-30T05:51:09Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501929 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Gratens | nom2 = ''Gratens'' | imatge = Gratens.jpg | descripcion = Vista de Gratens en ivèrn. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31229 | cp = 31430 | cònsol = Alain Dutrey | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3230555556 | longitud = 1.11444444444 | alt mej = 283 | alt mini = 221 | alt maxi = 344 | ectaras = 1515 | km² = 15.15 |}} '''Gratens'''{{RepTopMP}} (''Gratens'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] de [[Savés]], [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament gascona, situada dins lo [[departament francés|departament]] de la [[Nauta Garona]] e de la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == Comuna de l'[[airal urban de Tolosa|airau urban de Tolosa]] situada en [[Savés]] suu Canau de Sent Martòri a 50 km al sud de [[Tolosa]] e sus l'anciana RN 626. Accès per l'[[A64]] sortida 26. [[Imatge:Map commune FR insee code 31229.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Gratens | nòrd = [[La Bastida de Clarmont]] | nòrd-èst = [[Bòsc de la Pèira]] | èst = [[Peishias]] | sud-èst = [[La Hita Bigordana]] | sud = [[Marinhac e las Claras]] | sud-oèst = [[Le Hosseret]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Poi de Tojas]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [gra'tens] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Gratens'' que veng d'un nom germanic d'òme ''Crato'', dambe'u sufixe germanic ''-ing'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 330</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Gratens'' que veng d'un nom germanic d'òme ''Gerradus'', tractat com ''*Gerrattus'', dambe'u sufixe germanic ''-ingos'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 13 725</ref>. </br> Segon les Féniés, que s'ageish deu nom germanic ''Gratus'' e d'''ingos'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 182</ref>. NB. ''Gratus'' qu'es tanben un nom latin d'òme (femenin ''Grata'', com [[Senterada|Sancta Grata]]). ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Gratens qu'èra de la diocèsi civila de [[Rius (Volvèstre)|Rius]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de [[Tolosa]], de la [[diocèsi de Rius]], de la senescauciá de [[Tolosa]]. En 1790, qu'èra deu [[canton de Carbona]], en 1801, que passèc au [[canton deu Hosseret]]. La glèisa qu'es devath lo patronatge de Sent Miquèu <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 20 e 1</ref>. == Administracion == [[Imatge:Mairie de Gratens.JPG|thumb|290px|center|L'ostau de comuna]] {{ElegitDebuta|insee= 31229 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Dutrey |Partit= |Qualitat= quadre, puish retirat }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Alain Dedieu |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 31229 |1793=531 |1800=506 |1806=588 |1821=698 |1831=694 |1836=650 |1841=632 |1846=661 |1851=683 |1856=674 |1861=640 |1866=585 |1872=551 |1876=550 |1881=540 |1886=561 |1891=544 |1896=525 |1901=541 |1906=523 |1911=528 |1921=505 |1926=510 |1931=539 |1936=508 |1946=507 |1954=473 |1962=437 |1968=422 |1975=366 |1982=372 |1990=426 |1999=445 |cassini=16073 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|229}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|229}}/15.15) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Imatge:Château_de_Gratens_1.jpg|thumb|290px|left|Le castèth de Gratens fàcia nòrd]] ==Personalitats ligadas ambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc }} {{Comunas de| insee = 31229}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Savés]] e5pceirp99jgpsedmqqs22e85lmqa0y 0 74494 2501932 2218312 2026-05-30T07:10:42Z JackyM59 60827 Photograph updated 2501932 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Saint-Saulve | nomcomuna2=Saint-Saulve | imatge = Le château Fortier - Saint-Saulve.jpg | descripcion = | lògo= cap | escut= Blason_ville_fr_Dechy_(Nord).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Valenciennes|Valenciennes]] | canton=[[Canton d'Anzin|Anzin]] | insee =59544 | sitweb= | cp =59880 | cònsol = [[Cécile Gallez]] | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud=3.55555555556 | latitud=50.3705555556 | alt mini =15 | alt mej = | alt maxi =95 | km² =12.04 }} '''Saint-Saulve''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} '''Sant-Saulve''' es una municipalitat de mai de 11 000 abitants al limit de [[Valencianas]], a qualques quilom&egrave;tres de la fronti&egrave;ra b&egrave;lga. Vila a las mila e unas colors merc&eacute;s als sieus nombroses parterres de flors, '''Sant-Saulve''' participa al concors de las vilas fleuries dempu&egrave;i qu'exist&iacute;s en [[1959]]. En [[1960]], la vila #obt&eacute;ner lo 1{{er}} pr&egrave;tz de arrondissement e la{{2 e}} pr&egrave;tz d&eacute;partemental. La municipalitat a #&egrave;sser consagrada 4 fai ''vila fleurie''{{refer&eacute;ncia necess&agrave;ria}} Environada de nombrosas z&ograve;nas industrialas, '''Sant-Saulve''' es una vila al f&ograve;rt potencial economic. {{Original|fr}} '''Saint-Saulve''' est une commune de plus de 11 000 habitants à la limite de [[Valenciennes]], à quelques kilomètres de la frontière belge. Ville aux mille et unes couleurs grâce à ses nombreux parterres de fleurs, '''Saint-Saulve''' participe au concours des villes fleuries depuis qu'il existe en [[1959]]. En [[1960]], la ville obtint le 1{{er}} prix d'arrondissement et le 2{{e}} prix départemental. La commune a été consacrée 4 fois ''ville fleurie''{{référence nécessaire}} Entourée de nombreuses zones industrielles, '''Saint-Saulve''' est une ville au fort potentiel économique. ==Istòria== {{Apertium|fr}} La vila #prene lo nom del [[avesque]] de [[Angoul&ecirc;me]] #que, martyris&eacute; en [[801]], i i avi&aacute; oficiat per las darri&egrave;ras fes. [[Charlemagne]] I #fondar una [[Basilique religiosa|basilique]] en lo sieu onor. Un [[prieur&eacute;]] de [[b&eacute;n&eacute;dictin]]s i i agu&egrave;t installat al {{Xe s&egrave;gle}} e transformat en [[abbaye]] al {{XVIIe s&egrave;gle}}. Dels registres arch&eacute;ologiques an #&egrave;sser efectuadas sus aquel lu&ograve;c, al favor d'un proj&egrave;cte de bastiment (metes en examen portadas successivament per MM. Michel Descamps, Vincent Maliet e Eric Compagnon) {{Original|fr}} La ville prit le nom de l'[[évêque]] d'[[Angoulême]] qui, martyrisé en [[801]], y avait officié pour la dernière fois. [[Charlemagne]] y fonda une [[Basilique religieuse|basilique]] en son honneur. Un [[prieuré]] de [[bénédictin]]s y fut installé au {{Xe siècle}} et transformé en [[abbaye]] au {{XVIIe siècle}}. Des fouilles archéologiques ont été effectuées sur ce site, à la faveur d'un projet de construction (recherches menées successivement par MM. Michel Descamps, Vincent Maliet et Eric Compagnon) ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59544 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= |Identitat= [[Cécile Gallez]]|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59544 |1793= |1800=830 |1806=987 |1821=1076 |1831=1147 |1836=1355 |1841=1602 |1846=1674 |1851=1936 |1856=2048 |1861=2031 |1866=2041 |1872=2261 |1876=2460 |1881=2468 |1886=2564 |1891=2751 |1896=3126 |1901=3279 |1906=3345 |1911=3654 |1921=3471 |1926=3737 |1931=3827 |1936=4066 |1946=4116 |1954=4542 |1962=5602 |1968=7007 |1975=8766 |1982=10717 |1990=11122 |1999=11033 |2004= |2005= |2006=10694 |2007=10845 |2008=11196 |2009=11059 |cassini=34542 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59544 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] nr55yl7bb6yw8shfy22zni7zm0h829x 0 75307 2501927 2500876 2026-05-30T05:38:34Z Alaric 506 44932 prononciacion 2501927 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{omon|Castèthnau}} {{Infobox vila occitana |nom=Castèthnau Picampau |carta=oc |nom2= ''Castelnau-Picampeau'' | lògo= | imatge= Castelnau-Picampeau.JPG | descripcion= La glèisa Nòsta Dauna. | escut= |ist={{Gasconha}} |parçan= [[Savés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] |insee= 31119 |cp= 31430 |cònsol= Christian Cazalot |mandat=[[2026]]-[[2032]] |longitud= 1.01916666667 |latitud= 43.3072222222 |alt mej=380 |alt mini= 252 |alt maxi= 381 |hectares=1130 |km²= 11.3 |gentilici= |}} [[imatge:Our_Lady_church_in_Castelnau-Picampeau_(1).jpg|thumb|200PX|Castèthnau Picampau]] '''Castèthnau Picampau'''{{RepTopMP}} (''Castelnau-Picampeau'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] situada en [[Savés]] entre [[L'Isla de Haut]] e [[Le Hosseret]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31119.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Castèthnau Picampau | nord = [[Castia de la Branda]] | nord-est = [[Poi de Tojas]] | est = [[Le Hosseret]] | sud-est = | sud = [[Montossin]] | sud-ouest = [[Hustinhac]] | ouest = [[Luçan e Adelhac]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [kastɛt'naw] localament. ''Picampau'' ei pas utilizat normalament nimei comprés <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> * '''Castèthnau'''. Dambe ''castèl/ castèth/chastèl'', etc, mot vengut deu latin ''castellum'' (e abans de ''castrum''), l'adjectiu ''nòu'', de ''novum'', e las suas fòrmas pus evolucionadas ''nau'' e ''nuèu'', qu'es le qui se tròba mèi sovent en toponimia. En mèi deu sens literau, lo nom de ''castèlnòu''/''castèlnau'' que designava petitas aglomeracions apiejadas sus ua fortalesa qui las emparava, qui èran donc borgs castraus medievaus (sègles XI a XIII) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 226</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 20 669</ref> estudiats per exemple per Benoît Cursente<ref>http://www.persee.fr/doc/ccmed_0007-9731_1984_num_27_105_2261_t1_0166_0000_3</ref>. * '''Picampau'''. Pas d'explicacion dens les obratges corrents de toponimia. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Castèthnau Picampau qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Rius]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'èra Sent Pèr (''deus ligams'' ? ''encadenat'' ?), ara Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Castèthnau Picampau qu'èra deu [[canton deu Hosseret]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 10 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Lo nom qu'ei escriut ''Castelnau de Picampau'' sus la mapa de Cassini. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31119 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Cazalot|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Daniel Esclassan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31119 |1793=391 |1800=403 |1806=378 |1821=461 |1831=519 |1836=534 |1841=505 |1846=571 |1851=569 |1856=568 |1861=537 |1866=510 |1872=450 |1876=481 |1881=459 |1886=450 |1891=401 |1896=401 |1901=371 |1906=381 |1911=358 |1921=292 |1926=306 |1931=276 |1936=248 |1946=244 |1954=219 |1962=207 |1968=184 |1975=170 |1982=179 |1990=171 |1999=165 |cassini=7105 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|119}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|119}}/11.3) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas ambe la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Savés]] 60x2xo98nxow0ahgy9eu9s9k8zml1ww 0 76079 2501947 2479395 2026-05-30T11:49:22Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501947 wikitext text/x-wiki {{omon|Marinhac}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Marinhac e las Claras | nom2 = ''Marignac-Lasclares'' | lògo = cap | imatge = Marignac-Lasclares Mairie et église.jpg | descripcion = | escut = | ist = {{Lengadòc}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31317 | cp = 31430 | cònsol = Anicet Agboton | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 1.09916666667 | latitud = 43.3069444444 | alt mini = 231 | alt mej = 300 | alt maxi = 310 | km² = 10.01 | gentilici = }} '''Marinhac e las Claras'''{{RepTopMP}} (''Marignac-Lasclares'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament gascona, situada administrativament dens lo [[departament francés|departament]] de [[Hauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == Comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] situada suu Canau de Sent Martòri a 52 km au sud de [[Tolosa|la vila]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31317.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Marinhac e las Claras | nòrd = [[Gratens]] | nòrd-èst = | èst = [[La Hita Bigordana]] | sud-èst = [[Sent Helitz deu Castèth]] | sud = | sud-oèst = [[Le Hosseret]] | oèst = | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas que son : ''Sanctus Martinus de Insula Martini'' en 815 c<ref name="REC">Recueil des historiens de la France: Pouillés province d'Auch, de Narbonne et de Toulouse (1972), t. 10(2) p. 972.</ref>, ''capellanus'' (?) en 819 c<ref name="REC" />. ''Marinhaguetum commendator, rectoría'', en 827 A e n<ref name="REC" />, ''Marignac de las Clares'' cap a 1757<ref>IGN, Mapa de Cassini.</ref>., ''Marinhaguet'' en 1706 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1761, cercar sus Gallica</ref>.</br> ''Marinhac'' que veng d'un nom latin d'òme ''Marinius'', derivat de ''Marius'', dambe'u sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 435, a ''Margny 1.''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 7234, 7235, 7484</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 933</ref>. </br> Que i a tres ''Marinhac''s dens le departament, totis au sud, dont dus son prèp. Un determinant qu'es necessari e qu'es probablament ancian. Sus la mapa de Cassini, le nom qu'es ''Marignac de las Clares'' e que i a dus vilatges, ''La Clare d'en Bas'', au nòrd, e ''La Clare d'en Haut'', au sud. Aqueths noms que son plaçats dens la la ribèra de [[Garona]] o suu penent e qu'an despareishut de las mapas mèi recentas. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Marinhac de Las Claras qu'èra de la diocèsi civila de [[Rius (Volvèstre)|Rius]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de [[Tolosa]], de la [[diocèsi de Rius]], de la senescauciá de [[Tolosa]]. Tanlèu 1790, qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]. La glèisa qu'es devath lo patronatge de Sent Martin <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 28 e 1</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31317 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Anicet Agboton|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2020 |Identitat= Gérard Capblanquet |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat, president de las CC (2014-2020) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin=1995 |Identitat=Noël Miegemolle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1953]] |Fin= 1959 |Identitat=Raymond Laveda |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1953 |Identitat= Pierre Bonnemaison |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1947 |Identitat=Eugène Capblanquet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1912]] |Fin= 1929 |Identitat=Maurice Cizos |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1892]] |Fin= 1912 |Identitat= Maximin Ferré |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1892 |Identitat=Bertrand Andrieu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1855]] |Fin= 1871 |Identitat= Cazimir Marqués |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1855 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31317 |1793=473 |1800=431 |1806=514 |1821=500 |1831=501 |1836=451 |1841=486 |1846=446 |1851=524 |1856=505 |1861=482 |1866=459 |1872=440 |1876=408 |1881=418 |1886=405 |1891=402 |1896=401 |1901=370 |1906=349 |1911=384 |1921=369 |1926=312 |1931=304 |1936=289 |1946=278 |1954=290 |1962=269 |1968=235 |1975=209 |1982=240 |1990=265 |1999=295 |2005=313 |cassini=21201 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|317}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|317}}/10.01) round 2}}}} ab/km². == Véser tanben == * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references /> {{Portal Lengadòc }} {{Comunas de| insee = 31317 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] ntc1ar6knd0or4uxiauofkod67js5dh 0 78618 2501916 2220883 2026-05-30T02:53:32Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Blason_ville_fr_Obermodern-Zutzendorf_Bas-Rhin.svg]] per [[:Imatge:Blason_ville_fr_Obermodern_Bas-Rhin.svg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: arms of the former commune) 2501916 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Obermodern-Zutzendorf | nomcomuna2=Obermodern-Zutzendorf | imatge= Obermodern rModer 56 (2).jpg | descripcion= Carrièra d'Obermodern-Zutzendorf. | lògo= | escut= Blason ville fr Obermodern Bas-Rhin.svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saverne|Saverne]] | canton= [[Canton de Bouxwiller|Bouxwiller]] | insee = 67347 | sitweb= | cp = 67330 | cònsol = Helmut Stegner | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 7.5411 | latitud= 48.8453 | alt mej = | alt mini = 169 | alt maxi = 253 | km² = 14.46 |}} '''Obermodern-Zutzendorf''' en [[alemannisch]] (''Obermodern-Zutzendorf'' en [[francés]]) es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Bas Ren]] e de la region d'[[Alsàcia]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 67347 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Helmut Stegner|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 67347 |1793=719 |1800=715 |1806=751 |1821=882 |1831=1034 |1836=1004 |1841=919 |1846=934 |1851=931 |1856=880 |1861=893 |1866=927 |1872=940 |1876=898 |1881=932 |1886=925 |1891=906 |1896=1057 |1901=1161 |1906=1133 |1911=1061 |1921=916 |1926=969 |1931=941 |1936=914 |1946=1002 |1954=1054 |1962=1002 |1968=1038 |1975=1464 |1982=1481 |1990=1395 |1999=1436 |2004= |2005= |2006=1 526 |2007=1 559 |2008=1 606 |2009=1 631 |cassini=25403 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] exykx291j279hwoqxltazj78ofxcj07 2501933 2501916 2026-05-30T07:16:56Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Obermodern-Zutzendorf]] cap a [[Owermodre-Zutzedorf]] : nom alsacian 2501916 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Obermodern-Zutzendorf | nomcomuna2=Obermodern-Zutzendorf | imatge= Obermodern rModer 56 (2).jpg | descripcion= Carrièra d'Obermodern-Zutzendorf. | lògo= | escut= Blason ville fr Obermodern Bas-Rhin.svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saverne|Saverne]] | canton= [[Canton de Bouxwiller|Bouxwiller]] | insee = 67347 | sitweb= | cp = 67330 | cònsol = Helmut Stegner | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 7.5411 | latitud= 48.8453 | alt mej = | alt mini = 169 | alt maxi = 253 | km² = 14.46 |}} '''Obermodern-Zutzendorf''' en [[alemannisch]] (''Obermodern-Zutzendorf'' en [[francés]]) es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Bas Ren]] e de la region d'[[Alsàcia]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 67347 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Helmut Stegner|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 67347 |1793=719 |1800=715 |1806=751 |1821=882 |1831=1034 |1836=1004 |1841=919 |1846=934 |1851=931 |1856=880 |1861=893 |1866=927 |1872=940 |1876=898 |1881=932 |1886=925 |1891=906 |1896=1057 |1901=1161 |1906=1133 |1911=1061 |1921=916 |1926=969 |1931=941 |1936=914 |1946=1002 |1954=1054 |1962=1002 |1968=1038 |1975=1464 |1982=1481 |1990=1395 |1999=1436 |2004= |2005= |2006=1 526 |2007=1 559 |2008=1 606 |2009=1 631 |cassini=25403 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] exykx291j279hwoqxltazj78ofxcj07 2501935 2501933 2026-05-30T07:18:34Z Jfblanc 104 2501935 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Owermodre-Zutzedorf | nomcomuna2=Obermodern-Zutzendorf | imatge= Obermodern rModer 56 (2).jpg | descripcion= Carrièra d'Owermodre-Zutzedorf | lògo= | escut= Blason ville fr Obermodern Bas-Rhin.svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saverne|Saverne]] | canton= [[Canton de Bouxwiller|Bouxwiller]] | insee = 67347 | sitweb= | cp = 67330 | cònsol = Helmut Stegner | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 7.5411 | latitud= 48.8453 | alt mej = | alt mini = 169 | alt maxi = 253 | km² = 14.46 |}} '''Owermodre-Zutzedorf''' (''Obermodern-Zutzendorf'' en [[alemand]] estandard e oficialament en [[francés]]) es una comuna alsaciana creada en 1983. Administrativament, es dins lo departament del [[Bas Ren]] e la region del [Grand Èst]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 67347 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Helmut Stegner|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 67347 |1793=719 |1800=715 |1806=751 |1821=882 |1831=1034 |1836=1004 |1841=919 |1846=934 |1851=931 |1856=880 |1861=893 |1866=927 |1872=940 |1876=898 |1881=932 |1886=925 |1891=906 |1896=1057 |1901=1161 |1906=1133 |1911=1061 |1921=916 |1926=969 |1931=941 |1936=914 |1946=1002 |1954=1054 |1962=1002 |1968=1038 |1975=1464 |1982=1481 |1990=1395 |1999=1436 |2004= |2005= |2006=1 526 |2007=1 559 |2008=1 606 |2009=1 631 |cassini=25403 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] 2eme72i2jrfyteuaiewzwidfxbn77ej 2501936 2501935 2026-05-30T07:18:52Z Jfblanc 104 2501936 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Owermodre-Zutzedorf | nomcomuna2=Obermodern-Zutzendorf | imatge= Obermodern rModer 56 (2).jpg | descripcion= Carrièra d'Owermodre-Zutzedorf | lògo= | escut= Blason ville fr Obermodern Bas-Rhin.svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saverne|Saverne]] | canton= [[Canton de Bouxwiller|Bouxwiller]] | insee = 67347 | sitweb= | cp = 67330 | cònsol = Helmut Stegner | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 7.5411 | latitud= 48.8453 | alt mej = | alt mini = 169 | alt maxi = 253 | km² = 14.46 |}} '''Owermodre-Zutzedorf''' (''Obermodern-Zutzendorf'' en [[alemand]] estandard e oficialament en [[francés]]) es una comuna alsaciana creada en 1983. Administrativament, es dins lo departament del [[Bas Ren]] e la region del [[Grand Èst]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 67347 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Helmut Stegner|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 67347 |1793=719 |1800=715 |1806=751 |1821=882 |1831=1034 |1836=1004 |1841=919 |1846=934 |1851=931 |1856=880 |1861=893 |1866=927 |1872=940 |1876=898 |1881=932 |1886=925 |1891=906 |1896=1057 |1901=1161 |1906=1133 |1911=1061 |1921=916 |1926=969 |1931=941 |1936=914 |1946=1002 |1954=1054 |1962=1002 |1968=1038 |1975=1464 |1982=1481 |1990=1395 |1999=1436 |2004= |2005= |2006=1 526 |2007=1 559 |2008=1 606 |2009=1 631 |cassini=25403 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] rvox1g85k4uqab8nvd106pyqsqdbh5j 2501937 2501936 2026-05-30T07:19:56Z Jfblanc 104 /* Istòria */ 2501937 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Owermodre-Zutzedorf | nomcomuna2=Obermodern-Zutzendorf | imatge= Obermodern rModer 56 (2).jpg | descripcion= Carrièra d'Owermodre-Zutzedorf | lògo= | escut= Blason ville fr Obermodern Bas-Rhin.svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saverne|Saverne]] | canton= [[Canton de Bouxwiller|Bouxwiller]] | insee = 67347 | sitweb= | cp = 67330 | cònsol = Helmut Stegner | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 7.5411 | latitud= 48.8453 | alt mej = | alt mini = 169 | alt maxi = 253 | km² = 14.46 |}} '''Owermodre-Zutzedorf''' (''Obermodern-Zutzendorf'' en [[alemand]] estandard e oficialament en [[francés]]) es una comuna alsaciana creada en 1983. Administrativament, es dins lo departament del [[Bas Ren]] e la region del [[Grand Èst]]. ==Geografia== ==Istòria== La comuna es creada en 1983 per fusion d’[[Owermodre]] e de [[Zutzedorf]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 67347 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Helmut Stegner|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 67347 |1793=719 |1800=715 |1806=751 |1821=882 |1831=1034 |1836=1004 |1841=919 |1846=934 |1851=931 |1856=880 |1861=893 |1866=927 |1872=940 |1876=898 |1881=932 |1886=925 |1891=906 |1896=1057 |1901=1161 |1906=1133 |1911=1061 |1921=916 |1926=969 |1931=941 |1936=914 |1946=1002 |1954=1054 |1962=1002 |1968=1038 |1975=1464 |1982=1481 |1990=1395 |1999=1436 |2004= |2005= |2006=1 526 |2007=1 559 |2008=1 606 |2009=1 631 |cassini=25403 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] 75og17hw5bul5gsl1bey1upn8djprno 2501938 2501937 2026-05-30T07:21:32Z Jfblanc 104 2501938 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Owermodre-Zutzedorf | nomcomuna2=Obermodern-Zutzendorf | imatge= Obermodern rModer 56 (2).jpg | descripcion= Carrièra d'Owermodre-Zutzedorf | lògo= | escut= Blason ville fr Obermodern Bas-Rhin.svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saverne|Saverne]] | canton= [[Canton de Bouxwiller|Bouxwiller]] | insee = 67347 | sitweb= | cp = 67330 | cònsol = Helmut Stegner | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 7.5411 | latitud= 48.8453 | alt mej = | alt mini = 169 | alt maxi = 253 | km² = 14.46 |}} '''Owermodre-Zutzedorf''' (''Obermodern-Zutzendorf'' en [[alemand]] estandard e oficialament en [[francés]]) es una comuna alsaciana creada en 1983. Administrativament, es dins lo departament del [[Bas Ren]] e la region del [[Grand Èst]]. ==Geografia== ==Istòria== La comuna es creada en 1974 per fusion d’[[Owermodre]] e de [[Zutzedorf]]. Se ditz en francés ''Modern'' de 1974 a 1983, puèi pren lo nom oficial actual. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 67347 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Helmut Stegner|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 67347 |1793=719 |1800=715 |1806=751 |1821=882 |1831=1034 |1836=1004 |1841=919 |1846=934 |1851=931 |1856=880 |1861=893 |1866=927 |1872=940 |1876=898 |1881=932 |1886=925 |1891=906 |1896=1057 |1901=1161 |1906=1133 |1911=1061 |1921=916 |1926=969 |1931=941 |1936=914 |1946=1002 |1954=1054 |1962=1002 |1968=1038 |1975=1464 |1982=1481 |1990=1395 |1999=1436 |2004= |2005= |2006=1 526 |2007=1 559 |2008=1 606 |2009=1 631 |cassini=25403 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] 18ekv5a1o21xtmy9p604clchqa9bzgc 0 103349 2501882 2501776 2026-05-29T16:34:24Z Alaric 506 44932 nom verificat 2501882 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=''Argut-Dessous'' | nom=Argut d'Avath | lògo= | imatge=31440 Argut-Dessous, France - panoramio.jpg | descripcion=Ua rota còsta eth vilatge. | escut= Blason ville fr Argut-Dessous (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | cp= 31440 | insee = 31015 | cònsol = Claude Jacquard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Argutois (en [[francés]]) | longitud= 0.718611111111 | latitud= 42.89 | alt mini = 513 | alt mej= | alt maxi = 1090 | km² = 2.70 }} '''Argut'''{{RepTopMP}} o '''Argut d'Avath''' (''Argut-Dessous'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament [[Gascon|gascoa]], situada laguens eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31015.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Argut | nord = [[Les (Nauta Garona)|Les]] | nord-est = | est = [[Bots]] | sud-est = [[Hòs]] | sud = | sud-ouest = | ouest = [[Arlòs]] | nord-ouest = [[Sent Biat]] <small>''per un quadripunt''</small> }} ==Toponimia== Eth nom qu'ei ''Argut d'Avath'' [a'watʃ] (per oposicion a Argut d'Amont). A Argut, era prononciacion audida qu'ei [ar'gy<small>t</small>de'βat] e [ar'gy<small>t</small>de'sys] <ref>enquèsta Alaric, octobre de 2025</ref>. A [[Gantiás]] (informatritz de lenga mei segura), [ar'gy<small>td</small>a'watʃ] e [ar'gy<small>t</small>de'sys] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] que postula ua rasic ''arg-'' o un ligam damb [[Arguenòs]], deth nom latin de persona ''Arguenna'', ''Argynnus'', eth tot damb plan de dobtes; per eth, eth nom que demòra escur <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 27</ref>.</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], eth nom que seré benlhèu eth gascon ''arregut'', participi passat d'arregue, « mete en bon òrde, sonhar ». Completat per ''en avath'' per oposicion a ''en amont'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 047</ref>. </br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Argut qu'èra dera diocèsi civila deth Petit Comenge, doncas dera província de [[Lengadòc]], dera generalitat de [[Tolosa]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Argut qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 2 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31015 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Claude Jacquard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Sandra Sère |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Sère|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans ? [[1983]] |Fin= ? |Identitat=Jacky Sannier |Partit= [[PS]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= 1983 |Identitat=Laure Redonnet |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31015 |1793=291 |1800=253 |1806=372 |1821=246 |1831=506 |1836=479 |1841=451 |1846=521 |1851=521 |1856=425 |1861=359 |1866=397 |1872=356 |1876=394 |1881=282 |1886=253 |1891=250 |1896=241 |1901=206 |1906=182 |1911=221 |1921=128 |1926=117 |1931=123 |1936=100 |1946=63 |1954=62 |1962=54 |1968=54 |1975=55 |1982=45 |1990=41 |1999=33 |cassini=1236 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|015}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|015}}/2.7) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 31015 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] iwr7npl3mgg27pn9agurshc6pm75keg 2501888 2501882 2026-05-29T16:50:34Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501888 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=''Argut-Dessous'' | nom=Argut d'Avath | lògo= | imatge=31440 Argut-Dessous, France - panoramio.jpg | descripcion=Ua rota còsta eth vilatge. | escut= Blason ville fr Argut-Dessous (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | cp= 31440 | insee = 31015 | cònsol = Gilles Dulon | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Argutois (en [[francés]]) | longitud= 0.718611111111 | latitud= 42.89 | alt mini = 513 | alt mej= | alt maxi = 1090 | km² = 2.70 }} '''Argut'''{{RepTopMP}} o '''Argut d'Avath''' (''Argut-Dessous'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament [[Gascon|gascoa]], situada laguens eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31015.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Argut | nord = [[Les (Nauta Garona)|Les]] | nord-est = | est = [[Bots]] | sud-est = [[Hòs]] | sud = | sud-ouest = | ouest = [[Arlòs]] | nord-ouest = [[Sent Biat]] <small>''per un quadripunt''</small> }} ==Toponimia== Eth nom qu'ei ''Argut d'Avath'' [a'watʃ] (per oposicion a Argut d'Amont). A Argut, era prononciacion audida qu'ei [ar'gy<small>t</small>de'βat] e [ar'gy<small>t</small>de'sys] <ref>enquèsta Alaric, octobre de 2025</ref>. A [[Gantiás]] (informatritz de lenga mei segura), [ar'gy<small>td</small>a'watʃ] e [ar'gy<small>t</small>de'sys] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] que postula ua rasic ''arg-'' o un ligam damb [[Arguenòs]], deth nom latin de persona ''Arguenna'', ''Argynnus'', eth tot damb plan de dobtes; per eth, eth nom que demòra escur <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 27</ref>.</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], eth nom que seré benlhèu eth gascon ''arregut'', participi passat d'arregue, « mete en bon òrde, sonhar ». Completat per ''en avath'' per oposicion a ''en amont'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 047</ref>. </br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Argut qu'èra dera diocèsi civila deth Petit Comenge, doncas dera província de [[Lengadòc]], dera generalitat de [[Tolosa]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Argut qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 2 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31015 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Gilles Dulon |Partit= |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta=mai de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Claude Jacquard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Sandra Sère |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Sère|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans ? [[1983]] |Fin= ? |Identitat=Jacky Sannier |Partit= [[PS]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= 1983 |Identitat=Laure Redonnet |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31015 |1793=291 |1800=253 |1806=372 |1821=246 |1831=506 |1836=479 |1841=451 |1846=521 |1851=521 |1856=425 |1861=359 |1866=397 |1872=356 |1876=394 |1881=282 |1886=253 |1891=250 |1896=241 |1901=206 |1906=182 |1911=221 |1921=128 |1926=117 |1931=123 |1936=100 |1946=63 |1954=62 |1962=54 |1968=54 |1975=55 |1982=45 |1990=41 |1999=33 |cassini=1236 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|015}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|015}}/2.7) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 31015 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 3swbt69uo15iomzp40ytn9lsfwljple 0 103351 2501889 2482297 2026-05-29T16:54:22Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501889 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=''Arlos'' | nom=Arlòs | lògo= | imatge= Arlos_église_(1).jpg | descripcion= Era glèisa. | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | cp= 31440 | insee = 31017 | cònsol = Jean-Marc Ribis | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.704166666667 | latitud= 42.8922222222 | alt mini = 509 | alt mej= | alt maxi = 2165 | km² = 9.41 }} '''Arlòs'''{{RepTopMP}} (''Arlos'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31017.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Arlòs | nòrd = [[Les (Nauta Garona)|Les]] <small>([[Sent Biat e Les]])</small> | nòrd-èst = [[Argut]] d'Avath | èst = | sud-èst = [[Hòs]] | sud = [[Bausen]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | sud-oèst = [[Guaus de Luishon]] | oèst = [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] | nòrd-oèst = [[Sent Biat]] <small>([[Sent Biat e Les]])</small> }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Arlòs'' que ven deth nom gallic d'òme ''*Arilus'', damb eth sufixe aquitanic ''-ossum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 27, a ''Arlay''</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Arlòs'' que ven deth nom « romanic » d'òme ''Arellius'', tractat com ''*Arellus'', damb eth sufixe ''-oss'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 1315</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], qui cita era atestacion ''Arlos'' de 1232, l'etime qu'ei ''arilosson'', « la proprietat d'Arilos », nom celtic d'òme tractat com atestat, damb ua derivacion en ''-osson'' qui ei indoeuropèa <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 60, 285, 325 e 21</ref>. Pr'aquò, dens eths sons noms celtics de persona, Delamarre que cita sonque ''Arillus'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 26</ref>, qui pòt miar ath medish resultat quan era contraccion (''Arillos-'' > ''Arllos'' > ''Arlos'' ei pro anciana. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Arlòs qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Martin. Tanlèu 1790, Arlòs qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 2 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31017 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Marc Ribis |Partit= |Qualitat= menaire}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Pierre Rebuffo |Partit= shens |Qualitat= quadre superior }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Catherine Ribis|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Raymond Duboe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat=Maurice Cortijos |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31017 |1793=254 |1800=120 |1806=264 |1821=314 |1831=381 |1836=357 |1841=374 |1846=407 |1851=372 |1856=378 |1861=358 |1866=365 |1872=284 |1876=267 |1881=227 |1886=216 |1891=194 |1896=189 |1901=193 |1906=210 |1911=188 |1921=180 |1926=166 |1931=163 |1936=150 |1946=164 |1954=153 |1962=147 |1968=172 |1975=145 |1982=140 |1990=104 |1999=90 |2005=91 |cassini=1260 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|017}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|017}}/9.41) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[imatge:Arlos église.jpg|thumb|left|300px|Era glèisa Sent Martin]] ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31017 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] qwkn98o5vw8ulypwgwb9ws3rvujtm12 0 103360 2501890 2482328 2026-05-29T17:02:50Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501890 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Baishòs | nom2 = ''Bachos'' | imatge = Bachos_06.jpg | descripcion = Vista dera glèisa, damb [[Burgalais]] ath hons. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | cp = 31440 | insee = 31040 | cònsol = Gabriel Pelayo | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.618333333333 | latitud = 42.8988888889 | alt mini = 520 | alt mej = | alt maxi = 1600 | km² = 2.67 }} '''Baishòs'''{{RepTopMP}} (''Bachos'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31040.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Baishòs | nòrd = [[Binòs]] | nòrd-èst = [[Sinhac (Nauta Garona)|Sinhac]] | èst = [[Burgalais]] | sud-èst = | sud = [[Guran]] | sud-oèst = | oèst = [[Sòst]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = [[Esbarèish]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> <small>(''per un qüadripunt'')</small> }} ==Toponimia== A [[Castilhon de Larbost]], localitat non betacista, la prononciacion qu'ei [ba'ʃɔs] ath lòc qu'ei [vi'nɔs] per era comuna vesia <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Baishòs'' que ven deth nom latin d'òme ''Baccius'', ''Bassius'', damb eth sufixe aquitanic ''-ossum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 44</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] que cita atestacions ''Vexosio'' en 1264, ''Baxosium'' en 1387. ''Baishòs'' que ven deth nom « romanic » de persona ''Bassius'', damb eth sufixe ''-oss'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 1323</ref>. </br> ''Bassiosso-'' > ''Bassos''. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Baishòs qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Binòs]], qu'es Sent Giniès (fòrma supausada). Tanlèu 1790, Baishòs qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]. Baishòs e Binòs que fusionèn per ordenança deth 7 d'abriu de 1840, puish er arrestat prefectorau deth 21 de gèr de 1948 que tornè separar eras duas comunas <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 4 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31040 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Gabriel Pelayo |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= [[2020]] |Identitat= François Talazac |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31040 |1793=116 |1800=124 |1806=132 |1821=115 |1831=148 |1836=236 |1841=253 |1846=268 |1851=277 |1856=286 |1861=264 |1866=246 |1872=260 |1876=221 |1881=197 |1886=198 |1891=184 |1896=185 |1901=172 |1906=155 |1911=139 |1921=145 |1926=130 |1931=136 |1936=108 |1946=118 |1954=55 |1962=58 |1968=51 |1975=48 |1982=39 |1990=45 |1999=38 |2004=32 |cassini=2322 |senscomptesdobles=1962}} * 1840-1948 : Baishòs e Binòs * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|040}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|040}}/2.67) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Bachos_02.jpg|L'ostau de comuna. Bachos_01.jpg Bachos_05.jpg Bachos_18.jpg|Er orader. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31040 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] izgqchz9ya3uat3ow0u9tv4qjduiew1 0 103364 2501906 2482942 2026-05-29T19:41:52Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501906 wikitext text/x-wiki {{omon|Varenh (omonimia)}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2='' Baren'' | nom=Varenh | lògo= | imatge= Cazaux-Layrisse_21.jpg | descripcion= Vista sus eth vilatge de Varenh despuish [[Casau de Lairiça]]. | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | cp= 31440 | insee = 31046 | cònsol = Claude Tournan | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.619722222222 | latitud= 42.87 | alt mini = 680 | alt mej= | alt maxi = 1892 | km² = 3.06 }} '''Varenh'''{{RepTopMP}} (''Baren'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31046.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Varenh | nord = [[Guran]] <br> [[Burgalais]] | nord-est = [[Cièrp e Gaud]] | est = [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] | sud-est = | sud = [[Guaus de Luishon]] | sud-ouest = | ouest = [[Casau de Lairiça]] | nord-ouest = [[Leja]] }} ==Toponimia== ''Varenh'' que seré benlèu format deth gallic ''bar'', « cima, poi » dab eth sufixe ''-incum'', per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 51-52, a ''Bar''</ref> qui tribalhava a partir deth nom francés. Se la grafia es ''Varenh'' e la prononciacion [ba'reɲ / ba'ren], l'origina que deu estar era medisha que per era comuna de [[Tarn e Garona]] : un nom latin d'òme ''Varinius'' o ''Varenius'' <ref>Paul Burgan, André Lafon, ''Toponymie du Tarn-et-Garonne'', Association Antonin Perbosc, 2006, p. 314</ref>.</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Varenh'' que ven der occitan ''baren'', ''barenc'', « galihèrna, barranco, perider, galihòrça, baricomba »<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 233</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Varenh qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Pèr (encadenat ? deths ligams ?). Tanlèu 1790, Varenh qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 4 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31046 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claude Tournan |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= [[2022]] |Fin= 2026 |Identitat=Didier Labit |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2022 |Identitat=Marie Pattarone |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Patrick Encausse |Partit= shens |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2000]] ? |Fin= 2014 |Identitat= Joseph Chavant|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2000 ? |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31046 |1793=62 |1800=49 |1806=51 |1821=37 |1831=62 |1836=70 |1841=75 |1846=81 |1851=71 |1856=64 |1861=61 |1866=59 |1872=51 |1876=55 |1881=55 |1886=54 |1891=47 |1896=43 |1901=42 |1906=33 |1911=40 |1921=38 |1926=38 |1931=36 |1936=31 |1946=22 |1954=16 |1962=11 |1968=8 |1975=8 |1982=6 |1990=6 |1999=8 |cassini=2670 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|046}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|046}}/3.06) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31046 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 602my5afxs3a2jqu2bm6ere4onbku3t 0 103370 2501907 2482989 2026-05-29T19:45:10Z Alaric 506 44932 2501907 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Vedins e Garraus | nom2= ''Bezins-Garraux'' | imatge= Pic du Gar Bezins-Garraux.jpg | descripcion= Eth pic de Gar, vist deth costat de Vedins e Garraus | lògo= cap | escut= | escais= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31067 | cp = 31440 | cònsol = Jean-Michel Dat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.691666666667 | latitud= 42.9322222222 | alt mini = 568 | alt mej = | alt maxi = 1788 | km² = 7.71 }} '''Vedins e Garraus'''{{RepTopMP}} (''Bezins-Garraux'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Segon era mapa actuala, er ostau de comuna qu'ei a Garraus. [[Imatge:Map commune FR insee code 31067.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vedins e Garraus | nòrd = [[Montcauv (Nauta Garona)|Montcauv]] | nòrd-èst = [[Arguenòs]] | èst = | sud-èst = [[Bots]] | sud = [[Sent Biat]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | sud-oèst = [[Eup (Nauta Garona)|Eup]] | oèst = [[Shaum]] | nòrd-oèst = [[Fronsac (Nauta Garona)|Fronsac]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> }} ==Toponimia== ===Vedins=== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], [[Ernèst Negre|Negre]], Astor ''Vedins'' que vengueré deth (bas) latin ''vicinium'', un derivat de ''vicus'', definit com « comunau », « vesinar, vesiat », puish, segon Astor, « quartièr », « vilatge » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 82</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 5950</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 806</ref>. Pr'aquò, a prepaus de [[Buelh e Vesinc|Vesinc]], [[Miquèu Grosclaude]] que considèra ''Vesinc'' deriva de ''vicinum'' <ref>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 256</ref>. Era preséncia deth plurau ''-s'' que hè pensar ''Vedins'' representa ''vicinum'' > ''vesin'', ''vedin''. ''Vicinium'' que miaré a ''*Vedinhs''. ===Garraus=== Las fòrmas ancianas que son ''Garauz'' en 1150, 1230, 1245 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 1, p. 293, cercar sus Gallica</ref>.</br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], [[Ernèst Negre|Negre]] e eths Féniés non disen arren de ''Garraus''. Astor que parla sonque deth pic de Gar, arreligat ara rasic preindoeuropèa ''gar-'', varianta de ''kar-'', « arròca, pèira », e deth Ròc ''Gar(r)aux'' ([[Droma (departament)|Droma]]. Eth pic de Gar, montanha sacrada deths Convenae, qu'ei dens era comuna e l'aute ''*Garraus'' que seré ua varianta en ''-al'' d'origina romanica<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 848</ref>. Un ligam entre ''Garraus'' e eth pic de ''Gar'' ei pas anormau. Citem tanben eth mot dera [[Montanha Negra]], ''garraussa'', « loc peirós » (diccionari d'Alibèrt). ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Vedins, tanplan com Garraus, qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]; Vedins (e benlèu Garraus) qu'èra dera generalitat d'[[Aush]]. Eth vocable dera glèisa de Vedins qu'es Nòsta Dauna, eth dera glèisa de Garraus, annèxa de Vedins, qu'es la descollacion de Sent Joan-Baptista. Tanlèu 1790, Vedins qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]. Vedins e Garraus que son ua medisha comuna énter 1790 e eth an IV. Garraus qu'es ua comuna distinta despuish eth an VIII (mès era comuna de Vedins, o ''Bezins-Dessous'', que s'apèra encara ''Bezins-Garraux'' en eth an VIII e en eth an XII). ''Bezins-Dessous'' (Vedins Devath o d'Avath) e ''Bezins-Dessus'' (Vedins Dessús o d'Amont) qu'apareishen com duas comunas distintas en eth an X. Vedins e Garraus que fusionèn per ordenança deth 24 de junh 1841 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 6, 18 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Vedins en [[gascon]] que significa « eths vesins » e Garraus « gardian deth Pic deth Gar » {{refnec}}. Petit vilatge situat ath pè deth [[pic deth Gar]], qui era deïficat, testimonia d'ua ocupacion romana e preromana. Eth castèth es aqueth d'ua [[senhoria]] d'origina [[feodal|feodau]] deth sègle XII remanegat aus sègles XVII, XVIII e XIX. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31067 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Michel Dat|Partit= |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Laurette Daspet |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 2014 |Identitat= Ernest Dat|Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31067 |1793=132 |1800=111 |1806=85 |1821=87 |1831=105 |1836=117 |1841=244 |1846=249 |1851=249 |1856=247 |1861=220 |1866=246 |1872=231 |1876=229 |1881=222 |1886=193 |1891=192 |1896=191 |1901=202 |1906=199 |1911=149 |1921=103 |1926=115 |1931=115 |1936=104 |1946=85 |1954=67 |1962=73 |1968=47 |1975=44 |1982=38 |1990=46 |1999=39 |cassini=4154 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|067}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|067}}/7.71) round 2}}}} ab/km². ===Demografia Garraus=== {{Demografia |insee= 15023 |1800=120 |1806=144 |1821=148 |1831=148 |1836=164 |cassini=15111 |}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31067 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] gl6dug615gkp1kb32lt5unmllsx7ox2 0 103371 2501925 2482179 2026-05-30T03:58:21Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501925 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vilhèra | nom2 = ''Billière'' | imatge = Billière - Eglise Saint-Barthélémy - 01.jpg | descripcion = Era glèisa de Sent Bertomiu | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31068 | cp = 31110 | cònsol = Céline Lafont | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.5278 | latitud = 42.8122 | alt mini = 1021 | alt mej = | alt maxi = 1806 | km² = 2.18 |}} '''Vilhèra'''{{RepTopMP}} (''Billière'' en [[francés]]) qu'ei ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31068.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vilhèra | nòrd = [[Caubós]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | nòrd-èst = [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] | èst = [[Sent Avantin]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | sud-èst = [[Castilhon de Larbost]] | sud = [[Casaus de Larbost]] | sud-oèst = | oèst = [[Garin (Nauta Garona)|Garin]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [vi'ʎɛra] a [[Castilhon de Larbost]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] qu'explica ''Vilhèra'' ei lo resultat deth latin ''*villella'', « petit vilatge », diminutiu de ''villa'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 84</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]] qu'ac ditz autament : gascon ''bièle'', « vilatge » e sufixe diminutiu ''-èra'' (latin ''-ella''), doncas « petit vilatge »<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 169</ref>. Astor que senhala eth medish tipe toponimic <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 803</ref>. </br> A prepaus de [[Vilhèras]] ([[Bearn]]), segon [[Miquèu Grosclaude]], [[Pèire Bèc]] que senhala ''-lh-'' hè problèma : normaument ''*villella'' mia a [bilɛrɔ] e non pas a [bi'ɣɛrɔ]. Mès, precisament, Grosclaude qu'explica aquera fòrma shens molhadura ei presenta en 1154 per era comuna biarnesa. Donc, Grosclaude que pausa era question : quan e perqué ''l'' s'ei palatalizada en ''lh'' ? ==Istòria== Eras fòrmas ancianas que son ''Vill**es'' (de mau léger), ''Villerès'' (?) <ref>Émile Connac ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2922, cercar sus Gallica</ref>. </br> Pendent eth Ancian Regime, Vilhèra qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia d'[[Aush]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Casaus de Larbost]], qu'ei Sent Helitz. Tanlèu 1790, Vilhèra qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]]. Vernet qu'ei incorporat a Vilhèra a partir de l'an VIII <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 6 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Vernet qu'aviá eras medishas apertenéncias. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Casaus de Larbost]], qu'ei Senta Quitèira. Vernet qu'èra ua comuna deth canton de Banhèras de Luishon en 1790, mès, dens era nomenclatura de l'an VIII, qu'apareish incorporada a Vilhèra <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 6 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31068 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Céline Lafont |Partit= |Qualitat= agricultritz}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2020 |Identitat= André Sangay |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat de l'ensenhament}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31068 |1793=108 |1800=68 |1806=81 |1821=90 |1831=90 |1836=84 |1841=97 |1846=103 |1851=105 |1856=104 |1861=88 |1866=82 |1872=80 |1876=77 |1881=98 |1886=90 |1891=100 |1896=86 |1901=75 |1906=68 |1911=67 |1921=63 |1926=56 |1931=56 |1936=60 |1946=55 |1954=47 |1962=42 |1968=32 |1975=28 |1982=22 |1990=27 |1999=25 |2004=25 |cassini=4262 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|068}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|068}}/2.18) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] dewixfrgzpzua24d584i1yxya7xrx2z 0 103380 2501892 2482379 2026-05-29T17:14:33Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501892 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Burgalais | nom2 = ''Burgalays'' | imatge = Spring (7).JPG | descripcion = Burgalais qu'es en suspart dera vath de ''Pique'' (nom francés). | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Burgalays_(Haute-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Gasconha}}<br/> {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31092 | cp = 31440 | cònsol = René-Paul Lomi | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.8936 | longitud = 0.6303 | alt mini = 519 | alt mej = | alt maxi = 1731 | km² = 5.05 }} '''Burgalais'''{{RepTopMP}} (''Burgalays'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31092.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Burgalais | nòrd = [[Sinhac (Nauta Garona)|Sinhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Cièrp e Gaud]] | sud-èst = | sud = [[Varenh (Nauta Garona)|Varenh]] | sud-oèst = | oèst = [[Guran]] | nòrd-oèst = [[Baishòs]] }} ==Toponimia== Era prononciacion a qu'ei [byrga'lajs] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Burgalais'' ven benlhèu deth germanic ''burg'' e deth nom germanic de hemna ''Adalhaid'' (> ''Azalais'' en « ancian provençau »)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 125</ref>. </br> Jacques Astor que tracta ''burg'' com ua varianta de ''borg'' <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 151</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Burgalais qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Andriu. Tanlèu 1790, Burgalais qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 8 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ''Hivernos'' (nom francés) qu'es ua anciana parròpia d'Ancian Regime, annèxa de Burgalais. Eth vocable dera glèisa es pas documentat <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 20 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Eth vilatge qu sembla dens [[Cièrp e Gaud]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31092 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=René-Paul Lomi |Partit= retirat de quadre |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Dòna Claude Castex |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Alain Ladevèze|Partit= divèrs dreta |Qualitat= agent d'asseguranças }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat=Jean Cugno |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31092 |1793=302 |1800=248 |1806=335 |1821=292 |1831=386 |1836=384 |1841=408 |1846=427 |1851=430 |1856=431 |1861=391 |1866=433 |1872=397 |1876=387 |1881=412 |1886=370 |1891=391 |1896=376 |1901=315 |1906=262 |1911=257 |1921=238 |1926=196 |1931=177 |1936=175 |1946=144 |1954=149 |1962=134 |1968=121 |1975=112 |1982=97 |1990=113 |1999=115 |2005=124 |cassini=6321 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|092}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|092}}/5.05) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Sanctuaire_Notre-Dame_de_Souesté_23.jpg|Vista sus eth vilatge despuish era capèra Nòste Dauna de ''Souesté''. Burgalays_04.jpg|Vista sus Sinhac. Burgalays_14.jpg|Er ostau de comuna. Burgalays_02.jpg|Estatua en marme blanc. Burgalays_28.jpg|Un molin en renovacion, eths ancians arroeinats darrèr. Burgalays_-_hameau_de_Muna_04.jpg|Hont ara entrada deth ''Muna''. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31092 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] fy8g9ae19fxb6hsgqygftzcnswln0n3 0 103391 2501928 2477493 2026-05-30T05:46:13Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501928 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castia de la Branda | nom2 = ''Casties-Labrande'' | imatge = Town_hall_of_Casties-Labrande_(2).jpg | descripcion = Ostau de comuna e sala polivalenta. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Savés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31122 | cp = 31430 | cònsol = Jean-François Maumus | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.33 | longitud = 1.0122 | alt mini = 241 | alt mej = | alt maxi = 342 | km² = 8.7 |}} '''Castia de la Branda'''{{RepTopMP}}, sic, per '''Castia(s) La Branda''' <ref>Castia no dependèva de La Branda, parròpias de duas diocèsis diferentas, mès que i a ua simpla juxtaposicion; le prumèr nom oficiau qu'èra ''Labrande-et-Casties'', dambe la conjoncion copulativa ''et''. </ref> (en [[francés]] ''Casties-Labrande'') qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 31122.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Castia de la Branda | nòrd = [[Senarens]] | nòrd-èst = [[Senta Aralha (Nauta Garona)|Senta Aralha]] | èst = [[Poi de Tojas]] | sud-èst = [[Castèthnau Picampau]] | sud = [[Luçan e Adelhac]] | sud-oèst = [[Polastron (Nauta Garona)|Polastron]] | oèst = [[La Bastida de Paumèrs]] | nòrd-oèst = [[Casac]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [kas'tijɔs] [la 'brandɔ] (d'ua familha ''de la Branda'') <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> ===Castia(s)=== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Castia'' que veng deu nom latin d'òme ''*Castinus'', inatestat, derivat de ''Castinius''. ''Castia'' qu'èra atau ''*Castinas (villas)'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 152-153, a ''Castagnac''</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], ''Castinus'' qu'es un nom celtic atestat <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 60</ref>. Dambe la derivacion neutra plurala, qui hè passar le nom de nom de persona a nom de lòc, ''*Castina'' > ''Castia'' que seré las proprietats de Castinos (la derivacion neutra singulara a partir deu medish nom de persona que seré ''*Castinon'' > ''*Castin''). </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Castia'' que veng deu nom « romanic » de persona ''Castinus'', dambe ''-as (terras)'', las tèrras de Castinus. Le resultat qu'es ''*Casti(n)as'' > ''Castias'' en gascon <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 10 424</ref>. </br> Astor que part deu nom latin de persona ''Castinius'' e, shens comentaris, qu'explica ''Castia'' per ''Castina (villa)'', dambe tombada de l'''-n-'' intervocalica en gascon <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 923</ref>. Notem que ''Castia'' pòt vénguer de ''*Castina'', mès tanben de ''*Castinia'' (que i a pròvas de la tombada irregulara de ''-nh-'' en gascon). ===La Branda=== La branda qu'es normalament la bruga, mès que pòt estar la brossa, un lòc embartassat, e quitament la sèga. Le mot ''branda'' qu'es atestat en [[Bordalés]], mès en [[Savés]], que i a un dobte. Benlèu ua fòrma istorica, eretatge d'un parlar qui estoc pas tan gascon. == Istòria == Pendent l'Ancian Regime, Castia qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Rius]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa de [[Poi de Tojas]], qu'èra Sent Clar e Sent Prim. Tanlèu 1790, Castia qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]. Qu'ajustèn a Castia, en 1790, la parròquia de La Branda (pas comunautat), annèxa de [[Luçan e Adelhac|Luçan]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de Tolosa; lo sent patron d'aquesta es pas coneishut. Lo nom de la comuna qu'èra ''Labrande-et-Casties'', puish ''Casties-Labrande'' <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 10, 22 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. La glèisa de La Branda qu'a despareishut; demòra pas qu'un castèth d'aqueth nom e un vilatge nommat en francés ''Bas-Labrande'', a l'oèst de Castia. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31122 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-François Maumus |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 31122 |1793=304 |1800=329 |1806=271 |1821=356 |1831=365 |1836=400 |1841=411 |1846=406 |1851=390 |1856=430 |1861=411 |1866=395 |1872=398 |1876=391 |1881=373 |1886=353 |1891=327 |1896=310 |1901=286 |1906=295 |1911=282 |1921=201 |1926=182 |1931=183 |1936=173 |1946=149 |1954=116 |1962=116 |1968=114 |1975=103 |1982=92 |1990=86 |1999=97 |cassini=7161 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion qu'èra de {{popfr31|122}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|122}}/8.7) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31122}} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 9jdxrli6hnyksz46oxax7np211puxde 0 103399 2501893 2482432 2026-05-29T17:37:46Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501893 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Casau de Lairiça | nom2 = ''Cazaux-Layrisse'' | imatge = Cazaux-Layrisse_11.jpg | descripcion = Eth Pont de Casaus, navèth centre, vist deth Casaus vielh. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31132 | cp = 31440 | cònsol = Jean-Pierre Dore | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.8742 | longitud = 0.6086 | alt mini = 589 | alt mej = | alt maxi = 1776 | km² = 2.76 |}} '''Casau de Lairiça'''{{RepTopMP}} (''Cazaux-Layrisse'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31132.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Casau de Lairiça | nòrd = [[Leja]] | nòrd-èst = | èst = [[Varenh (Nauta Garona)|Varenh]] | sud-èst = [[Guaus de Luishon]] | sud = [[Cièr de Luishon]] | sud-oèst = | oèst = [[Sòst]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ''Casaus'' que s'explica per eth latin ''casa'', « cabana -----> ostau rurau ----> proprietat » e sufixe ''-ale (m)'' (''-alis''). Que i a ua grana varietat semantica per ''casau / casal'', a l'origina, tot çò ar entorn dera casa (tèrras...), puish meitaderia, claus, proprietat, òrt, castèth, cabana, ostau arroeinat. Eth nom qu'es ath plurau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 151, a ''Casabianca''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 329</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 217</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 222</ref>. </br> ===Lairiça=== Nom d'un lòc vesin, despareishut ?. Era mapa de Cassini que pòrta ''Laurisse'' en fàcia de [[Leja]]. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], per 65268 [[Lairiça]], eth nom ''lairiç'', ''lairiça'' que ven deth latin ''latericium'' « expausat ath sorelh » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 393</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], per 65268 [[Lairiça]], eth gascon ''lairiç'', ''lairiça'' que designa un terrenh inculte, qui sèrv de pastenc comun <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 132</ref>. </br> Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, per 47148 [[Lairitz e Montcassin]], amèi eth latin ''latericium'' aja tanben eth sens de « maçoneria de teula de bastir », eth sens, hornit per Negre, de « terrenh inculte, qui sèrv de pastenc comun » qu'ei mèi probable <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 159 </ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Casau de Lairiça qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Leja]], qu'ei Sent Miquèu. Tanlèu 1790, Casau de Lairiça qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 11 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31132 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Pierre Dore |Partit= [[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2020 |Identitat= Arnaud Dore|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31132 |1793=125 |1800=125 |1806=151 |1821=185 |1831=222 |1836=230 |1841=217 |1846=227 |1851=229 |1856=208 |1861=240 |1866=223 |1872=208 |1876=191 |1881=189 |1886=166 |1891=151 |1896=143 |1901=121 |1906=119 |1911=117 |1921=106 |1926=96 |1931=95 |1936=88 |1946=86 |1954=80 |1962=65 |1968=49 |1975=49 |1982=56 |1990=69 |1999=86 |cassini=7342 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|132}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|132}}/2.76) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Cazaux-Layrisse_Church4721.JPG|Era glèisa Sent Justin deth Pont de Casaus. Cazaux-Layrisse_24.jpg|Idem. Cazaux-Layrisse_04.jpg|Era glèisa Sent Estève de Casaus de Lairiça. Cazaux-Layrisse_09.jpg|Hont e abeurader (Casaus de Lairiça). Cazaux-Layrisse_23.jpg|Monument aths mòrts (Pont de Lairiça). Cazaux-Layrisse_15.jpg|Un lavader (Pont de Lairiça). Cazaux-Layrisse_16.jpg|Oratòri (Pont de Lairiça) </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas damb era comuna == ==Véser tanben == * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] rc73nv0ogoxw6qz9kjhbh5pqnthgoc4 2501894 2501893 2026-05-29T17:41:57Z Alaric 506 44932 prononciacion 2501894 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Casau de Lairiça | nom2 = ''Cazaux-Layrisse'' | imatge = Cazaux-Layrisse_11.jpg | descripcion = Eth Pont de Casaus, navèth centre, vist deth Casaus vielh. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31132 | cp = 31440 | cònsol = Jean-Pierre Dore | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.8742 | longitud = 0.6086 | alt mini = 589 | alt mej = | alt maxi = 1776 | km² = 2.76 |}} '''Casau de Lairiça'''{{RepTopMP}} (''Cazaux-Layrisse'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31132.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Casau de Lairiça | nòrd = [[Leja]] | nòrd-èst = | èst = [[Varenh (Nauta Garona)|Varenh]] | sud-èst = [[Guaus de Luishon]] | sud = [[Cièr de Luishon]] | sud-oèst = | oèst = [[Sòst]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [ka'zaw laj'risɔ] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> ''Casaus'' que s'explica per eth latin ''casa'', « cabana -----> ostau rurau ----> proprietat » e sufixe ''-ale (m)'' (''-alis''). Que i a ua grana varietat semantica per ''casau / casal'', a l'origina, tot çò ar entorn dera casa (tèrras...), puish meitaderia, claus, proprietat, òrt, castèth, cabana, ostau arroeinat. Eth nom qu'es ath plurau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 151, a ''Casabianca''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 329</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 217</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 222</ref>. </br> ===Lairiça=== Nom d'un lòc vesin, despareishut ?. Era mapa de Cassini que pòrta ''Laurisse'' en fàcia de [[Leja]]. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], per 65268 [[Lairiça]], eth nom ''lairiç'', ''lairiça'' que ven deth latin ''latericium'' « expausat ath sorelh » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 393</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], per 65268 [[Lairiça]], eth gascon ''lairiç'', ''lairiça'' que designa un terrenh inculte, qui sèrv de pastenc comun <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 132</ref>. </br> Segon Bénédicte Boyrie-Fénié, per 47148 [[Lairitz e Montcassin]], amèi eth latin ''latericium'' aja tanben eth sens de « maçoneria de teula de bastir », eth sens, hornit per Negre, de « terrenh inculte, qui sèrv de pastenc comun » qu'ei mèi probable <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 159 </ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Casau de Lairiça qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Leja]], qu'ei Sent Miquèu. Tanlèu 1790, Casau de Lairiça qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 11 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31132 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Pierre Dore |Partit= [[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2020 |Identitat= Arnaud Dore|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31132 |1793=125 |1800=125 |1806=151 |1821=185 |1831=222 |1836=230 |1841=217 |1846=227 |1851=229 |1856=208 |1861=240 |1866=223 |1872=208 |1876=191 |1881=189 |1886=166 |1891=151 |1896=143 |1901=121 |1906=119 |1911=117 |1921=106 |1926=96 |1931=95 |1936=88 |1946=86 |1954=80 |1962=65 |1968=49 |1975=49 |1982=56 |1990=69 |1999=86 |cassini=7342 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|132}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|132}}/2.76) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Cazaux-Layrisse_Church4721.JPG|Era glèisa Sent Justin deth Pont de Casaus. Cazaux-Layrisse_24.jpg|Idem. Cazaux-Layrisse_04.jpg|Era glèisa Sent Estève de Casaus de Lairiça. Cazaux-Layrisse_09.jpg|Hont e abeurader (Casaus de Lairiça). Cazaux-Layrisse_23.jpg|Monument aths mòrts (Pont de Lairiça). Cazaux-Layrisse_15.jpg|Un lavader (Pont de Lairiça). Cazaux-Layrisse_16.jpg|Oratòri (Pont de Lairiça) </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas damb era comuna == ==Véser tanben == * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] mcmb9lt57lxmp8d7uzqd1ctdiz6e03g 0 103403 2501904 2482939 2026-05-29T19:26:33Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501904 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Shaum | nom2= Chaum | imatge = Chaum_04.jpg | descripcion= Era maison comuna. | lògo= cap | escut= Blason ville fr Chaum (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31139 | cp = 31440 | cònsol = Farida Boukebbouche | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Chaumois (en [[francés]]) | longitud= 0.656111111111 | latitud= 42.9352777778 | alt mini = 468 | alt mej = | alt maxi = 1 680 | km² = 5.7 }} '''Shaum'''{{RepTopMP}} (''Chaum'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31139.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Shaum | nòrd = [[Fronsac (Nauta Garona)|Fronçac]] | nòrd-èst = [[Montcauv (Nauta Garona)|Montcauv]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | èst = [[Vedins e Garraus]] | sud-èst = [[Eup (Nauta Garona)|Eup]] </br> [[Sent Biat e Les]] | sud = [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] | sud-oèst = [[Cièrp e Gaud]] | oèst = [[Estenòs]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ''Shaum'' qu'ei atestat ''de Exaumio'' ath sègle XIV. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], eth nom qu'ei escur <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 182</ref>. Ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni Astor, nimèi eths Féniés non disen arren de ''Shaum''. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Shaum qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Fronsac (Nauta Garona)|Fronçac]], qu'es Sent Jacme. Tanlèu 1790, Shaum qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 12 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31139 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Farida Boukebbouche |Partit= | Qualitat= quadra deth privat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= José Castell |Partit= shens |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= | Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon|Banheres de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31139 |1793=281 |1800=276 |1806=316 |1821=351 |1831=367 |1836=400 |1841=392 |1846=378 |1851=388 |1856=455 |1861=390 |1866=323 |1872=371 |1876=351 |1881=387 |1886=381 |1891=329 |1896=304 |1901=373 |1906=315 |1911=266 |1921=230 |1926=247 |1931=249 |1936=188 |1946=175 |1954=164 |1962=220 |1968=255 |1975=247 |1982=212 |1990=198 |1999=193 |2004=198 |cassini=8936 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|139}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|139}}/5.7) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Chaum_03.jpg|Era glèisa Sent Jacme. Chaum_02.jpg Chaum_09.jpg|Oratòri deth Sacrat Còr. Chaum_06.jpg|Estatua deth Sacrat Còr de Jèsus. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31139 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 4m5bx6pznd1xadt9u5d1bnbnj841pwm 0 103408 2501895 2495762 2026-05-29T17:49:29Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501895 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom =Cièrp e Gaud | nom2= Cierp-Gaud | imatge= Cierp-Gaud château.jpg | descripcion= Eth castèth de Cièrp, ara maison comuna de Cièrp e Gaud. | lògo= cap | escut= Blason ville fr Cierp (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31144 | cp = 31440 | cònsol = Claude Guiard | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Cierpois-Gaudois (en [[francés]]) | latitud= 42.9163888889 | longitud= 0.639444444444 | alt mej = | alt mini = 460 | alt maxi = 1894 | km² = 13.90 }} '''Cièrp e Gaud'''{{RepTopMP}} (''Cierp-Gaud'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31144.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Cièrp e Gaud | nòrd = [[Saleishan]] <small>([[Nauts Pirenèus]])</small> </br> [[Estenòs]] | nòrd-èst = [[Shaum]] | èst = [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]] | sud-èst = [[Burgalais]] | sud = [[Sinhac (Nauta Garona)]] | sud-oèst = | oèst = [[Esbarèish]] <small>([[Nauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = [[Teve]] <small>([[Nauts Pirenèus]])</small> </br> [[Casarilh (Varossa)|Casarilh]] <small>([[Nauts Pirenèus]])</small> </br> [[Maulion de Varossa]] <small>([[Nauts Pirenèus]])</small> }} Era comuna que tòca [[Saleishan]] e [[Casarilh (Varossa)|Casarilh]] per un qüadripunt. ==Toponimia== ===Cièrp=== Era prononciacion hornida a [[Argut]] Devath qu'ei [sjɛrp] <ref name = jps>enquèsta JPS, octobre de 2025</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Cièrp'', atestat ''de Cierpo'' ath sègle XIVau, que sembla un oronime prelatin, com [[Cièr de Luishon|Cièr]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 190</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Cièrp'' que ven benlhèu, com [[Cièr de Luishon|eths Cièr]]''s'', deth gascon ''cièr'', ''ciera'', « cendre, cier, brasa », qui bremba quauque incendi<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 20 939</ref>... </br> Eths autors non hèn cap diferéncia entre [[Cièr de Luishon|Cièr]] e Cièrp, damb mèi de dobtes per Negre. </br> Segon [[Joan Coromines]], l'etimologia es basca, identica a ''Cenarbe'' (val de [[Jaca]]), qu'a conservat l'''n-'' intervocalica arcaïca, e a [[La Guingueta d'Àneu|Cerbi]]. Es un nom format ambe ''ace(n)ari'', « rainal, mandra », ambe ''bi'', abreviacion de ''bide'', « camin », donc « camin de rainals » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 114 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38464</ref>. ===Gaud=== Era prononciacion hornida a [[Argut]] Devath qu'ei [gawde'sys] (i a pas de Gaud Devath) <ref name = jps/>. </br> Eth nom qu'es atestat ''Gaoutz'' (o ''Gaoutg'' ?) <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 2, p. 1271, cercar sus Gallica</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Gaud'' que ven deth germanic ''wald'', « bòsc, ahorèst » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 312</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Gaud'' que ven deth nom de persona ''Gaud'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 29 946</ref> (germanic).</br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, era comunautat de Cièrp qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Cièrp qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]. Cièrp e Gaud que fusionèn peth decret deth 19 de març 1972 per fusion associacion segon eth archius de [[Hauta Garona]]], per fusion simpla segon l'INSEE; era comuna de [[Sinhac (Nauta Garona)]] que s'ajustè a Cièrp e Gaud per arrestat deth 1èr d'agost 1973; eth arrestat prefectorau deth 31 de gèr 1983 que tornè separar Sinhac de Cièrp e Gaud <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 12 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>{{,}}<ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM31214-gaud</ref>. Probable que era fusion-associacion concerneish sonque Sinhac. Pendent eth Ancian Regime, era comunautat de Gaud qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Marinhac (Nauta Garona)|Marinhac]], qu'es era Descolacion de Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Gaud qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 18 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. L'ancian n° INSEE qu'èra 31214 <ref>https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM31214-gaud</ref> [[Imatge:Blason_ville_fr_Gaud_(Haute-Garonne).svg|thumb|left|90px|Blason de Gaud]] ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31144 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= seteme de [[2022]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claude Guiard |Partit= |Qualitat= retirat d'emplegat}} {{Elegit |Debuta=junh de [[2018]]|Fin=julhet de 2022 (mòrt en foncions) |Identitat= Jean-Pierre Lasala |Partit= |Qualitat= retirat de conductor de tribalhs, puish d'agent EDF }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin=mai de [[2018]] (demission, damb 9 conselhèrs) |Identitat= Joël Gros|Partit= |Qualitat= retirat de doanèr }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 2008 |Identitat= Bernard Fernandez |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon|Banheres de Luishon]]. ==Demografia== ===Demografia de Cièrp, puish de Cièrp e Gaud=== {{Demografia |insee= 31144 |1793=861 |1800=740 |1806=744 |1821=765 |1831=1011 |1836=1115 |1841=1141 |1846=1223 |1851=1202 |1856=1028 |1861=1003 |1866=1012 |1872=1004 |1876=883 |1881=785 |1886=870 |1891=828 |1896=799 |1901=822 |1906=815 |1911=828 |1921=834 |1926=829 |1931=802 |1936=634 |1946=789 |1954=652 |1962=581 |1968=583 |1975=950 |1982=1019 |1990=990 |1999=865 |cassini=9476 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|144}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|144}}/13.9) round 2}}}} ab/km². ===Demografia de Gaud=== {{Demografia |insee= 31214 |1793=204 |1800=254 |1806=215 |1821=307 |1831=359 |1836=363 |1841=380 |1846=396 |1851=400 |1856=354 |1861=337 |1866=337 |1872=338 |1876=326 |1881=347 |1886=360 |1891=387 |1896=359 |1901=292 |1906=290 |1911=278 |1921=291 |1926=344 |1931=360 |1936=317 |1946=324 |1954=268 |1962=341 |1968=371 |cassini=15152 |senscomptesdobles= 1962}} ==Lòcs e monuments== <gallery> Pique_Cierp-Gaud_aval.jpg|Pica a Cièrp (probable) o a Gaud. Cierp-Gaud_pont_SNCF.jpg|Pont dera linha SNCF [[Montrejau]]-[[Banhèras de Luishon|Luishon]] per dessús la RD 125. Sanctuaire_Notre-Dame_de_Souesté_03.jpg|Era capèra Nòsta Dauna de ''Souesté''. Cierp-Gaud_15.jpg|Glèisa Nòsta Dauna de Gaud. Cierp-Gaud_église_Cierp_(1).jpg|Glèisa Nòsta Dauna de Cièrp. Cierp-Gaud_23.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31144}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] ls1i4gqp4osb6pqvzhty88k71ebhr5v 0 103423 2501896 2482476 2026-05-29T18:00:24Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501896 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Estenòs | nom2 = Esténos | imatge = Esténos_10.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31176 | cp = 31440 | cònsol = Vincent Boya | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.641388888889 | latitud= 42.9480555556 | alt mini = 466 | alt mej = | alt maxi = 1 467 | km² = 3.41 }} '''Estenòs'''{{RepTopMP}} (''Esténos'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31176.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Estenòs | nòrd = [[Saleishan]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-èst = [[Fronsac (Nauta Garona)|Fronsac]] | èst = [[Shaum]] | sud-èst = | sud = [[Cièrp e Gaud]] | sud-oèst = | oèst = [[Teve]] <small>([[Hauts Pirenèus]], ''per un qüadripunt'')</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Estenòs'' qu'ei ligat a un radicau prelatin ''est-'', probablament oronime e a còps nom d'aiga, damb eth sufixe aquitan ''-ossum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 273-274, a ''Estavar''</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] que cita era mencion ''Astanos'' de 1140. Segon Negre, eth nom que ven benlhèu deth preceltic aquitan ''xesten'', vengut eth basco ''ezten'', « agulhada, lesia », damb eth sufixe preceltic ''-oss'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 1286</ref>.</br> ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Estenòs qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Seleishan]] ([[Hauts Pirenèus]]), qu'es Nòsta Dauna. En 1790, Estenòs qu'èra deth [[canton de Barbasan|canton de Sent Bertran]]; en l'an VIII, deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 15 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31176 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Vincent Boya |Partit= |Qualitat= engenhaire o quadre tecnic d'entrepresa}} {{Elegit |Debuta= [[2005]] |Fin= 2026 |Identitat= Denis Martin |Partit= [[Partit Radical d’Esquèrra|PRG]] |Qualitat= entrepreneire en bastiment }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2005 |Identitat=Jeanine Meilhon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon|Banheres de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31176 |1793=196 |1800=207 |1806=260 |1821=324 |1831=386 |1836=362 |1841=380 |1846=397 |1851=397 |1856=396 |1861=419 |1866=434 |1872=293 |1876=281 |1881=253 |1886=265 |1891=268 |1896=231 |1901=238 |1906=201 |1911=210 |1921=187 |1926=174 |1931=138 |1936=122 |1946=158 |1954=159 |1962=172 |1968=225 |1975=228 |1982=193 |1990=175 |1999=167 |2004=176 |cassini=13121 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|176}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|176}}/3.41) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Esténos_06.jpg Esténos_29.jpg|Anciana escòla primària. Esténos_17.jpg|Glèisa dera Assompcion. Esténos_18.jpg|Oratòri dens era cort dera glèisa. Esténos_16.jpg|Lavader e abeurader. Esténos_19.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31176 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 6ro8pmuufpu0i3w2efpgqiazpg2qnl1 0 103424 2501897 2491537 2026-05-29T18:05:29Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501897 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eup | nom2 = ''Eup'' | imatge = Eup grotte Mail du Faucon (1).jpg | descripcion = L'espuga deth Malh deth Faucon. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31177 | cp = 31440 | cònsol = Jean-Claude Rumeau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9283 | longitud = 0.6908 | alt mini = 471 | alt mej = | alt maxi = 1259 | km² = 2.22 |}} '''Eup'''{{RepTopMP}} (''Eup'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31177.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eup | nòrd = [[Vedins e Garraus]] | nòrd-èst = | èst = [[Bots]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | sud-èst = | sud = [[Sent Biat e Les]] | sud-oèst = | oèst = [[Shaum]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ===Eup=== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni Astor, nimèi eths Féniés non disen arren d'Eup. Segon [[Joan Coromines]], ''Eup'' que seriá eth « bascoaquitanic » ''el-be'', « devath eth diu », on ''be'' representa ''devath'' en [[basc]]. Eth diu qu'ei eth Pic de Gar <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 347 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21331</ref>, montanha sacrada deths ''Convenae''. ===Bavart=== Atestat ''Bavartense'' en 1003 [designa eth Bavartés]. Bavart qu'èra er ancian caplòc dera vath de Bavartés <ref>Émile Connac ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 1, p. 212, cercar sus Gallica</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Eup qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Miquèu. Tanlèu 1790, Eup qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]. Eth nom de 1790 a eth an IV qu'èra ''Eup et Babart'' <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 15 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31177 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Claude Rumeau|Partit= |Qualitat= mestierau}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Mathieu Peremiquel |Partit=[[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin=2020 |Identitat= Christine Forment-Vingadassalom |Partit= [[PS]] |Qualitat= quadra}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= Bertrand Auban |Partit= PS |Qualitat= senator (1998-2014), conselhèr generau (1994-2015)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31177 |1793=303 |1800=263 |1806=359 |1821=383 |1831=388 |1836=365 |1841=378 |1846=397 |1851=369 |1856=348 |1861=342 |1866=318 |1872=315 |1876=306 |1881=287 |1886=292 |1891=265 |1896=252 |1901=229 |1906=230 |1911=241 |1921=213 |1926=225 |1931=202 |1936=148 |1946=138 |1954=123 |1962=113 |1968=128 |1975=141 |1982=157 |1990=151 |1999=147 |cassini=13315 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|177}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|177}}/2.22) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Saint-Béat-Lez_01.jpg|Vista sus eth pic deth Gar e eth pic ''Saillant'' (en francés), despuish eth rond punt d'Eup. Saint-Béat-Lez_02.jpg|Era Nacionala 125 e era entrepresa Omya. Saint-Béat-Lez_03.jpg|Era societat Omya e eth tunèl de [[Sent Biat]]. </gallery> {{messatge galariá}} == Personalitats ligadas damb era comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] nufgshtxi3s1xhnulfnw4udta4flwdh 0 103428 2501900 2494829 2026-05-29T18:18:29Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501900 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nomcomuna = Hòs | nomcomuna2 = ''Fos'' | imatge = Fos (31) village.jpg | descripcion = Eth vilatge de Hòs, en riba de Garona. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31190 | cp = 31440 | cònsol = Isabelle Dequesne | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Fosséens, Fosséennes (en [[francés]]) | longitud = 0.736944444444 | latitud = 42.8741666667 | alt mini = 520 | alt mej = | alt maxi = 2024 | km² = 18.17 }} '''Hòs'''{{RepTopMP}} (''Fos'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Qu'es vesina dera [[Val d'Aran]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31190.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Hòs | nord = [[Argut]] | nord-est = [[Bots]] | est = [[Mèles]] | sud-est = [[Canejan (Val d'Aran)|Canejan]] <br /><small>([[Val d'Aran]])</small> | sud = [[Bausen]] <br /><small>([[Val d'Aran]])</small> | sud-ouest = | ouest = | nord-ouest = [[Arlòs]] }} ==Toponimia== ''Hòs'' que vengueré deth latin ''fossis'', ablatiu-locatiu plurau de ''fossa'', « varat, canau » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 298</ref><ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 341</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Hòs qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Pèr (deths ligams ? encadenat ?). Tanlèu 1790, Hòs qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 16 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31190 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Isabelle Dequesne |Partit= |Qualitat= retirada de quadra}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Pascal Pénétro |Partit= [[França Insomesa]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Francis Dejuan |Partit= shens |Qualitat= retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= [[1993]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean Lafont|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1993 |Identitat= Gilbert Bacaria |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1977 |Identitat= Robert Bathaille |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31190 |1793=1129 |1800=1133 |1806=1269 |1821=1382 |1831=1497 |1836=1598 |1841=1612 |1846=1654 |1851=1724 |1856=1551 |1861=1368 |1866=1451 |1872=1374 |1876=1350 |1881=1178 |1886=1038 |1891=1006 |1896=984 |1901=929 |1906=975 |1911=878 |1921=803 |1926=796 |1931=811 |1936=652 |1946=680 |1954=556 |1962=550 |1968=558 |1975=381 |1982=351 |1990=319 |1999=272 |cassini=14407 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|190}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|190}}/18.17) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Garonne_Fos_pont_D44h_aval.jpg|Garòna. Fos_(31)_église.jpg|Era glèisa Sent Pèr deths ligams. Fos_(31)_chapelle_Batan.jpg|Era capèra deth ''Batan'' (en francés). Fos_(31)_tour_Cast%C3%A9ras.jpg|Eras arroeinas dera tor deth ''Castéras'' Fos_barrage_Plan_d'Arem_(2).JPG|Barratge de Plan d'''Arem''. Fos_(31)_croix.jpg LABOUCHE 820 - Les pyrénées centrales - FOS - La Gare du Pont-du-Roi, près Fos (Frontière espagnole).jpg La_garonne_village_de_Fos_Haute_garonne_collection_franck_devedjian_2015.jpg|Garòna per M. Bessan, 1950. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31190 }} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] eeh5sql0ov8dve9h101f61qmkdsrjxq 0 103434 2501898 2482485 2026-05-29T18:10:28Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501898 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Fronsac | nom2 = ''Fronsac'' | imatge = Fronsac (31) tour.jpg | descripcion = Era tor deth castèth deus Comtes de Comenge qui suberploma eth vilatge de Fronçac. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31199 | cp = 31440 | cònsol = Françoise Noble | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.9531 | longitud = 0.65 | alt mej = | alt mini = 461 | alt maxi = 1680 | km² = 4.15 |}} '''Fronsac'''<ref> Patrici Pojada, ''Répertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus'', ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009</ref>, o '''Fronçac'''<ref>https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm</ref> (''Fronsac'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31199.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Fronçac | nòrd = [[Frontinhan de Comenge]] | nòrd-èst = [[Antishan de Frontinhas]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | èst = [[Montcauv (Nauta Garona)|Montcauv]] | sud-èst = [[Vedins e Garraus]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | sud = [[Shaum]] | sud-oèst = [[Estenòs]] | oèst = [[Saleishan]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = [[Òra (Comenge)|Òra]] }} ==Toponimia== Com [[Fronçac (Gironda)|eth son omonime]] de [[Bordalés]], ''Fronçac'' que ven deth nom d'òme latin ''Frontius'', (''Frondicius'' per [[Ernèst Negre|Negre]]<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 7141</ref>), damb eth sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 306</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 928</ref>, latinizacion deth sufixe celtic ''-acon''. Fronçac qu'èra donc ua anciana grana proprietat galloromana. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Fronçac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Bertomiu <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 17 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31199 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Françoise Noble |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Michel Ladevèze|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= abans [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Suzanne Rives |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, Fronçac qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 31199 |1793=351 |1800=412 |1806=397 |1821=457 |1831=571 |1836=587 |1841=600 |1846=606 |1851=604 |1856=550 |1861=505 |1866=450 |1872=465 |1876=466 |1881=506 |1886=552 |1891=514 |1896=502 |1901=451 |1906=444 |1911=422 |1921=395 |1926=336 |1931=287 |1936=363 |1946=330 |1954=259 |1962=240 |1968=265 |1975=243 |1982=226 |1990=201 |1999=216 |2005=211 |cassini=14881 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|199}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|199}}/4.15) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Fronsac_(Haute-Garonne)_01.jpg Fronsac_(31)_tour_(9).jpg|Era tor deth castèth deths Comtes de Comenge. Fronsac_(31)_chapelle.JPG|Era capèra deth castèth. Fronsac_(31)_église_(1).jpg|Era glèisa Sent Bertomiu. Fronsac_(31)_église_portail_tympan.jpg|Timpan. Fronsac_(Haute-Garonne)_02.jpg Fronsac_(Haute-Garonne)_03.jpg Fronsac_(Haute-Garonne)_04.jpg|Lavader e ancian pes. Fronsac_(Haute-Garonne)_07.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31199 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] hpx89fjf6j4obzhx22355v62z9p9zlx 0 103437 2501945 2495329 2026-05-30T11:43:18Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501945 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Hustinhac | nom2 = ''Fustignac'' | imatge = Town_hall_of_Fustignac_(3).jpg | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = cap | escut = Blason ville FR Fustignac (Haute Garonne).svg | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31204 | cp = 31430 | cònsol = Joël Domejean | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.9836 | latitud = 43.2994 | alt mej = | alt mini = 262 | alt maxi = 371 | km² = 3.96 |}} '''Hustinhac'''{{RepTopMP}} (''Fustignac'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31204.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Hustiniac | nòrd = | nòrd-èst = [[Castèthnau Picampau]] | èst = | sud-èst = [[Montossin]] | sud = [[Montagut de Borjac]] | sud-oèst = | oèst = [[Luçan e Adelhac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [hysti'ɲak] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Las fòrmas ancianas son ''Fustiniagum'' en 945, ''S. Petrus de Fustiniacum'', cap a 1058, ''Sancti Petri de Fustiniaco'' cap a 1058, ''Fustinhaco'' en 1402 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 2, p. 1213, cercar sus Gallica</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Astor, ''Hustinhac'' que veng d'un nom latin d'òme ''*Fustinius'', derivat de ''Fustius'', dambe'u sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 307</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 928</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Hustinhac'' que ven deu nom « romanic » d'òme ''Faustinius'', dambe ''-acum'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 7 142</ref>. ===''Bessac''=== Lòc de mau trobar, qui seré (o estoc) dens la comuna segon Émile Connac, atestat ''Becag'' cap a 1020<ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 1, p. 10 , cercar sus Gallica</ref>. Noms latins d'òme ''Bessius'', o ''Beccius'', o ''Bettius'' segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], noms celtics d'òme ''Beccios'' o ''Bettios'' segon [[Xavier Delamarre|Delamarre]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 77</ref>{{,}}<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 73 e 77</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Hustinhac qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa, annèxa de [[Luçan e Adelhac|Luçan]], qu'es Sent Antòni (d'après l' ''Ordo''). Tanlèu 1790, Hustinhac qu'èra deu [[canton deu Hosseret]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 17 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31204 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Joël Domejean |Partit= shens |Qualitat= emplegat de comèrci}} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 2014 |Identitat= Roger Dader |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31204 |1793=233 |1800=223 |1806=231 |1821=226 |1831=263 |1836=257 |1841=229 |1846=250 |1851=249 |1856=222 |1861=215 |1866=230 |1872=203 |1876=209 |1881=176 |1886=165 |1891=156 |1896=146 |1901=148 |1906=148 |1911=136 |1921=117 |1926=94 |1931=84 |1936=96 |1946=84 |1954=73 |1962=72 |1968=72 |1975=86 |1982=61 |1990=57 |1999=54 |cassini=13509 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|204}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|204}}/3.96) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 3gd2zujxwihbs3jpl9un3tsjm2j6drw 0 103448 2501899 2482503 2026-05-29T18:13:08Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501899 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Guran | nom2= Guran | imatge= Guran_14.jpg | descripcion = Crotz monumentala e glèisa Sent Miquèu. | lògo = cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31235 | cp = 31440 | cònsol = Bernard Mora | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.6169 | latitud= 42.8908 | alt mini = 551 | alt mej = | alt maxi = 1740 | km² = 5.28 }} '''Guran'''{{RepTopMP}} (''Guran'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31235.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Guran | nòrd = [[Baishòs]] | nòrd-èst = | èst = [[Burgalais]] | sud-èst = [[Varenh (Nauta Garona)|Varenh]] | sud = [[Leja]] | sud-oèst = | oèst = [[Sòst]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Guran'' que ven deth nom latin d'òme ''Gurrius'', damb eth sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 338, a ''Guiry''</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Guran'' que ven deth nom « romanic » de persona ''Curianus'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 10961</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Guran qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Sinhac (Nauta Garona)|Sinhac]], qu'ei Sent Miquèu. Tanlèu 1790, Guran qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 20 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31235 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bernard Mora|Partit= |Qualitat= retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Georges Travère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31235 |1793=257 |1800=199 |1806=276 |1821=162 |1831=309 |1836=290 |1841=311 |1846=323 |1851=302 |1856=323 |1861=279 |1866=282 |1872=291 |1876=265 |1881=247 |1886=231 |1891=249 |1896=246 |1901=207 |1906=183 |1911=194 |1921=174 |1926=182 |1931=140 |1936=134 |1946=142 |1954=101 |1962=81 |1968=65 |1975=56 |1982=41 |1990=30 |1999=45 |cassini=16506 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|235}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|235}}/5.28) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Guran_02.jpg|Pont de Guran sus Pica. Guran_05.jpg|Pnt sus er arriu de Horquets. Guran_36.jpg|Ostau de comuna. Guran_09.jpg|Esculptura d'un pastor en marme. Château_de_Guran.jpg|Castèth de Guran. Château_de_Guran_05.jpg|Sus eths pilars deth portau son plaçadas duas placas de fòrma ovala en marme ròse, que ath centre eth blason dera familha de Binòs ei gravat (era ròda deth suplici de senta Catalina d'Alexandria subermontada d'un cicne). Guran_26.jpg|Hont e lavader en pèira de sistre. Guran_31.jpg|Duas honts e dus lavaders deth sègle XVIIIau a XIXau. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31235 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] rjmyfc78lxaz0e5dip6t171pjql6niy 0 103451 2501868 2484562 2026-05-29T12:44:32Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501868 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Uòs | nom2 = ''Huos'' | imatge = Huos haute garonne.jpg | descripcion = Uòs ath prumèr plan dempuish eth Picon (630 m) | lògo = cap | escut = Blason ville fr Huos (Haute-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31238 | cp = 31210 | cònsol = Claude Puigdellosas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Huossais (en [[francés]]) | longitud = 0.596944444444 | latitud = 43.0794444444 | alt mini = 416 | alt mej = | alt maxi = 702 | km² = 4.09 }} '''Uòs'''{{RepTopMP}} (en [[francés]] ''Huos'') qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament e [[Gascon|gascona]] lingüisticament, situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Uòs qu'ei ua comuna dera unitat urbana de [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31238.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Uòs | nòrd = [[Ausson]] | nòrd-èst = [[Poentís de Ribèra]] | èst = | sud-èst = [[Cièr d'Arribèra]] | sud = [[Era Broquèra]] <small>(''sus 100 m'')</small> | sud-oèst = [[Selhan]] | oèst = [[Gordan e Polinhan]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Uòs'' qu'ei format d'un radicau escur e deu sufixe aquitan ''-ossum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 358</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Uòs'' qu'ei benlhèu format deth latin ''unus'', « unic » e deu sufixe preceltic aquitan ''-oss'', damb caduda regulara de ''-n-'' intervocalica <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 1309</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Uòs qu'èra dera diocesi civila de Petit Comenge, doncas dera província de [[Lengadòc]], dera generalitat de [[Tolosa]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Sarnin. En 1790, Uòs qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]], en l'an X deu canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]]. Eth nom qu'èra oficiaument ''Huos et Polignan'' de 1790 a ath an II, ''Gourdan, Huos et Polignan'' en eth an IV, puish sonque ''Huos'' en eth an VIII <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 20 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31238 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claude Puigdellosas|Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Michel Coustille |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31238 |1793=635 |1800=586 |1806=520 |1821=616 |1831=808 |1836=794 |1841=778 |1846=775 |1851=742 |1856=750 |1861=679 |1866=714 |1872=668 |1876=621 |1881=628 |1886=586 |1891=576 |1896=540 |1901=550 |1906=537 |1911=530 |1921=405 |1926=480 |1931=507 |1936=525 |1946=584 |1954=448 |1962=439 |1968=418 |1975=366 |1982=368 |1990=428 |1999=450 |2004=453 |cassini=17406 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|238}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|238}}/4.09) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Huos.jpg|Era glèisa Sent Sarnin. Huos_Mairie.jpg|Ostau de comuna. Huos_Jardins_du_Comminges.jpg|Entrada deths casaus de Comenge (associacion d'agricultura biologica cooperativa). Huos_école.jpg|Escòla. Huos_représentation_Grotte_de_Massabielle.jpg|Representacion dera espuga de Massavièla (Bernadeta a dreta). Huos_monument_aux_morts.jpg Huos_château_d'eau.jpg|Castèth d'aiga. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] cetrb73x1hxaqlfq6up465uojdfslen 2501869 2501868 2026-05-29T12:50:33Z Alaric 506 44932 prononciacion 2501869 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Uòs | nom2 = ''Huos'' | imatge = Huos haute garonne.jpg | descripcion = Uòs ath prumèr plan dempuish eth Picon (630 m) | lògo = cap | escut = Blason ville fr Huos (Haute-Garonne).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31238 | cp = 31210 | cònsol = Claude Puigdellosas | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Huossais (en [[francés]]) | longitud = 0.596944444444 | latitud = 43.0794444444 | alt mini = 416 | alt mej = | alt maxi = 702 | km² = 4.09 }} '''Uòs'''{{RepTopMP}} (en [[francés]] ''Huos'') qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament e [[Gascon|gascona]] lingüisticament, situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Uòs qu'ei ua comuna dera unitat urbana de [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31238.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Uòs | nòrd = [[Ausson]] | nòrd-èst = [[Poentís de Ribèra]] | èst = | sud-èst = [[Cièr d'Arribèra]] | sud = [[Era Broquèra]] <small>(''sus 100 m'')</small> | sud-oèst = [[Selhan]] | oèst = [[Gordan e Polinhan]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion a [[Martras de Ribèra]] qu'ei [y'ɔs] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Uòs'' qu'ei format d'un radicau escur e deu sufixe aquitan ''-ossum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 358</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Uòs'' qu'ei benlhèu format deth latin ''unus'', « unic » e deu sufixe preceltic aquitan ''-oss'', damb caduda regulara de ''-n-'' intervocalica <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 1309</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Uòs qu'èra dera diocesi civila de Petit Comenge, doncas dera província de [[Lengadòc]], dera generalitat de [[Tolosa]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Sarnin. En 1790, Uòs qu'èra deth [[canton de Montrejau (Comenge)|canton de Montrejau]], en l'an X deu canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]]. Eth nom qu'èra oficiaument ''Huos et Polignan'' de 1790 a ath an II, ''Gourdan, Huos et Polignan'' en eth an IV, puish sonque ''Huos'' en eth an VIII <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 20 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31238 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Claude Puigdellosas|Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Michel Coustille |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31238 |1793=635 |1800=586 |1806=520 |1821=616 |1831=808 |1836=794 |1841=778 |1846=775 |1851=742 |1856=750 |1861=679 |1866=714 |1872=668 |1876=621 |1881=628 |1886=586 |1891=576 |1896=540 |1901=550 |1906=537 |1911=530 |1921=405 |1926=480 |1931=507 |1936=525 |1946=584 |1954=448 |1962=439 |1968=418 |1975=366 |1982=368 |1990=428 |1999=450 |2004=453 |cassini=17406 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|238}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|238}}/4.09) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Huos.jpg|Era glèisa Sent Sarnin. Huos_Mairie.jpg|Ostau de comuna. Huos_Jardins_du_Comminges.jpg|Entrada deths casaus de Comenge (associacion d'agricultura biologica cooperativa). Huos_école.jpg|Escòla. Huos_représentation_Grotte_de_Massabielle.jpg|Representacion dera espuga de Massavièla (Bernadeta a dreta). Huos_monument_aux_morts.jpg Huos_château_d'eau.jpg|Castèth d'aiga. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] cc4mnxosy9483c4hmez91z5d1zzic8h 0 103474 2501901 2482682 2026-05-29T18:21:20Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501901 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Leja | nom2= Lège | imatge= Village_de_Lège.jpg | descripcion= | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31290 | cp = 31440 | cònsol = François Martin | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.6117 | latitud= 42.8781 | alt mini = 560 | alt mej = | alt maxi = 1740 | km² = 2.72 }} '''Leja'''{{RepTopMP}} (''Lège'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31290.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Leja | nòrd = [[Guran]] | nòrd-èst = | èst = [[Varenh (Nauta Garona)|Varenh]] | sud-èst = | sud = [[Casau de Lairiça]] | sud-oèst = | oèst = [[Sòst]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], Astor, ''Leja'' que ven deth nom latin d'òme ''Laevius'' : ''*Laevia (villa)'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 394</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 931</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] que ditz era medisha causa autament : eth nom « romanic » d'òme ''Laevius'', damb ''-a'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 10 300</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], ''Leja'' que ven deth nom celtic ''*Lēuios'', derivat en ''*Leuiā'', « eras proprietats de ''*Lēuios'' ». ''*Lēuios'' qu'ei inatestat, mès eth tèma ''*lēuo-'' qu'ei celtic (''Durolevum'', ''Su-leviae'', etc)<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 176, 300 e 352</ref>. </br> Notem qu'eth resultat deth nom latin ei diferent deth nom celtic : ''*Laevia'' > ''Lèja'', ''Leuia'' > ''Leja''. S'era grafia ei corrècta, ''Leja'' que deriva en teoria deth celtic ''*Leuiā''. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Leja qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Leja qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 25 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31290 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=François Martin |Partit= |Qualitat= comerciant}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Pierre Gonzales|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Roger Pénella |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth canton de [[Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31290 |1793=200 |1800=120 |1806=218 |1821=225 |1831=222 |1836=228 |1841=252 |1846=262 |1851=308 |1856=302 |1861=301 |1866=225 |1872=231 |1876=198 |1881=173 |1886=173 |1891=150 |1896=156 |1901=148 |1906=141 |1911=140 |1921=120 |1926=122 |1931=108 |1936=119 |1946=107 |1954=90 |1962=80 |1968=72 |1975=62 |1982=39 |1990=55 |1999=39 |2005=41 |cassini=19519 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|290}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|290}}/2.72) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Lège_(Haute-Garonne)_29.jpg|Er ostau de comuna. Lège_(Haute-Garonne)_09.jpg|Era glèisa Sent Joan Baptista e eth cementèri. Lège_(Haute-Garonne)_11.jpg Lège_(Haute-Garonne)_22.jpg|Oratòri dera Verge er Enfant. Lège_(Haute-Garonne)_04.jpg|Abeuradèr e esculptura en marme de Sent Biat d'un cople (Muriel Rosset, 2014). </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31290 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] o8ewy3wmvk6a5xfmalk5l8a20eln8v3 0 103484 2501946 2479349 2026-05-30T11:46:28Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501946 wikitext text/x-wiki {{omon|Lussan}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Luçan e Adelhac | nom2 = ''Lussan-Adeilhac'' | imatge = Town_hall_of_Lussan-Adeilhac_(1).jpg | descripcion = Carrèra màger, dambe l'ostau de comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31309 | cp = 31430 | cònsol = Guy Saint-Blancat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3 | longitud = 0.9414 | alt mini = 263 | alt mej = | alt maxi = 374 | km² = 12.62 |}} '''Luçan e Adelhac'''{{RepTopMP}} (''Lussan-Adeilhac'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31309.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Luçan e Adelhac | nòrd = [[Polastron (Nauta Garona)|Polastron]] | nòrd-èst = [[Castia de la Branda]] </br> [[Castèthnau Picampau]] <small>(sus 50 m)</small> | èst = [[Hustinhac]] | sud-èst = [[Montagut de Borjac]] </br> [[Francon (Nauta Garona)|Francon]] | sud = [[Samolhan]] | sud-oèst = [[Benca]] | oèst = [[Peiriçans]] | nòrd-oèst = [[Havars (Comenge)|Havars]] }} ==Toponimia== ===Luçan=== Las fòrmas ancianas que son ''Luciano'' en 1048 (Negre) o 1058 (Dauzat), ''S. Paulus de Luciano'' en 1059 (Émile Connac) <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1707, cercar sus Gallica</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], Astor, les Féniés (per un aute ''Luçan''), ''Luçan'' veng deu petit nom latin ''Lucius'' (de ''lux'', « lutz, lum »), ambe'u sufixe latin ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 401, a ''Licy''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 932</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 117</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] qu'aima mèi ''Luccianus'', qui a pas besonh de sufixe <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 10 060</ref>. ===Adelhac=== Per ''Adeillan'', vengut ''Sant Marcèl'' (34281 [[Sant Pargòri]]), nom latin d'òme ''Atilius'' e sufixe ''-anum''<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 9 725</ref>; aquí le sufixe qu'es ''-acum''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, la comunautat e parròquia de Luçan qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'èra Sent Pau. Tanlèu 1790, la comuna de Luçan qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]. Adelhac qu'avè las medishas apertenéncias. Que fusionèn Luçan e Adelhac per ordenança deu 29 de mai 1839 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 27 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Le lòc o lo son nom que sembla despareishut, benlèu ''La Tour'' ara. Adelhac qu'èra situat au nòrd-èst de Luçan, a pauca distància, près de la RD 96k. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 31309 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Guy Saint-Blancat |Partit= |Qualitat= retirat d'agricultor}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean Piques|Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= seteme de [[1971]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Claude Galiay |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. == Demografia == {{Demografia |insee= 31309 |1793=397 |1800=310 |1806=413 |1821=480 |1831=488 |1836=548 |1841=580 |1846=573 |1851=618 |1856=639 |1861=620 |1866=601 |1872=592 |1876=563 |1881=544 |1886=533 |1891=480 |1896=460 |1901=460 |1906=442 |1911=444 |1921=347 |1926=325 |1931=328 |1936=317 |1946=289 |1954=278 |1962=278 |1968=228 |1975=230 |1982=192 |1990=185 |1999=191 |2004=197 |max=600 |cassini=20403 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|309}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|309}}/12.62) round 2}}}} ab/km². ===Demografia Adelhac=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=56 |1800=60 |1806=64 |1821=63 |1831=57 |cassini=123 |}} ==Lòcs e monuments== <gallery> Lussan-Adeilhac.jpg|Carrèra màger, la RD 48. Église_de_Lussan-Adeilhac.jpg|La glèisa Sent Pau. Town_hall_of_Lussan-Adeilhac_(2).jpg|L'ostau de comuna. </gallery> {{messatge galariá}} * Vista panoramica suus Pirenèus dempèi la carrèra màger, la RD 48. Qu'es pr'amor d'aquò que la màger part deus ostaus son au nòrd de la carrèra. ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha }} {{Comunas de| insee = 31309 }} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] h6uhituhha00ooitcjgjfg8apkm8lni 0 103500 2501903 2482887 2026-05-29T18:33:41Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501903 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Mèles | nom2= Melles | imatge=Melles (Haute-Garonne) village.jpg | descripcion=Centre deth vilatge | lògo= | escut=Blason ville fr Melles (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31337 | cp = 31440 | cònsol = Alban Dubois | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Mellois (en [[francés]]) | longitud= 0.759166666667 | latitud= 42.8688888889 | alt mini = 548 | alt mej = | alt maxi = 2626 | km² = 45.32 }} '''Mèles'''{{RepTopMP}} (''Melles'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament [[Gascon|gascoa]], situada laguens eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31337.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Mèles | nòrd = [[Bots]] | nòrd-èst = [[Sent Lari (Arièja)|Sent Lari]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | èst = [[Antràs (Arièja)|Antràs]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | sud-èst = [[Santenh]]<small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | sud = [[Canejan (Val d'Aran)|Canejan]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | sud-oèst = | oèst = [[Hòs]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing que cita ua atestacion de 1387, ''de Melis''. ''Mèles'' que ven deth preceltic ''melo'', « montanha » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 445, a ''Mela''</ref>. Astor que hornís eth preceltic ''mello'', medish sens <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 857</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Mèles'' que ven benlhèu deth gascon ''mèlle'' (diccionari Palay), « amètla », qui auré significat ''ametlèr'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 652</ref>... </br> [[Xavier Delamarre]] que cita eth nom celtic d'òme, ''Mellos'', atestat, shens parlar de Mèles <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 197 e 302</ref>. Era finala que seré de mau explicar damb un nom de persona. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Mèles qu'èra dera diocèsi civila deth Petit Comenge, doncas dera província de [[Lengadòc]], dera generalitat de [[Tolosa]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Hòs]], qu'ei Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Mèles qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 29 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31337 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]]|Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alban Dubois|Partit= shens|Qualitat= consultant}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin=2020 |Identitat= Anne Ayral |Partit=shens |Qualitat= retirada}} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 2014 |Identitat= André Rigoni|Partit= [[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth canton de [[Sent Biat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31337 |1793=807 |1800=617 |1806=924 |1821=924 |1831=1041 |1836=1156 |1841=1143 |1846=1184 |1851=1155 |1856=1116 |1861=1089 |1866=976 |1872=1036 |1876=918 |1881=754 |1886=748 |1891=815 |1896=781 |1901=807 |1906=724 |1911=727 |1921=603 |1926=553 |1931=604 |1936=569 |1946=522 |1954=306 |1962=218 |1968=183 |1975=162 |1982=115 |1990=109 |1999=104 |2004=107 |cassini=21904 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|337}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|337}}/45.32) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Melles_(Haute-Garonne)_village_fleuri.jpg Melles_(Haute-Garonne)_Monument_de_l'Ours.jpg|Monument der Ors en haut deth vilatge. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 31337 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 1qs19yic06xftiigurlodc7yomz8d0j 0 103515 2501948 2500890 2026-05-30T11:53:36Z Alaric 506 44932 prononciacion 2501948 wikitext text/x-wiki {{Omon|Montagut}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montagut de Borjac | nom2 = ''Montégut-Bourjac'' | imatge = Montégut-Bourjac.jpg | descripcion = L'ostau de comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31370 | cp = 31430 | cònsol = Régina Duffort Piques | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = montagudenc | longitud = 0.9908 | latitud = 43.2822 | alt mini = 258 | alt mej = | alt maxi = 365 | km² = 5.52 |}} '''Montagut de Borjac'''{{RepTopMP}} (''Montégut-Bourjac'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31370.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montagut de Borjac | nòrd = [[Hustinhac]] | nòrd-èst = | èst = [[Montossin]] | sud-èst = | sud = [[Francon (Nauta Garona)|Francon]] | sud-oèst = | oèst = [[Luçan e Adelhac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [munta'gyt] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Las fòrmas ancianas que son ''Monteacuto'' en 1249 e 1289 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1868, cercar sus Gallica</ref>. </br> ''Montagut'' que ven deu latin ''mons'' [montem] e de l'adjectiu latin ''acutus'', « agut, ponchut », o [dens lo contèxte medievau], de l'occitan ''mont'' e de l'adjectiu occitan ''agut''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 465-472</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21795</ref>. Lo nom ''Montagut'' e lo succès deu simple nom ''mont'' que son associats a l'epòca feodala e a un contèxte guerrièr, a la volontat de defensa, mès ''Montagut'' non descriu pas las tors ponchudas deu castèth, com pensan les Féniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191</ref> : que cèrcan solament a donar l'impression d'un castèth d'accès malaisit, çò qui pòt estar en contradiccion damb la realitat, per designar de tuquetas arredondidas <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 510</ref>; aquò que testimònia, non pas d'ua intencion descriptiva, mès de la d'impressionar les enemics. </br> ===Borjac=== Borjac qu'ei un archidiaconat, mès probablament en Comenge (omonimia ?). Que sembla a l'origina un nom de localitat antica. Benlèu le nom celtic d'òme ''Bōrēdos'', utilizat per [[Xavier Delamarre]] per explicar [[Borièja]] <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 83, 288</ref>, dambe'u sufixe ''-ācon'' : ''*Borediacon'' > ''*Borejag-'' > ''Borjac''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montagut, ''Montégut'' o ''Montégut d’Aurignac'', qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'ei Sent Supèri. Tanlèu 1790, Montagut qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]. Oficiaument, ''Montégut'' que vengoc ''Montégut-Bourjac'' per decret deu 3 de decembre 1925 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 31 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31370 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Régina Duffort Piques |Partit= divèrs dreita|Qualitat= policièra o militara}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Claude Cortiade|Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31370 |1793=182 |1800=179 |1806=184 |1821=211 |1831=281 |1836=269 |1841=255 |1846=251 |1851=251 |1856=255 |1861=255 |1866=266 |1872=244 |1876=232 |1881=229 |1886=204 |1891=223 |1896=211 |1901=211 |1906=210 |1911=207 |1921=176 |1926=162 |1931=168 |1936=156 |1946=140 |1954=132 |1962=150 |1968=130 |1975=116 |1982=83 |1990=109 |1999=108 |cassini=23084 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|370}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|370}}/5.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31370 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] nj4cp7reqq0iwkqfoiniet922x6u23a 0 103552 2501908 2482137 2026-05-29T19:50:32Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501908 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Sacorvièla | nom2= Saccourvielle | imatge= Saccourvielle village (1).jpg | descripcion= Sacorvièla | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31465 | cp = 31110 | cònsol = Clément Garcia | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5628 | latitud= 42.8164 | alt mini = 833 | alt mej = | alt maxi = 1781 | km² = 3.41 }} '''Sacorvièla'''{{RepTopMP}} (''Saccourvielle'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31465.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sacorvièla | nòrd = [[Sent Pau d'Oelh]] | nòrd-èst = [[Antinhac (Nauta Garona)|Antinhac]] | èst = [[Mostajon]] | sud-èst = [[Cadelh e las Penas]] | sud = [[Trebòns de Luishon]] | sud-oèst = | oèst = [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sakur'vjɛla]] a [[Castilhon de Larbost]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Tant [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing com [[Ernèst Negre|Negre]] que pensan eth nom es format deth article femenin singular arcaïc ''sa'', ''cort'', « bastiments deth centre dera grana proprietat, puish era proprietat medisha, puish eth vilatge », e l'adjectiu femenin singular ''vielha''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 581 e 218</ref>{{,}}<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 25 794</ref>. Era abséncia de fòrmas ancianas non justifica aquera reinterpretacion de ''vièla'', deth latin ''villa'', « grana proprietat, puish vilatge ». Benlhèu eths autors qu'an refusat eth caractèr pleonasmic deth nom. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sacorvièla qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Sent Pau d'Oelh]], qu'es Sent Bertomiu. Tanlèu 1790, Sacorvièla qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]]. La comuna de [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] qu'estó incorporada a Sacorvièla per ordenança deu 17 d'octobre 1847, mès que tornè vier comuna independanta en 1869 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 39 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31465 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Clément Garcia |Partit= shens |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1976]] |Fin= 2014 |Identitat= Mamert Bourdette|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1976 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31465 |1793=138 |1800=100 |1806=143 |1821=138 |1831=161 |1836=169 |1841=174 |1846=332 |1851=321 |1856=297 |1861=267 |1866=143 |1872=118 |1876=111 |1881=110 |1886=94 |1891=91 |1896=76 |1901=85 |1906=86 |1911=69 |1921=56 |1926=50 |1931=50 |1936=47 |1946=40 |1954=38 |1962=29 |1968=21 |1975=13 |1982=10 |1990=16 |1999=14 |2004=12 |cassini=30141 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|465}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|465}}/3.41) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Église_Saint-Barthélemy_de_Saccourvielle_2.jpg|Era glèisa Sent Bertomiu. Saccourvielle_castel_Blancat_(3).jpg|Tor de Castèth Blancat. Saccourvielle_linteau.jpg Saccourvielle_abreuvoirs.jpg|Abeuraders. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31465 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] a6jr2pjgt3ni982da32p8wonv8yy7bz 2501926 2501908 2026-05-30T03:59:27Z Alaric 506 44932 2501926 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Sacorvièla | nom2= Saccourvielle | imatge= Saccourvielle village (1).jpg | descripcion= Sacorvièla | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31465 | cp = 31110 | cònsol = Clément Garcia | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5628 | latitud= 42.8164 | alt mini = 833 | alt mej = | alt maxi = 1781 | km² = 3.41 }} '''Sacorvièla'''{{RepTopMP}} (''Saccourvielle'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31465.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sacorvièla | nòrd = [[Sent Pau d'Oelh]] | nòrd-èst = [[Antinhac (Nauta Garona)|Antinhac]] | èst = [[Mostajon]] | sud-èst = [[Cadelh e las Penas]] | sud = [[Trebòns de Luishon]] | sud-oèst = | oèst = [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sakur'vjɛla] a [[Castilhon de Larbost]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Tant [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing com [[Ernèst Negre|Negre]] que pensan eth nom es format deth article femenin singular arcaïc ''sa'', ''cort'', « bastiments deth centre dera grana proprietat, puish era proprietat medisha, puish eth vilatge », e l'adjectiu femenin singular ''vielha''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 581 e 218</ref>{{,}}<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 25 794</ref>. Era abséncia de fòrmas ancianas non justifica aquera reinterpretacion de ''vièla'', deth latin ''villa'', « grana proprietat, puish vilatge ». Benlhèu eths autors qu'an refusat eth caractèr pleonasmic deth nom. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sacorvièla qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Sent Pau d'Oelh]], qu'es Sent Bertomiu. Tanlèu 1790, Sacorvièla qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]]. La comuna de [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] qu'estó incorporada a Sacorvièla per ordenança deu 17 d'octobre 1847, mès que tornè vier comuna independanta en 1869 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 39 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31465 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Clément Garcia |Partit= shens |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1976]] |Fin= 2014 |Identitat= Mamert Bourdette|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1976 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31465 |1793=138 |1800=100 |1806=143 |1821=138 |1831=161 |1836=169 |1841=174 |1846=332 |1851=321 |1856=297 |1861=267 |1866=143 |1872=118 |1876=111 |1881=110 |1886=94 |1891=91 |1896=76 |1901=85 |1906=86 |1911=69 |1921=56 |1926=50 |1931=50 |1936=47 |1946=40 |1954=38 |1962=29 |1968=21 |1975=13 |1982=10 |1990=16 |1999=14 |2004=12 |cassini=30141 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|465}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|465}}/3.41) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Église_Saint-Barthélemy_de_Saccourvielle_2.jpg|Era glèisa Sent Bertomiu. Saccourvielle_castel_Blancat_(3).jpg|Tor de Castèth Blancat. Saccourvielle_linteau.jpg Saccourvielle_abreuvoirs.jpg|Abeuraders. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31465 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] iu75hx1bnlgqvtw0ywwyncsm59qhmml 0 103556 2501919 2482152 2026-05-30T03:26:50Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501919 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Avantin | nom2 = ''Saint-Aventin'' | imatge = Saint-Aventin village.JPG | descripcion = Sent Avantin. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31470 | cp = 31110 | cònsol = Jean-Claude Tiné | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5461 | latitud= 42.8064 | alt mini = 679 | alt mej = | alt maxi = 2676 | km² = 17.40 }} '''Sent Avantin'''{{RepTopMP}} (''Saint-Aventin'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31470.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Avantin | nòrd = [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] | nòrd-èst = [[Trebòns de Luishon]] </br> [[Cadelh e las Penas]] | èst = [[Banhèras de Luishon]] | sud-èst = | sud = [[Benasc]] <small>([[Aragon]])</small> | sud-oèst = | oèst = [[Castilhon de Larbost]] | nòrd-oèst = [[Vilhèra (Nauta Garona)|Vilhèra]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sentawan'tin]] a [[Castilhon de Larbost]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Sent Avantin que representa Aventinus, un sent locau deth sègle VIII <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 587</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1048</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/9926/Saint-Aventin.html</ref>, un deths quate d'aqueth nom <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 655</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sent Avantin qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia d'[[Aush]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Avantin (Aventin ?). Tanlèu 1790, Sent Avantin qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 40 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31470 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Claude Tiné |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Claude Bordes |Partit= shens |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Léon Tiné|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31470 |1793=242 |1800=176 |1806=259 |1821=340 |1831=386 |1836=394 |1841=400 |1846=415 |1851=410 |1856=390 |1861=410 |1866=360 |1872=325 |1876=320 |1881=302 |1886=295 |1891=282 |1896=284 |1901=283 |1906=288 |1911=291 |1921=228 |1926=224 |1931=208 |1936=200 |1946=195 |1954=162 |1962=128 |1968=155 |1975=149 |1982=115 |1990=98 |1999=96 |cassini=30594 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|470}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|470}}/17.40) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Saint-Aventin église.JPG| StAventin-Remploi2.jpg| Saint-Aventin église portail.JPG| Saint-Aventin chapelle (1).JPG| St. Aventin (Pyrénées) - Fonds Ancely - B315556101 A MALBOS 1 012.jpg| St_Aventin-Castillon-Cazeaux.jpg| Sent Avantin, Castilhon de L. e Casaus de L. Superchapel.jpg| Anciana capèra de Superbanhèras. SuperbagnèresChapelle.JPG SuperbagneresPano.JPG|Era estacion en 2008. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31470 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] m0ws3blmfa69o8f20av71ixn93b54ru 2501920 2501919 2026-05-30T03:29:06Z Alaric 506 44932 2501920 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Avantin | nom2 = ''Saint-Aventin'' | imatge = Saint-Aventin village.JPG | descripcion = Sent Avantin. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31470 | cp = 31110 | cònsol = Jean-Claude Tiné | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5461 | latitud= 42.8064 | alt mini = 679 | alt mej = | alt maxi = 2676 | km² = 17.40 }} '''Sent Avantin'''{{RepTopMP}} (''Saint-Aventin'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31470.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Avantin | nòrd = [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] | nòrd-èst = [[Trebòns de Luishon]] </br> [[Cadelh e las Penas]] | èst = [[Banhèras de Luishon]] | sud-èst = | sud = [[Benasc]] <small>([[Aragon]])</small> | sud-oèst = | oèst = [[Castilhon de Larbost]] | nòrd-oèst = [[Vilhèra (Nauta Garona)|Vilhèra]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sentawan'tin] a [[Castilhon de Larbost]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Sent Avantin que representa Aventinus, un sent locau deth sègle VIII <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 587</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1048</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/9926/Saint-Aventin.html</ref>, un deths quate d'aqueth nom <ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 655</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sent Avantin qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia d'[[Aush]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Avantin (Aventin ?). Tanlèu 1790, Sent Avantin qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 40 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31470 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Claude Tiné |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Claude Bordes |Partit= shens |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Léon Tiné|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31470 |1793=242 |1800=176 |1806=259 |1821=340 |1831=386 |1836=394 |1841=400 |1846=415 |1851=410 |1856=390 |1861=410 |1866=360 |1872=325 |1876=320 |1881=302 |1886=295 |1891=282 |1896=284 |1901=283 |1906=288 |1911=291 |1921=228 |1926=224 |1931=208 |1936=200 |1946=195 |1954=162 |1962=128 |1968=155 |1975=149 |1982=115 |1990=98 |1999=96 |cassini=30594 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|470}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|470}}/17.40) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == <gallery> Saint-Aventin église.JPG| StAventin-Remploi2.jpg| Saint-Aventin église portail.JPG| Saint-Aventin chapelle (1).JPG| St. Aventin (Pyrénées) - Fonds Ancely - B315556101 A MALBOS 1 012.jpg| St_Aventin-Castillon-Cazeaux.jpg| Sent Avantin, Castilhon de L. e Casaus de L. Superchapel.jpg| Anciana capèra de Superbanhèras. SuperbagnèresChapelle.JPG SuperbagneresPano.JPG|Era estacion en 2008. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31470 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] qtvvbsrotl6jz22vkkx5hghku3sq4co 0 103567 2501921 2482154 2026-05-30T03:36:14Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501921 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nomcomuna=Sent Memet | nomcomuna2= Saint-Mamet | imatge= Saint-mamet église.JPG | descripcion= La glèisa de Sent Mamet | lògo=cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31500 | cp = 31110 | cònsol = Hervé Lyautey | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.6031 | latitud= 42.7814 | alt mini = 630 | alt mej = | alt maxi = 1975 | km² = 11.16 }} '''Sent Mamet'''{{RepTopMP}} (''Saint-Mamet'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31500.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Mamet | nòrd = [[Montauban de Luishon]] | nòrd-èst = | èst = [[Bossòst]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | sud-èst = | sud = | sud-oèst = | oèst = [[Banhèras de Luishon]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [senma'met] a [[Castilhon de Larbost]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> ''Sent Mamet'' que representa ''Mammes'', nom grecolatin d'un martir de Capadòcia deth sègle IIIau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 612, a ''St-Mamert-du-Gard''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 714</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1033</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sent Mamet qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Montauban de Luishon]], qu'èra Sent Mamet (''Mammes'' en latin). Tanlèu 1790, qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]]. Lo nom qu'estó ''Bonnegarde'' en l'an II <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 42 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31500 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]])|Identitat=Hervé Lyautey |Partit= |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Yvon Saint-Martin |Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31500 |1793=317 |1800=299 |1806=306 |1821=346 |1831=471 |1836=468 |1841=463 |1846=495 |1851=668 |1856=508 |1861=489 |1866=496 |1872=458 |1876=509 |1881=508 |1886=481 |1891=506 |1896=507 |1901=446 |1906=445 |1911=441 |1921=516 |1926=488 |1931=446 |1936=437 |1946=420 |1954=386 |1962=365 |1968=392 |1975=410 |1982=442 |1990=491 |1999=499 |cassini=33097 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|500}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|500}}/11.16) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Saint-mamet_église_porte_tympan.JPG|Timpan dera glèisa Sent Mamet. CazesMamet.JPG|Frescas de Roman Cazes. Cascade_Sidonie_Saint-Mamet_partie_supérieure_(1).JPG|Salhent ''Sidonie''. Bernard_Sarrieu.jpg|Monument de Bernat Sarrieu. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31500 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] pgd3z8lrsbn6yd1sihxtvhy02rosydw 0 103572 2501922 2482169 2026-05-30T03:43:40Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501922 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom = Sent Pau d'Oelh | nom2 = Saint-Paul-d'Oueil | imatge= SaintPaulDOueil.jpg | descripcion= Sent Pau d'Oelh | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31508 | cp = 31110 | cònsol = Jean-Luc Redonnet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5519 | latitud= 42.8267 | alt mini = 1031 | alt mej = | alt maxi = 1988 | km² = 7.46 }} '''Sent Pau d'Oelh'''{{RepTopMP}} (''Saint-Paul-d'Oueil'' en [[francés]]) qu'ei ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31508.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Pau d'Oelh | nòrd = [[Sòst]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-èst = [[Cièr de Luishon]] | èst = [[Antinhac (Nauta Garona)|Antinhac]] | sud-èst = | sud = [[Sacorvièla]] | sud-oèst = [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] | oèst = [[Mairenha]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [sen paw 'dwɛʎ] a [[Castilhon de Larbost]]; pr'aquò era comuna qu'ei en era [batʃ de 'gwɛʎ] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> ''Sent Pau'' que representa ''Paulus'', nom de l'apòstol <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 620-621</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 732</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 233</ref>. </br> Eth determinant qu'ei eth nom dera vath, ''Oelh'' o meilèu ''Uelh'', deth latin ''oculus'', « hont » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 513 a ''Oueilloux''</ref>. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Sent Pau d'Oelh qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'èra Sent Pau (adara Sent Gordian). Tanlèu 1790, Sent Pau d'Oelh qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 44 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31508 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2016]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Luc Redonnet |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2016 (demission) |Identitat= Paul Lorenzi |Partit= shens |Qualitat= retirat de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Louis Burle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre-François Carras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31508 |1793=259 |1800=179 |1806=301 |1821=299 |1831=327 |1836=327 |1841=345 |1846=322 |1851=285 |1856=289 |1861=295 |1866=272 |1872=253 |1876=236 |1881=246 |1886=272 |1891=229 |1896=212 |1901=205 |1906=211 |1911=188 |1921=142 |1926=124 |1931=124 |1936=118 |1946=98 |1954=86 |1962=67 |1968=44 |1975=42 |1982=30 |1990=44 |1999=49 |cassini=33960 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|508}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|508}}/7.46) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Neste_d'Oueil_Saint-Paul-d'Oueil_pont_D51_aval.jpg|Era Nèsta d'Uelh ath pont dera RD 51 Saint-Paul-d'Oueil_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Saint-Paul-d'Oueil_église.jpg|Era glèisa Sent Gordian. Saint-Paul-d'Oueil_église_portail_tympan.jpg|Eth timpan. Saint-Paul-d'Oueil_église_vitrail_(3).jpg|Veiriau qui representa Sent Gordian. Saint-Paul-d'Oueil_château_(6).jpg|Castèth de Sent Pau d'Uelh. Saint-Paul-d'Oueil_château_(7).jpg|Tor deths escalèrs. Saint-Paul-d'Oueil_croix_mission.jpg|Crotz de mission de 1866. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31508 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] gyh3exejn29v8y6wvafrv59gjdni973 0 103573 2501867 2484524 2026-05-29T12:41:22Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501867 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Pèr d'Ardet | nom2 = ''Saint-Pé-d'Ardet'' | imatge = Vue_générale_st_pe_d_ardet.jpg | descripcion = Vista generala. | lògo= SaintPé.png | escut= Blason ville fr Saint-Pé-d'Ardet (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} {{Comenge}} | parçan= Frontinhas | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31509 | cp = 31510 | cònsol = Jérôme Deu | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Saint-Péens (en [[francés]]) | longitud= 0.671666666667 | latitud= 42.9858333333 | alt mini = 575 | alt mej = | alt maxi = 1 001 | km² = 3.47 }} '''Sent Pèr d'Ardet'''{{RepTopMP}} (''Saint-Pé-d'Ardet'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament [[Gascon|gascona]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31509.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitrofas | comuna = Sent Pèr d'Ardet | nòrd = [[Genòs (Nauta Garona)|Genòs]] | nòrd-èst = [[Malavedia]] | èst = [[Casaunaus]] | sud-èst = [[Montcauv (Nauta Garona)|Montcauv]] | sud = [[Antishan de Frontinhas]] | sud-oèst = | oèst = [[Lorda (Nauta Garona)|Lorda]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion a [[Martras de Ribèra]] qu'ei [ar'det] (eth timbre vocalic exacte de ''Pè'' ei pas estat notat) <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Sent Pèr'' que representa eth latin ''Petrus'', deth grèc ''Petros'', traduccion deth nom ebrèu der apòstol <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 622</ref>. </br> ''Ardet'' que ven deth nom deth diu Artehe <ref name = connac/>. ==Istòria== Segon Émile Connac, le prumèr oratòri crestian qu'estoc bastit sus l'emplaçament consacrat ath diu Artehe. L'autor que pensa eth nom dera comuna en proveng <ref name = connac>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2545, cercar sus Gallica</ref>. </br> Pendent eth Ancian Regime, Sent Pèr d'Ardet qu'èra dera diocesi civila de Petit Comenge, doncas dera província de [[Lengadòc]], dera generalitat de [[Tolosa]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Pèr. En 1790, Sent Pèr d'Ardet qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]]. Eth nom qu'èra oficiaument ''Saint-Pé et Valcabrère'' en eth an IV <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 44 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> (mès eras duas comunas se tòcan pas, doncas que sembla ua error). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31509 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=octobre de [[2022]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jérôme Deu |Partit= |Qualitat=engenhaire o tecnician de vias}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin=30 de seteme de 2022 (demission) |Identitat= Patrick Rival|Partit= [[PS]] |Qualitat= hilh de Gérard Rival conselhèr generau (2005-2015) e departamentau (2015-)}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Gérard Rival |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31509 |1793=477 |1800=487 |1806=491 |1821=605 |1831=678 |1836=671 |1841=626 |1846=600 |1851=615 |1856=610 |1861=600 |1866=601 |1872=655 |1876=641 |1881=555 |1886=570 |1891=536 |1896=403 |1901=519 |1906=529 |1911=510 |1921=321 |1926=314 |1931=267 |1936=203 |1946=185 |1954=139 |1962=112 |1968=101 |1975=98 |1982=117 |1990=116 |1999=114 |cassini=34029 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|509}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|509}}/3.47) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Panorama_lac_st_pe_d_ardet_31510_France.jpg|Lac naturau. Saint_Pé.jpg|Pèire de marcatge. Auge1.jpg|Nauc cinerari galloroman. Auge_3.jpg|Idem. Auge_2.jpg|Idem, coble. Auge_4.jpg|Idem. Saint_Pé_(8).jpg|Crotz. Saint_Pé_(6).jpg|Lavader. Eglise_st_pe_d_ardet_31510_France.jpg|Era glèisa Sent Pèr. Saint_Pé_(2).jpg|Idem. Saint_Pé_(4).jpg Saint_Pé_(9).jpg|Eths escalèr deths avescats. Melchior.jpg|Melquiòr. Gaspar.jpg|Gaspard. Balthasar.jpg|Baltazar. Fresque_(Agonie).jpeg|Seleccion de frescas. Eth Crist ath Jardin deths Olivèrs. Arrestation_du_Christ.JPG|Fresca. Arrestacion deth Crist. Jugement_par_Pilate.JPG|Jutjament deth Crist per Pilat. Mise_au_tombeau.JPG| Mesa ath tombèu. Lion_Saint_Pé.JPG|Leon (Sent Marc). Ange_Saint_Pé.JPG|Àngel (Sent Matiu). Saint_Jacques.JPG|Sent Jacme. Saint_Pé_d'Ardet_Chapelle_2.JPG|Era capèra e ua deras estacions. Chapelle_saint_pe.jpg|Capèra Senta Auralha. Saint_Pé_d'Ardet_Chapelle_3.JPG|Eth Calvari. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 31509 }} [[Categoria:Comuna de Frontinhas]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] r22y9os3apv4lhl4rhkfmb1s1vca373 0 103581 2501917 2482145 2026-05-30T03:15:17Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501917 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sales e Pratvièlh | nom2 = ''Salles-et-Pratviel'' | imatge = Salles-et-Pratviel village (2).JPG | descripcion = Eth vilatge de Sales. | lògo = cap | escut = | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31524 | cp = 31110 | cònsol = Alain Puente | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.6056 | latitud= 42.8297 | alt mini = 591 | alt mej = | alt maxi = 982 | km² = 2.12 }} '''Sales e Pratvièlh'''<ref>Tanben prononciat [salɔs] dens airaus pròches segons [[Eric Gonzales]] (https://wikigram.locongres.com/index.php?title=5._Sous-dialectes_et_parlers_gascons). Le lingüista e toponimista [[Patrici Pojada]] qu'accèpta la grafia ''Sales'' per '''[[Sales e Pratvièlh|Salas]]''', en seguent la prononciacion locala, alavetz qu'arrefusa ''Banhères''.</ref> (locaument: '''Sales e Pratvièlh'''{{RepTopMP}}, e ''Salles-et-Pratviel'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31524.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sales e Pratvièlh | nòrd = [[Cièr de Luishon]] | nòrd-èst = [[Guaus de Luishon]] | èst = [[Artiga (Nauta Garona)|Artiga]] | sud-èst = [[Sòda (Nauta Garona)|Sòda]] | sud = [[Judèth de Luishon]] | sud-oèst = [[Mostajon]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | oèst = [[Antinhac (Nauta Garona)|Antinhac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei ['sales e prat'bjɛʎ] a [[Castilhon de Larbost]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> ===Sales=== Eth nom qu'es atestat ''Salas Rubias'' en 1123 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. NP après 2592, cercar sus Gallica</ref>. </br> De ''Salas'', prononciat locaument ''Sales'', puishque la a finau passa a e, estant que los noms feminins en -as son realitzats com ''es''. </br> Eth nom de ''Salas'' que ven deth mot germanic e mèi que mèi francic ''saal'' (alemand ''Saal''), « cramba [ath sens generau] », donc « sala », e per extension « castèth », « residéncia senhorala fortificada », ath plurau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 580</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 301</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27 134</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 710</ref>. ===Pratvièlh=== Prat e vièlh. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sales (e Pratvièlh ?) qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Líser. Tanlèu 1790, Sales e Pratvièlh qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pratvièlh qu'apareish com comuna en 1790 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 37 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pratvièlh ''de Sales'' qu'es ath limit nòrd dera comuna. Que i a tanben Pratvièlh ''de [[Cièr de Luishon|Cièr]]'' a 150 m. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31524 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1998]] |Fin=([[2032]]) |Identitat= Alain Puente |Partit=[[PS]] |Qualitat= quadre dera foncion publica, president dera CC (2020-)}} {{Elegit |Debuta= [[1992]]|Fin= 1998 |Identitat= Jean-Paul Wuyam|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]]|Fin= 1992 |Identitat=Étienne Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]]|Fin= 1971 |Identitat= Jean-Marie Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1951]]|Fin= 1965 |Identitat=Jean-Marie Bonzon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]]|Fin= 1951 |Identitat= François Peignaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1935 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31524 |1793=250 |1800=220 |1806=244 |1821=253 |1831=266 |1836=243 |1841=263 |1846=253 |1851=278 |1856=252 |1861=246 |1866=230 |1872=209 |1876=172 |1881=182 |1886=184 |1891=194 |1896=181 |1901=162 |1906=170 |1911=145 |1921=143 |1926=131 |1931=119 |1936=115 |1946=98 |1954=104 |1962=82 |1968=88 |1975=98 |1982=90 |1990=129 |1999=118 |2005=128 |cassini=35144 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|524}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|524}}/2.12) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31524 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] ljzd1in3er1sdzh4s1hrgj09gh3dvyq 2501918 2501917 2026-05-30T03:24:51Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ precisions sus era prononciacion 2501918 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sales e Pratvièlh | nom2 = ''Salles-et-Pratviel'' | imatge = Salles-et-Pratviel village (2).JPG | descripcion = Eth vilatge de Sales. | lògo = cap | escut = | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31524 | cp = 31110 | cònsol = Alain Puente | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud= 0.6056 | latitud= 42.8297 | alt mini = 591 | alt mej = | alt maxi = 982 | km² = 2.12 }} '''Sales e Pratvièlh'''<ref>Tanben prononciat [salɔs] dens airaus pròches segons [[Eric Gonzales]] (https://wikigram.locongres.com/index.php?title=5._Sous-dialectes_et_parlers_gascons). Le lingüista e toponimista [[Patrici Pojada]] qu'accèpta la grafia ''Sales'' per '''[[Sales e Pratvièlh|Salas]]''', en seguent la prononciacion locala, alavetz qu'arrefusa ''Banhères''.</ref> (locaument: '''Sales e Pratvièlh'''{{RepTopMP}}, e ''Salles-et-Pratviel'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31524.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sales e Pratvièlh | nòrd = [[Cièr de Luishon]] | nòrd-èst = [[Guaus de Luishon]] | èst = [[Artiga (Nauta Garona)|Artiga]] | sud-èst = [[Sòda (Nauta Garona)|Sòda]] | sud = [[Judèth de Luishon]] | sud-oèst = [[Mostajon]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | oèst = [[Antinhac (Nauta Garona)|Antinhac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei ['sales e prat'bjɛʎ] a [[Castilhon de Larbost]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Er estatut de ''b'' de [prat'bjɛʎ] que pòt estar dobtós o cambiadís estant que eth parlar der informator ei pas betacista (véder sus er ALG dens eth Luishonés prononciacions mentavudas com impossiblas a determinar entre [b] e [v]. Era pèrda d'audicion deth contributor pr'amor d'era edat que pòt tanben jogar. </br> ===Sales=== Eth nom qu'es atestat ''Salas Rubias'' en 1123 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. NP après 2592, cercar sus Gallica</ref>. </br> De ''Salas'', prononciat locaument ''Sales'', puishque la a finau passa a e, estant que los noms feminins en -as son realitzats com ''es''. </br> Eth nom de ''Salas'' que ven deth mot germanic e mèi que mèi francic ''saal'' (alemand ''Saal''), « cramba [ath sens generau] », donc « sala », e per extension « castèth », « residéncia senhorala fortificada », ath plurau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 580</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 301</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 27 134</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 710</ref>. ===Pratvièlh=== Prat e vièlh. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sales (e Pratvièlh ?) qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Líser. Tanlèu 1790, Sales e Pratvièlh qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pratvièlh qu'apareish com comuna en 1790 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 37 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pratvièlh ''de Sales'' qu'es ath limit nòrd dera comuna. Que i a tanben Pratvièlh ''de [[Cièr de Luishon|Cièr]]'' a 150 m. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31524 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1998]] |Fin=([[2032]]) |Identitat= Alain Puente |Partit=[[PS]] |Qualitat= quadre dera foncion publica, president dera CC (2020-)}} {{Elegit |Debuta= [[1992]]|Fin= 1998 |Identitat= Jean-Paul Wuyam|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1971]]|Fin= 1992 |Identitat=Étienne Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]]|Fin= 1971 |Identitat= Jean-Marie Saint-Martin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1951]]|Fin= 1965 |Identitat=Jean-Marie Bonzon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]]|Fin= 1951 |Identitat= François Peignaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1935 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31524 |1793=250 |1800=220 |1806=244 |1821=253 |1831=266 |1836=243 |1841=263 |1846=253 |1851=278 |1856=252 |1861=246 |1866=230 |1872=209 |1876=172 |1881=182 |1886=184 |1891=194 |1896=181 |1901=162 |1906=170 |1911=145 |1921=143 |1926=131 |1931=119 |1936=115 |1946=98 |1954=104 |1962=82 |1968=88 |1975=98 |1982=90 |1990=129 |1999=118 |2005=128 |cassini=35144 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|524}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|524}}/2.12) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31524 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] kphj1ow3b10f8pmxmysb87pfqc648d0 0 103595 2501905 2482941 2026-05-29T19:37:10Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501905 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sinhac | nom2 = ''Signac'' | imatge = Signac_(Haute-Garonne)_17.jpg | descripcion = Sinhac. | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31548 | cp = 31440 | cònsol = Marc Guaus | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.6292 | latitud= 42.9061 | alt mini = 490 | alt mej = | alt maxi = 1644 | km² = 3.51 }} '''Sinhac '''{{RepTopMP}} (''Signac'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31548.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Sinhac | nord = [[Cièrp e Gaud]] | nord-est = | est = [[Cièrp e Gaud]] | sud-est = [[Burgalais]] | sud = [[Baishòs]] | sud-ouest = [[Binòs]] | ouest = | nord-ouest = [[Esbarèish]] }} ==Toponimia== ''Sinhac'' que ven d'un nom latin d'òme, ''Sinnius'', damb eth sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 657</ref>{{,}}<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 7373</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 946</ref>, latinizacion dera derivacion gallica ''-āco(n)''. Sinhac qu'èra donc probablament ua anciana grana proprietat antica qui avè per mèste ''Sinnius''.</br> [[Xavier Delamarre]] que considèra ''Sinnios'', atestat ''Sinnius'' en [[Arle]] e, [çò qui ei mèi signicatiu], ''Sinnio'' a Carnuntum, es [o pòt estar] un nom celtic. Pr'aquò, Delamarre utiliza pas ''Sinnios'' entà explicar ''Sinhac''<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 238, 307</ref>, probablament pr'amor, especialista exclusiu de l'indoeuropèu, contunha de créser, segon ua tradicion venguda d'[[Achille Luchaire]] ath sègle XIX, ara identitat deth [[basco]] e der aquitan. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sinhac qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Pàmias]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Sent Joan Baptista. Tanlèu 1790, Sinhac qu'èra deth [[canton de Sent Biat]] En 1973 (arrestat deth 1èr d'agost), Sinhac qu'entrè en fusion-associacion damb [[Cièrp e Gaud]] devath eth nom de '' Cierp-Gaud-Signac'', donc Cièrp, Gaud e Sinhac. Era fusion-associacion que's des-hascó en 1983 (arrestat prefectorau deth 31 de gèr) e era comuna que tornè vier independenta <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 48 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31548 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] ? [[2026]] ? |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marc Guaus|Partit= |Qualitat= foncion publica }} {{Elegit |Debuta= [[1992]] |Fin= 2020 ? 2026 ? |Identitat= Bernard Guaus|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1992 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Avant era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon|Banheres de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31548 |1793=195 |1800=180 |1806=201 |1821=211 |1831=225 |1836=257 |1841=255 |1846=264 |1851=263 |1856=233 |1861=182 |1866=222 |1872=210 |1876=196 |1881=206 |1886=205 |1891=190 |1896=182 |1901=168 |1906=169 |1911=174 |1921=146 |1926=140 |1931=111 |1936=109 |1946=89 |1954=90 |1962=80 |1968=97 |1975=76 |1982= |1990=77 |1999=58 |cassini=36318 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|548}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|548}}/3.51) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Cierp-Gaud Signac mail de Pignan.jpg|Eth malh de Pinhan, comunas de Sinhac e de Cièrp e Gaud. Signac_(Haute-Garonne)_06.jpg|Sinhac. Signac_(Haute-Garonne)_07.jpg|Sinhac. Signac_(Haute-Garonne)_09.jpg|Sinhac. Signac_(Haute-Garonne)_04.jpg|Sinhac. Signac_(Haute-Garonne)_18.jpg|Sinhac. Signac_(Haute-Garonne)_16.jpg|Sinhac. Signac_(Haute-Garonne)_11.jpg|Sinhac. Signac_(Haute-Garonne)_22.jpg|Vista despuish Sinhac : [[Cièrp e Gaud]], eth pic deth Gar, eth pic ''Saillant''. Signac_(Haute-Garonne)_23.jpg|Vista sus [[Burgalais]] despuish Sinhac. Signac_(Haute-Garonne)_02.jpg|Crotz monumentala. Signac_(Haute-Garonne)_01.jpg|Hont e abeurader. Signac_(Haute-Garonne)_05.jpg|Idem. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31548 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 4m8lilbxtjdkbncdwjsy8ej5n82cxpb 0 103596 2501923 2482173 2026-05-30T03:46:40Z Alaric 506 44932 2501923 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Sòda | nom2= ''Sode'' | imatge=Sode vue 13.jpg | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31549 | cp = 31110 | cònsol = Augustine Hadjadj | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.6158 | latitud= 42.8164 | alt mini = 760 | alt mej = | alt maxi = 2019 | km² = 5.53 }} '''Sòda'''{{RepTopMP}} (''Sode'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31549.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sòda | nòrd = [[Artiga (Nauta Garona)|Artiga]] | nòrd-èst = | èst = [[Les (Val d'Aran)|Les]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | sud-èst = [[Bossòst]] <small>([[Val d'Aran]])</small> | sud = [[Judèth de Luishon]] | sud-oèst = | oèst = | nòrd-oèst = [[Sales e Pratvièlh]] }} ==Toponimia== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni eths Féniés, nimèi Astor non disen arren de Sòda. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Sòda qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Banhèras de Luishon]], qu'es Sent Cristau. Tanlèu 1790, Sòda qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 48 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31549 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Augustine Hadjadj |Partit= divèrs dreta |Qualitat= emplegada, puish retirada }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Christine Lamora|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31549 |1793=107 |1800=190 |1806=117 |1821=115 |1831=133 |1836=138 |1841=143 |1846=151 |1851=161 |1856=145 |1861=130 |1866=120 |1872=100 |1876=116 |1881=107 |1886=104 |1891=106 |1896=106 |1901=112 |1906=102 |1911=79 |1921=58 |1926=58 |1931=58 |1936=57 |1946=41 |1954=43 |1962=27 |1968=25 |1975=32 |1982=28 |1990=18 |1999=19 |cassini=36429 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|549}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|549}}/5.53) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Sode_vue_1.jpg|La glèisa Sent Cristau. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31549 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 8rpmhxwj9qe94d6sf1mj13qluui7bza 0 103601 2501924 2482178 2026-05-30T03:50:55Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501924 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Trebòns de Luishon | nom2 = ''Trébons-de-Luchon'' | imatge = Trébons-de-Luchon village (1).jpg | descripcion = Trebòns de Luishon. | lògo= cap | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31559 | cp = 31110 | cònsol = Guillaume Caussette | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5658 | latitud= 42.8042 | alt mini = 720 | alt mej = | alt maxi = 1447 | km² = 0.83 }} '''Trebòns de Luishon'''{{RepTopMP}} (''Trébons-de-Luchon'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31559.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Trebòns | nòrd = [[Sacorvièla]] | nòrd-èst = | èst = [[Cadelh e las Penas]] | sud-èst = | sud = | sud-oèst = [[Sent Avantin]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Benque (Nauta Garona)|Benque]] <small>(''sus 100 m'')</small> }} ==Toponimia== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni eths Féniés, nimèi Astor non disen arren de ''Trebòns''. ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Trebòns qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa de [[Cadelh e las Penas]], qu'es Sent Julian. Tanlèu 1790, Trebòns qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]]. Oficiaument, ''Trébons'' que vengó ''Trébons-de-Luchon'' per decret deu 31 de deceme 1929 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31559 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]]|Fin= ([[2032]]) |Identitat=Guillaume Caussette |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2011]] |Fin= 2020 |Identitat= Pierre Jaussely|Partit= divers dreta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[1958]] |Fin= 2011 |Identitat= Pierre Caussette |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1958 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31559 |1793=63 |1800=99 |1806=70 |1821=76 |1831=63 |1836=79 |1841=83 |1846=83 |1851=79 |1856=79 |1861=78 |1866=68 |1872=55 |1876=47 |1881=64 |1886=47 |1891=44 |1896=44 |1901=45 |1906=45 |1911=35 |1921=31 |1926=27 |1931=23 |1936=23 |1946=14 |1954=18 |1962=10 |1968=13 |1975=16 |1982=13 |1990=13 |1999=10 |2004=6 |cassini=38029 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|559}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|559}}/0.83) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== Era glèisa romanica Sent Julian (sègles XI e XIIaus), inscrita aths [[Monument istoric en França|monuments istorics]] en 1979. <gallery> Trébons-de-Luchon_église.jpg Trébons-de-Luchon_église_arcs.jpg Trébons-de-Luchon_église_(1).jpg Trébons-de-Luchon_église_(4).jpg Trébons-de-Luchon_église_(3).jpg Trébons-de-Luchon_église_clocher_(1).jpg Trébons-de-Luchon_église_porte.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31559 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] nv5fuok7pxlvrt3ux6lqfcllsol9n9f 0 103603 2501870 2484602 2026-05-29T12:55:05Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501870 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{ Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vathcrabèra | nom2 = ''Valcabrère'' | imatge = 31_-_Valcabrère.jpg | descripcion = Basilica Sent Just | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] ([[Canton de Barbasan|Barbasan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31564 | cp = 31510 | cònsol = Marc Chapel | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.581666667 | latitud = 43.03277778 | alt mini = 424 | alt mej = | alt maxi = 471 | km² = 1.61 |}} '''Vathcrabèra'''{{RepTopMP}} (''Valcabrère'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31564.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vathcrabèra | nòrd = [[Era Broquèra]] | nòrd-èst = | èst = [[Loras de Varossa]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | sud-èst = [[Isaort]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | sud = [[Sarp]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | sud-oèst = | oèst = [[Sent Bertran de Comenge]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Eth nom qu'es atestat ''Vallis capraria'' en 1200 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2863, cercar sus Gallica</ref>{{,}}<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 5226</ref>. </br> ''Vathcrabèra'' qu'ei format de ''vath'', deth latin ''vallis''/''vallem'', e adjectiu femenin ''capraria'', lòc on neurishèvan crabas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 696</ref>{{,}}<ref name = erne/>{{,}} <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 170-171</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Vathcrabèra qu'èra dera eleccion de Ribèra-Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Just e Sent Pastor. Tanlèu 1790, Vathcrabèra qu'èra deth canton de Sent Bertran, a partir de 1888 [[canton de Barbasan]] per càmbiament de [[caplòc]]. Vathcrabèra qu'estó incorporat per un temps a ''Saint-Pé'' ([[Sent Pèr d'Ardet]] ?) <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 50 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> (mès eras duas comunas se tòcan pas, tant se'n manca, doncas que sembla ua error). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31564 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marc Chapel |Partit= |Qualitat= engenhaire o quadre tecnic d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2026 |Identitat= Jean Verdier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra en eth [[canton de Barbasan]], qu'es adara en eth [[canton de Banhèras de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31564 |1793=257 |1800=257 |1806=276 |1821=271 |1831=290 |1836=311 |1841=321 |1846=328 |1851=307 |1856=308 |1861=307 |1866=275 |1872=248 |1876=259 |1881=257 |1886=266 |1891=268 |1896=247 |1901=213 |1906=200 |1911=193 |1921=160 |1926=162 |1931=154 |1936=154 |1946=124 |1954=142 |1962=129 |1968=105 |1975=95 |1982=120 |1990=130 |1999=139 |cassini=38616 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|564}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|564}}/1.61) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Valcabrère basilique Saint-Just (2).JPG 31_-_Basilique_Saint-Just_de_Valcabrère_-_Portail_Nord.jpg Valcabrère_basilique_Saint-Just_portail_colonnes.JPG|Pèdret deth portau damb eras estatuas de Sent Just e de Sent Estève. Valcabrère_Fouilles_2021_b.jpg|Cavaments arqueologics. Valcabrère_pile_funéraire_romaine.JPG|Pila funerària romana. Inscription_aquitaine_Eduardo_Aznar140.jpg|Inscripcion antica. Musée_des_Augustins_Toulouse_31.JPG|Inscripcion de 1311 (adara a Tolosa ath Musèu deths Agustins. Valcabrère_chapelle.JPG|Glèisa deth vilatge. Valcabrère_monument_aux_morts.jpg|Monument aths mòrts davant era glèisa e er ostau de comuna. Valcabrère_Lavoir_2.jpg|Lavader. Valcabrère_-_statue_de_Sainte-Germaine.jpg|Estatua de Senta Germana. Garonne_Valcabrère_pont_N125_aval.JPG|Garòna entre Vathcrabèra e Era Broquèra. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31564 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] nszrnn0upgymp1h57yflr7pgd0m6te3 0 103609 2501891 2482343 2026-05-29T17:07:43Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501891 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Binòs | nom2= ''Binos'' | imatge=Village de Binos.JPG | descripcion= Vista generala. | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[canton de Banhèras de Luishon|Banhères de Luishon]] ([[Canton de Sent Biat|Sent Biat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31590 | cp = 31440 | cònsol = Francis Guaus | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.6181 | latitud= 42.9019 | alt mini = 669 | alt mej = | alt maxi = 1606 | km² = 1.96 }} '''Binòs'''{{RepTopMP}} (''Binos'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31590.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Binòs | nòrd = [[Sinhac (Nauta Garona)|Sinhac]] | nòrd-èst = | èst = | sud-èst = | sud = [[Baishòs]] | sud-oèst = | oèst = [[Sòst]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> | nòrd-oèst = [[Esbarèish]] <small>([[Hauts Pirenèus]])</small> <small>(''per un qüadripunt'')</small> }} ==Toponimia== A [[Castilhon de Larbost]], localitat non betacista, la prononciacion qu'ei [vi'nɔs] ath lòc qu'ei [ba'ʃɔs] per era comuna vesia <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], entà explicar ''Binòs'', eth radicau qu'ei mausegur, benlhèu eth nom gallic d'òme ''*Binnos'' (inatestat) o ''Vindos''; eth sufixe, aquitanic, qu'ei ''-ossum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 44, a ''Bachos''</ref>. En celtic ''uindos'' que significa « blanc » e tanben « urós ». </br> [[Xavier Delamarre]] non ditz arren de ''Binòs'', mès que horneish noms de personas celtics atestats ''Uindo'', ''Uinda'', quitament ''Uindonus'', qui pòden anar entà miar ath toponime <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 200</ref>, un còp derivats en ''-osson'' (en gascon, ''-nd-'' > ''-n-'' e ''-n-'' intervocalica tomba). ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Binòs qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Laurenç. Tanlèu 1790, Binòs qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]. Binòs e Baishòs que fusionèn per ordenança deth 7 d'abriu 1840, puish l'arrestat prefectorau deth 21 de gèr 1948 que tornè separar eras duas comunas <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 6 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31590 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Francis Guaus|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= foncionari }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna qu'èra deth [[canton de Sent Biat]]; qu'es ara deth [[canton de Banhèras de Luishon|Banheres de Luishon]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31590 |1793=88 |1800=50 |1806=74 |1821=75 |1831=74 |1954=34 |1962=32 |1968=35 |1975=28 |1982=26 |1990=22 |1999=18 |cassini=4304 |senscomptesdobles=1962}} * 1840-1948 : [[Baishòs]] e Binòs. * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|590}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|590}}/1.96) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Binos_10.jpg|Ostau de comuna. Binos_09.jpg|Lavader restaurat e abeuraders. Binos_02.jpg|Hrièsta geminada, vestigi der ancian castèth dera familha de Binòs. Binos_01.jpg|Tor deth castèth. Binos_13.jpg|Esculptura de dus ausèths en marme e glèisa Sent Laurenç. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31590 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] gtza1rcaio5s9xeg55qnqti8ibjy810 0 114183 2501880 2472766 2026-05-29T16:31:09Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501880 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Augeiròlas | nom2 = Aujòrlas | imatge = Augerolles 63.JPG | descripcion = Augeiròlas au fons. | lògo = | escut = Blason ville fr Augerolles (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | arrondiment = [[Arrondiment de Tièrn|Tièrn]] | canton = Los Monts dau Liuradés ([[canton de Corpèira|Corpèira]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Tièrn Dòra e Montanha|CC Tièrn Dòra e Montanha]] (2017 ----->) | insee = 63016 | cp = 63930 | cònsol = Ludovic Combe | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.7236111111 | longitud = 3.6175 | alt mej = | alt mini = 377 | alt maxi = 995 | km² = 33.01 ||nom3=''Augerolles''}} '''Augeiròlas''' (''Augerolles'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Augeiròlas|Nòrd-Oèst=[[Aubuçon d'Auvèrnha]]|Nòrd=[[Volòure]]|Nòrd-Èst=[[La Chapèla Trincard]]|Èst=[[La Renaudiá]]|Sud-Èst=[[Oumet]]|Sud-Oèst=[[Tors de Maimont]]|Oèst=[[Corpèira]], [[Sauviac]]|sud=[[Olèirgues]]}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Algirolias'' (1064-1096), ''Algirolas'' (1210), ''Augeroles'' (1238), Auge(y)roles (1272), Augeyroles (1279), ''Augerolie'' en [[1392]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations préceltiques, celtiques, romanes|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=1|annada=1990|pagina=315}}</ref> e ''Augeroles'' au [[sègle XVIII]] sus la [[mapa de Cassini]]<ref>{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. Segon [[Ernèst Negre]], son nom pòt venir dau [[latin]] ''alveare'', ''alvearium'' ("cavitat, cròs, bena, mait") e le sufixe diminitiu ''-eolas'' (fem. pl.): "petitas cavitats"<ref name="NomNegre"/>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] baila quasiment la mèma explicacion : latin ''alvearia'', de ''alvea'' « bachassa » au sens topografic, puèi un diminutiu<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 36, a ''Augères''</ref>. Pasmens, le borg es sobre una plana nauta. Segon Hérilier, le nom ven d'un nom pròpri ''Augèir'', dau germanic ''adal'' "nòble" e ''gari'' "lança". Emet l'ipotèsi que le sufixe -òla serviá per formar d'adjectius qu'expriman l'apertenença, coma aquò ''tèrra augeiròla'', "la tèrra d'Augèir". Per l'aferèsi de au-, se passèt quò mèma que per [[Aubuçon d'Auvèrnha|Aubuçon]], una mauvasa copadura "au Geiròlas", e le remplaçament de ''au'' per ''<nowiki/>'èrs''.<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], Piaron Pinha, 1989, p. 8.</ref> La comuna se ditz localament e vèrs [[Senta Aga]] [e ʒiˈrɔlɛ]/[e d͡ʒiˈrɔle]. Se ditz '''Aujòrlas''' [uˈd͡ʒɔrlɛ] vèrs [[Chès Pèire]]<ref>Collectatges IEO 63.</ref> e [uˈd͡zɔrla] vèrs [[la Renaudiá]]. ==Istòria== La comuna de [[La Renaudiá]] seguèt creada en [[1833]] d'una partida dau territòri comunau<ref>cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=1776</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63016 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Ludovic Combe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin=2014 |Identitat= Roger Chapet|Partit= aparentat [[PCF]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63016 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=2730 |1846=2739 |1851=2592 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2706 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=2064 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1292 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=889 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |cassini=1776 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== * Glèisa de Senta Crotz, classada [[Monument istoric en França|monument istoric]] en 1862 <ref>https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00091876</ref> {{messatge galariá}} <gallery heights=150 mode=packed> Church_of_Augerolle63.JPG Augerolles_(Porche_de_l'église).JPG </gallery> ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] j0r1whnxfrfpnuas120urky9o0zliel 2501881 2501880 2026-05-29T16:31:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501881 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Augeiròlas | nom2 = Aujòrlas | imatge = Augerolles 63.JPG | descripcion = Augeiròlas au fons. | lògo = | escut = Blason ville fr Augerolles (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | arrondiment = [[Arrondiment de Tièrn|Tièrn]] | canton = Los Monts dau Liuradés ([[canton de Corpèira|Corpèira]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Tièrn Dòra e Montanha|CC Tièrn Dòra e Montanha]] (2017 ----->) | insee = 63016 | cp = 63930 | cònsol = Ludovic Combe | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.7236111111 | longitud = 3.6175 | alt mej = | alt mini = 377 | alt maxi = 995 | km² = 33.01 ||nom3=''Augerolles''}} '''Augeiròlas''' (''Augerolles'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Augeiròlas|Nòrd-Oèst=[[Aubuçon d'Auvèrnha]]|Nòrd=[[Volòure]]|Nòrd-Èst=[[La Chapèla Trincard]]|Èst=[[La Renaudiá]]|Sud-Èst=[[Oumet]]|Sud-Oèst=[[Tors de Maimont]]|Oèst=[[Corpèira]], [[Sauviac (Puèi de Doma)|Sauviac]]|sud=[[Olèirgues]]}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Algirolias'' (1064-1096), ''Algirolas'' (1210), ''Augeroles'' (1238), Auge(y)roles (1272), Augeyroles (1279), ''Augerolie'' en [[1392]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations préceltiques, celtiques, romanes|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=1|annada=1990|pagina=315}}</ref> e ''Augeroles'' au [[sègle XVIII]] sus la [[mapa de Cassini]]<ref>{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. Segon [[Ernèst Negre]], son nom pòt venir dau [[latin]] ''alveare'', ''alvearium'' ("cavitat, cròs, bena, mait") e le sufixe diminitiu ''-eolas'' (fem. pl.): "petitas cavitats"<ref name="NomNegre"/>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] baila quasiment la mèma explicacion : latin ''alvearia'', de ''alvea'' « bachassa » au sens topografic, puèi un diminutiu<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 36, a ''Augères''</ref>. Pasmens, le borg es sobre una plana nauta. Segon Hérilier, le nom ven d'un nom pròpri ''Augèir'', dau germanic ''adal'' "nòble" e ''gari'' "lança". Emet l'ipotèsi que le sufixe -òla serviá per formar d'adjectius qu'expriman l'apertenença, coma aquò ''tèrra augeiròla'', "la tèrra d'Augèir". Per l'aferèsi de au-, se passèt quò mèma que per [[Aubuçon d'Auvèrnha|Aubuçon]], una mauvasa copadura "au Geiròlas", e le remplaçament de ''au'' per ''<nowiki/>'èrs''.<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], Piaron Pinha, 1989, p. 8.</ref> La comuna se ditz localament e vèrs [[Senta Aga]] [e ʒiˈrɔlɛ]/[e d͡ʒiˈrɔle]. Se ditz '''Aujòrlas''' [uˈd͡ʒɔrlɛ] vèrs [[Chès Pèire]]<ref>Collectatges IEO 63.</ref> e [uˈd͡zɔrla] vèrs [[la Renaudiá]]. ==Istòria== La comuna de [[La Renaudiá]] seguèt creada en [[1833]] d'una partida dau territòri comunau<ref>cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=1776</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63016 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Ludovic Combe |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin=2014 |Identitat= Roger Chapet|Partit= aparentat [[PCF]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63016 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=2730 |1846=2739 |1851=2592 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2706 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=2064 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1292 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=889 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |2010= |cassini=1776 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== * Glèisa de Senta Crotz, classada [[Monument istoric en França|monument istoric]] en 1862 <ref>https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00091876</ref> {{messatge galariá}} <gallery heights=150 mode=packed> Church_of_Augerolle63.JPG Augerolles_(Porche_de_l'église).JPG </gallery> ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] pb3e0wetxd9pg9fgkygmc1i14habzya 0 114231 2501874 2500097 2026-05-29T16:17:07Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501874 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana |carta = oc | nom = Selhòus | nom2 = ''Ceilloux'' | imatge = Ceilloux Carte postale vers 1910.jpg | descripcion =Carta postala dau vialatge de ''Dourbias'' a l'entorn de 1910. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Ceilloux_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63065 | cp = 63520 | cònsol = Patrick Faucher | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =le monde d'ès Selhòus | latitud = 45.6533333333 | longitud = 3.51555555556 | alt mej = | alt mini = 474 | alt maxi = 796 | km² = 8.99 | sans=155 | date-sans = [[2008]] |}} '''Selhòus''' (''Ceilloux'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Selhols'' (1373) e ''Seilhoux'' (XVI). Dins le parlar de la comuna, se ditz [seˈjœy]<ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/page/253/mode/1up?view=theater&mibextid=xfxF2i&q=Lezoux</ref> e vèrs [[Chès Pèire]] [seˈjɔw]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63065|cp=63520|maire=Patrick Faucher|mandat=[[2008]]-[[2014]]| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Patrick Faucher|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63065|cp=63520|maire=Patrick Faucher|mandat=[[2008]]-[[2014]]| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 6ce7sxl1bg24deaow2l7d4agl16j269 0 114252 2501877 2489573 2026-05-29T16:23:39Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501877 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Chapèla Anhon | nom2 = ''La Chapelle-Agnon'' | imatge = La Chapelle-Agnon 63.JPG | descripcion = Vista de la Chapèla Anhon. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_La-Chapelle-Agnon_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63086 | cp = 63590 | cònsol = Pierre Verholles | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =chapelon/-a | latitud = 45.6341666667 | longitud = 3.63861111111 | alt mej = | alt mini = 470 | alt maxi = 1003 | km² = 26.08 | sans = 388 | data-sans = [[2008]] |}} '''La Chapèla Anhon''' (''La Chapelle-Agnon'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Chapelons'' e las ''Chapelonas''. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=La Chapèla Anhon|Nòrd=[[Olèirgues]]|Èst=[[Bertinhac]]|sud=[[Sent Amanç de Ròcha Savina]]|Oèst=[[Cunlhac]]}}[[Imatge:Vers La Chapelle Agnon - panoramio (1).jpg|vinheta|Païsatge locau, vegut d'una bòria 250 m au sud daus Barlands, mai 2014.<ref group=N>Aquela bòria apareis dins las fotografias aerianas e las mapas daus 1950-60, mas pas sus la carta de l'Estat Major (ca. 1850). </ref>]] [[Imatge:Vers La Chapelle Agnon - panoramio.jpg|vinheta|Veguda de la mèma bòria.]] == Toponimia == Atestat ''La Chapelle-Aignon'' en 1489. ''Anhon'' se ditz pas dins la lenga correnta. Dins le parlar de la comuna, se ditz [lɔ t͡ʃaˈpɛlɔ], vèrs [[Chès Pèire]] [lɔ tʃaˈpelɔ] e vèrs [[Bòrsa]] [lɒ tsɒˈpəlɒ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == [[Imatge:La Chapelle-Agnon-Mairie.jpg|vinheta|La maison de comuna.]] {{ElegitDebuta|insee=63086|cp=63590|maire=Pierre Verholles|mandat=[[2008]]-[[2014]]| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Pierre Verholles|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63086|cp=63590|maire=Pierre Verholles|mandat=[[2008]]-[[2014]]| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== [[Imatge:La Chapelle-Agnon-Eglise.jpg|vinheta|La glèisa e le monument daus mòrts.]] ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] tn4pj0jlfs4n3u8mrxf0w18qkchczmm 0 114327 2501878 2497952 2026-05-29T16:25:34Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501878 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Fàuria | nom2 = ''La Forie'' | imatge = laforie01.jpg | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63161 | cp = 63600 | cònsol = Alain Chantelauze | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici =fauriàs/-assa | latitud = 45.5916666667 | longitud = 3.7625 | alt mej = | alt mini = 527 | alt maxi = 800 | km² = 2.81 | sans = 350 | data-sans = [[2008]] |}} '''La Fàuria''' (''La Forie'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Fauriàs'' e las ''Fauriassas''. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=La Fàuria|Nòrd=[[Jòb]]|Nòrd-Èst=[[La Civèira]]|Nòrd-Oèst=[[Jòb]]|sud=[[Embèrt]]|Sud-Oèst=[[Embèrt]]|sud-èst=[[Embèrt]]}} == Toponimia == Vèrs [[la Civèira]], se ditz [lɔ ˈfœrjɔ], vèrs [[Chès Pèire]] [lɔ ˈfɔrjɔ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref> e vèrs [[La Chalm (Puèi de Doma)|la Chalm]] [læ ˈfɔrjɒ]<ref>Abat Jean Chataing, ''Vocabulaire Français-Patois de la Vallée Supérieure de l'Ance'', [[Clarmont-Ferrand]], 1934, p. 82 : "Lâ Feûriâ ; Là Foriâ".</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63161|cp=63600| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Alain Chantelauze||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63161|cp=63600| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] lwqy2kumv0fdy5kwrrikxiyrtb8erab 0 114328 2501883 2498016 2026-05-29T16:34:29Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501883 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Fornòus | nom2 = ''Fournols'' | imatge = Fournols - Village - JPG1.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Fournols_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63162 | cp = 63980 | cònsol = Pierre Méry | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.5180555556 | longitud = 3.58916666667 | alt mej = | alt mini = 938 | alt maxi = {{formatnum:1200}} | km² = 29.02 |}} '''Fornòus''' (''Fournols'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Fornolos, Fornols'' (Xe), ''Fornotiensi'' (1052), ''Fornox'' (1287) e ''Fornols'' (1510). Vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]], la comuna se ditz [furˈnœy], vèrs [[Bòrsa]] [fʷurˈnʏy] e vèrs [[Chès Pèire]] [furˈnɔw]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63162 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Pierre Méry|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63162 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] nl401f44fn3ozyfvthm9a0ukt8dhtji 0 114338 2501887 2497888 2026-05-29T16:47:26Z Valentin d'Auvèrnha 46064 2501887 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Grandairòls | nom2 = ''Grandeyrolles'' | imatge = Grandeyrolles1.JPG | descripcion =La glèisa de vèrs Grandairòls. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63172 | cp = 63320 | cònsol = Nathalie Grégoire | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =grandairolés/-esa. | latitud = 45.5778 | longitud = 3.0569 | alt mej = | alt mini = 518 | alt maxi = 841 | km² = 5.28 |}} '''Grandairòls''' (''Grandeyrolles'' en [[francés]]) z-es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Grandairolés'' e las ''Grandairolesas''. ==Geografia== La comuna de Grandairòls, que le borg z-es situat sobre le flanc dau Puèi de Grandairòls, se tròba dins aquò que los geografs apelan los ''país copats'', quò es dire aquels d'aquí que lian la richa plana de la Limanha e las montanhas d'origina volcanica de la [[Monts Domas|linha de los Puèis]] e de los [[Monts Dòr|Dòrs]] ([[Puèi de Doma (mont)|Puèi de Doma]], [[Puei de Sancí|Puèi de la Crotz]]...). {{Comunas limitròfas|comuna=Grandairòls|sud=[[Veirèiras]]|Sud-Èst=[[Sent Dire]]|Nòrd-Èst=[[Montagut le Blanc]]|Oèst=[[Sent Netère]]}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Grandayrols'' au sègle XIV e ''Granderoles'' en 1789. Vèrs [[Corgolh]], la comuna se ditz [grãdeˈro] e vèrs [[Sent Netère]] [grãdeˈru]<ref>Collectatges IEO 63. 17/10/2025 (Corgolh) ; 08/04/2026 (Sent Netère).</ref>, la finala mòstra clarament que s'agís d'un ancian masculin plurau que siguèt confondut embei una finala feminina -òlas, correnta dins quela region (veire [[Medeiròlas]]). La forma atestada au sègle XIV (dins la lista de las glèisas de l'archidiaconat de [[Sant Flor]]) confirma aquela teoria. == Istòria == [[Fichièr:Grandeyrolles Tour de Rognon6.JPG|vinheta|esquèrra|La Tor de Ronhon]] La presença umana z-es atestada dins los abrics sos ròcha a l'entorn de 20 000 a 15 000 dav. J.-C., sus naut dau vialatge de Tona le Vèlh (fr. ''Thône-le-Vieux''), ente mai de 200 pèças arqueologicas ssiguèron retrobadas. La glèisa Sent Lop seriá estada implantada a l'entorn dau sègle XI, sobre un luòc de culte bravament ancian per un baron de Montronhon. De documents en latin, de 1267, atestan le partatge entre dos fraires, co-senhors de [[Montagut le Blanc]]. v-Un de los dos bastiguèt le chastèl en bòsc que demòra, solet, le donjon de la ''tor de Ronhon'' a l'entorn dau sègle XIII. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63172 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Odette Fradet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63172 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] gfy3r10wgohrmvbx6zbalj2sjqsdp94 0 114339 2501884 2414486 2026-05-29T16:39:46Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501884 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Grandriu | nom2 = Gandriu | imatge = Neige_sur_Grandrif_03.JPG | descripcion =Grandriu sos l'ivèrn. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Grandrif_(Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63173 | cp = 63600 | cònsol = Suzanne Labary | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.5055555556 | longitud = 3.81805555556 | alt mej = | alt mini = 679 | alt maxi = 1424 | km² = 22.15 | sans = 177 | data-sans = [[2008]] ||nom3=''Grandrif''}} '''Grandriu''' o '''Gandriu''' (''Grandrif'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Atestat ''Grandus Rivus'' au [[sègle XI]]. Vèrs [[Chès Pèire]], la comuna se ditz [grãˈrjɔw], vèrs [[le Monestèir]] [gãdriˈjœy] e vèrs [[Sent Anteni]] [gãˈdry]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63173 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Suzanne Labary ||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63173 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] ev4fcbfagi92e2sgwusz1mqcz17lvq1 0 114340 2501885 2411508 2026-05-29T16:42:59Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501885 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Grandvau | nom2 = ''Grandval'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63174 | cp = 63890 | cònsol = Jean-Louis Chantelauze | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =granvalon/-a | latitud = 45.5991666667 | longitud = 3.64666666667 | alt mej = | alt mini = 635 | alt maxi = 1048 | km² = 9.83 |}} '''Grandvau''' (''Grandval'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Grandvalons'' e las ''Grandvalonas''. ==Geografia== == Toponimia == Atestat ''Granda Valle'' au [[sègle XI]]. Dins le parlar de la comuna, se ditz [grãˈvɔ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63174 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Louis Chantelauze ||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63174 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] p0nlgvd2o10kp7wjkkck7rw8c0w85rq 0 114382 2501873 2499007 2026-05-29T16:14:38Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501873 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mèiras | nom2 = ''Mayres'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63218 | cp = 63220 | cònsol = Patrick Grangier | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 3.69583333333|latitude=45.3891666667 | latitud = 45.3891666667 | alt mej = | alt mini = 608 | alt maxi = 926 |}} '''Mèiras''' (''Mayres'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Mazeyras'' (1373), ''Mazeriarum'' (1392) e ''Mayras'' (XV). Dauzat e Rostaing explican ''Mayres'' (e tanben [[Maires]] d'[[Ardecha (departament)|Ardecha]], [[Mayres-Savel]]) per un probable prelatin ''*matr-'', « ròc » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 443</ref>. [[Xavier Delamarre]], a prepaus de ''Maires'' d'Ardecha e de [[Mayres-Savel]] ([[Isèra (departament)|Isèra]]), mas pas explicitament de ''Maires'' dau Puèi de Doma, bailon l'etime ''māt(e)res'', « las Maires » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 193 e 356</ref>. Los Féniés von pusliau dins la mèma direccion, a prepaus de ''Maires'' d'[[Ardecha (departament)|Ardecha]] : ''Matras'', divessas maires de las fònts<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 111</ref>. Pasmens, las formas ancianas fason pensar embei una evolucion ''Masèiras'' > *''Maèiras'' > ''Mèiras''. Localament, la prononciacion dau grop <ai> après una labiala es [a] (ex. ''faire'' [ˈfarə], ''maire'' [ˈmarə] ''paire'' [ˈparə]), la grafia pòt doncas pas èstre ''Mairas''. Vèrs [[la Chapèla Genèsta]], la comuna se ditz [mɛjr] sens finala clara e vèrs [[Sent Sauvador la Sanha]] [ˈmæjrɛ]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63218 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Patrick Grangier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat= Albert Pumain |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat=Jean Taschet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63218 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=178 |2006=178 |2007=178 |2008= |2009= |2012=179 |2016=195 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * 2016 : 195 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] lv6doh5k6m4oy3yf8ed3okj4lr3ujyy 0 114394 2501876 2499115 2026-05-29T16:19:43Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501876 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Le Monestèir | nom2 = ''Le Monestier'' | imatge = village du Monestier.JPG | descripcion = Le vialatge dau Monestèir. | lògo = | escut = | escais =Los Lecaburrèir | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63230 | cp = 63890 | cònsol = Jean-Philip Pouget | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.5638888889 | longitud = 3.66277777778 | alt mej = | alt mini = 753 | alt maxi = 1215 | km² = 17.31 |}} '''Le Monestèir''' (''Le Monestier'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son sobrenommats ''Los Lecaburrèir''. == Geografia == {{...}} == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Monascola'' (1232) e ''Monasterium'' (1373). Vèrs [[Chambon de Dolòra]] e [[Chès Pèire]], la comuna se ditz [lə muniˈtɛj]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63230 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Denis Chassaigne<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 8 janvier 2008</ref>|mandat=[[2008]]-[[2014]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63230 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Auvèrnhe | Portal Occitània}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] 2r77ajma6ftt44g6krtkkgavhmp117s 0 114420 2501879 2499680 2026-05-29T16:27:32Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501879 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Olèirgues | nom2 = ''Olliergues'' | imatge = Coming in Olliergues.jpg | descripcion = Veguda generala d'Olèirgues. | lògo = | escut = Blason ville fr Olliergues (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63258 | cp = 63880 | cònsol = Arnaud Provenchère | mandat = [[2020]]-[[2026]] |intercom=[[Comunautat de comunas Embèrt Liuradés Forés]] | gentilici = | latitud = 45.6755555556 | longitud = 3.6375 | alt mej = | alt mini = 382 | alt maxi = 663 | km² = 16.41 |}} '''Olèirgues''' (''Olliergues'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== Olèirgues es situat a l'èst dau departament dau [[Puèi de Doma (departament)|Puèi de Doma]], dins la valada de [[Dòra (aiga)|Dòra]], au còr dau [[pargue naturau regionau Liuradés-Forés]]. == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Oliergues'' (1252)<ref>[https://books.google.fr/books?id=_Qi91JfC6eYC&pg=PA8&lpg=PA8&dq=monpanseir&source=bl&ots=zBOIMez7m8&sig=4UzRJLd8xHzFzf1e3N7K4Yxsleg&hl=oc&sa=X&ved=0ahUKEwja6ISdqrvJAhWGig8KHSM1CuQQ6AEIGTAA#v=onepage&q=oliergues&f=false]</ref>, ''Oleargues'' (1268), ''Oleyergue'' (1273), ''Oliergues'' (1293, 1373), ''Ollergio'' (1314), ''Oliergio'' (1315), ''Olergii'' (1329) e ''Oliergii'' (1390). Segon los Fénié, ven dau nom d'òme ''Orillius'' embei le sufixe latin -anicum qu'a le sens de ''domèni''.<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié e Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des pays occitans'', Sud Ouest, 2007, p. 151.</ref> Dins le parlar de la comuna e vèrs [[Embèrt]], se ditz [uˈlɛrɟi]<ref>Régis Michalias, ''Éléments abrégés de grammaire auvergnate'', [[Embèrt]], 1906, p.161. "Oullerdis".</ref> e vèrs [[Chès Pèire]] [uˈlɛrɟə]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63258 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Arnaud Provenchère|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Patrick Mauboussin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63258 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{ Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] rxazxozxbzezv88qnde29jmwtte6bw1 0 114513 2501875 2500958 2026-05-29T16:18:23Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501875 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Gervais de Maimont | nom2 = ''Saint-Gervais-sous-Meymont'' | imatge = View Saint-Gervais sous Meymont 63.jpg | descripcion = Veguda generala de Sent Gervais. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63355 | cp = 63880 | cònsol = Éric Dubourgnoux | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.6903 | longitud = 3.6081 | alt mej = | alt mini = 393 | alt maxi = 781 | km² = 10.17 |}} '''Sent Gervais de Maimont''' (''Saint-Gervais-sous-Meymont'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] [[Auvèrnhe-Ròse-Aups|d'Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Sanctus Gervasius'' (1255) e ''Sancti Gervasii'' (1392). Dins le parlar de la comuna, se ditz [sɛ̃ dzɛrˈvwe] e vèrs [[Chès Pèire]] [sɛ̃ dʒɛrˈwe]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63355 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Éric Dubourgnoux<ref>[http://www.puy-de-dome.pref.gouv.fr/citoyen/Maires_112008.pdf Site de la préfecture du Puy-de-Dôme], consulté le 4 août 2009</ref>|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 63355 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe }} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] 69kmkgicpypb6bmg9zdibnbs2m07p1x 0 137536 2501913 1993973 2026-05-29T22:06:20Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença en 1912 + Categoria:Decès en 1994 2501913 wikitext text/x-wiki [[File:Bundesarchiv Bild 183-R0518-182, Erich Honecker.jpg|thumb|right|Erich Honecker, 1976]] '''Erich Honecker''' ([[Neunkirchen]], [[25 d'aost]] de [[1912]] – [[Santiago de Chile]], [[29 de mai]] de [[1994]]) foguèt un òme politic de la [[Republica Democratica Alemanda]]. Coma secretari generau dau [[Partit Socialista Unificat d'Alemanha]] (SED) e president dau Conseu d'Estat de la RDA, dirigiguèt l'Alemanha de l'Èst de [[1976]] a [[1989]]. Adoptèt una economia de « consomacion socialista » e aguèt un ròtle important dins lo raprochament entre la RFA e la RDA. Pasmens, deguèt pauc a pauc faciar de dificultats economicas en causa de la manca de modernizacion de l'economia dau país e refusèt de sostenir la politica de dubertura iniciada per [[Mikhaïl Gorbachov]]. Per aquò, foguèt reversat per la direccion dau partit en [[1989]]. En [[1991]], foguèt arrestat per son ròtle dins la repression estatica menada per leis autoritats de la RDA e rapidament liberat en causa de la [[malautiá]]. S'exilèt au [[Chile]] onte moriguèt. <!-- == Liames intèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> --> {{ORDENA:Honecker, Erich}} [[Categoria:Naissença en 1912]] [[Categoria:Decès en 1994]] 8d4hsha9cl82zvbeqoqfjrx9v6x56m4 0 149404 2501911 2371716 2026-05-29T22:03:24Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Decès en 2024 2501911 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat|tematica=sciéncias|tematica2=fisica|carta=Ru|imatge=Nobel_Prize_24_2013.jpg|nom=Peter Ware Higgs|legenda=Peter Ware Higgs.|profession=[[Fisica|Fisician]]|paísdorigina={{Reialme Unit}}|datadenaissença=[[29 de mai]] de [[1929]]|distincions=Prèmi Nobel de Fisica <small>(2013)</small>|luòcdenaissença=[[Newcastle upon Tyne]]}} {{Nobel}} '''Peter Ware Higgs''' ([[Newcastle upon Tyne]], [[29 de mai]] de [[1929]]) es un fisician [[Reialme Unit|britanic]] (originari de d'[[Anglatèrra]]). == Recèrcas == Se faguèt conéisser tre las annadas 1960 per sa proposicion sus la ruptura de la simetria dins la [[teoria electrofebla]], en explicar l'origina de la massa de las particulas elementaras en general e dels [[boson]]s W e Z en particular. Aqueste mecanisme predisiá l'existéncia d'una particula novèla que foguèt nomenada [[boson de Higgs]]. E mai s'aquesta particula siá pas encara estada observada dins los [[accelerador]]s fins ara, lo mecanisme de Higgs és generalment acceptat coma un ingredient important dins lo modèl estandard de la [[fisica de las particulas]]. Higgs idèet aquel mecanisme en 1964 del temps qu'èra a realizar una virada pels [[Cairngorms]]. En 2013 sas aportacions li valguèron de recebre amb lo fisician bèlga [[François Englert]] e lo [[CERN]], lo [[Prèmi Princi d'Astúrias]] de Recerca Scientifica e Tecnica e en octobre del meteis an totes dos scientifics se vegèron guerdonats amb lo [[Prèmi Nobel de Fisica]] de 2013. {{Prèmi Nobel de Fisica}} {{DEFAULTSORT:Higgs, Peter}} {{Nais|1929}} [[Categoria:Fisician anglés]] [[Categoria:Recipiendari de la Medalha Copley]] [[Categoria:Decès en 2024]] 0vjmee48yqxg4htyatpmj4z6tf06azc 0 163620 2501871 2039076 2026-05-29T15:40:54Z ~2026-22643-79 63750 2501871 wikitext text/x-wiki [[File:Microphone at a poetry reading.jpg|vignette|Un microfòn]] Un '''microfòn''' es un transductor que convertís lo [[son]] en un senhal electric. Los microfòns an fòrça aplicacions coma lo [[telefòn]], lo magnetofòn, ajudas per la surditat o las retransmissions de [[television]] e [[ràdio]].<ref name="RBA"> Diccionario de Arte II (en castellà). Barcelona: Biblioteca de Consulta Larousse. Spes Editorial SL (RBA), 2003, p.79. DL M-50.522-2002. ISBN 84-8332-391-5 [Consulta: 3 desembre 2014].</ref> L'invencion del microfòn foguèt crucial al començament del desvolopament del telefòn. Emile Berliner inventèt lo primièr microfòn lo [[4 de març]] de [[1877]], mas lo primièr micrefòn amb aplicacion practica foguèt inventat per [[Alexander Graham Bell]]. Fòrça dels primièrs melhoraments dins lo dessenh de microfòns se debanèron dins los [[Laboratòris Bell|Laboratòris Bells]]. Dins los microfòns, las ondas sonoras se transforman en una vibracion mecanica sus un diafragma flexible fòrça prim. Aquelas vibracions se convertisson en senhal electric de diferent biaiss. == Tipe de microfòns == Dins lo '''microfòn dinamic''' una pichona [[Inductor|bobina]] mobila, plaçada dins lo [[camp magnetic]] d'un [[Asimant|imant]], es joncha al diafragma. Quand lo diafragma vibra, la bobina se mòu dins lo camp magnetic, produsent un corrent electric variable (vejatz [[induccion electromagnetica]]). Los micrefòns dinamics son robusts e de pron bon mercat, e s'emplegan dins una larga varietat d'aplicacions. dins lo '''micròfon de riban''' un riban metallic fòrça prim es suspenut dins d'un camp magnetic: la vibracion d'aquela riban genèra de cambiaments de voltatge. Los micròfons de riban reproduson lo son amb mai de precision qu'aqueles de bobina mobila, mas son fòrça mai fragils. En un '''micrefòn electrostatic''', lo diafragma agís coma una de las placas d'un condensador, de biais que sa vibracion produsís de diferéncias dins lo voltatge mantengut entre las placas del [[Condensador|condensador.]] Los micrefòns electrostatics son cars e an de besonh alimentacion electrica extèrna, mas obtenon una responsa de fòrça bona qualitat e s'emplegan dins los estudiòs d'enregistrament e en laboratòris. Lo '''micrefòn de carbon''', d'en primièrs emplegat en dins telefòn, es una capsula que conten gran de carbon comprimits entre doas placas metallicas. S'aplica un voltatge entre las ambedoas placas, en provocant un corrent electric mejans lo carbon. Una de las placas, lo diafragma, vibra a consequéncia de l'incidéncia d'ondas sonòras, aplicant una pression variabla sul carbon. Aqueles cambiaments de pression desforman los grans, en provocant de diferéncias sus la superfícia en contacte entre cada parelh de grans, e doncas de cambiaments dins sa resisténcia electrica. Lo biais que lo voltatge passa dins lo conductor es proporcional a la resisténcia, lo voltatge per la capsula varia en foncion de la pression sonora. Lo '''microfòn piezoelectric''' emplega lo fenomèn de la [[piezoelectricitat]] -la tendéncia d'unes materials a produire un voltatge quand son subjèctas a una pression- per convertir las vibracions en senhal electric. == Direccionalitat == Segon sa fabricacion, un microfòn pòt presentar una sensitivitat gaireben egala als sons que li arriban en quina direccion que siá (un '''micrefòn omnidireccional'''), o pòt plan èsser mai sensible al son venent d'una direccion concrèta ('''microfòn unidireccional'''). L'esquèma mai abitual de microfòn unidireccional es lo nomenat cardioíd, doncas que lo sieu dessenh de sensibilitat sembla a la forma d'un còr. Los micròfons ipercardioíds presentan un angle de directivitat encara mendre. Unes microfòns presentan d'esquèmas de sensitivitat mai complèxes. La majoritat de microfòns de riban son bidireccionals, en recebon de meteis biais lo son venent de l'abant coma del rèire. Aquel tipe de responsa se nomena tanben esquèma de '''figura d'8''', a causa de forma. Los microfòns '''de canon''', los mai direccionals de totes, aqueles que s'utilizan en estudiò, respondon solament als sons venent dirèctament al davant o, dins una mendre mesura, del rèire. Los microfòns de canon an tanben unas pichonas zònas de sensibilitat a esquèrra e drecha, coma resultat son esquèma, que consistís mai sovent a plaçar l'element dins d'un tube de ranuras que provòcan l'anullacion de las ondas venentas de fòra de son axe. Lo '''micrefòn parabolic''' utiliza un reflector parabolic per reculhir e concentrar las ondas sonòras sul receptor del micròfon, tot coma fonciona una [[Antena parabolica|antena parabòlica.]] Aquel tipe de micrefòn s'utiliza en enregistrament de camp, doncas que pòt èsser fòrça aluenhat de la font sonora, mas se pòt pas utilizar per d'autras aplicacions que responsa en grèus es fòrça paura. == Responsa en frequéncia == La responsa en frequéncia aquela del paramètre que nos permet saber de quinas frequéncias son audiblas (20 Hz- 20 kHz) reprodusís electricament un transductor e de quin biais. Aquel paramètre servís tant per la captacion del son mejançant de micrefòns coma per la reproduccion amb nautparlaires. Per saber quin tipe de responsa a un transductor se cal destriar entre las diferentas frequéncias captadas e lo voltatge de sortida del micrefòn.<ref>{{Ligam web|url=http://www.shure.es/asistencia_descargas/contenido-educativo/microfonos/microphones_frequency_response|títol=Micrófonos: Respuesta en frecuencia|Títol=Micrófonos: Respuesta en frecuencia|editor=www.shure.es}}</ref> Existisson basicament dos tipes de responsas: * '''Responsa de frequéncia plana''': se ditz dels aparelhs amb abséncia de responsa en frequéncia. En realitat es impossible, que totes los dispositius audio cambian que siá de bais minim la responsa en frequéncia. La question de la grandor dels cambiaments detectablas dins lo reng dinamic e nòstre sistèma auditiu. Una responsa utila en situacion que nos interèssa es de manténer lo timbre original de l'audio.<ref>MacCarthy, Bob. SOUND SYSTEMS: Design and Optimization. Editorial Alvalena, p. 37-38.</ref> * '''Responsa de frequéncia ajustada''': aquel tipe de responsa ajusta lo nivèl de sortida en frequéncias determinadas, variant lo timbre del senhal original. Per exemple se volèm amplificar la votz d’un cantaire cal micrefòn amb un pic entre 2 kHz e 8kHz, reng de frequéncias ont se situa lo timbre de la votz umana. == Istòria del micròfon == Dempuèi sempre s'estudièt de metòdes e d'invencions per facilitar la comunicacion entre las personas. Lo telefòn foguèt una granda avançada dins aquel camp, que permetiá la comunicacion entre las personas entre de personas alunhadas de fòrça quilomètres, e amb el nasquèt lo micròfon. Aquel dispositiu, que d'en primièr consistissiá en doas barretas que transmetián de vibracions mecanicas entre las doas aurelhas, permetiá de captar un senhal sonòr e lo transmetre d'un luòc cap a l'autre a l'encòp e de l'amplificava. Se pòt pas atribuir l'invencion e lo desvolopament a una sola persona, qu'a mai d'unas correspondaon l'idèa, malgrat que lo brevet del telefòn e de micrefòn liquid aperten a Sr. Graham Bell en 1876. Pasmens un grand nombre de personas contribuiguèron al desvolopament e ensejant de'n melhorar la qualitat e lo senhal. Un còp descobèrta sa granda utilitat, lo micrefòn prenguèt una granda importança fins a que s'aplique en mai de la telefonia, s'espandiguèt a d'autres camps audiovisuals coma la radiofonia, la television, lo cinèma e quitament l'espionatge. A l'ora d'ara, de diferentas companhiás se consacran a sa fabricacion, dins una granda varietat de tipes segon la fin que se lo vòl utilizar: d'enregistrament, d'espectacles, d'instruments... Elements indispensables en enregistrament e eveniments de pichon e granda reson.<ref>{{Revista|nom=Angelica, Andrés}}</ref> == Vejatz tanben == * Micrefòn de carbon * Micrefòn piezoelectric * Micrefòn de riban * Idrefòn == Referéncias == <references /> kro1d1re002u3l76xjf3727ojilgzij 2501872 2501871 2026-05-29T15:41:44Z ~2026-22643-79 63750 2501872 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Microphone at a poetry reading.jpg|vignette|Un microfòn]] Un '''microfòn''' es un transductor que convertís lo [[son]] en un senhal electric. Los microfòns an fòrça aplicacions coma lo [[telefòn]], lo magnetofòn, ajudas per la surditat o las retransmissions de [[television]] e [[ràdio]].<ref name="RBA"> Diccionario de Arte II (en castellà). Barcelona: Biblioteca de Consulta Larousse. Spes Editorial SL (RBA), 2003, p.79. DL M-50.522-2002. ISBN 84-8332-391-5 [Consulta: 3 desembre 2014].</ref> L'invencion del microfòn foguèt crucial al començament del desvolopament del telefòn. Emile Berliner inventèt lo primièr microfòn lo [[4 de març]] de [[1877]], mas lo primièr micrefòn amb aplicacion practica foguèt inventat per [[Alexander Graham Bell]]. Fòrça dels primièrs melhoraments dins lo dessenh de microfòns se debanèron dins los [[Laboratòris Bell|Laboratòris Bells]]. Dins los microfòns, las ondas sonoras se transforman en una vibracion mecanica sus un diafragma flexible fòrça prim. Aquelas vibracions se convertisson en senhal electric de diferent biaiss. == Tipe de microfòns == Dins lo '''microfòn dinamic''' una pichona [[Inductor|bobina]] mobila, plaçada dins lo [[camp magnetic]] d'un [[Asimant|imant]], es joncha al diafragma. Quand lo diafragma vibra, la bobina se mòu dins lo camp magnetic, produsent un corrent electric variable (vejatz [[induccion electromagnetica]]). Los micrefòns dinamics son robusts e de pron bon mercat, e s'emplegan dins una larga varietat d'aplicacions. dins lo '''micròfon de riban''' un riban metallic fòrça prim es suspenut dins d'un camp magnetic: la vibracion d'aquela riban genèra de cambiaments de voltatge. Los micròfons de riban reproduson lo son amb mai de precision qu'aqueles de bobina mobila, mas son fòrça mai fragils. En un '''micrefòn electrostatic''', lo diafragma agís coma una de las placas d'un condensador, de biais que sa vibracion produsís de diferéncias dins lo voltatge mantengut entre las placas del [[Condensador|condensador.]] Los micrefòns electrostatics son cars e an de besonh alimentacion electrica extèrna, mas obtenon una responsa de fòrça bona qualitat e s'emplegan dins los estudiòs d'enregistrament e en laboratòris. Lo '''micrefòn de carbon''', d'en primièrs emplegat en dins telefòn, es una capsula que conten gran de carbon comprimits entre doas placas metallicas. S'aplica un voltatge entre las ambedoas placas, en provocant un corrent electric mejans lo carbon. Una de las placas, lo diafragma, vibra a consequéncia de l'incidéncia d'ondas sonòras, aplicant una pression variabla sul carbon. Aqueles cambiaments de pression desforman los grans, en provocant de diferéncias sus la superfícia en contacte entre cada parelh de grans, e doncas de cambiaments dins sa resisténcia electrica. Lo biais que lo voltatge passa dins lo conductor es proporcional a la resisténcia, lo voltatge per la capsula varia en foncion de la pression sonora. Lo '''microfòn piezoelectric''' emplega lo fenomèn de la [[piezoelectricitat]] -la tendéncia d'unes materials a produire un voltatge quand son subjèctas a una pression- per convertir las vibracions en senhal electric. == Direccionalitat == Segon sa fabricacion, un microfòn pòt presentar una sensitivitat gaireben egala als sons que li arriban en quina direccion que siá (un '''micrefòn omnidireccional'''), o pòt plan èsser mai sensible al son venent d'una direccion concrèta ('''microfòn unidireccional'''). L'esquèma mai abitual de microfòn unidireccional es lo nomenat cardioíd, doncas que lo sieu dessenh de sensibilitat sembla a la forma d'un còr. Los micròfons ipercardioíds presentan un angle de directivitat encara mendre. Unes microfòns presentan d'esquèmas de sensitivitat mai complèxes. La majoritat de microfòns de riban son bidireccionals, en recebon de meteis biais lo son venent de l'abant coma del rèire. Aquel tipe de responsa se nomena tanben esquèma de '''figura d'8''', a causa de forma. Los microfòns '''de canon''', los mai direccionals de totes, aqueles que s'utilizan en estudiò, respondon solament als sons venent dirèctament al davant o, dins una mendre mesura, del rèire. Los microfòns de canon an tanben unas pichonas zònas de sensibilitat a esquèrra e drecha, coma resultat son esquèma, que consistís mai sovent a plaçar l'element dins d'un tube de ranuras que provòcan l'anullacion de las ondas venentas de fòra de son axe. Lo '''micrefòn parabolic''' utiliza un reflector parabolic per reculhir e concentrar las ondas sonòras sul receptor del micròfon, tot coma fonciona una [[Antena parabolica|antena parabòlica.]] Aquel tipe de micrefòn s'utiliza en enregistrament de camp, doncas que pòt èsser fòrça aluenhat de la font sonora, mas se pòt pas utilizar per d'autras aplicacions que responsa en grèus es fòrça paura. == Responsa en frequéncia == La responsa en frequéncia aquela del paramètre que nos permet saber de quinas frequéncias son audiblas (20 Hz- 20 kHz) reprodusís electricament un transductor e de quin biais. Aquel paramètre servís tant per la captacion del son mejançant de micrefòns coma per la reproduccion amb nautparlaires. Per saber quin tipe de responsa a un transductor se cal destriar entre las diferentas frequéncias captadas e lo voltatge de sortida del micrefòn.<ref>{{Ligam web|url=http://www.shure.es/asistencia_descargas/contenido-educativo/microfonos/microphones_frequency_response|títol=Micrófonos: Respuesta en frecuencia|Títol=Micrófonos: Respuesta en frecuencia|editor=www.shure.es}}</ref> Existisson basicament dos tipes de responsas: * '''Responsa de frequéncia plana''': se ditz dels aparelhs amb abséncia de responsa en frequéncia. En realitat es impossible, que totes los dispositius audio cambian que siá de bais minim la responsa en frequéncia. La question de la grandor dels cambiaments detectablas dins lo reng dinamic e nòstre sistèma auditiu. Una responsa utila en situacion que nos interèssa es de manténer lo timbre original de l'audio.<ref>MacCarthy, Bob. SOUND SYSTEMS: Design and Optimization. Editorial Alvalena, p. 37-38.</ref> * '''Responsa de frequéncia ajustada''': aquel tipe de responsa ajusta lo nivèl de sortida en frequéncias determinadas, variant lo timbre del senhal original. Per exemple se volèm amplificar la votz d’un cantaire cal micrefòn amb un pic entre 2 kHz e 8kHz, reng de frequéncias ont se situa lo timbre de la votz umana. == Istòria del micròfon == Dempuèi sempre s'estudièt de metòdes e d'invencions per facilitar la comunicacion entre las personas. Lo telefòn foguèt una granda avançada dins aquel camp, que permetiá la comunicacion entre las personas entre de personas alunhadas de fòrça quilomètres, e amb el nasquèt lo micròfon. Aquel dispositiu, que d'en primièr consistissiá en doas barretas que transmetián de vibracions mecanicas entre las doas aurelhas, permetiá de captar un senhal sonòr e lo transmetre d'un luòc cap a l'autre a l'encòp e de l'amplificava. Se pòt pas atribuir l'invencion e lo desvolopament a una sola persona, qu'a mai d'unas correspondaon l'idèa, malgrat que lo brevet del telefòn e de micrefòn liquid aperten a Sr. Graham Bell en 1876. Pasmens un grand nombre de personas contribuiguèron al desvolopament e ensejant de'n melhorar la qualitat e lo senhal. Un còp descobèrta sa granda utilitat, lo micrefòn prenguèt una granda importança fins a que s'aplique en mai de la telefonia, s'espandiguèt a d'autres camps audiovisuals coma la radiofonia, la television, lo cinèma e quitament l'espionatge. A l'ora d'ara, de diferentas companhiás se consacran a sa fabricacion, dins una granda varietat de tipes segon la fin que se lo vòl utilizar: d'enregistrament, d'espectacles, d'instruments... Elements indispensables en enregistrament e eveniments de pichon e granda reson.<ref>{{Revista|nom=Angelica, Andrés}}</ref> == Vejatz tanben == * Micrefòn de carbon * Micrefòn piezoelectric * Micrefòn de riban * Idrefòn == Referéncias == <references /> c5g05s515tcl3ow4q39a3ag9xro16pd 0 201258 2501934 2026-05-30T07:16:57Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Obermodern-Zutzendorf]] cap a [[Owermodre-Zutzedorf]] : nom alsacian 2501934 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Owermodre-Zutzedorf]] j1j2jehj925os87fvqhzekbzlhc15xi 0 201259 2501939 2026-05-30T09:21:06Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Vivaroaupenc}} Una '''lenga liturgica''' es una [[lenga]], diferenta de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] de la vida vidanta, utilizaa per los cresents d'una [[religions|religion]] durant de rituaus religiós. Aquela lenga es generalament un parlar ancian utilizat per la comunautat a l'origina de la religion considerada ([[ebreu]]/[[judaïsme]], [[còpte]]/crestians d'[[Egipte]], etc.) o per los Estats mai poderós dau periòde de des... » 2501939 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} Una '''lenga liturgica''' es una [[lenga]], diferenta de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] de la vida vidanta, utilizaa per los cresents d'una [[religions|religion]] durant de rituaus religiós. Aquela lenga es generalament un parlar ancian utilizat per la comunautat a l'origina de la religion considerada ([[ebreu]]/[[judaïsme]], [[còpte]]/crestians d'[[Egipte]], etc.) o per los Estats mai poderós dau periòde de desvolopament d'aquela religion ([[latin]]/[[catolicisme]]). De còps, las doas originas pòdon coexistir. En causa d'aquela anterioritat e de son usatge ritualizat, la lenga liturgica es frequentament un parlar « fossilizat » qu'es pas totjorn comprés per l'ensemble dels fideus. == Ligams internes == * [[Lenga vernaculara]]. * [[Liturgia]]. * [[Religions]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 7737pdv09gk9ioynfljjvq6vx03ivta 2501940 2501939 2026-05-30T09:22:50Z Nicolas Eynaud 6858 2501940 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Rigveda MS2097.jpg|thumb|right|Texte vedic en [[sanscrit]], la lenga liturgica dels textes sacrats de l'[[indoïsme]].]] Una '''lenga liturgica''' es una [[lenga]], diferenta de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] de la vida vidanta, utilizaa per los cresents d'una [[religions|religion]] durant de rituaus religiós. Aquela lenga es generalament un parlar ancian utilizat per la comunautat a l'origina de la religion considerada ([[ebreu]]/[[judaïsme]], [[còpte]]/crestians d'[[Egipte]], etc.) o per los Estats mai poderós dau periòde de desvolopament d'aquela religion ([[latin]]/[[catolicisme]]). De còps, las doas originas pòdon coexistir. En causa d'aquela anterioritat e de son usatge ritualizat, la lenga liturgica es frequentament un parlar « fossilizat » qu'es pas totjorn comprés per l'ensemble dels fideus. == Ligams internes == * [[Lenga vernaculara]]. * [[Liturgia]]. * [[Religions]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> kf01bzqru6bba7yirpwq2n22b3oe6b1