Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 414 2502050 1941127 2026-05-30T23:13:13Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Alain Anziani]] 2502050 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1757]] - [[Henry Addington]], primièr ministre del Reialme Unit (m. [[1844]]) * [[1814]] - [[Mikhail Bakunin]], [[anarquisme|anarquista]] rus (m. [[1876]]) * [[1845]] - Rei [[Amadèu Ièr d'Espanha]] (m. [[1890]]) * [[1908]] - [[Hannes Alfvén]], fisician suedés, Prèmi Nobel (m. [[1995]]) * [[1909]] - [[Benny Goodman]], compositor e director d'orquèstra american (m. [[1986]]) * [[1912]] - [[Julius Axelrod]], bioquimista american, Prèmi Nobel (m. [[2004]]) * [[1941]] - [[Detlev Blanke]], lingüista e Esperantista alemand * [[1951]] - [[Alain Anziani]], òme politic francés * [[1951]] - [[Fernando Lugo]], president de Paraguai * [[1955]] - [[Brian Kent Kobilka]], quimista american, Prèmi Nobel * [[1959]] - [[Ann Hampton Callaway]], cantaira, compositora e actritz americana * [[1968]] - [[Zacarias Moussaoui]], terrorista francés * [[1974]] - [[Andry Rajoelina]], president de Madagascar * [[1980]] - [[Anna Ohura]], actritz e modèla pornografica japonesa * [[1989]] - [[Alexandra Dulgheru]], jogaira de tennis romanesa * [[1991]] - [[Johan Martial]], fotbolaire francés == Decèsses == * [[1431]] - [[Joana d'Arc]], eroïna francesa (n. [[1412]]) * [[1640]] - [[Peter Paul Rubens]], pintor flamenc (n. [[1577]]) * [[1744]] - [[Alexander Pope]], poèta anglés (n. [[1688]]) * [[1778]] - [[Voltaire]], filosòf e escrivan francés (n. [[1694]]) * [[1867]] - [[Ramón Castilla]], president de Peró (n. [[1797]]) * [[1901]] - [[Victor D'Hondt]], avocat e professor bèlga (n. [[1841]]) * [[1912]] - [[Wilbur Wright]], inventor american (n. [[1867]]) * [[1934]] - [[Heihachiro Togo]], almiral japonés (n. [[1848]]) * [[1960]] - [[Boris Pasternak]], escrivan rus, Prèmi Nobel (n. [[1890]]) * [[1961]] - [[Rafael Leónidas Trujillo]], president de la Republica Dominicana (n. [[1891]]) * [[1964]] - [[Leo Szilard]], fisician e biològ molecular ongrés (n. [[1898]]) * [[1981]] - [[Ziaur Rahman]], president de Bangladèsh (n. [[1936]]) * [[1992]] - [[Karl Carstens]], president d'[[Alemanha Occidentala]] (n. [[1914]]) * [[2009]] - [[Efraim Katzir]], biofisician e president d'Israèl (n. [[1916]]) * [[2011]] - [[Rosalyn Sussman Yalow]], bioquimista e mètge american, Prèmi Nobel (n. [[1921]]) * [[2012]] - [[Andrew Huxley]], fisiologista britanic, Prèmi Nobel (n. [[1917]]) ---- Veire tanben : * [[29 de mai]] | [[31 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] jo9q092tqpcxllyu0balbq7g0vyjogr 0 3345 2502028 2501944 2026-05-30T18:38:11Z WikiBayer 36875 Anullacion de las modificacions de [[Special:Contributions/Dr-Andr888|Dr-Andr888]] ([[User talk:Dr-Andr888|Discussion]]) vèrs la darrièra version de [[User:~2026-38114-9|~2026-38114-9]] 2492009 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en provençau -->{{Infobox País | carta = ru | nom_local1 = Российская Федерация<br /> Rossiïscaia Federatsiïa | lenga = ru | prononciacion1 = | nom_occitan = Federacion de Russia | lengas regionalas = | de = | imatge_bandièra = Flag of Russia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = Russian Federation (orthographic projection).svg | imne audio = Russian_Anthem_chorus.ogg | lengas_oficialas = [[rus]] | tipe_lengas = | lengas = | capitala = [[Moscòu]] | coordenadas_capitala = {{Coord|55|45|8|N|37|37|56|E}} | ligam_vilas = | títol_mai_granda_vila = Moscòu | mai_granda_vila =[[Moscòu]] | tipe_govèrn =republica federala semipresidenciala (''de jure'')<br>regime autoritari (''de facto'')<ref>Kuzio, Taras (2016). "Nationalism and authoritarianism in Russia". Communist and Post-Communist Studies. 49 (1). University of California Press: 1–11. doi:10.1016/j.postcomstud.2015.12.002. JSTOR 48610429.</reF> | superfícia_reng = 1 | superfícia_totala = {{formatnum:17098242}} | percentatge_aiga = 13 | populacion_reng = 9 | populacion_totala = {{formatnum:143975923}} | populacion_annada = 2015 | densitat = 8.4 | tipe_independéncia = | país_independéncia = | data_independéncia = | gentilici = rus, russa | IDH_annada = 2013 | IDH = 0.778 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 57{{ena}} | moneda = Roble | còde_moneda = RUB | fus_orari = +2 a +12 | imne_nacional = <br>{{Bes | Государственный гимн Российской Федерации | ''Gosudarstvennyy gimn Rossiyskoy Federatsii'' | «Imne nacionau de Russia» }} | domeni_internet = ru | indicatiu_telefonic = 7 | organizacions_internacionalas = | nòtas = |nom_local=Российская Федерация ([[rus]])|cap_títol1=[[Lista dels presidents de Russia|President]]|cap_títol2=[[Lista dels primièrs ministres de Russia|Primièr ministre]]|cap1=[[Vladímir Pótin]]|cap2=[[Mikhaïl Mishustin]]}} '''Russia''', oficialament la '''Federacion de Russia''',<ref>En rus se fa la diferéncia entre ''rus'' (''rosqui'', etnia) e ''russian'' (''rossiïsqui'', abitant de l'Estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")</ref> es un estat transcontinental que s'estend entre Euròpa e Asia, separadas per los [[Monts Orals|Monts Oral]]. Es lo país pus estendut de la planeta damb una superficia d'aperaquí 17 milions de quilomètres carrats. Sa populacion èra estimada a 146 milions d'abitants en 2021. La capitala n'es [[Moscòu]], eiretièra dau Principat de Moscòu, de l'[[Empèri]] Rus e de l'[[Union Sovietica]]. Lo país a de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Entre 2008 e 2014, comença una novèla expansion territoriala au detriment de [[Georgia]] e d’[[Ucraïna]]. == Istòria == [[File:Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png|thumb|Fragmentacion dau Rus' de Kiev durant lo periòde 1054-1132.]] {{veire|Istòria de Russia}} La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de {{formatnum:4000}} avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs {{formatnum:2000}} avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre [[Polonha]] e [[China]] orientala. Vèrs {{formatnum:1000}} avC, lei regions entre lei fluvis [[Dnièstre]] e [[Vòlga]] foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica. A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en [[453]]. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de [[Bielorussia]]. Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de [[Viking]]s venguts d'[[Escandinàvia]] que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En [[988]], lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma [[Kiev]] o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars. Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'[[islam]]izacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla. Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En [[1485]], lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev. A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en [[1613]] quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt amb lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra [[Suècia]], Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar amb lo rèsta d'[[Euròpa]]. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'[[Empèri Otoman]] e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de [[Polonha]] puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon I{{èr}}. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de [[1812]] e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon. [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent [[asia]]tic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès : * l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei [[Empèris nomadas|nomadas eurasiatics]] que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'[[Edat Mejana]] èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas. * la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs. Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar amb lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en [[1917]]. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri. Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat. Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. [[Ïosif Stalin]] venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En [[1939]], l'URSS participèt au partiment de Polonha amb [[Alemanha]] e un acòrd de non agression foguèt signat amb Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país. Pasmens, en [[1941]], l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de [[1941]]. En [[1942]], una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De [[1943]] a [[1945]], l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de [[1945]], lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de [[Moscòu]]. L'aliança militara amb leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion. En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union. Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS. == Geografia == {{veire|Geografia de Russia}} === Localizacion e frontieras === Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras amb seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia ({{formatnum:1313}} km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan ({{formatnum:6846}} km), China ({{formatnum:3645}} km), Mongolia ({{formatnum:3441}} km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras amb leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud. === Geografia fisica === [[Fichièr:Russia edcp relief location map.jpg|thumb|right|Topografia dau relèu de Russia.]] Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'[[estèpa]]s au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo [[Caucàs]] au sud-oèst, lei monts d'[[Altai]] au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de [[Kamchatka]] egalament a l'èst e l'Oral au centre. Mai de {{formatnum:100000}} rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo [[lac Baikal]], lo lac Ladoga o lo lac Onega. === Clima === [[File:Clima - Russia.png|thumb|Clima de Russia.]] La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) amb de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu. Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst amb l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud. Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk. == Organizacion politica e sociala == === Forma de l'Estat === L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la [[Doma d'Estat]] (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu. Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas amb d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|right|Armoriaus de Russia.]] Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic. === Organizacion territoriala === [[File:Russian Regions-EN.svg|thumb|right|Subdivisions dau territòri rus.]] Russia es una federacion constituida de 83 "[[subjèctes federals de Russia|subjèctes federals]]" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents: * 21 [[Republicas de Russia|republicas]] centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta. * 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas. * 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region. * 2 vilas federalas que son [[Moscòu]] e [[Sant Petersborg]]. Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment. La Crimèa ocupada constituís una vila federala ([[Sebastòple]]) e una republica (rèsta de la peninsula). === Lengas === La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat ''de facto'' per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion. === Educacion === Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion. == Economia == [[File:Russia industrial growth chart YoY.PNG|thumb|right|Creissénça economica de Russia de 1992 a 2010.]] {{veire|Economia de Russia}} Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8{{e}} reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia : * l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista. * l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs. * de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion. * lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics. * lo ròtle important de la corrupcion. La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs. === Demografia === {{veire|Demografia de Russia}} Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en [[1955]]. En [[1992]], agantèt son maximum amb 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en [[2012]]. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics. Au nivèu etnic, en [[2002]], lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%). La densitat de populacion es egala a 8 ab/km³ mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En [[2025]], setze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son [[Moscòu]] (13,3 milions d'abitants), [[Sant Petersborg]] (5,7 milions), [[Novossibirsk]] (1,6 milion), Iekaterinbourg (1,5 milion), Nijni Novgorod (1,2 milion) e [[Krasnodar]] (1,2 milion). === Agricultura e ressorsas minieras === [[Fichièr:Russian plain near Rostov-on-Don.jpg|thumb|right|Zonas agricòlas vèrs Rostov.]] En [[2004]], l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1{{èr}} reng mondiau), lo séguel (1{{èr}}), la civada (1{{èr}}), lo vira-soleu (1{{èr}}), la tartifla (2{{e}}), lo caulet (3{{e}}), lo blat (4{{e}}), lo lach (5{{e}}), la galinhala (5{{e}}) e lei bovins (5{{e}}). Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en [[2010]] (petròli 1{{èr}} reng ; gas 2{{e}} reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas. === Indústria === Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son : * lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia. * lo sector de la construccion. * la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras. * la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa. * l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs. === Servicis === Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas. === Recèrca === Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica. == Diplomacia e defensa == === Apartenéncia ais institucions internacionalas === La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU amb l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas amb leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC. Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions amb leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat amb l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic. === Politica estrangiera === Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar amb leis Estats Units e l'[[OTAN]] e d'assais per melhorar sei relacions amb l'[[Union Europèa]], leis ancians aliats de l'[[Union Sovietica]] e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca. Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas ([[Transnístria]], Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma [[Ucraïna]] o [[Cazacstan]]. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara amb leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions amb l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma [[Veneçuela]]. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas amb lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas amb França e relativament ostilas amb Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats amb de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...). === Fòrças armadas === [[Fichièr:T-90 tank during the Victory Day parade in 2009.jpg|thumb|right|Carri de combat rus T-90.]] {{veire|Fòrças armadas de Russia}} Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas. En [[2008]], lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica : * lei Tropas dei Missils Estrategics ({{formatnum:120000}} òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent {{formatnum:1575}} ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt. * lei Fòrças Terrèstres ({{formatnum:360000}} òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de {{formatnum:6700}} carris de combats, de {{formatnum:12400}} veïculs blindats, de {{formatnum:13000}} pèças d'artilhariá variadas e de {{formatnum:2500}} sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva. * lei Fòrças Aerianas ({{formatnum:160000}} òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici. * la Flòta ({{formatnum:133000}} òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins. * lei Fòrças Espacialas ({{formatnum:100000}} òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits. * lei Fòrças Aeroportadas ({{formatnum:35000}} òmes) equipadas de {{formatnum:2400}} veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá. == Arts e cultura == {{veire|Cultura de Russia}} [[Fichièr:Peter Tschaikowski.jpg|thumb|right|Retrach dau musician [[Piotr Ilich Chaikovskii]] ([[1840]]-[[1893]]).]] La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma. La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'[[Aleksandr Pushkin]] qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents [[Nicolau Gogol]], [[Mikhail Lermontov]], [[Fiodor Dostoievskii]], [[Leon Tolstoï]] e [[Anton Chekhov]]. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski. La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa. La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky. Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990. == Religion == {{veire|Religion de Russia}} [[Fichièr:RedSquare SaintBasile (pixinn.net).jpg|thumb|right|Catedrala de l'Intercession de la Verge de Moscòu.]] Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Païses d'Asia}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Russia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] tj2egv4ohi8vjonzijmzfpvddwke179 0 4383 2502056 2501863 2026-05-31T06:29:20Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana */ 2502056 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] ag5u5r40fzh6gwbdyrnxxizhpn0ysrg 2502058 2502056 2026-05-31T06:38:23Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana */ 2502058 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de lengas germanicas vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 5a5ixbyk97dwipgk86supb1w908j09q 2502059 2502058 2026-05-31T06:38:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana */ 2502059 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de lengas germanicas vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 2h5qj8878uz7jwbj3mzhss3pxbn11ud 2502060 2502059 2026-05-31T06:38:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana */ 2502060 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de lengas germanicas vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] je4hin5t2vi5sq6bupim2mdkxvjgmh2 2502061 2502060 2026-05-31T06:39:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana */ 2502061 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] aogc4u26rnxcakeypgod9xv50uw3cku 2502065 2502061 2026-05-31T09:16:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana */ 2502065 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors concilis o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] pq7x6wb3o8vjmnr3k4mk341v1ztvhf3 2502066 2502065 2026-05-31T09:17:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana */ 2502066 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] emwscnvkxpjkg6et58l4clqizszagze 2502067 2502066 2026-05-31T09:31:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana */ 2502067 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * Evolucion del latin: **[[latin arcaïc]] ***[[latin classic]] ****[[latin vulgar]] *[[Declinason del latin]] === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 013homc27kssu9q81x7txs6qfyb9w45 2502068 2502067 2026-05-31T09:34:27Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams internes */ 2502068 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin vulgar]]. === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === {{Referéncias}} {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] mpq943mvdf8q1rhuo41j6y83374yivp 2502069 2502068 2026-05-31T09:35:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Annexas */ 2502069 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin vulgar]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] hqhsttc6idh6x0lhmd4cv0xvh8lpent 2502070 2502069 2026-05-31T09:35:44Z Nicolas Eynaud 6858 2502070 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin vulgar]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] qn56b4njiuvl59jw9f7li4xvwajcdvj 2502071 2502070 2026-05-31T09:46:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau latin umanista au neolatin */ 2502071 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643])) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]].</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin vulgar]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] our93uzynire0vjkelr94er96a3cbwq 2502072 2502071 2026-05-31T09:46:44Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau latin umanista au neolatin */ 2502072 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643])]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]].</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin vulgar]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] tn8w6vk5lukbelt2myklonkfcqonjit 2502073 2502072 2026-05-31T09:46:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau latin umanista au neolatin */ 2502073 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]].</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin vulgar]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] qjsklvbrqrsn9t3r8pr5xwpnfabwomi 2502074 2502073 2026-05-31T09:55:27Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau latin umanista au neolatin */ 2502074 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]].</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin vulgar]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4pe6sykes3fx4u9nnq8piqjzptjdw6m 2502075 2502074 2026-05-31T09:55:44Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams internes */ 2502075 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]].</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 2eehlcya5g8l1ecj0lbvt8aki6sysm8 2502076 2502075 2026-05-31T10:12:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau latin umanista au neolatin */ 2502076 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular las tesis.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4hef1selpe0sihu3t4f9w35cifemomm 2502077 2502076 2026-05-31T10:15:44Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau latin umanista au neolatin */ 2502077 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 95xty2j6af8odu2klcx4vtr4lc4mbh7 2502078 2502077 2026-05-31T10:28:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo latin actuau */ 2502078 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 8jffaff3y6xi6xw9cn6pbew82ylhbqv 2502079 2502078 2026-05-31T10:30:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo latin actuau */ 2502079 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] cbdljj9m599jrfzouc47y7cfivohx5m 2502080 2502079 2026-05-31T10:32:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo latin actuau */ 2502080 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai important dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] qaklkfz6szzwx5aa0f7lprdfj6yu2w3 2502082 2502080 2026-05-31T10:35:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau latin umanista au neolatin */ 2502082 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 6jf3j48e39ce9mnww8878w1levazkm9 2502083 2502082 2026-05-31T10:58:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Escritura e prononciacion */ 2502083 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras après l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. === La prononciacion dau latin === == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 90mtk9s5awb5df5ovz7ps9j813l19xi 2502084 2502083 2026-05-31T10:58:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'escritura dau latin */ 2502084 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. === La prononciacion dau latin === == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] t3h54pp8hw705utpt27d1nur6xkfnbt 0 13156 2501973 2446581 2026-05-30T13:58:25Z Jiròni 239 2501973 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Vila dels USA | vila = Los Angeles | estat = {{Califòrnia}} | devisa = | escais = ''City of Angels'' | bandièra =Flag of Los Angeles, California.svg | armas = Seal of Los Angeles.svg | imatge_panorama = {{Montatge fotografic | photo1a = Echo Park Lake with Downtown Los Angeles Skyline.jpg | photo2a = Hollywood Sign, Los Angeles, California.jpg{{!}}Hollywood Sign | photo2b = Griffith Observatory (5966219788).jpg | photo3a = Hollywood boulevard from kodak theatre.jpg | photo3b = Disney Concert Hall..JPG | photo4a = Grauman's Chinese Theatre 02.JPG | photo4b = Sunset at Venice Beach - LA - panoramio.jpg | spacing = 2 | border = 3 | position = center | color_border = black | color = white | size = 266 | foot_montage = D'amont cap aval, d'esquèrra cap a dreita : [[Downtown Los Angeles]] [[Echo Park (Los Angeles)|Echo Park]], [[Panneau Hollywood|Hollywood Sign]], [[Observatoire Griffith]], [[Hollywood Boulevard]] [[Walk of Fame (Hollywood)|Walk of Fame]] ,[[Walt Disney Concert Hall]], [[Grauman's Chinese Theatre]], [[Venice (Los Angeles)|Venice Beach]].}} | imatge_mapa = LA County Incorporated Areas Los Angeles highlighted.svg | de vila = | fondada = 1781 | comtat = {{Comtat de Los Angeles}} | cònsol = Karen Bass | superfícia = 129 060 ha = 1 290,6 km2 | dens = 3123 | annada = 2016 | populacion =4 030 904 | fus orari = [[Fus orari#UTC-8 (PST)|PST]] | fus orari DST = [[Fus orari#UTC-7 (PDT)|PDT]] | utc = -8 | utc+1 = -7 | coord_n = 34.0522342 | coord_w = -118.2436849 | sit web = }} '''Los Angeles''','''''<ref name="CLO2">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=127|lenga=oc}}</ref>''''' oficialament la '''Ciutat de Los Angeles''' (<small>en espanhòl</small>: ''Ciudad de Los Ángeles''; <small>en anglés</small>: ''City of Los Angeles''), sovent designada per sas inicialas '''L.A.''', es la principala ciutat de l'[[estats dels Estats Units|estat]] [[Estats Units d'America|american]] de [[Califòrnia]] e la segonda mai importanta demograficament de totes los [[Estats Units]]. Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:3792621}} abitants, en [[2010]] ({{formatnum:12925330}} abitants dins l'airal metropolitan). Sa [[Aira|superfícia]] totala es de 1215&nbsp;km², çò que ne fa la segonda ciutat dels Estats Units aprèp [[Nòva York]]. Los americans l'apèlan sovent per son escaisnom L.A. prononciat « el ei ». Aquela ciutat es lo [[capluòc]] del comtat omonim. ''Los Angeles'' significa « los àngels » en [[espanhòl]]. Son nom complet es : ''Pueblo de Nuestra Señora la Reina de Los Ángeles del Río de Porciuncula'', es a dire « Lo vilatge de Nòstra Dòna la Reina dels Àngels del riu de Porciuncula ». Mas la sola municipalitat de Los Angeles (LA City) es relativament pichona fàcia a l'aglomeracion totala de la ciutat, e mai s'es pus granda que Nòva York e [[Chicago]]. Los Angeles es una ciutat olimpica: aculhiguèt los Jòcs Olimpics dos còps (en 1932 e 1984). Mondialament coneguda per son activitat scientifica e culturala, vòl conservar son estatut de ciutat-region mondiala (world city-region). L. A. es cosmopolita e demòra un dels punts d'entrada principala dels immigrants als Estats Units. Atrai las populacions gràcias a son [[clima]], son estil de vida e la possibilitat d'i realizar lo "sòmi american". ==Nòtas == {{Traduccion/Referéncia|en|Los Angeles}} == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Vila de Califòrnia|Los Angeles]] [[Categoria:Sèti de comtat de Califòrnia]] [[Categoria:Vila olimpica]] 9vi63cvtlcs77linwrstjzx1gcpn2vm 0 25820 2501966 2479005 2026-05-30T13:41:32Z ~2026-32237-99 63762 /* */ 2501966 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Rage Against The Machine.jpg|thumb|Rage Against The Machine (2007)]] '''Rage Against the Machine''' ('''RATM''') es un grop [[Estats Units|estatunidenc]] de [[nu metal]], mesclant [[musica rock|rock]], [[rap]] e [[funk]], fondat en 1990 per Tom Morello e Zack de la Rocha. Lo grop marquèt las annadas 90 e se separèt en 2000. Rage Against the Machine es un grop engatjat, pròche de las idèas politicas d'extrèma esquèrra. == Discografia == * ''Rage Against the Machine'', [[1992]]. * ''Evil Empire'', [[1996]]. * ''Live & Rare'', [[1998]]. * ''The Battle of Los Angeles'', [[1999]]. * ''Renegades'', [[2000]] [[Categoria:Grop de rock american]] [[Categoria:Grop de musica american]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de metal]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] q1pmljwsxvgwibxdk5jvlmoxvzut112 2502025 2501966 2026-05-30T18:26:22Z Jiròni 239 2502025 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Rage Against The Machine.jpg|thumb|Rage Against The Machine (2007)]] '''Rage Against the Machine''' ('''RATM''') es un grop [[Estats Units|estatunidenc]] de [[nu metal]], mesclant [[musica rock|rock]], [[rap]] e [[funk]], fondat en 1990. Compausat de [[Zack de la Rocha]], [[Tom Morello]], [[Tim Commerford]] e [[Brad Wilk]], lo grop marquèt las annadas [[1990]] entrò sa dissolucion en 2000<ref>{{ligam web|lenga=en|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=11:8kdjvwnva9rk~T1|títol=Rage Against the Machine, biography|site=[[AllMusic]]|consulté le=13 mai 2013}}</ref>. Lo grop sortiguèt quatre [[Album studio|albums studio]] Rage Against the Machine foguèt un grop engatjat, pròche de las idèas politicas d'extrèma esquèrra. == Discografia == * ''Rage Against the Machine'', [[1992]]. * ''Evil Empire'', [[1996]]. * ''Live & Rare'', [[1998]]. * ''The Battle of Los Angeles'', [[1999]]. * ''Renegades'', [[2000]] ==Referéncias= <references /> [[Categoria:Grop de rock american]] [[Categoria:Grop de musica american]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de metal]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] mxkxit05zekrzgqip3lodgo63koehrr 2502027 2502025 2026-05-30T18:34:34Z Jiròni 239 2502027 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Rage Against The Machine.jpg|thumb|Rage Against The Machine (2007)]] '''Rage Against the Machine''' ('''RATM''') es un grop [[Estats Units|estatunidenc]] de [[nu metal]], mesclant [[musica rock|rock]], [[rap]] e [[funk]], fondat en 1990. Compausat de [[Zack de la Rocha]], [[Tom Morello]], [[Tim Commerford]] e [[Brad Wilk]], lo grop marquèt las annadas [[1990]] entrò sa dissolucion en 2000<ref>{{ligam web|lenga=en|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=11:8kdjvwnva9rk~T1|títol=Rage Against the Machine, biography|site=[[AllMusic]]|consulté le=13 mai 2013}}</ref>. Lo grop sortiguèt quatre [[Album studio|albums studio]] Rage Against the Machine foguèt un grop engatjat, pròche de las idèas politicas d'extrèma esquèrra. == Discografia == * ''Rage Against the Machine'', [[1992]]. * ''Evil Empire'', [[1996]]. * ''Live & Rare'', [[1998]]. * ''The Battle of Los Angeles'', [[1999]]. * ''Renegades'', [[2000]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Grop de rock american]] [[Categoria:Grop de musica american]] [[categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de metal]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] r4xrteg8shaxv54k99u6039du7x6xkw 0 26015 2501986 2501943 2026-05-30T14:21:13Z Toku 7678 /* La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa */ 2501986 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala e es aital a l'origina de la m)ger part de l'ATP produch per la respiracion cellulara<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòria}} La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los procariòtas e dins las membranas mitocondrialas en los eucariòtas. === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] r5of9rb4170cpcbknoy7aw6pgm6y6vl 2501987 2501986 2026-05-30T14:21:57Z Toku 7678 /* Lo cicle de Krebs */ 2501987 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs === {{veire|Cicle de Krebs}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala e es aital a l'origina de la m)ger part de l'ATP produch per la respiracion cellulara<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. === La cadena respiratòria e la fosforilacion oxidativa === {{veire|Cadena respiratòria}} La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] g8drk3i80bfft3s376t7rvnpqt8po1o 2502009 2501987 2026-05-30T16:07:08Z Toku 7678 /* Lo catabolisme */ 2502009 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. === La bèta-oxidacion dels acids gras === == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] nfjww0cvgzj4gzoeqn7skyt3tnrqzua 2502010 2502009 2026-05-30T16:23:51Z Toku 7678 /* La bèta-oxidacion dels acids gras */ 2502010 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. === La bèta-oxidacion dels acids gras === La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] ocg7qditj2y6emi0hwereb3yc3b3d7h 2502011 2502010 2026-05-30T16:24:24Z Toku 7678 /* Lo catabolisme */ 2502011 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] aadj57ng6hi7rti0pq2id0rsjbnn3lp 0 29725 2501971 2457647 2026-05-30T13:52:43Z Jiròni 239 2501971 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila dels USA | vila = San Francisco | estat = {{Califòrnia}} | devisa = ''Oro en paz, fierro en guerra''<br>("Aur en patz, fèrre en guèrra") | escais = ''The City by the Bay, Fog City, Frisco, The City that Knows How, Baghdad by the Bay, The Paris of the West'' | bandièra = Flag of San Francisco, California.svg | armas = Seal of San Francisco.svg | imatge =San francisco montage asemblage.jpg | imatge_mapa = California county map (San Francisco County enlarged).svg | de vila = de San Francisco | fondada = [[29 de junh]] de [[1776]] | comtat = {{Ciutat e Comtat de San Francisco}} | cònsol = Daniel Lurie (2025-2029) | superfícia = 600,7 km² (total)<br>121,46 km² (tèrra)<br>479,14 km² (aiga) | dens = 7,124 | annada = 2018 | populacion = 883305<ref name="2018CensusEst">{{cite web |title=QuickFacts: San Francisco County, California |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanfranciscocountycalifornia,CA,US/PST045217 |publisher=US Census Bureau |accessdate=April 22, 2019}}</ref> | gentilici = ''sanfranciscan -a''*<br>{{en}}: San Franciscan<br>{{es}}: San Francisqueño/a | fus orari = [[Fus orari#UTC-8 (PST)|PST]] | fus orari DST = [[Fus orari#UTC-7 (PDT)|PDT]] | utc = -8 | utc+1 = -7 | coord_n = 37.779276 | coord_w = -122.419232 | sit web =http://www.sfgov.org }} [[Imatge:San Francisco from the Marin Headlands in March 2019.jpg|San Francisco vist dels [[Marin Headlands]] (''Marin Headlands'' en anglés).|thumb|left]] [[Imatge:Painted Ladies.jpg|thumb|left|Lei ''Painted Ladies'' a l'oèst de la vila.]] '''San Francisco''' ([[espanhòl]] per "[[Francés d'Assisi|Sant Francés]]"), oficialament '''City and County of San Francisco''' (en [[occitan]] '''''Ciutat e Comtat de San Francisco''''') es una vila - e lo centre cultural, comercial e financièr - de la [[Califòrnia del Nòrd]], situat entre l'[[Ocean Pacific]] e la [[baia de San Francisco]]. Tretzena vila dels [[Estats Units]] per la [[populacion]], San Francisco es tanben la quatrena ciutat de [[Califòrnia]], amb una populacion estimada a {{formatnum:883305}} abitants en [[2018]].<ref name="2018CensusEst"></ref> Cobrís una [[superfícia]] d'aperaquí 121,4 [[quilomètre carrat|km²]]<ref name="Census 2010-GCT-PH1-density">{{cite web |title = GCT-PH1 – Population, Housing Units, Area, and Density: 2010 – County – Census Tract |url = https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_SF1/GCTPH1.CY07/0500000US06075 |work = 2010 United States Census Summary File 1 |publisher = United States Census Bureau |accessdate =February 8, 2018}}</ref> de tèrra a l'extremitat nòrd de la [[peninsula de San Francisco]], çò que ne fa la segonda [[metropòli]] dels Estats Units per densitat de populacion e lo cinquen comtat dels Estats Units, aprèp solament quatre dels cinc [[boroughs de Nòva York]]. De mai, pus de 7 milions de personas vivon dins l'[[Airal de la Baia de San Francisco]]. Fondada en 1776 per los espanhòls de la vicereialtat de la [[Nòva Espanha]], la vila, batejada en l'onor de [[Francés d'Assisi]], se desvolopèt durant la [[Ronçada cap a l'aur]]. Venguèt puèi lo brèç del [[jeans]] amb la fondacion de [[Levi Strauss & Co.|Levi Strauss & Co]]. Los ans 1950 vegèron la naissença de la [[Beat Generation]]. A partir de la segonda part del sègle XX, l'industria de las nautas tecnologias se desvolopèt dins la region. San Francisco es una de las vilas pus progressistas dins lo domeni de l'[[ecologia]]<ref>{{ligam web|url=https://www.francetvinfo.fr/etats-unis-san-francisco-une-ville-multi-ecologique_663109.html|titre=Etats-Unis : San Francisco, une ville multi-écologique|date=4 août 2014|site=[[francetvinfo.fr]]}}.</ref>{{,}}<ref name="vie-en-vert"/> e del [[desvolopament durable]]<ref>{{ligam web|url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2014/05/28/comment-san-francisco-s-approche-du-zero-dechet_4421676_3244.html|titre=Comment San Francisco s'approche du « zéro déchet »|auteur1=Alexandre Pouchard|date=28 mai 2014|site=[[Le Monde]]}}.</ref>{{,}}<ref>{{ligam web|url=http://www.zdnet.fr/actualites/san-francisco-engage-ses-administres-vers-le-100-energie-renouvelable-39782788.htm|titre=San Francisco engage ses administrés vers le 100% énergie renouvelable|site=zdnet.fr}}.</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20160406195847/http://archives.lesclesdedemain.lemonde.fr/revue-de-web/san-francisco-les-vehicules-electriques-se-chargent-a-l-energie-solaire_a-55-5035.html Lemonde.fr Les clés de demain - San Francisco: les véhicules électriques se chargent à l'énergie solaire], 20 avril 2015.</ref>. Los simbòls principals de la vila son lo ''[[Golden Gate Bridge]]'', [[Alcatraz]], la [[Transamerica Pyramid]], la [[Coit Tower]] e lei ''cable cars''. ==Istòria== [[Imatge:Mission San Francisco de Asis old.jpg|[[Mission San Francisco de Asís]] (Mission Dolores)|thumb|left]] Las primièras pròvas [[arqueologica]]s de la preséncia umana sul territòri qu'es ara la ciutat de San Francisco remontan a [[-3000|3000 ans ab JC]].<ref>{{cite web|url=http://www.sonoma.edu/asc/projects/pointreyes/overview2.pdf|title=Archaeological Research Issues for the Point Reyes National Seashore – Golden Gate National Recreation Area|accessdate=June 12, 2008|last=Stewart|first=Suzanne B.|date=November 2003|publisher=Sonoma State University – Anthropological Studies Center}}</ref> Lo grop Yelamu del pòble [[Ohlone]] abitava qualques pichons vilatges quora un grop d'exploracion espanhòl terrèstre, dirigit per [[Don Gaspar de Portolá]], arribèt lo [[2 de novembre]] de [[1769]]; es la primièra visita [[Europèa]] documentada a la [[baia de San Francisco]].<ref name="Portola">{{cite web |title= Visitors: San Francisco Historical Information |url= http://sfgov.org/site/visitor_index.asp?id=8091 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060301022510/http://sfgov.org/site/visitor_index.asp?id=8091 |archivedate= March 1, 2006 |date= n.d. |accessdate=June 10, 2008 |publisher=City and County of San Francisco }}</ref> Sèt ans mai tard, lo [[28 de març]] de [[1776]], los [[Espanha|Espanhòls]] establiguèron lo [[Presidio de San Francisco]], seguit per una [[Missions de Califòrnia|mission]], la [[Mission de San Francisco d'Asís]] (ara Mission Dolores), creada per l'explorador espanhòl [[Juan Bautista de Anza]].<ref name="DeAnza-Moraga-Palou"/> ==Geografia== ===Airal de la Baia de San Francisco=== {{Article principal|Airal de la Baia de San Francisco}} San Francisco fa partida de l'Airal de la Baia de San Francisco. La part sud d'aquesta es ocupada per la municipalitat de [[San José (Califòrnia)|San José]] e la [[Silicon Valley]], primièr pòl de nautas tecnologias dels Estats Unis qu'aculhís un nombre important d'entrepresas de tecnologia de punta de fama mondiala talas que [[Cisco Systems|Cisco]], [[Apple]], [[Tesla, Inc.|Tesla Motors]], [[Hewlett-Packard]], [[Google]], [[Intel]] o encara [[Facebook]]<ref>{{Ligam web |langue=en |titre=Fortune 500 2011 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2011/snapshots/2255.html |site=[[cnn.com]] |date=9 mai 2014}}.</ref>. Dins lo domeni universitari, aculhís las prestigiosas<ref>[https://web.archive.org/web/20110824224446/http://www.arwu.org/ARWU2010.jsp Classement ARWU 2011] dit « Classement de Shangaï »</ref> [[universitat de Stanford]] e l'[[universitat de Califòrnia a Berkeley]]. San Francisco es tanben lo sèti de la [[Wikimedia Foundation]] que ne fa partit lo projècte [[Wikipèdia]]. Al nòrd s'estendon la [[Napa Valley]] e la [[Sonoma Valley]], famosas per sa viticultura. ===Clima=== [[Fichièr:San francisco in fog with rays.jpg|thumb|left|La nebla es frequenta l'estiu a San Francisco.]] Lo [[clima]] de San Francisco es de tipe [[clima mediterranèu|mediterranèu]] fresc. La [[classificacion de Köppen]] lo classa amb los còdis ''Csb''<ref name="wiki">[[San Francisco|San Francisco — Wikipédia]]</ref> o ''Csc'' segon l'estacion meteorologica causida. Aqueles còdis significan que lo clima es [[Clima temperat|temperat]] (''C''), que l'estiu es sèc (''s'') e qu'es temperat (''b'') o ben cort e fresc (''c''). Aquel clima es atipic, nomenat per d'unes "clima californian"<ref name="Viers">{{Ouvrage|langue=fr|auteur=G.Viers|titre=Éléments de climatologie|passage=p. 119|lieu=[[Paris]]|éditeur=[[Nathan (maison d'édition)|Nathan]]|année=1990|pages totales=|isbn=9782091902678|lire en ligne=}}</ref>. Es comparable a lo de [[Marròc]] atlantic o de [[Chile]]<ref name="Viers" />. Los ivèrns son suaus e pluvioses. Lo [[gel (phénomène météorologique)|gèl]] e la nèu son escases, veire gaireben inexistents.<ref name="wiki" />. Los estius son generalament nebloses, fresques e sècs e las [[canicula]]s son raras<ref name="wiki" />. L'estiu es retardat : arriba en septembre, quora lo vent caud de [[Vent de Santa Ana|Santa Ana]] arriba sus Califòrnia. Los meses de setembre e octobre son considerats coma los vertadièrs meses d'estiu a San Francisco<ref name="wiki" />. La localizacion de San Francisco explica l'originalitat de son clima : sa posicion sul littoral li dona de caracteristicas particularas. Lo [[Corrent de Califòrnia|corrent fresc de Califòrnia]] pòrta des perturbacions umidas en [[ivèrn]], çò perqué la mar es fresca tot l'an : las temperaturas son a l'entorn de {{tmp|10|°C}}<ref name="wiki" />. L'associacion del corrent fresc e de la calor de la Califòrnia interiora dona de [[nèbla]]. Dura una centena de jorns dins l'an<ref name="Viers" />. Aquelas bassas temperaturas resultan de totes aqueles factors. La combinason de l'aiga fresca oceanica e de las calors intensas de l'interior de las, tèrras es a l'origina de la nèbla caracteristica que pòt cobrir la mitat occidentala de la vila pendent de còps tota la jornada en estiu e al començament de l'auton. La nebla es mens prononciada dins los quartièrs à l'èst, a la fin de la prima, e pendent los meses de setembre e d'octobre<ref name="wiki" />. {{Weather box |location = San Francisco (downtown),{{efn|The coordinates of the station are {{coord|37.7706|N|122.4269|W|type:landmark_region:US-CA}}. Precipitation, high temperature, low temperature, snow, and snow depth records date from 1 October 1849, 1 June 1874, 1 January 1875, 1 January 1876, and 1 January 1922, respectively.}} 1981–2010 normals,{{efn|Mean monthly maxima and minima (i.e. the expected highest and lowest temperature readings at any point during the year or given month) calculated based on data at said location from 1981 to 2010.}} extremes 1849–present |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y <!-- All data minus sun and humidity may be found by: 1. Accessing http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=mtr 2. Under "1. Location" select "San Francisco City, CA" (the second option) 3. "Daily/monthly normals" for averages (normals), "Monthly summarized data" for the mean maxima and minima, "Calendar day summaries" for record maxima and minima 3A. In the case of rain days, access ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt, search for "mly-prcp-avgnds-ge001hi", and divide by 10. --> |Jan high F = 56.9 |Feb high F = 60.2 |Mar high F = 61.8 |Apr high F = 63.1 |May high F = 64.3 |Jun high F = 66.4 |Jul high F = 66.5 |Aug high F = 68.1 |Sep high F = 70.2 |Oct high F = 69.2 |Nov high F = 63.1 |Dec high F = 57.1 |year high F= 63.9 |Jan mean F = 51.3 |Feb mean F = 53.9 |Mar mean F = 55.1 |Apr mean F = 56.2 |May mean F = 57.6 |Jun mean F = 59.6 |Jul mean F = 60.3 |Aug mean F = 61.6 |Sep mean F = 62.7 |Oct mean F = 61.5 |Nov mean F = 56.6 |Dec mean F = 51.6 |year mean F = 57.3 |Jan low F = 45.7 |Feb low F = 47.5 |Mar low F = 48.5 |Apr low F = 49.2 |May low F = 51.0 |Jun low F = 52.8 |Jul low F = 54.1 |Aug low F = 55.1 |Sep low F = 55.1 |Oct low F = 53.7 |Nov low F = 50.1 |Dec low F = 46.1 |year low F= 50.7 |Jan record high F = 79 |Feb record high F = 81 |Mar record high F = 87 |Apr record high F = 94 |May record high F = 97 |Jun record high F = 103 |Jul record high F = 98 |Aug record high F = 98 |Sep record high F = 106 |Oct record high F = 102 |Nov record high F = 86 |Dec record high F = 76 |year record high F= 106 |Jan record low F = 29 |Feb record low F = 31 |Mar record low F = 33 |Apr record low F = 40 |May record low F = 42 |Jun record low F = 46 |Jul record low F = 47 |Aug record low F = 46 |Sep record low F = 47 |Oct record low F = 43 |Nov record low F = 38 |Dec record low F = 27 |year record low F= 27 |rain colour = |Jan rain inch = 4.50 |Feb rain inch = 4.46 |Mar rain inch = 3.26 |Apr rain inch = 1.46 |May rain inch = 0.70 |Jun rain inch = 0.16 |Jul rain inch =0.00 |Aug rain inch = 0.06 |Sep rain inch = 0.21 |Oct rain inch = 1.12 |Nov rain inch = 3.16 |Dec rain inch = 4.56 |year rain inch=23.65 |unit rain days = 0.01 in |Jan rain days = 11.7 |Feb rain days = 11.1 |Mar rain days = 11.0 |Apr rain days = 6.5 |May rain days = 3.8 |Jun rain days = 1.5 |Jul rain days = 0.3 |Aug rain days = 1.0 |Sep rain days = 1.7 |Oct rain days = 3.9 |Nov rain days = 8.9 |Dec rain days = 11.6 |year rain days =73.0 |Jan humidity= 80 |Feb humidity= 77 |Mar humidity= 75 |Apr humidity= 72 |May humidity= 72 |Jun humidity= 71 |Jul humidity= 75 |Aug humidity= 75 |Sep humidity= 73 |Oct humidity= 71 |Nov humidity= 75 |Dec humidity= 78 |year humidity= |Jan sun = 185.9 |Jan percentsun = 61 |Feb sun = 207.7 |Feb percentsun = 69 |Mar sun = 269.1 |Mar percentsun = 73 |Apr sun = 309.3 |Apr percentsun = 78 |May sun = 325.1 |May percentsun = 74 |Jun sun = 311.4 |Jun percentsun = 70 |Jul sun = 313.3 |Jul percentsun = 70 |Aug sun = 287.4 |Aug percentsun = 68 |Sep sun = 271.4 |Sep percentsun = 73 |Oct sun = 247.1 |Oct percentsun = 71 |Nov sun = 173.4 |Nov percentsun = 57 |Dec sun = 160.6 |Dec percentsun = 54 |year percentsun = 69 |source 1 = NOAA (sun 1961–1974)<ref name="San Francisco NOAA">{{cite web | url = http://www.nws.noaa.gov/climate.php/xmacis.php%3fwfo=mtr | title = NOAA Climate Data | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = 2019-02-06}}</ref><ref name="NOAA txt downtown">{{cite web | url = ftp://ftp.ncdc.noaa.gov/pub/data/normals/1981-2010/products/station/USW00023272.normals.txt | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | title = Station Name: CA SAN FRANCISCO DWTN | deadurl = no | accessdate = 2014-03-18}}</ref><ref>{{cite web | title = San Francisco/Mission Dolores, CA Climate Normals 1961–1990 | url = ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-IV/US/GROUP1/00047772.TXT | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | accessdate = April 23, 2013}}</ref> |source 2 = Met Office for humidity<ref>{{cite web | title = San Francisco holiday weather | url = https://www.metoffice.gov.uk/holiday-weather/americas/usa/san-francisco | publisher = Met Office | accessdate = September 18, 2017}}</ref> |date=December 2011}}<noinclude> ==Demografia== {{demografia2 |1848=1000 |1849=25000 |1852=34776 |1860=56802 |1870=149473 |1880=233959 |1890=298997 |1900=342782 |1910=416912 |1920=506676 |1930=634394 |1940=634536 |1950=775357 |1960=740316 |1970=715674 |1980=678974 |1990=723959 |2000=776733 |2010=805235 |2017=884363 |source=<center>U.S. Decennial Census<ref name="DecennialCensus">{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/www/decennial.html|title=Census of Population and Housing|publisher=Census.gov|accessdate=June 4, 2015}}</ref></center> |footnote=Sources:<ref name=2016CensusEst>{{cite web |title=QuickFacts: San Francisco County, California |url=https://www.census.gov/quickfacts/table/PST045216/06075,0667000,00 |publisher=US Census Bureau |accessdate=April 3, 2017}}</ref><ref name="1849pop"/><ref name="SFCensus2010">{{cite book |last = Gibson|first = Campbell|title = Population of the 100 Largest Cities and Other Urban Places in the United States: 1790 to 1990|publisher=U.S. Census Bureau|date=June 1998|url=https://books.google.com/?id=fHSjSgAACAAJ}}</ref><ref name="1852pop">Official 1850 census results were destroyed by fire. This 1852 figure is from a state Census. [https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027/tab08.txt].</ref> {{See also|:File:SFPopulation.svg|l1=Population Graph}} }} == Embessonatges == La vila de San Francisco es bessonada damb las vilas seguentas (per òrdre cronologic): * [[Osaka]] ({{Japon}}) [[1970]], fins al [[2018]]<ref>{{cite news|last1=Johnston|first1=Eric|title=Osaka mayor to terminate six-decade ties as San Francisco designates ‘comfort women’ memorial city property|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2017/11/23/national/politics-diplomacy/osaka-mayor-terminate-six-decade-ties-san-francisco-designates-comfort-women-memorial-city-property|work=The Japan Times Online|date=23 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2018/10/04/654474739/osaka-ends-ties-with-san-francisco-in-protest-of-comfort-women-statue|title=Osaka, Japan, Ends Ties With San Francisco In Protest Of 'Comfort Women' Statue|work=[[NPR News]]|first=Sasha|last=Ingber|date= October 4, 2018|access-date=5 October 2018}}</ref>, * [[Sydney]] ({{Austràlia}}) dempuèi [[1968]], * [[Assisi]] ({{Itàlia}}) dempuèi [[1969]], * [[Taipei]] ({{Taiwan}}) dempuèi [[1970]], * [[Haifa]] ({{Israèl}}) dempuèi [[1973]], * [[Seol]] ({{Corèa del Sud}}) dempuèi [[1975]], * [[Shanghai]] ({{China}}) dempuèi [[1979]], * [[Manila]] ({{Filipinas}}) dempuèi [[1981]], * [[Cork]] ({{Irlanda}}) dempuèi [[1984]]<ref name="Cork twinnings">{{cite web|url=http://www.corkcity.ie/services/corporateaffairs/internationalrelations/|title= Cork - International Relations|accessdate=2013-08-28|last=Mulcahy|first=Noreen|work=Cork City Council|archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518004019/http://www.corkcity.ie/services/corporateaffairs/internationalrelations/ | archivedate=2013-05-18}}</ref>, * [[Abidjan]] ({{Còsta d'Evòri}}) dempuèi [[1986]], * [[Tessalonica]] ({{Grècia}}) dempuèi [[1990]], * [[Ho Chi Minh (ciutat)|Ho Chi Minh]] ({{Vietnam}}) dempuèi [[1995]], * [[París]] ({{França}}) dempuèi [[1996]], * [[Zuric]] ({{Soïssa}}) dempuèi [[2003]], * [[Bengaloro]] ({{Índia}}) dempuèi [[2009]], * [[Cracòvia]] ({{Polonha}}) dempuèi [[2009]]<ref name="Kraków partnerships">{{cite web|url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/2531,kat,0,5,miasta_partnerskie.html |title=Kraków - Miasta Partnerskie |accessdate=2013-08-10 |work=Miejska Platforma Internetowa Magiczny Kraków |language=Polish |trans-title=Kraków -Partnership Cities |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130702010825/http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/2531%2Ckat%2C0%2C5%2Cmiasta_partnerskie.html |archivedate=2013-07-02 |deadurl=yes |df= }}</ref>, * [[Amman]] ({{Jordania}}) dempuèi [[2010]], * [[Barcelona]] ({{Espanha}}) dempuèi [[2010]], * [[Kiel]] ({{Alemanha}}) dempuèi [[2017]]<ref name="ln-online.de">{{cite web |url=http://www.ln-online.de/Nachrichten/Norddeutschland/Neue-Partner-Kiel-und-San-Francisco |title=Neue Partner: Kiel und San Francisco |last= |first= |author-link= |date=2017-09-22 |website= |series= |publisher=Lübecker Nachrichten |location= |script-title=Es geht auch um Wirtschaftsinteressen und globale Probleme wie den Klimawandel. |trans-title= |type= |format= |archive-url= |archive-date= |dead-url= |access-date= |quote= |ref= |postscript= |subscription= |registration= }} </ref><ref name="shz.de">https://www.shz.de/regionales/kiel/ungleiche-schwestern-kiel-und-san-francisco-werden-partnerstaedte-id17852076.html</ref><ref name="kn-online.de">{{cite web |url=http://www.kn-online.de/Kiel/Staedtepartnerschaft-Wie-Kiel-und-San-Francisco-zusammenkamen |title=Wie Kiel und San Francisco zusammenkamen |last=Schwenke |first=Karen |author-link= |date=2017-10-05 |website= |series= |publisher=Kieler Nachrichten |location= |script-title=So mancher reibt sich noch die Augen und fragt: Wieso ist eigentlich ausgerechnet Kiel die Partnerstadt von San Francisco geworden? Dahinter verbirgt sich keine politische, sondern eine ganz private Geschichte. Und die beginnt im Jahr 1965. |trans-title= |type= |format= |archive-url= |archive-date= |dead-url= |access-date= |quote= |ref= |postscript= |subscription= |registration= }} </ref>. ==Nòtas e referéncias== {{Traduccion/Referéncia|en|San Francisco}} <references /> {{San Francisco}} {{SF Bay Area}} [[Categoria:Vila de Califòrnia|San Francisco]] [[Categoria:Sèti de comtat de Califòrnia]] jr2x8mefogz2sgxuy36d3v0kwdo2wd2 0 31826 2502016 2415790 2026-05-30T17:10:05Z Rocafera 26437 Infobox Persona 2502016 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{esbòs}}{{Infobox Persona}} '''Joan Barceló''' (nom complet: ''Gerard Joan Barceló'') es un [[lingüista]] [[Occitània|occitan]]. Dempuèi [[2004]], es lo president de l'associacion [[Lingüistica Occitana]] e es lo director de la [[Lingüistica Occitana|revista del meteis nom]]. Mena de recèrcas en particular subre l'emplec dels tempses verbals —mai que mai lo futur— dins las lengas romanicas. ==Sas òbras== Obratges en collaboracion: * BARCELÓ G. J., & BRES J. (2006) ''Les temps de l'indicatif en français'', coll. L'essentiel français, París: Ophrys * BARCELÓ G. J., BRES J., PATARD A. (eds.) (2006), « Aspectualité, temporalité et modalité », ''Cahiers de praxématique'' 47, per paréisser. [[Categoria:Lingüista occitan|Barceló, Joan]] f29s0we7i3b32m4ptaenhq6vwupmtuq 2502017 2502016 2026-05-30T17:11:49Z Rocafera 26437 traductor 2502017 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{esbòs}}{{Infobox Persona}} '''Joan Barceló''' (nom complet: ''Gerard Joan Barceló'') es un [[lingüista]] e traductor [[Occitània|occitan]]. Dempuèi [[2004]], es lo president de l'associacion [[Lingüistica Occitana]] e es lo director de la [[Lingüistica Occitana|revista del meteis nom]]. Mena de recèrcas en particular subre l'emplec dels tempses verbals —mai que mai lo futur— dins las lengas romanicas. ==Sas òbras== Obratges en collaboracion: * BARCELÓ G. J., & BRES J. (2006) ''Les temps de l'indicatif en français'', coll. L'essentiel français, París: Ophrys * BARCELÓ G. J., BRES J., PATARD A. (eds.) (2006), « Aspectualité, temporalité et modalité », ''Cahiers de praxématique'' 47, per paréisser. [[Categoria:Lingüista occitan|Barceló, Joan]] mkg14laffcn9pfhc4a1cx1y4jtkabqz 0 41274 2502054 2496673 2026-05-31T03:20:46Z Juan09000 47759 . 2502054 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--> {|align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin-left:1em; width:25em; font-size:90%; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background-color: #DDDDDD" ! colspan="2" style="background-color: #000090" " | {| style="background:#FF0000" align="center" width="100%" | padding=15px| | style="background:#FF0000" align="center" width="100%" |<font color=white size="3"><center> '''Club Atlético San Lorenzo de Almagro''' | padding=15px| |} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" bgcolor="white"| [[Imatge:Escudo del Club Atlético San Lorenzo de Almagro.svg|150px]] |- | '''Club fondat en''' | bgcolor=#EEEEEE| [[1908]] |- | '''Chafre''' | bgcolor=#EEEEEE| Lo Ciclòne (''El Ciclón), Lo Corbaish (''El Cuervo'') |- | '''Colors''' | bgcolor=#EEEEEE| Arroi e blau |- | '''Estadi''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Estadi Pedro Bidegain]],<br />[[Buenos Aires]], [[Argentina]]<br />(47 964 plaças) |- | '''President''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Imatge:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Marcelo Culotta]] |- | '''Entraïnaire''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Imatge:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Gustavo Álvarez]] |- |bgcolor="white"|{{football kit|pattern_la=_redshoulders|pattern_b=_navystripes|pattern_ra=_redshoulders|leftarm=000090|body=CC0000|rightarm=000090|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|títol=Domicili}} |bgcolor="white"|{{football kit|pattern_la=_bluelower|pattern_b=_redsides|pattern_ra=_bluelower|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|títol=Exterior}} |} [[Imatge:Cura Lorenzo ca 1910.jpg|200px|thumb|left|Lo Pair [[Lorenzo Massa]]]] [[Imatge:LIGA vs SAN LORENZO (3).jpg|200px|thumb|left|]] Lo '''Club Atlético San Lorenzo de Almagro''' qu'ei ua institucion esportiva de [[Buenos Aires]] e un de las [[5 Grans deu fotbòl argentin|5 granas equipas]] de [[fotbòl]] d'[[Argentina]] (amassa dab [[River Plate]], [[Club Atlético Independiente|Independiente]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] e [[Racing Club]]). Que vadó dens lo quartièr d'[[Almagro]] a [[Buenos Aires]] quan [[Lorenzo Massa]], un prèste [[salesian]], e perpausè aus mainatges qui hasèvan au fotbòl sus las vias deu tramway de jogar suu terren de la soa congregacion en escambi d'acceptar d'arrecéber ua educacion. Uei l'estadi de San Lorenzo (aperat lo ''[[Gasomètre Navèth]]'' - ''Nuevo Gasómetro'' en [[castelhan]]) que's troba dens lo quartièr deu [[Baish Flores]]. Lo gran rival istoric de San Lorenzo qu'ei l'equipa d'[[Huracán]].[[Imatge:Estadio Pedro Bidegain.jpg|thumb|left|200px|Lo [[Gasomètre Navèth]]]] Lo chafre de San Lorenzo qu'ei ''el cuervo'' (lo "[[corbaish]]") == Ligam extèrne == *[http://www.sanlorenzo.com.ar/ Site oficiau] {{clr}} {{Campionat AFA 10}} {{portal Argentina}} [[Categoria:Club argentin de fotbòl]] 5q7en1amfbxg7hy9dallurfuyw9xrdi 0 57678 2501969 2498549 2026-05-30T13:47:41Z Alaric 506 44932 2501969 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alàs i Cerc''' es una comuna catalana de l'[[Aut Urgèl]] creada en [[1970]], que se tròba a l'orient de la [[plana de la Seu]]. Lo vilatge d'Alàs es lo caplòc del tèrritòri municipal que compren tanben los vilatges de Torres d'Alàs, Cerc, Artedó, la Bastida d'Hortons, el Ges, Vilanova de Banat, lo vilatjòt desabitat de Lletó, lo santuari de les Peces, lo de Sagàs, e divèrses ermitatges e de mases esparses de pertot, coma l'ermitatge de Sant Antoni del Tossal la capèla e mas de Sant Miquel, e lo mas de la Molina de Lletó. {{Entpopcat}} == Situacion == La municipalitat es situada a l'èst de [[la Seu d'Urgèl]], a la riba esquèrra del [[Segre]]. Ten som limit al nòrd amb [[Estamariu]], a l'èst amb [[Arsèguel]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], al sud amb [[la Vansa i Fórnols]], a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs e al nòrd-oèst amb [[la Seu d'Urgèl]]. Dins lo tèrme d'Alàs i Cerc i a lo pichon enclavament de [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]], qu'aperten a la municipalitat de [[La Seu d'Urgèl|la Seu]] e qu'es situat dins los primièrs contrafòrts de la [[Sèrra del Cadí]]. [[Segre]] li sèrv de limit natural pel nòrd; unicament a la drecha de la ribièra i a un bocinòt de tèrras que correspond a l'ancian tèrme de [[les Torres]], incorporat dempuèi la meitat del sègle XIX al d'Alàs. Lo termenal, per orient, remonta la riba drecha del la ribièra ''riu de Vilanova'' en passant pel calhau de la Gralla e lo calhau del Moixol e contunha aiga amont lo cors del torrent de la Molina fins a arribar a la crèsta de la [[sèrra del Cadí]], que sèrv de limit per miègjorn dempuèi lo ponent de la Torre de Cadí en passant pel portell de Cadí e lo cap de la Fesa (2391 m). Las tèrras d'Alàs i Cerc s'estendon al pè de la [[sèrra del Cadí]] e los sieus contrafòrts septentrionals; bona part del sud de la municipalitat es dins lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]]. ==Toponimia== ===Alàs=== Las fòrmas ancianas son ''Alasso'' en 839, ''Elasso'' en 988, ''Elasse'' en 1001, ''Elass'' en 1038, ''Alasso'' en 1045, 1050, ''Alass'' en 1055, ''Alas'' en 1288, ''Alars'' en 1359. [[Balaguèras|Alàs]] en [[Comenge]] es probablament en relacion. Lo nom sembla representar lo mot basc ''elatz'', « cadenas de la lar, cremalh » e per metonimia « lòc ont s'aluca lo fòc, fogairon » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 61-63 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=922</ref>. ===Cerc=== La prononciacion es [serk]. Las fòrmas ancianas son ''Cerco'' en 863, ''Cercho'' en 1022, ''Quercho'' en 1064, ''Cerc'' en 1288, 1289. ''Cerc'' ven del latin vulgar ''*cerq(u)us'', variant de ''querquus'' (latin classic ''quercus'') per dissimilacion de ''qu-qu'', coma dins ''quinque'' > ''cinque'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13989</ref>. ===Artedó=== La prononciacion es [ərtə'do], ambe una tendéncia cap a [ərtu'do]. Las fòrmas ancianas son ''Artedone'' en 902, 929, ''Artedono'' en 1058, 1103, ''Arcedo'' en 1359 (legir ''Artedo''), ''Artedó'' en 1385, 1562. Poiriá èsser lo celtic ''Artodunum'', « fòrt de l'ors (''arcto-''), mès lo paisatge lingüistic clina cap a l'ibèrobasc ''Artedun'' (''arte'', « casse », puèi sufixe ''dun'', ambe'l sens global de « plen de casses »). Lo resultat normal d'un ''-d-'' intervocalic es cèrtas l'amudiment, mès la romanizacion foguèt benlèu tardièra. Autrament, la basa foguèt benlèu ''Artetun'', varianta arcaïca, o [arte] puèi lo sufixe collectiu ''-etu''/''-eta'', basc o vasconizat ancianament <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 257 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4093</ref>. ===La Bastida d'Hortons=== ''Bastida'' designa probablament un fòrt o eventualament, una palencada. La prononciacion es [lə bəs'tidə]. Lo nom es citat ''Za Bastida d'Hortons'' en 1278 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 376 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6490</ref>.</br> ''Hortons'' es pas ligat ambe « òrt », mès a una origina prelatina. Lo nom seriá ancianament ''(lo) Arton'', ambe la rasic ''Art'', que seriá un nom de planta <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-424 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21663</ref>. ===Vilanova de Banat=== Vilanova de Banat, ancianament ''Castell de Banat'', es un nom vengut d'un lòc vesin, Banat. I a un nom identic al Valhespir (''Benenato'' en 881). Las fòrmas ancianas son ''Banati'' en 839, ''Banat superiore et subteriore'' en 1077, ''Banat'' en 1244, 1294, etc. Las mencions istoricas del vilatge vallespirenc permeton de compréner lo nom : es un eretièr d'un nom masculin d'òme ''Benenatus'' (latin), « plan nascut, de naissença excellenta », donc de bona familha. Lo vilatge d'Urgellet a conegut pus lèu l'assimilacion vocalica ''e-a'' > ''a-a'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 333 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5666</ref>. ===El Ges=== La prononciacion es [al 'ʒes]. Las fòrmas ancianas son ''Scto. Juliano de Gisso'' en 1077, ''Gess'' en 1154-1159, ''Lo Ges'' en 1359. ''Ges'' es la fòrma catalana occidentala del nom del plastre (''gip'', ''gèis''), en catalan oriental ''guix''. Los dos venon del grèc ''γὖψος'' « plastre, cauç viva », probablament per l'intermediari del latin ''gypsum'', « plastre ». La preséncia de l'article mòstra que s'agís de l'apellatiu, aplicat al terren d'aquel lòc. Signat J.F.C. e J.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 333 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20411</ref>. == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497=29| 1515=40| 1553=50| 1717=564| 1787=681| 1857=1326| 1877=1212| 1887=1076| 1900=1014| 1910=986| 1920=1073| 1930=1021| 1940=876| 1950=781| 1960=762| 1970=588| 1981=461| 1990=431| 1992=399| 1994=391| 1996=409| 1998=410| 2000=400| 2002=405| 2004=403| 2006=404| 2025=320|ine=}} Lo primièr recensament es de 1970, après la fusion de las ancianas municipalitats d'[[Alàs (Alàs i Cerc)|Alàs]] e de [[Cerc]]. == Referéncias == {{Referéncias}} {{coord|42|21|13|N|1|30|33|E|type:city|region:ES-CT|}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] djvybysvntfqvxfe4npla9aweulf3we 2501972 2501969 2026-05-30T13:55:31Z Alaric 506 44932 2501972 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alàs i Cerc''' es una comuna catalana de l'[[Aut Urgèl]] creada en [[1970]], que se tròba a l'orient de la [[plana de la Seu]]. Lo vilatge d'Alàs es lo caplòc del tèrritòri municipal que compren tanben los vilatges de Torres d'Alàs, Cerc, Artedó, la Bastida d'Hortons, el Ges, Vilanova de Banat, lo vilatjòt desabitat de Lletó, lo santuari de les Peces, lo de Sagàs, e divèrses ermitatges e de mases esparses de pertot, coma l'ermitatge de Sant Antoni del Tossal la capèla e mas de Sant Miquel, e lo mas de la Molina de Lletó. {{Entpopcat}} == Situacion == La municipalitat es situada a l'èst de [[la Seu d'Urgèl]], a la riba esquèrra del [[Segre]]. Ten som limit al nòrd amb [[Estamariu]], a l'èst amb [[Arsèguel]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], al sud amb [[la Vansa i Fórnols]], a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs e al nòrd-oèst amb [[la Seu d'Urgèl]]. Dins lo tèrme d'Alàs i Cerc i a lo pichon enclavament de [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]], qu'aperten a la municipalitat de [[La Seu d'Urgèl|la Seu]] e qu'es situat dins los primièrs contrafòrts de la [[Sèrra del Cadí]]. [[Segre]] li sèrv de limit natural pel nòrd; unicament a la drecha de la ribièra i a un bocinòt de tèrras que correspond a l'ancian tèrme de [[les Torres]], incorporat dempuèi la meitat del sègle XIX al d'Alàs. Lo termenal, per orient, remonta la riba drecha del la ribièra ''riu de Vilanova'' en passant pel calhau de la Gralla e lo calhau del Moixol e contunha aiga amont lo cors del torrent de la Molina fins a arribar a la crèsta de la [[sèrra del Cadí]], que sèrv de limit per miègjorn dempuèi lo ponent de la Torre de Cadí en passant pel portell de Cadí e lo cap de la Fesa (2391 m). Las tèrras d'Alàs i Cerc s'estendon al pè de la [[sèrra del Cadí]] e los sieus contrafòrts septentrionals; bona part del sud de la municipalitat es dins lo [[Pargue Natural del Cadí-Moixeró]]. ==Toponimia== ===Alàs=== Las fòrmas ancianas son ''Alasso'' en 839, ''Elasso'' en 988, ''Elasse'' en 1001, ''Elass'' en 1038, ''Alasso'' en 1045, 1050, ''Alass'' en 1055, ''Alas'' en 1288, ''Alars'' en 1359. [[Balaguèras|Alàs]] en [[Comenge]] es probablament en relacion. Lo nom sembla representar lo mot basc ''elatz'', « cadenas de la lar, cremalh » e per metonimia « lòc ont s'aluca lo fòc, fogairon » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 61-63 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=922</ref>. ===Cerc=== La prononciacion es [serk]. Las fòrmas ancianas son ''Cerco'' en 863, ''Cercho'' en 1022, ''Quercho'' en 1064, ''Cerc'' en 1288, 1289. ''Cerc'' ven del latin vulgar ''*cerq(u)us'', variant de ''querquus'' (latin classic ''quercus'') per dissimilacion de ''qu-qu'', coma dins ''quinque'' > ''cinque'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 351 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13989</ref>. ===Artedó=== La prononciacion es [ərtə'do], ambe una tendéncia cap a [ərtu'do]. Las fòrmas ancianas son ''Artedone'' en 902, 929, ''Artedono'' en 1058, 1103, ''Arcedo'' en 1359 (legir ''Artedo''), ''Artedó'' en 1385, 1562. Poiriá èsser lo celtic ''Artodunum'', « fòrt de l'ors (''arcto-''), mès lo paisatge lingüistic clina cap a l'ibèrobasc ''Artedun'' (''arte'', « casse », puèi sufixe ''dun'', ambe'l sens global de « plen de casses »). Lo resultat normal d'un ''-d-'' intervocalic es cèrtas l'amudiment, mès la romanizacion foguèt benlèu tardièra. Autrament, la basa foguèt benlèu ''Artetun'', varianta arcaïca, o [arte] puèi lo sufixe collectiu ''-etu''/''-eta'', basc o vasconizat ancianament <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 257 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4093</ref>. ===La Bastida d'Hortons=== ''Bastida'' designa probablament un fòrt o eventualament, una palencada. La prononciacion es [lə bəs'tidə]. Lo nom es citat ''Za Bastida d'Hortons'' en 1278 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 376 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6490</ref>.</br> ''Hortons'' es pas ligat ambe « òrt », mès a una origina prelatina. Lo nom seriá ancianament ''(lo) Arton'', ambe la rasic ''Art'', que seriá un nom de planta <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-424 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21663</ref>. ===Vilanova de Banat=== Vilanova de Banat, ancianament ''Castell de Banat'', es un nom vengut d'un lòc vesin, Banat. I a un nom identic al Valhespir (''Benenato'' en 881). Las fòrmas ancianas son ''Banati'' en 839, ''Banat superiore et subteriore'' en 1077, ''Banat'' en 1244, 1294, etc. Las mencions istoricas del vilatge vallespirenc permeton de compréner lo nom : es un eretièr d'un nom masculin d'òme ''Benenatus'' (latin), « plan nascut, de naissença excellenta », donc de bona familha. Lo vilatge d'Urgellet a conegut pus lèu l'assimilacion vocalica ''e-a'' > ''a-a'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 333 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5666</ref>. ===El Ges=== La prononciacion es [al 'ʒes]. Las fòrmas ancianas son ''Scto. Juliano de Gisso'' en 1077, ''Gess'' en 1154-1159, ''Lo Ges'' en 1359. ''Ges'' es la fòrma catalana occidentala del nom del plastre (''gip'', ''gèis''), en catalan oriental ''guix''. Los dos venon del grèc ''γὖψος'' « plastre, cauç viva », probablament per l'intermediari del latin ''gypsum'', « plastre ». La preséncia de l'article mòstra que s'agís de l'apellatiu, aplicat al terren d'aquel lòc. Signat J.F.C. e J.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 333 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20411</ref>. == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497=29| 1515=40| 1553=50| 1717=564| 1787=681| 1857=1326| 1877=1212| 1887=1076| 1900=1014| 1910=986| 1920=1073| 1930=1021| 1940=876| 1950=781| 1960=762| 1970=588| 1981=461| 1990=431| 1994=391| 1996=409| 2000=400| 2006=404| 2010=404| 2016=350| 2020=320| 2025=320|ine=}} Lo primièr recensament es de 1970, après la fusion de las ancianas municipalitats d'[[Alàs (Alàs i Cerc)|Alàs]] e de [[Cerc]]. == Referéncias == {{Referéncias}} {{coord|42|21|13|N|1|30|33|E|type:city|region:ES-CT|}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] i4djjv9se2jq06wgymq83jyhdja4tgp 0 57680 2501974 2498582 2026-05-30T14:04:16Z Alaric 506 44932 2501974 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Arsèguel''' (fòrmas erronèas ''Arseguell'', ''Arcegüell'') es una municipalitat de la [[comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha]]). [[Segre]] es traversat per un pont de pèira de dos uèlhs, bastit al començament del [[sègle XX]] al luòc del pont ancian, que s'emportèt un aigat en [[1872]]. Aquel primièr pont foguèt remplaçat alavetz per una palanca, que s'emportèt un aigat en [[1892]]. Près sieu i a la caseria del [[el Pont d'Arsèguel|Pont d'Arsèguel]]. Ditz Pascual Madoz que près lo pont i aviá una font termala, que sas aigas portavan acid carbonic, magnèsi, fèrre e sulfat de cauç. I a, al delà, d'aiga amont de [[Segre]], mas ja dins lo tèrme vesin del [[el Pont de Bar|Pont de Bar]], los ancians banhs sulfuroses de [[els Banys de Sant Vicenç|Sant Vicenç]]. Madoz menciona tanben al tèrme la cabana de pastors de l'Isern, lo Maset de Carcolze, lo de Planas, lo de Sança, la Masia de la Casota, la Bollera e lo Molin de l'Isern. I a tanben l'ermitatge de la Verge del Carme. {{Entpopcat}} == Situacion == Es situada al nòrd-èst de la [[Aut Urgèl|comarca]], majoritàriament al bòrd esquèrre de [[Segre]], dins la val bassa del riu d'Arsèguel, dich tanben Riu Sobirà o de Cadí, que se forma a la [[sèrra del Cadí|ressègue]] d'aquel darrièr nom, situada a miègjorn del tèrme. Força accidentada, la pichona municipalitat acara a tramontana e a orient amb lo tèrme del [[el Pont de Bar|Pont de Bar]]. A tramontana, compren un pichon sector a la drecha de [[Segre]], près que i n'a la caseria del Pont d'Arsèguel. Al sector nòrd-oèst acara amb l'enclavament del Vinyer de [[Bescaran]], de la municipalitat de [[Anserall]]. Lo limit de ponent amb lo d'[[Alàs i Cerc]] seguís un traçat pels vessants montanhoses que van dempuèi la riba esquèrra de [[Segre]] e fins al calhau de la Gralla. A miègjorn, lo termenal amb [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]] passa pels versants septentrionals de lo Grau e coïncidís en partida amb lo torrent del Solà, que desguassa per la drecha al riu de Cadí, dich tanben riu Sobirà. Òm accedís dins lo vilatge d'Arsèguel, cap de municipalitat, per una rota locala que partís de la N-260, près d'el Pont d'Arsèguel. Aquela rota remonta lo cors del riu d'Arsèguel e arriba fins als nuclèus de Cava e Ansovell, ja al tèrme vesin de [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]]. ==Toponimia== La prononciacion es [ər'sɛgəl] ([ar'segel] a [[La Seu d'Urgell|La Seu]]). Las fòrmas ancianas son ''Arcegal'' en 839, ''Arsekale'' en 930, ''Arcegal'' en 964, 996, 1077, ''Arcegalo'' en 1010, ''Arceguell'' en 1359 (document farcit d'errors), ''Arceguel'' en 1458. La terminason prelatina ''-cale'' es mai que mai presenta en [[Cerdanha]] e dins lo naut [[Conflent]], que sembla associada a un castèl : ''Isòvol'', ancian ''Isogal'', ''Ardòvol'', dins lo Baridan, ''Ardocale'' en 890, etc, e donc ''Arsèguel''. I a una ligason ambe ''Cala-'' de ''Calagurris'' ? Lo primièr element es pas ''Arsus'', « cremat », perqué i a pertot ''c'', a una epòca que se prononciava autrament que ''s'', e perqué ''-rs'' > ''-s'' en catalan. Pòt èsser ''hartsu'', « terren rocós », o ''hartz'', « ors » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 254-255 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4054</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=27| 1515=22| 1553=17| 1717=110| 1787=180| 1857=439| 1877=367| 1887=328| 1900=284| 1910=264| 1920=264| 1930=248| 1940=181| 1950=159| 1960=136| 1970=118| 1981=81| 1990=95| 1996=101| 2000=108| 2006=100| 2010=103| 2014=81| 2020=81| 2025=87|}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] r33hiolzq9bdygdk8j6yjmkm2r53rdm 0 57681 2501977 2498646 2026-05-30T14:10:53Z Alaric 506 44932 reparacion demografia 2501977 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Bassella''' es una comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Lo tèrritòri municipal de Bassella foguèt lo mai afectat per la bastison del barratge de Rialb. {{Entpopcat}} == Situacion == Bassella es lo municipi mai meridional de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb las [[Comarcas de Catalonha|comarcas]] del [[Solsonés]] a l'èst e amb la [[Noguera]] a l'oèst. Al nòrd limita amb las municipalitats alturgellencas d'[[Oliana]] e [[Peramola]]. [[File:Entitats de població de Bassella.svg|thumb|centre|300px|Entitats de populacion de Bassella]] ==Toponimia== La prononciacion es [bə'seʎə] o [ba'seʎa] o [ba'sɛʎa]. Las fòrmas ancianas son ''Bassela... villa Bassella'' en 1084, ''Bassella'' en 1585 (puèi ''Castellnou de Basela'' en 1359. ''Bassella'' sembla pas un derivat de ''bassa'', mès puslèu un nom prelatin. ''Bassella'' se compara ambe'l nom ibèr de persona ''Baesella'', que Schuchardt aparenta ambe'l nom de dieu aquitan ''Baeserta'' e ambe'ls noms ispanics ''Baisothar'', ''Baeso'', ''Baesisceris'', ''Baesuri'', ''Baesucci'', que dins els i a la rasic basca ''baso'', ibèr ''baes-'', que correspond al latin ''saltus''. [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] cita una vila aborigèna ''Βεσἦδα'' que plaça d'est en oèst darrèr de lòcs que semblan ''Besalu'', ''Bas'' e ''Gósol''; aquela vila seriá Bassella; sembla donc que lo δ de Ptolemèu corresponda ambe ''-ll-'' de Schuchardt. Lo començament del nom, coma lo de ''Bas'' seriá « lòc montanhós », çò que correspond al site <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6409</ref>. ===Ogern=== La prononciacion es [əw'ʒɛrn] o [u'ʒɛrn]. Las fòrmas ancianas son ''Ugerno'', ''Ugern'' en 1094, ''Ugern'' en 1093, ''Ogern'' e ''Ugern'' en 1259, ''Augern'' en 1359. Un nom femenin derivat es ''Ujerna'' en 1071. I a una semblança impressionanta ambe'l nom antic de [[Bèucaire (Gard)|Bèucaire]], ''Ugernum'', encara citat en 1020, ''Ugerno''; un derivat es la ''ugernica insula'', isla de [[Ròse]], en fàcia, presenta encara ambe'l nom francés de ''Jarnègue'' o ''Gernègue'', terminason que pròva l'indoeuropeïsme del nom. Ogern deu èsser un dels noms celtics presents dins lo Principat. Se tròba dins lo nom lo frequent final celtic ''-erno-'', aplicat benlèu a la rasic ''aweg-'', « augmentar », o ''eug-'h'' (latin ''voveo'', « fau vòt, invoqui ». Seriá un nom celtic o « sorotaptic » (de la [[cultura dels camps d'urnas]]) e non germanic <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28886</ref>. ===Altés o Altès=== La prononciacion es [əl'tes] o [[əl'tɛs], ambe sovent la falsa copadura ''al tès'', ''del tès''. Las fòrmas ancianas (en barrejant las que concernisson lo lòc ambe las que designan l'aiga, ara la Ribera Salada) son ''Auotense'' en 839, ''Avotes'' en 957, ''Autes'' en 1025, ''Avotes'' en 1033, ''Aotes'' en 1035, ''Auotes'' en 1057, ''Autes'' en 1094, ''Altes'' en 1178, ''Autes'' en 1262, ''Altes'' en 1234, etc. Es en gròs lo meteis nom qu'una aiga de [[Nauta Cerdanha]], ''Riutès'' (ambe ''riu'' aglutinat). Las fòrmas pus ancianas son en ''Ao-'' o ''Auo-''. [[Joan Coromines]] compara ambe un nom aquitan de persona ''Hautensen'' e autres noms ibèrobasques, puèi (pas tan probable per rasons geograficas) lo nom de la vila gala d'Autessiódurum > ''Auçuedre'' > ''Auçuerre'' > [[Aussèrra]], sens conclure netament <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 174 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2427</ref>. ===Aguilar (de Bassella)=== Probablament derivat d'àguila, « agla ». ===La Clua d'Aguilar=== Designa un passatge estret o barrat, del latin vulgar ''cludere'', « barrar ». Aicí ambe ''s'' sonòra eliminada. Lo lòc es citat en 856 ''ipsum alodem qui est inter Aquilare et ipsa Clussa'' e en 1033 ''kastrum que dicunt Clusa'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14596</ref>. ===Mirambell=== ''Mirambell'' sembla se diferenciar dels ''Mirabell''s per l'''m'' mediala. En realitat seriá puslèu una dissimilacion de ''Miralbell'', ambe article, de valor en partida abstraita (la causa, lo terren, etc, bèl) Son de noms catalans, occitans, italians e en partida franceses e pas espanhòls (fòra manlèu), remplaçats per los ''Miraflores'' o ''Mirabueno''s. Aqueste fa jòc e contraste ambe ''Miralpeix'' a 3,5 km, un gaita los peisses de Segre, l'autra lo polit paisatge al nòrd-èst <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 279 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26452</ref>. ===Guardiola=== Diminutiu de ''guàrdia''. ===Sarinyana=== Pas citat dins l'ONCAT, mès sense dificultat : la ''*villa sereniana'', donc la ''villa'' de ''Serenius'' (nom latin d'òme) ambe tractament adjectival. == Demografia == {{Demografia2| 1497=56| 1515=35| 1553=59| 1717=225| 1787=318| 1857=1046| 1877=907| 1887=847| 1900=815| 1910=830| 1920=817| 1930=737| 1940=784| 1950=775| 1960=617| 1970=505| 1981=400| 1990=382| 1996=341| 1998=335| 2000=308| 2006=256|2010=259|2014=244|2020=217| 2025=216}} {{Coord|42|0|25|N|1|17|44|E|city(261)_region:ES-CT|display=title}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] iif4k3dupby05t9e14f870mv2scdza2 0 57682 2501970 2498700 2026-05-30T13:50:10Z Alaric 506 44932 2501970 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cabó''' es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. {{capentcat|}} {{entcat|Cabó|47}} {{entcat|[[el Pujal d'Organyà|Pujal d'Organyà, el]]|22}} {{entcat|[[El Vilar de Cabó|Vilar de Cabó, el]]|18}} |} == Situacion == Cabó se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Confronta la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Jusan]] a l'oèst. Al nòrd confronta la municipalitat alturgellenca de [[les Valls d'Aguilar]], al nòrd-èst [[Ribera d'Urgellet]] e [[Fígols i Alinyà]], a l'èst [[Organyà]] e al sud [[Coll de Nargó]]. [[File:Entitats de població de Cabó.svg|thumb|left|400px|Entitats de populacion de Cabó]] {{Clr}} ==Toponimia== La prononciacion es [ka'bo] e lo gentilici es [kabo'nezos]. La val de Cabó èra tanben dita ''Nempas''. Las fòrmas ancianas son ''Caput eix'', ''Kapudeizo'' en 839, ''de Capite aiz'' en 1024, ''Cavobecs'' en 1099, ''villa Chapuretse'' en 1037, ''in pau Nempetano, in villa... de subteriore parte rio qui pergit de Caputece'' en 867, ''in valle Nempetana, in villa q. dr. Kapudece'' en 950, ''Caputece'' en 1017, ''Caboez'' en 1024, ''Cabovez'' en 1030, ''Kabudez'' en 1043, ''senioris Capodecii'' en 1140, ''Cabouez'' en 1186, ''Caboded'' en 1080-1095, ''Caboueth'' en 1177, ''Caboed'' en 1170, ''Cabozed'' en 1185, ''Cabouet'' en 1201, ''valle Capudense'' en 1140, etc (falsa interpretacion en ''-ensis''), ''Cabaho'' en 1278 (ipercorreccion sul modèl ''llauraó'' vengut ''llauró'', donc compréner ''Cabó''), ''Cabod'' en 1205, etc. Al sègle XIII la familha declinèt e las atestacions venguèron pus magras. </br> A la meteissa epòca, ''Caboet'' èra sentit coma un diminutiu. A mesura que la bassa val quitava d'èsser espausada a las incursions musulmanas e se poguèt poblar mai, lo monde avián l'impression que ''Caboet'' èra la nauta val e que ''Cabó'', a la val bassa, representava lo meteis lòc, mès pus grand (derivacion regressiva). Benlèu aviá començat abans : ''in villa Capuz'' en 1075. La consonanta intermediària èra ''d'' (en realitat ð fricativa), sovent latinizada en ''-t-'' de ''caput''), un moment se rotacizèt (1037) puèi tombèt. Alavetz s'i intercalèt un -v- antiiatic (escrit ''v'', ''u''). </br> L'analisi sembla menar a una origina ''Kapudeiks'' , o ''-aiks'', ambe ''-ks'' , que se redusiguèt en ''-ts'' (grafiat ''-z'' o ''-ce''). Puèi aquel nom foguèt sentit coma un plural e se'n tirèt un pseudo-singular ''-et''. Cal supausar una vocala entre ''k'' e ''-s''. La val de Cabó es un grand escampador d'aigas, un bacin de recepcion entre montanhas, dont la Serra de Boumort : es lo ''caput aquæ''. ''Caput aquæ'' passèt a l'estatut de mot (compausat). Dins nòstre cas s'agís de ''capudaquis'' (ambe ''-t-'' dejà sonorizat), al locatiu o ablatiu plural. </br> ''Nempas'' representa ''nymphae'', las dònas d'aiga, ambe la prononciacion en ''-p-'' primitiva dins l'adaptacion latina del mot grèc (explica l'adjectiu ''limpide''). Lo ''i'' de ''nympha'' èra brèu, passèt donc a ''e'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 161-166 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11615</ref>. ===Senyús=== Lòc desabitat. Fa un ensemble ambe Senyís e Senyu e es tanben en relacion ambe [[Vilaller|Senet]]. Contenon l'element ''sen-'', que sembla aver exprimit una idèa d'afinitat, d'aparentament, d'aliança : aquitan ''Sen-iponnis'' > [[La Massana|Sispony]], alternant ambe ''sem-'' (''Sembettenn''), lo basc ''senar'', « marit » (''senarri'' dins las inscripcions aquitanas), lo basc ''sene'', « filh », ligat al lòc de ''Sanarús'' (''Sennarucio'' en 1092, ''Sannaruz'' en 979), que altèrna ambe ''seme'', « filh », ligat al lòc de ''Samalús'' ([[Cànoves i Samalús]]), lo basc ''senargai'', « nòvi » e ''sendo'', « fòrt ». ''Senyu'' seriá ''*Sengiçe'' (''Sengi-tze''), ''Senyís'', derivat, seriá ''*Sengiciu''. ''Senyús'' pòt derivar d'un crosament de la meteissa rasic ambe ''(a)Nyús'', del basc ''angio'', « devesa ». I auriá agut (o i a), una glèisa Sant Just a Senyús. Lo nom deguèt donar l'idèa de consacrar la glèisa a tal sent foneticament semblant (e non al revèrs !). La prononciacion es [se'ɲus] e lo gentilici [seɲu'sans]. [se'ɲus] es atestat ''Segnus'' en 1237 <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 112-113 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38425</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 103 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38325</ref>. ===Favà o Fevà=== Las fòrmas ancianas son ''Fauano'' e ''Favà'' en 839, ''villa Fevano'' en 867, ''villa Favano'' en 1023, ''Favano'' en 1032, ''Fevano'' en 1032, ''uilla Feuano'' en 1043, ''Faba'' en 1065, ''Favano'' en 1068, ''uilla Fauan'' en 1081, ''villa Fava'' en 1093, ''Faua'' en 1094, ''villa Favan'' en 1100. Es un nom de proprietat fonsièra, del nom latin d'òme ''Fabius'', ambe'l sufixe ''-anum''. L'evolucion es ''Fabiano'' > ''Faibán'' > ''Feibán'' > ''Fevà'' (e ''Favà'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 200 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18751</ref>. ===Ares=== ''Ares'', del latin ''aras'', « autars » es un nom de pòrt, de còl. Los passants devián far d'ofrendas a Mercuri o autres dieus, puèi lo lòc foguèt sovent cristianizat per una capèla. Aqueste (e lo vilatge, desabitat) es entre las vals de Cabo e de la Guàrdia d'Ares, per ont [[Annibal Barca|Annibal]] deguèt passar per evitar los estreits de Segre entre [[Organyà]] e Noves. La prononciacion es ['aris]. Las fòrmas ancianas son ''in Aras villa'' en 846, ''ipso kastelar de Aras'' en 1027, ''Aras'' 1030, ''Ares'' en 1068, 1091, 1233, 1241. ''Ares'' es pus frequent dins los Païses Catalans que non pas al nòrd <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3572</ref>. ===Lo Pujal de Cabó=== La prononciacion es [lo pu'ʒal]. Lo gentilici es [puʒa'lɛŋs]. Las fòrmas ancianas son ''illo Puial'' en 1033, ''ipso Puial'' en 1038 e 1056, ''villa vocitata Puial'' en 1079, ''Pujal d'Organyà'' en 1243. Se cal pas interpretar coma ''Pujalt'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 291 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=33002</ref>. == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497= | 1515=7| 1553=16| 1717=88| 1787=475| 1857=680| 1877=634| 1887=660| 1900=541| 1910=513| 1920=573| 1930=513| 1940=425| 1950=398| 1960=395| 1970=243| 1981=163| 1990=158| 1992=143| 1994=138| 1996=127| 1998=120| 2000=123| 2006=104|2024=89|ine=}} {{Coord|42|14|25|N|1|14|55|E|type:city(108)_region:ES-CT|display=title}} == Nòtas == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 92716nfbv9nlnda2zaqk1hry1beol04 0 57683 2501984 2498699 2026-05-30T14:15:33Z Alaric 506 44932 infobox 2501984 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Cava''' es es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc n'es [[Ansovell]]. Lo territòri compren, en mai del vilatge de Cava, lo d'Ansovell, lo del Querforadat, lo vilatjòt de Can Pubill, la glèisa de Sant Cristòfol de Vinyoles e l'ostal fòrt, e lo santuari de Boscal. Lo municipi fa partida del territòri istoric de l'[[Urgellet]], correspond a a l'ora d'ara bona part de la comarca de l'[[Aut Urgèl]], mens la populacion de [[el Querforadat]] qu'aperten al territòri istoric [[Baridà]] ([[Aut Urgèl]] e [[Bassa Cerdanha]]) {{Entpopcat}} == Situacion == Es situada al limit de la comarca amb la [[Bassa Cerdanha]]. Limita al nòrd amb los tèrmes d[[el Pont de Bar]] e [[Arsèguel]], a l'oèst amb [[Alàs i Cerc]], al sud amb [[la Vansa i Fórnols]] e amb [[Josa i Tuixén]], e a l'èst amb lo tèrme cerdan de [[Montellà i Martinet]]. Lo tèrme s'estend als versants de tramontana de la [[sèrra del Cadí]], e arriba fins a la meteissa carena: la Torre de Cadí (2561&nbsp;m), ròca del Gonac, Ròca Gròssa e Ròca Drecha, Voltoró o puig del Canal Baridana (2648&nbsp;m) e lo còl del Llitze. Aquelas crestas forman lo limit meridional de la municipalitat amb los tèrmes de [[la Vansa i Fórnols]] e [[Josa i Tuixén]], e son integrats al [[Parc Natural del Cadí-Moixeró]], coma bona part del territòri municipal. Autres accidents que podèm destacar dins lo tèrme son lo tuc de las Llongaderes (1503&nbsp;m), lo de Boscal (1507&nbsp;m), lo tossal de l'Aucís, lo dels Jogaires e lo del Puig (1878&nbsp;m). Per arribar als nuclèus d'Ansovell e Cava cal prene la rota locala que dempuèi la N-260 va en direccion cap [[Arsèguel]]. Passat aquel nuclèu i a una pista enquitranada que remonta lo cors del riu d'Arsèguel o de Cadí, que pauc abans la confluéncia del torrent de Sant Climenç amb lo riu de Cadí se bifurca e sòrt a la drecha cap al vilatge de Ansovell e a l'esquèrra dins lo vilatge de Cava. Unes quilomètres i a abans un brancal a la drecha que pòrta al santuari de Sant Cristòfol de Vinyoles. Tanben dempuèi la rota N-260 i a una pista que sòrt cap a [[Toloriu]] vorejant lo tossal del Quer arriba dins lo vilatge del Querforadat. Los tres nuclèus e lo santuari de Boscal demòran connectats per un camin de grand recorregut (GR-3) que travèrsa la sèrra de Cadí, a mièg versant per la banda septentrionala. ==Toponimia== ===Cava=== La prononciacion es ['kabɛ] o ['kabə]. Las fòrmas ancianas son ''Caua'' en 1085 e dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Cava de Barida'' en 1271, ''Cava e Sent Christofol'' en 1355, ''Caua'' en 1359, ''Cava'' en 1628. ''Cava'' ven del latin ''cavus'', ''cava'', « voida, espeluga » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 343-344 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13833</ref>. ===Ansovell=== La prononciacion es [ənsu'beʎ] a la Seu (catalan occidental), [ənsu'bɛʎ] a Cava (catalan oriental). Comparar ambe ''Urgell'' que se pronóncia [e] tant en catalan oriental coma occidental, pr'amor que l'etime es en ''-ĕllu''. Es una pròva que l'etime aviá [e] barrada. Joan Coromines pròva que l'etime èra en ''-ĭll-''. Las fòrmas ancianas son ''Nonsuvelle'' en 839, ''In terminum Nessovelli'' en 1064, ''Ansovell'' en 1077, ''Nansovell'' o ''-eyll'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Nansovell'' en 1359, ''Nasovell'' en 1628. ''Ansovell'' sembla venir d'un nom germanic de persona en ''-ĭ-'', ''Ansugildus'' o ''Ansigildus'', ''Ansuhildis''; en catalan ''-ld'' s'assimila en ''-ll-'' regularament. Auriam donc una basa ''Ansuĭll-'' [de ''-ĭld-'']. Un indici favorable es que i a dins los Pirenèus catalans, una Borda d'Ansuíl a Alins de les Paüls. Çaquelà, d'unas fòrmas ancianas, amai la pus vièlha, la qu'a mai de pes, començan ambe ''N-'' inicial. Poiriá èsser la preposicion locativa ''en''. Mès l'n iniciala poiriá tanben venir de l'antroponimia germanica, ont las inicialas ''Nanɵ-'' e ''Norɵ-'' son frequentas. Donc l'origina poiriá èsser un ''Nanɵsŭindis''. Ambe dissimilacion ''n-n-n'' > ''n-n-l'', arribam a ''-suĭld-'', que mena regularament a ''-sovelle''. I a donc pas agut aglutinacion de l'n- iniciala mès eliminacion per confusion ambe la preposicion locativa ''en'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 204-205 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3038</ref>. ===(el ?) Querforadat=== ''Quer'' deriva de ''*cariu'' probablament d'origina « sorotaptica » [compréner celtica] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=59343</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=58367</ref>. Foradat : traucat. Donc la ròca traucada. Segon la legenda, un ''forat'' comunicava lo castèl ambe'l riu e permetiá d'esquivar los sètges. [[imatge:Vista_general_d'El_Querforadat.jpeg|thumb|250px|center|Lo Querforadat entre 1890 e 1923]] == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497=17| 1515=17| 1553=17| 1717=197| 1787=226| 1857=577| 1877=524| 1887=340| 1900=278| 1910=273| 1920=385| 1930=286| 1940=269| 1950=235| 1960=193| 1970=101| 1981=63| 1990=53| 1996=61| 2000=57| 2002=58| 2004=58| 2010=57| 2020=45| 2030= }} {{Coord|42|19|38|N|1|35|8|E|type:city(55)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 9tvq4o61kt88tz8pnq7ahh8k6vxka3v 0 57684 2501985 2499835 2026-05-30T14:16:56Z Alaric 506 44932 2501985 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Coll de Nargó''' es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Situat a la drecha del riu [[Segre]] e a costat del barratge d'[[Oliana]], passan tanben per son territòri los rius de Perles e Sallent. {{Entpopcat}} == Situacion == Coll de Nargó se tròba dins la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Jusan]] a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenca de [[Cabó]] e [[Organyà]], a l'èst amb [[Fígols i Alinyà]], a sud-èst amb [[Oliana]] e al sud amb [[Peramola]]. ==Toponimia== La prononciacion es ['kɔʎ de nar'go] e mai que mai [nar'go]. Las mencions ancianas son abondosas : ''Nargone'' en 839, 1016, 1022, 1037, ''Enargon'' en 1040, ''Nargo'' en 1049, 1054, 1094, 1097, 1171, 1585, ''Nargó'' en 1237, etc. Lo nom pròpri es donc ''Nargó'', tant pel passat coma ara. I a tanben un nom aparentat, ''Narieda'', nom del travèrs montanhós que tomba dirèctament sus [[Segre]] al nòrd del vilatge (''Arieda'' en 1030 e 1087, ''Nerieda'' en 1065, ''Narieda'' en 1091, 1099, 1618, etc).</br> S'i vei la rasic basca ''nar'' o ''narra'', « rabalament, tirassatge », presenta dins los dos noms. Pel vilatge s'ajusta lo sufixe ''-ko'', que mena a ''*Narriko'', declinat en ''Narricone'' (romanizacion) > [''*Narrigone''] (sonorizacion) > ''Nargo (n)'' (sincòpa). Pel travèrs, lo sufixe collectiu ''-eta'' es apondut : ''*narre-eta'' o ''*narri-eta'', ambe una reduccion (frequenta) de ''-rr'' a ''-r-'' davant [j]. Los dos noms s'explican per lo rabalament de las cambas d'albres sus de canals long del travèrs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 440-441 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14818</ref>. ===Gavarra=== Lo mot sembla un nom de planta, gavarrera, « garrabièr, rosièr sauvatge », mès deu èsser pres al sens de « sèrra espinosa », cf. lo basc ''gaparra'', « rómec » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 336 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20262</ref>. ===Sallent de Nargó=== Es près d'una cascada del riu de ''Sellent''. La prononciacion es [se'ʎen]. Las fòrmas ancianas son : ''Salientes'' en 839, ''Salient'' en 1094 e 1157, ''kastro Salientis'' en 1099, ''Sallent'' en 1157. Es un nom de corrents d'aiga e de cascadas. L'etime non abreujat deviá èsser al femenin, ''aquam salientem'', « l'aiga que sauta » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 21-22 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=36493</ref>. ===Montanissell=== I a Montan a [[Ribera d'Urgellet]], ancian municipi de Tost, [mun'tan]. Montan es a l'Èst d'[[Organyà]] mentre que Montanissell n'es a l'Oèst, e son separats per la val de Segre. La prononciacion modèrna es [montani'seʎ]. Las fòrmas ancianas son : ''Montanione'' en 839, idem dins la copia del sègle XII, mès dins lo « capbreu », se legís ''Montanocell'', ''Montagnon'' en 777 (antedatat ?], ''Montanione'' en 846, ''de Montagnonio usque in Bovemortuo'' en 866, ''Montanione'' (o ''Montinione'') en 881, ''Montanoncell'' en 1069, ''Montanio'' en 1071, ''Montaniocel'' en 1099, ''Montaioncel'' en 1265, ''Montanicell'' (repetit sièis còps) en 1518, un còp ''Montanyoncell'', ''Montanocell'' en 1573. Lo nom sembla paréisser en « diminutiu toponimic » de Montan, puèi se passeja entre ''Montanione'' (839) e una « super-diminutiva » ''Montanioncell'', que se simplica oralament en ''Montanicell'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 325-326 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26984</ref> [es tanben una dissimilacion vocalica : ''o-o'' > ''o-i'']. ===Valldarques=== Lo vilatge se tròba dins una val environada de bauces, tant embarrada e reclausa de totis costats que per anar a Coll de Nargó, lo camin deviá montar per un còl pichon e passar per la val vesina d'Aubàs. La prononciacion es [baʎ'darkes], [baʎʎ'arkes]. Las fòrmas ancianas son : ''Val de Arcas'' en 839, ''del Castel de Archez'' cap a 1251, ''Lo capelà e batle vostre D'Arques'' en 1257-69, ''la Vall darques'' en 1359. Lo nom representa lo site, amai la possibilitat, supausada, de sibornièrs (dolmèns). Lo latin ''arcere'', « reclaure », lo substantiu ''arca'' « còfre per plaçar de vestits », lo latin ''arx'', « acropòli, fortalesa nauta, reclausa », an una rasic comuna. Mès un sibornièr pòt èsser concebut coma una arca. Lo mot ''arca'' podiá significar al còp « dolmen », « val embarrada », « sèrra que reclau » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 413 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45741</ref> [[File:Entitats de població de Coll de Nargó.svg|thumb|left|400px|Entitats de populacion de Coll de Nargó]] {{Clr}} == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497=5| 1515=39| 1553=58| 1717=396| 1787=394| 1857=2150| 1877=1886| 1887=1919| 1900=1389| 1910=1391| 1920=1638| 1930=1565| 1940=1381| 1950=1511| 1960=1276| 1970=847| 1981=742| 1990=666| 1994=616| 2000=606|2006=618| 2010=619| 2020=540| 2024=587|}} En 1553 incorpòra Fonollet; en 1787, Galleuda e Sallent de Organyà; en 1857, Valldarques; en 1970, Gavarra e Montanissell. {{Coord|42|10|32|N|1|19|2|E|region:ES-CT_type:city(600)|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] md9ae40q6fzt000qvifyinf4v7zqduf 0 57685 2501968 2498869 2026-05-30T13:45:25Z Alaric 506 44932 infobox 2501968 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Estamariu''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]) e de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], nomenat oficialament e a tòrt ''Estimariu'' fins en [[1983]]. Lo nom de ''Stamariz'' apareis documentat dins l'acte de consagracion de la [[catedrala d'Urgèl]]; es de raïtz bascoïda. Lo vilatge d'Estamariu es documentat en [[893]]. Dins lo tèrritòri i a las rèstas de l'ancian monastèri de Sant Vicenç de Pinsent, la glèisa que ne foguèt bastida jos una balma. Als entorns del vilatge, près la rota que s'enfila cap a [[Bescaran]], trobarem la glèisa romanica de Sant Vicenç, un exemple fòrça interessant de l'implantacion en [[Catalonha (region)|Catalonha]] de las formas lombardas e las estructuras basilicalas. Demorèt sens culte e a l'ora d'ara aquela en fasa de reconstruccion. [[imatge:ESTAMARIU_S_VICENÇ_ABSIS_ABG.JPG|thumb|250px|center|absida de Sant Vincenç d'Estamariu]] {{Clr}} {{Entpopcat}} ==Toponimia== La prononciacion es [əstəmə'riw]. Las fòrmas ancianas son ''Stamariz'' en 839, ''Stamarice'' en 996, ''Estamariz'' en 1016, ''Stamariz'' en 1040, ''Stamarit'' al sègle XII (''-t'' a l'epòca a sovent valor de ''-ts''), ''Estamarid'' en 1141, etc, ''Estamariu'' en 1288. I a un autre ''Estamariu'' près de [[Ripoll]]. Lo nom ven pas del tamarís, coma voldrián Alcover e Moll. Lo primièr element, coma dins tant de toponimes basques, es ''estu'' o ''esto'', « clausa, pargue, jaças ». Trobam tanben noms en ''estem-'' (derivat), coma ''Estemecuya'' (val d'Escaray). Lo segond membre es ''(h)aritz'', « casse, roire », present dins Ustariz, Ariz, Estivariz, Mugaritz, Isturitze; la sufixacion en ''-em(o)-'' es mal explicada (sens collectiu ?), quitament pels bascològues. ''Estamariu'' seriá quicòm coma « la cassanha dels pargues o de las jaças ». </br> I a dins lo territòri d'Estamariu, pus bas, près de [[Segre]] e al limit ambe [[Cerdanha]], un ''Pinsent'', anciana ''cella'' d'un monestièr, exemple de cristianizacion d'un lòc de culte pagan : lo pin èra consacrat a Cibele, en remembre del pastre qu'aviá aimat e transformat en pin; los prèires coronavan lo pin. Tanben, lo pin èra un simbòl de Silvan, dieu qu'inventèt las confinhas. Aquí las fòrmas ancianas ''ospicium manso Pino Sancto cum eccl. S. Vincentii'' en 967; ''honorem de Tollono usque ad Pinum Sanctum'' en 1102; ''vicaria Ceritania extendatur de Pinu Sancta usque ad flumen Tetis'' en 1304; ''Banys de Sant Vicens a Pinsent'' als sègles XIX e XX. Se poiriá supausar que lo casse d'Estam-haritz, èra, naut de la sèrra, la reponsa indigèna a ''Pinum sancta'', ''-tum'', roman, del fons de la val <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 147-149 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17877</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497= | 1515=16| 1553=20| 1717=160| 1787=181| 1857=444| 1877=341| 1887=383| 1900=299| 1910=313| 1920=299| 1930=213| 1940=228| 1950=199| 1960=166| 1970=157| 1981=135| 1990=138| 1994=134| 1996=135| 2000=123| 2002=127| 2004=122| 2006=117 |2010=118| 2020=125 |2030}} {{Coord|42|22|31|N|1|31|26|E|type:city(122)_region:ES-CT|display=inline,title|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] hxyy9bkmhsq9f5km5gjv54zb2rzo700 0 57686 2501997 2498922 2026-05-30T14:37:34Z Alaric 506 44932 infobox 2501997 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fígols i Alinyà''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca de [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] que lo [[caplòc]] es a Fígols. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Fígols=== La prononciacion es ['figols], ['figuls] a La Coma de Cardener e a [[Oliana]]. Las fòrmas ancianas son ''Ficulus'' en 835, ''Figols'' al sègle X, en 1030, en 1115, 1138, ''Figuls'' en 1034, 1056, 1065, ''Ficuls'' en 1143, etc. Segon [[Joan Coromines]], lo nom ven probablament de ''fĭgŭlīs'', a l'ablatiu plural, de sens locatiu « als terralhièrs, al lòc de las teulièras ». Per metafonia, lo ''-ī-'' final explica lo ''í'' de la primièra sillaba. An prepausat d'autres etimes, basats sul nom del figuièr o sus ''fĭgŭlos'', « terralhièrs, teulièrs » (Meyer-Lübke), ambe la dificultat de ''ĭ'' brèva iniciala <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 215-216 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18787</ref>. ===Alinyà=== I a d'omonimes o quasi-omonimes : [[Alenyà]], ''Alenyà'', a [[Cruïlles, Monells i Sant Sadurní de l'Heura|Cruïlles]], [[Alinhan del Vent|Alinhan]], etc. La prononciacion es [ali'ɲa], [li'ɲa], [ʎi'ɲa]. Las fòrmas ancianas son ''Helinniano'' en 839, ''Elina'' al sègle X e en 1065, ''Ilignano'' en 1081, etc. Nom en ''-anum'', ambe'l nom d'òme ''Alennius'' o ''Hel(l)enius'', mai que mai per l'Alinyà urgelenc <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 120-121 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=1973</ref>. ===L'Alzina d'Alinyà=== ''Alzina'' es lo nom de l'[[euse]] en catalan. ===Canelles=== La prononciacion es [ka'neʎes]. Las fòrmas ancianas son ''Chanelas'' e ''Kaneles'' en 1044, ''Kanneles'' en 1065, ''Castrum Canneles'' en 1132. Una possibilitat es las canèlas, canons, canonadas per ont l'aiga d'una font raja, mès pus sovent cal envisatjar lo latin ''*cannetula'', « canelièra pichona », que ven del latin ''canna'', « canavèra » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 235-236 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=12500</ref>. ===Perles=== La prononciacion es ['pɛrles]. Las fòrmas ancianas son ''Perlas'' en 839, ''Perulas'' en 1065, ''Perlles''... ''Perlas'' en 1066, ''Perles'', al sègle XI, en 1096, etc. Lo latin vulgar ispanopirenenc creèt un derivat ''petrŭla'' a partir del manlèu grèc ''petra'', « ròca », qu'èra, mai que diminutiu, afectiu e designatiu : « la ròca notabla, la ròca aquela ». I a dins aquela val, amont del vilatge, doás pichonas serias de bauces, separadas per un pichon còl, per ont s'enfila un vièlh camin. Lo nom ''petrŭlas'' las designa. Lo resultat fonetic s'explica per la situacion en fin de proparoxiton, que totas las articulacions i son particularament feblas. Lo primièr resultat ''*Pérolas'' coneguèt una sincòpa entre ''r'' e ''l'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 203-204 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31245</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=9| 1515=8| 1553=66| 1717=154| 1787=268| 1857=1240| 1877=1337| 1887=1327| 1900=940| 1910=999| 1920=998| 1930=1089| 1940=1024| 1950=920| 1960=784| 1970=576| 1981=409| 1990=358| 1992=344| 1994=345| 1996=306| 1998=307| 2000=296| 2010=282| 2020=244| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion d'Alinyà e de Fígols d'Organyà. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|12|17|N|1|20|30|E|type:city(265)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 7qmscv8q7j21tjmlarad4q50d09dck5 0 57699 2502001 2499834 2026-05-30T14:43:49Z Alaric 506 44932 infobox 2502001 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Oliana''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), que s'estend entre l'esquèrra del flume [[Segre]], entre la sèrra de Turp e lo ''congost'' dels Espluvins. Oliana es lo segond municipi en nombre d'abitants del Naut Urgèl. Lo nuclèu ancian es segut naut d'un tuc, al marge esquèrre de la larga val e al quite pè dels primièrs contrafòrts dels [[Pirenèus]]: lo massís de Sant Honorat e las Sèrras de las Canals, d'Oliana, d'Aubenç e de Turp. La vila d'Oliana es traversada per la rota [[C-14]], que jonh (pel sud) amb [[Ponts]] e amb [[la Seu d'Urgèl]] (pel Nòrd). Lo vilatge es conegut pel fach d'aculhir la palun que pòrta lo meteis nom. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Oliana=== La prononciacion es [u'lianə] a [[Cardona]], [u'liana] a [[Coll de Nargó]], [aw'liana] a [[Cabanabona]] ([[Noguera]]). Las fòrmas ancianas son ''Huliana'' en 839, ''Uliana'' en 854 o 911, 1029, 1034, 1093, 1094, 1126, 1259, ''Oliana'' en 1040, 1089, 1093, 1259, 1280, 1349, ''Aullana'' en 1616 (militar castelhan). L'etime es ''Oleius'' ambe'l sufixe ''-anum'' o puslèu ''-ana'' (un nom en ''-lia-'' auriá menat a ''-lla-''). D'autra part ''-eia-'' non pòt menar a ''-eja-'' dins l'airal de ''puiar'', [[Vilanova de Meià|Meià]] (de ''Medianum'', etc. I a pas d'impossibilitat fonetica <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28978</ref>. ===Les Anoves=== La prononciacion es [lez a'nɔbes]. Las fòrmas ancianas son ''Lezonosas'' en 839, ''Lezonoues'' dins lo ''capbreu'' del cartulari, ''Lezenoues'' en 1164 (''Leonoves'' a l'indèx), ''rector de Onoves'' en 1609. Es un nom de planta format ambe ''-osa'', pr'aquò dins l'airal ''-s-'' se pèrd, encara mai quand i a dissimilacion pr'amor d'una autra ''s''. Per exemple ''Avellanua'', ''Gargallua'', ''L'Avedoga'', etc. Mès i a pas cap de planta catalana que se prèste a la solucion. Dins de lengas prèpas coma l'occitan o lo [[sard]], dins lo nom de l'arboç, en latin ''unedo'', ''-onis'', ''-n-'' es dissimilat en ''-l-'' : sard ''olidone'', girondin ''ledoune'', ''ledouney'', lanusquet ''odoung'', ''odouè'' ([[Gerhard Rohlfs]]). Donc, ''unedonosas'', « arboçosas, arboçars » > ''-Lezonosas'' (839), viste redusit en ''Lezonoas'', puèi ''-v-'' s'intercala [''Lesonoves''] e ''Les-'' es interpretat coma article. Cèrtas, los arboces non son tant abondoses coma dins las comarcas pus orientalas e litoralas, mès justament un fitonime es mai productiu en toponimia quand es rare <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 200-201 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2972</ref>. == Situacion == Oliana se tròba al sud de la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Solsonés]] a l'èst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de [[Coll de Nargó]], a l'oèst amb [[Peramola]] e al sud amb [[Bassella]]. [[File:Entitats de població d'Oliana.svg|thumb|left|300px|Entitats de populacion d'Oliana]] {{Clr}} == Demografia == {{Demografia2| 1497=88| 1515= | 1553=124| 1717=329| 1787=569| 1857=1140| 1877=1029| 1887=1119| 1900=986| 1910=1003| 1920=952| 1930=1038| 1940=1046| 1950=1793| 1960=1377| 1970=1793| 1981=2104| 1990=2029| 1994=1953 | 2000=1864| 2004=1870| 2010=1945| 2020=1843 | 2030= |2040= }} {{Coord|42|4|13|N|1|18|52|E|region:ES-CT_city(1932)|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] hwbsre116xg7jgwu72fq7h1lryhb0ok 0 57700 2502012 2499836 2026-05-30T16:47:33Z Alaric 506 44932 toponimia 2502012 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Organyà''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. {{entpopcat}} ==Omelias d'Organyà== L'an [[1904]] se trobèt a la [[rectoria]] de la vila un dels tèxtes en [[pròsa]] mai ancians escriches en [[catalan]]. Lo responsable d'aquela trobalha foguèt l'istorian [[Joaquim Miret i Sans]]. Lo tèxt, conegut coma las Omelias d'Organyà (''les Homilies d'Organyà'' en catalan), correspond a sièis [[sermon|sermons]] amb comentaris de divèrses [[evangèli]]s e [[epistòla|epistòlas]]. La siá datacion la cal situar entre la fin del [[sègle XII]] e lo començament del [[sègle XIII|XIII]]. A l'ora d'ara lo manuscrit se tròba a la [[Bibliotèca de Catalonha]] de [[Barcelona]]. [[File:Homilies d'Organyà.jpg|thumb|left|Escrit de las Omelias d'Organyà]] ==Toponimia== La prononciacion es [orga'ɲa] localament, [urgə'ɲa] a la Coma, en Cardener. Lo gentilici es ''organyanès''. Las fòrmas ancianas son ''Horganiano'' en 839, ''Organiano'' en 993, 1062, 1063, ''Organan'' en 1034, ''Organyà'' en 1120 e 1233, etc. </br> ''Organyà'' es un nom de propietat, format ambe ''-(i)anum'' e un nom celtic d'òme (los soldats gals s'escampèron per tot l'Empèri). I a de noms ''Orgena'', ''Orgeto-rix'', ''Vorganion'', ''Orgios'', benlèu d'una rasic indoeuropèa PERG-/ PORG-, o d'una autra rasic WORG-, de WERG-, « obrar », presenta dins lo grèc ''ergon'', lo germanic ''werk-'', la vila de Bretanha, VORGANIO(N), capitala dels Ossismii, lo nom ''Vorgius'', etc. I pòt aver una varianta en ''-ga-'', trobada dins una inscripcion de [[Limòtges]], ''Origanionis'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 69-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29399</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497= | 1515= | 1553= 81 | 1717=350| 1787=533| 1857=1133| 1877=1009| 1887=978| 1900=1002| 1910=1027| 1920=1073| 1930=1036| 1940=987| 1950=1087| 1960=1171| 1970=1142| 1981=1143| 1990=1048|2000=992 | 2006=961|2010= 942 |2014=841 | 2020= 771| 2030= }} {{Coord|42|12|46|N|1|19|46|E|type:city(961)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] r4hnjwblqdayvmdp4b80grb697klezo 2502055 2502012 2026-05-31T04:39:40Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ Delamarre 2502055 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Organyà''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. {{entpopcat}} ==Omelias d'Organyà== L'an [[1904]] se trobèt a la [[rectoria]] de la vila un dels tèxtes en [[pròsa]] mai ancians escriches en [[catalan]]. Lo responsable d'aquela trobalha foguèt l'istorian [[Joaquim Miret i Sans]]. Lo tèxt, conegut coma las Omelias d'Organyà (''les Homilies d'Organyà'' en catalan), correspond a sièis [[sermon|sermons]] amb comentaris de divèrses [[evangèli]]s e [[epistòla|epistòlas]]. La siá datacion la cal situar entre la fin del [[sègle XII]] e lo començament del [[sègle XIII|XIII]]. A l'ora d'ara lo manuscrit se tròba a la [[Bibliotèca de Catalonha]] de [[Barcelona]]. [[File:Homilies d'Organyà.jpg|thumb|left|Escrit de las Omelias d'Organyà]] ==Toponimia== La prononciacion es [orga'ɲa] localament, [urgə'ɲa] a la Coma, en Cardener. Lo gentilici es ''organyanès''. Las fòrmas ancianas son ''Horganiano'' en 839, ''Organiano'' en 993, 1062, 1063, ''Organan'' en 1034, ''Organyà'' en 1120 e 1233, etc. </br> ''Organyà'' es un nom de propietat, format ambe ''-(i)anum'' e un nom celtic d'òme (los soldats gals s'escampèron per tot l'Empèri). I a de noms ''Orgena'', ''Orgeto-rix'', ''Vorganion'', ''Orgios'', benlèu d'una rasic indoeuropèa PERG-/ PORG-, o d'una autra rasic WORG-, de WERG-, « obrar », presenta dins lo grèc ''ergon'', lo germanic ''werk-'', la vila de Bretanha, VORGANIO(N), capitala dels Ossismii, lo nom ''Vorgius'', etc. I pòt aver una varianta en ''-ga-'', trobada dins una inscripcion de [[Limòtges]], ''Origanionis'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 69-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29399</ref>. Segon [[Xavier Delamarre]], Organyà seriá la vila antica, citada per [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]], 'Ωργια, 'Ωρκια, « Orgiā », las propietats d'Orgios<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 212</ref>, mès cossí passar d'una a l'autra ? == Demografia == {{Demografia2| 1497= | 1515= | 1553= 81 | 1717=350| 1787=533| 1857=1133| 1877=1009| 1887=978| 1900=1002| 1910=1027| 1920=1073| 1930=1036| 1940=987| 1950=1087| 1960=1171| 1970=1142| 1981=1143| 1990=1048|2000=992 | 2006=961|2010= 942 |2014=841 | 2020= 771| 2030= }} {{Coord|42|12|46|N|1|19|46|E|type:city(961)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] al36gfmtxjqrn6rbudi9dn87w7mud2m 0 57701 2502039 1781228 2026-05-30T21:22:53Z Alaric 506 44932 2502039 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Peramola''' es una municipalitat de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), dins la [[província de Lhèida]]. {{Entpopcat}} == Situacion == Peramola se tròba al sud de la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Noguera]] a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de [[Coll de Nargó]], a l'èst amb [[Oliana]] e al sud amb [[Bassella]]. [[File:Entitats de població de Peramola.svg|thumb|left|300px|Entitats de populacion de Peramola]] {{Clr}} ==Toponimia== Las prononciacions son [perə'mɔlɛ], [perə'molə], lo gentilici es [perəmo'lins]. Las fòrmas ancianas son ''Petramola'' en 997, 1044, 1050, ''Peramola'' en 1116, al sègle XII, XIII (atestacions nombrosas), 1359, etc. Lo nom es format de ''pera'', « pèira », e ''mòla'', que designa un rocàs en fòrma de mòla, un ròc planièr environat d'un bauç <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31181</ref>. ===Tragó (de Segre)=== La prononciacion es [trə'go]. Lo lòc es atestat en 1286 ''Trogone''. Los noms d'aquela familha son associats al vèrbe ''dragar'', « engolir ». Lo vèrbe es un derivat del latin ''draco, draconis'', « dragon, granda sèrp ». Lo nom foguèt alterat per ''trasca'', ''tarasca''. Lo territòri manca pas d'esplugas e d'avencs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 333 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44373</ref>. ===Nuncarga=== Lo nom es pauc conegut e sovent alterat, çaquelà a [[Oliana]] se pòt ausir [nuŋ'karga]. En 1033, es atestat ''villa Nabkarrega''. Lo segond element es lo bascoïde ''karri-ka'', del protobasc ''karri'', modèrne ''harri'', « pèira, ròca ». La fòrma ambe ''Nab-'' es una error de copista o de lectura; se pòt corregir en ''Nun-'', el-meteis associat ambe ''Non''asp e ''Nom''pot. L'element ''Nun''/''Non'' es de [[basc]] ancian, que representariá « las crabas » (e tota sòrta de bèstias aparentadas). Nuncarga seriá « lòc rocós de las crabas » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 471-473 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28712</ref>. ===Cortiuda=== La prononciacion seriá [kor'tiwda]. Las fòrmas ancianas son ''Curtizda'' en 839, ''Curticita'' en 1024, ''Corticita'' en 1350. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 445-446 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15527</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=35| 1515=50| 1553=44| 1717=397| 1787=475| 1857=942| 1877=847| 1887=835| 1900=713| 1910=725| 1920=704| 1930=688| 1940=656| 1950=649| 1960=573| 1970=517| 1981=450| 1990=399| 1996=375| 2000=394| 2006=377 | 2010=387| 2014=349 |2020=347 |2025=339| 2030=|}} {{Coord|42|3|36|N|1|16|8|E|type:city(370)_region:ES-CT|display=title}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 1gx3hifu13sd3qgkky8sd3es08u1tg7 2502062 2502039 2026-05-31T07:16:17Z Alaric 506 44932 2502062 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Peramola''' es una municipalitat de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), dins la [[província de Lhèida]]. {{Entpopcat}} == Situacion == Peramola se tròba al sud de la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Noguera]] a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de [[Coll de Nargó]], a l'èst amb [[Oliana]] e al sud amb [[Bassella]]. [[File:Entitats de població de Peramola.svg|thumb|left|300px|Entitats de populacion de Peramola]] {{Clr}} ==Toponimia== Las prononciacions son [perə'mɔlɛ], [perə'molə], lo gentilici es [perəmo'lins]. Las fòrmas ancianas son ''Petramola'' en 997, 1044, 1050, ''Peramola'' en 1116, al sègle XII, XIII (atestacions nombrosas), 1359, etc. Lo nom es format de ''pera'', « pèira », e ''mòla'', que designa un rocàs en fòrma de mòla, un ròc planièr environat d'un bauç <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31181</ref>. ===Tragó (de Segre)=== La prononciacion es [trə'go]. Lo lòc es atestat en 1286 ''Trogone''. Los noms d'aquela familha son associats al vèrbe ''dragar'', « engolir ». Lo vèrbe es un derivat del latin ''draco, draconis'', « dragon, granda sèrp ». Lo nom foguèt alterat per ''trasca'', ''tarasca''. Lo territòri manca pas d'esplugas e d'avencs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 333 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44373</ref>. ===Nuncarga=== Lo nom es pauc conegut e sovent alterat, çaquelà a [[Oliana]] se pòt ausir [nuŋ'karga]. En 1033, es atestat ''villa Nabkarrega''. Lo segond element es lo bascoïde ''karri-ka'', del protobasc ''karri'', modèrne ''harri'', « pèira, ròca ». La fòrma ambe ''Nab-'' es una error de copista o de lectura; se pòt corregir en ''Nun-'', el-meteis associat ambe ''Non''asp e ''Nom''pot. L'element ''Nun''/''Non'' es de [[basc]] ancian, que representariá « las crabas » (e tota sòrta de bèstias aparentadas). Nuncarga seriá « lòc rocós de las crabas » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 471-473 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28712</ref>. ===Cortiuda=== La prononciacion seriá [kor'tiwda]. Las fòrmas ancianas son ''Curtizda'' en 839, ''Curticita'' en 1024, ''Corticita'' en 1350. La finala poiriá representar ''bide'', « camin ». ''Cortiuda'' seriá passat per ''Kortißda''; mès, coma dins lo nom de finala semblabla ''Tavarcita'', la consonanta, plaçada darrèr ''-r'', non se pòt sonorizar, la solucion se deu abandonar. Non cal, çaquelà, renonciar a una etimologia bascoïda. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 445-446 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15527</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=35| 1515=50| 1553=44| 1717=397| 1787=475| 1857=942| 1877=847| 1887=835| 1900=713| 1910=725| 1920=704| 1930=688| 1940=656| 1950=649| 1960=573| 1970=517| 1981=450| 1990=399| 1996=375| 2000=394| 2006=377 | 2010=387| 2014=349 |2020=347 |2025=339| 2030=|}} {{Coord|42|3|36|N|1|16|8|E|type:city(370)_region:ES-CT|display=title}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] jl33vxt4hl2e27yl5hfhqcvghpl9190 0 70480 2502004 2259400 2026-05-30T15:21:01Z Carsten Steger 45021 Aerial image of Bruniquel inserted. 2502004 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Bruniquel.JPG|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. ==Personalitats ligadas ambe la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] g4irma464hfihxoi00b5vcjluoipcx9 2502005 2502004 2026-05-30T15:21:21Z Carsten Steger 45021 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2502004|2502004]] de [[Special:Contributions/Carsten Steger|Carsten Steger]] ([[User talk:Carsten Steger|discussion]]) 2502005 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Bruniquel.JPG|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. ==Personalitats ligadas ambe la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] sk7wcen5rcu4btbkscp4lnfqr6eai0h 2502006 2502005 2026-05-30T15:22:20Z Carsten Steger 45021 Aerial image of Bruniquel replaced with a higher-resolution aerial image. 2502006 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. ==Personalitats ligadas ambe la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] 78qubfavthdnkmscil8xg3qgupgw5dc 2502013 2502006 2026-05-30T16:53:03Z Jiròni 239 /* Personalitats ligadas ambe la comuna */ 2502013 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta , autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] 48yc2xamlft8s52zlus12quobitue66 2502014 2502013 2026-05-30T16:53:30Z Jiròni 239 /* Personalitats ligadas ambe la comuna */ 2502014 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta, autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] o84kpmtoav0hhnccg81tj85qru016dz 2502015 2502014 2026-05-30T17:01:34Z Jiròni 239 /* Luòcs e monuments */ 2502015 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. * La [[cauna de Mairièra superiora]], ondrada de doas figuras de bisont atribuïdas a una fasa anteriora al Magdalenian. * Los [[castèls de Broniquèl]], classats al títol dels [[monuments istorics]] en 1840<ref>{{Base Mérimée|PA00095714|Châteaux de Bruniquel}}.</ref> ; ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta, autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] nch2ym3ys7tyjsmn1auzge0pvccos6p 2502018 2502015 2026-05-30T17:20:35Z Jiròni 239 2502018 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Borniquèl fa partit de la listas dels pus bèls vilatges de França. La comuna es situada sul [[causse de Cailutz]], al sud del [[causse de Limonha]],decorniquèla situacion de cairefoŕç al limit de [[Carcin]] e de [[Roergue]]. Expausada a un clima oceanic alterat, es drenada per l'[[Avairon (aiga)|Avairon]], [[Vèra (afluent d'Avairon)|Vèra]], lo riu de la Vaissa e per divèrs autras pichonas aigas. La comuna ten un patrimòni natural remarcable : tres [[réseau Natura 2000|sites Natura 2000]] (las « [[gòrjas d'Avairon]], causses proches et vallée de la Vère », las « vals de Tarn, d'Avairon, de Viaur, d'Agot e de Gijon » e la « selva de Gresinha e environs »), tres espacis protegits (l'« escorreguda de Garona, d'Avairon, de Viaur e de Tarn », los « bauces de Borniquèl » e la « cauna de la Pèira Plantada ») e nòu [[Zona naturala d'interèst ecologic, faunistic e floristic|zonas naturalas d'interèst écologic, faunistic e floristic]]. Broniquèl es une comuna rurala que compte {{Unité|{{Population de France/dernière_pop}}|habitants}} en {{Population de France/dernière_année}}, après avoir connu un pic de population de {{Unité|1861|habitants}} en 1831. Elle fait partie de l'[[aira d'atraccion de Montauban]] ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. * La [[cauna de Mairièra superiora]], ondrada de doas figuras de bisont atribuïdas a una fasa anteriora al Magdalenian. * Los [[castèls de Broniquèl]], classats al títol dels [[monuments istorics]] en 1840<ref>{{Base Mérimée|PA00095714|Châteaux de Bruniquel}}.</ref> ; ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta, autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] k0aeaierv0acr2b85fcl27rcaibhmh1 2502019 2502018 2026-05-30T17:23:53Z Jiròni 239 2502019 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Borniquèl fa partit de la listas dels pus bèls vilatges de França. La comuna es situada sul [[causse de Cailutz]], al sud del [[causse de Limonha]],decorniquèla situacion de cairefoŕç al limit de [[Carcin]] e de [[Roergue]]. Expausada a un clima oceanic alterat, es drenada per l'[[Avairon (aiga)|Avairon]], [[Vèra (afluent d'Avairon)|Vèra]], lo riu de la Vaissa e per divèrs autras pichonas aigas. La comuna ten un patrimòni natural remarcable : tres [[ret Natura 2000|sites Natura 2000]] (las « [[gòrjas d'Avairon]], causses pròches e val de Vèra », las « vals de Tarn, d'Avairon, de Viaur, d'Agot e de Gijon » e la « selva de Gresinha e environs »), tres espacis protegits (l'« escorreguda de Garona, d'Avairon, de Viaur e de Tarn », los « bauces de Borniquèl » e la « cauna de la Pèira Plantada ») e nòu [[Zona naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic|zonas naturalas d'interès ecologic, faunistic e floristic]]. Broniquèl es une comuna rurala que compte {{Unité|{{Population de France/dernière_pop}}|habitants}} en {{Population de France/dernière_année}}, après avoir connu un pic de population de {{Unité|1861|habitants}} en 1831. Fa partit de l'[[aira d'atraccion de Montauban]] ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. * La [[cauna de Mairièra superiora]], ondrada de doas figuras de bisont atribuïdas a una fasa anteriora al Magdalenian. * Los [[castèls de Broniquèl]], classats al títol dels [[monuments istorics]] en 1840<ref>{{Base Mérimée|PA00095714|Châteaux de Bruniquel}}.</ref> ; ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta, autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] 06blkye9f9jki9rpswzf1rjc521sbom 2502020 2502019 2026-05-30T17:24:55Z Jiròni 239 2502020 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Borniquèl fa partit de la listas dels pus bèls vilatges de França. La comuna es situada sul [[causse de Cailutz]], al sud del [[causse de Limonha]],decorniquèla situacion de cairefoŕç al limit de [[Carcin]] e de [[Roergue]]. Expausada a un clima oceanic alterat, es drenada per l'[[Avairon (aiga)|Avairon]], [[Vèra (afluent d'Avairon)|Vèra]], lo riu de la Vaissa e per divèrs autras pichonas aigas. La comuna ten un patrimòni natural remarcable : tres [[ret Natura 2000|sites Natura 2000]] (las « [[gòrjas d'Avairon]], causses pròches e val de Vèra », las « vals de Tarn, d'Avairon, de Viaur, d'Agot e de Gijon » e la « selva de Gresinha e environs »), tres espacis protegits (l'« escorreguda de Garona, d'Avairon, de Viaur e de Tarn », los « bauces de Borniquèl » e la « cauna de la Pèira Plantada ») e nòu [[Zona naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic|zonas naturalas d'interès ecologic, faunistic e floristic]]. Broniquèl es une comuna rurala que comtava 641 abitants en 2023. Fa partit de l'[[aira d'atraccion de Montauban]] ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. * La [[cauna de Mairièra superiora]], ondrada de doas figuras de bisont atribuïdas a una fasa anteriora al Magdalenian. * Los [[castèls de Broniquèl]], classats al títol dels [[monuments istorics]] en 1840<ref>{{Base Mérimée|PA00095714|Châteaux de Bruniquel}}.</ref> ; ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta, autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] 60113w1jpmvm4698c6eopkvw4np8zyo 2502021 2502020 2026-05-30T17:26:46Z Jiròni 239 2502021 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Borniquèl fa partit de la listas dels pus bèls vilatges de França. La comuna es situada sul [[causse de Cailutz]], al sud del [[causse de Limonha]],decorniquèla situacion de cairefoŕç al limit de [[Carcin]] e de [[Roergue]]. Expausada a un clima oceanic alterat, es drenada per l'[[Avairon (aiga)|Avairon]], [[Vèra (afluent d'Avairon)|Vèra]], lo riu de la Vaissa e per divèrs autras pichonas aigas. La comuna ten un patrimòni natural remarcable : tres [[ret Natura 2000|sites Natura 2000]] (las « [[gòrjas d'Avairon]], causses pròches e val de Vèra », las « vals de Tarn, d'Avairon, de Viaur, d'Agot e de Gijon » e la « selva de Gresinha e environs »), tres espacis protegits (l'« escorreguda de Garona, d'Avairon, de Viaur e de Tarn », los « bauces de Borniquèl » e la « cauna de la Pèira Plantada ») e nòu [[Zona naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic|zonas naturalas d'interès ecologic, faunistic e floristic]]. Broniquèl es une comuna rurala que comtava 641 abitants en 2023. Fa partit de l'[[aira d'atraccion de Montauban]] ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2023=641 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. * La [[cauna de Mairièra superiora]], ondrada de doas figuras de bisont atribuïdas a una fasa anteriora al Magdalenian. * Los [[castèls de Broniquèl]], classats al títol dels [[monuments istorics]] en 1840<ref>{{Base Mérimée|PA00095714|Châteaux de Bruniquel}}.</ref> ; ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta, autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] mx94v537ez8levnldrzsdtnlbwehjxi 2502022 2502021 2026-05-30T17:27:45Z Jiròni 239 2502022 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Borniquèl fa partit de la listas dels pus bèls vilatges de França. La comuna es situada sul [[causse de Cailutz]], al sud del [[causse de Limonha]],decorniquèla situacion de cairefoŕç al limit de [[Carcin]] e de [[Roergue]]. Expausada a un clima oceanic alterat, es drenada per [[Avairon (aiga)|Avairon]], [[Vèra (afluent d'Avairon)|Vèra]], lo riu de la Vaissa e per divèrsas autras pichonas aigas. La comuna ten un patrimòni natural remarcable : tres [[ret Natura 2000|sites Natura 2000]] (las « [[gòrjas d'Avairon]], causses pròches e val de Vèra », las « vals de Tarn, d'Avairon, de Viaur, d'Agot e de Gijon » e la « selva de Gresinha e environs »), tres espacis protegits (l'« escorreguda de Garona, d'Avairon, de Viaur e de Tarn », los « bauces de Borniquèl » e la « cauna de la Pèira Plantada ») e nòu [[Zona naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic|zonas naturalas d'interès ecologic, faunistic e floristic]]. Broniquèl es une comuna rurala que comtava 641 abitants en 2023. Fa partit de l'[[aira d'atraccion de Montauban]] ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2023=641 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. * La [[cauna de Mairièra superiora]], ondrada de doas figuras de bisont atribuïdas a una fasa anteriora al Magdalenian. * Los [[castèls de Broniquèl]], classats al títol dels [[monuments istorics]] en 1840<ref>{{Base Mérimée|PA00095714|Châteaux de Bruniquel}}.</ref> ; ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta, autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] sk7jqz5vrxc9s73msystqw2h1udjg2b 2502023 2502022 2026-05-30T17:28:50Z Jiròni 239 2502023 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Borniquèl fa partit de la listas dels pus bèls vilatges de França. La comuna es situada sul [[causse de Cailutz]], al sud del [[causse de Limonha]], ocupant una situacion de caireforç al limit de [[Carcin]] e de [[Roergue]]. Expausada a un clima oceanic alterat, es drenada per [[Avairon (aiga)|Avairon]], [[Vèra (afluent d'Avairon)|Vèra]], lo riu de la Vaissa e per divèrsas autras pichonas aigas. La comuna ten un patrimòni natural remarcable : tres [[ret Natura 2000|sites Natura 2000]] (las « [[gòrjas d'Avairon]], causses pròches e val de Vèra », las « vals de Tarn, d'Avairon, de Viaur, d'Agot e de Gijon » e la « selva de Gresinha e environs »), tres espacis protegits (l'« escorreguda de Garona, d'Avairon, de Viaur e de Tarn », los « bauces de Borniquèl » e la « cauna de la Pèira Plantada ») e nòu [[Zona naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic|zonas naturalas d'interès ecologic, faunistic e floristic]]. Broniquèl es une comuna rurala que comtava 641 abitants en 2023. Fa partit de l'[[aira d'atraccion de Montauban]] ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2023=641 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. * La [[cauna de Mairièra superiora]], ondrada de doas figuras de bisont atribuïdas a una fasa anteriora al Magdalenian. * Los [[castèls de Broniquèl]], classats al títol dels [[monuments istorics]] en 1840<ref>{{Base Mérimée|PA00095714|Châteaux de Bruniquel}}.</ref> ; ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta, autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] mk79llrxwrd3zo4u9o8u3niw0m1487p 2502024 2502023 2026-05-30T17:33:34Z Jiròni 239 2502024 wikitext text/x-wiki {{Omon|Borniquèl}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Borniquèl | nom2 = ''Bruniquel'' | imatge = Bruniquel rue principale, plongée.jpg | descripcion = Carrièra del barri d'Albi. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bruniquel (Tarn-et-Garonne).svg | region ist = {{Carcin}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban|Montalban]] | canton = Canton de Tarn-Tescon-Carcin Verd ([[Canton de Montclar de Carcin|Montclar de Carcin]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Carcin Verd-Avairon|CC de Carcin Verd-Avairon]] | insee = 82026 | cp = 82800 | cònsol = Christiane Soulié | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 44.0566666667 | longitud = 1.66638888889 | alt mini = 90 | alt mej = 130 | alt maxi = 382 | km² = 33.2 | gentilici = |}} '''Borniquèl'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref> (''Bruniquel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Carcin|carcinòla]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Borniquèl fa partit de la listas dels pus bèls vilatges de França. La comuna es situada sul [[causse de Cailutz]], al sud del [[causse de Limonha]], ocupant una situacion de caireforç al limit de [[Carcin]] e de [[Roergue]]. Expausada a un clima oceanic alterat, es drenada per [[Avairon (aiga)|Avairon]], [[Vèra (afluent d'Avairon)|Vèra]], lo riu de la Vaissa e per divèrsas autras pichonas aigas. La comuna ten un patrimòni natural remarcable : tres [[ret Natura 2000|sites Natura 2000]] (las « [[gòrjas d'Avairon]], causses pròches e val de Vèra », las « vals de Tarn, d'Avairon, de Viaur, d'Agot e de Gijon » e la « selva de Gresinha e environs »), tres espacis protegits (l'« escorreguda de Garona, d'Avairon, de Viaur e de Tarn », los « bauces de Borniquèl » e la « cauna de la Pèira Plantada ») e nòu [[Zona naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic|zonas naturalas d'interès ecologic, faunistic e floristic]]. Broniquèl es une comuna rurala que comtava 641 abitants en 2023. Fa partit de l'[[aira d'atraccion de Montalban]] ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82026.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Aerial image of Bruniquel (view from the west).jpg|thumb|350px|left|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:View_on_Bruniquel.jpg|thumb|350px|right|Vista de Borniquèl.]] [[Imatge:Bruniquel_pano.jpg|thumb|400px|centre|Vista de Borniquèl.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=82026 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Christiane Soulié |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Michel Montet|Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995|Identitat=Léon Belaygue |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Coustal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1977 |Identitat=Francis Vergne-Brian |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1945]] |Fin= 1971 |Identitat=Louis Gibert |Partit=[[SFIO]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82026 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1809 |1846=1797 |1851=1699 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=908 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=581 |1968=515 |1975=478 |1982=446 |1990=469 |1999=561 |2004= |2005= |2006=587 |2007= |2008= |2023=641 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * la [[Cauna de Borniquèl]]. * La [[cauna de Mairièra superiora]], ondrada de doas figuras de bisont atribuïdas a una fasa anteriora al Magdalenian. * Los [[castèls de Broniquèl]], classats al títol dels [[monuments istorics]] en 1840<ref>{{Base Mérimée|PA00095714|Châteaux de Bruniquel}}.</ref> ; ==Personalitats ligadas ambe la comuna== * [[Brunequilda (reina)|Reina Brunequilda]] (547-613). * [[Ostal de Rechoart]]. * [[Baudoïn de Tolosa]] (1165-1214), filh del comte de Tolosa [[Raimon V de Tolosa|Raimon V]]. * [[Guilhèm de Tudèla]], poèta, autor, al debut del sègle XIII, de la 1èra partida de la [[Canson de la Crosada]]. ==Veire tanben== * [[Comunas de Tarn e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] 650if18ix3852lu3puxb9f2eybisfqu 0 73725 2501954 2477552 2026-05-30T12:31:48Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501954 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Helitz deu Castèth | nom2 = ''Saint-Élix-le-Château'' | imatge = Saint Elix.jpg | descripcion = Vista de Sent Helitz deu Castèth. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Élix-le-Château (Haute-Garonne).svg|60px | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | insee = 31476 | cp = 31430 | cònsol = François Deprez | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 1.13944444444 | latitud = 43.2802777778 | alt mini = 222 | alt mej = 225 | alt maxi = 244 | ectars = 1052 | km² = 10.52 | gentilici = |}} '''Sent Helitz deu Castèth'''{{RepTopMP}} (''Saint-Élix-le-Château'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament [[Gascon|gascona]], situada dens lo [[departament francés|departament]] de la [[Nauta Garona]] e de la [[region francesa|region]] dita “{{Ocreg}}”, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == La comuna qu’aperteng a l'[[airal urban de Tolosa|airau urban de Tolosa]] e que’s situa sus l’[[RN117]] o [[A64|A64,]] sortida 25, a 55 quilomètres au sud de [[Tolosa]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31476.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Helitz deu Castèth | nòrd = | nòrd-èst = [[La Hita Bigordana]] | èst = [[Salas de Garona]] | sud-èst = [[Sent Julian de Garona]] | sud = | sud-oèst = [[L'Avereit de Comenge]] | oèst = [[Le Hosseret]] | nòrd-oèst = [[Marinhac e las Claras]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [sente'liks] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> ''Sent Helitz'' que representa ''Felix'', nom latin de 39 sents e d'un trentenat de benurosis, mèi que mèi deus prumèrs sègles del cristianisme, dont 4 papas e nombrosis martirs. Qu'es dens l'Oèst occitan que i a le mèi de localitats qui onòran aqueths sents dens le son nom <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 596 e 598</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 674</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 1034</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regim, Sent Helitz deu Castèth qu'èra de la diocèsi civila de [[Rius (Volvèstre)|Rius]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de [[Tolosa]] e de la senescauciá de [[Tolosa]]. En 1790, Sent Helitz deu Castèth qu'èra deu canton de [[Carbona]] e que passè au [[canton deu Hosseret]] en 1801. La glèisa, qui èra annèxa de [[La Hita Bigordana]], qu'ei devath le patronatge de Sent Helitz (latin ''Felix'') <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 40 e 1</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31476 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= François Deprez |Partit= shens |Qualitat= agent tecnic}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Pierre Bonnemaison|Partit= [[PS]] |Qualitat= president de la CC de Loja e Toish (2008-2014)}} {{Elegit |Debuta=març de [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= Patrice Bouisset |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31476 |1793=498 |1800=569 |1806=573 |1821=593 |1831=567 |1836=590 |1841=638 |1846=685 |1851=705 |1856=760 |1861=765 |1866=725 |1872=690 |1876=695 |1881=742 |1886=733 |1891=684 |1896=675 |1901=643 |1906=605 |1911=586 |1921=561 |1926=521 |1931=537 |1936=530 |1946=595 |1954=510 |1962=534 |1968=499 |1975=508 |1982=524 |1990=559 |1999=543 |cassini=31448 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion qu'èra de {{popfr31|476}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|476}}/10.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> KastellSentHelitzNautaGarona.JPG|Le castèth. Château_de_Saint_Elix.jpg|Idem. Château_de_Saint-Elix-le-Château.jpg|Idem. Augustins_-_Jean-Charles_Ledesmé,_baron_de_Saint-Elix_1762_François_Lucas.jpg|Joan Carles Ledesmé, baron de Sent Helitz. Saint-Elix-le-Château_Le_lavoir.jpg|Le lavader. Saint-Elix-le-Château_Apparei_lde_construction_en_brique_foraine_et_galets.jpg|Aparelh de construccion en bricas planas e còdes. Saint-Elix-le-Château_L'église_Sainte-Germaine_10.jpg|La glèisa Senta Germana. Saint-Elix-le-Château_L'église_Sainte-Germaine_11.jpg|Idem. Saint-Elix-le-Château_L'église_Sainte-Germaine_20.jpg|La nau. Saint-Elix-le-Château_L'église_Sainte-Germaine_-_Reliquaire_de_Sainte-Germaine.jpg|Reliquiari de Senta Germana. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] tmvjfpihze3j14b3ujc6wr5qzat2thy 0 76742 2501949 2477543 2026-05-30T12:01:58Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501949 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |nom=Montossin |carta=oc |nom2= Montoussin | lògo= cap | imatge= Montoussin_(église).jpg | descripcion= La glèisa | escut= |ist={{Gasconha}} |parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] |insee= 31387 |cp= 31430 |cònsol= Cédric Baron |mandat=[[2026]]-[[2032]] |longitud= 1.01194444444 |latitud= 43.2766666667 |alt mej=285 |alt mini= 254 |alt maxi= 360 |km²= 4.83 |gentilici= }} '''Montossin''' <ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponímia occitana]</ref> (''Montoussin'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] situada dens le [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] situada à 37 km al sud-oèst de [[Murèth]] al jonhent de la [[Loja]] e de la [[Nèra]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31387.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montossin | nòrd = [[Castèthnau Picampau]] | nòrd-èst = | èst = [[Le Hosseret]] | sud-èst = | sud = [[Montdavesan]] | sud-oèst = [[Francon (Nauta Garona)|Francon]] | oèst = [[Montagut de Borjac]] | nòrd-oèst = [[Hustinhac]] }} La prononciacion qu'ei [muntu'sin] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Montossin'' que veng de ''mons'' [montem], « montanha o tuca », deu latin ''ursus'', « ors », e deu sufixe ''-inum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 468 e 465, a ''Mons''</ref>. </br> Dauzat e Rostaing precisan pas la motivacion deu nom : preséncia vertadèra o possibla d'orsis, indici d'un territòri sauvatge e (abans que le desbosiguèssen !) deishat au herum, o alavetz autes motius. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], Montossin qu'es sus ua hautor mediòcra e pelada. L'occitan ''mont'' + l'adjectiu ''orsin'', « d'ors » que 's comprén per un mont en fòrma d'ors, meilèu que per un mont que i a orsis<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 842</ref>. Estranh. </br> Astor tanben que pensa les orsis an pas qu'ua valor simbolica, presenta [benlèu] dens l'escut <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 520</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montossin qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Rius]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'ei Senta Anna. Tanlèu 1790, Montossin, dambe'u nom de ''Montoussin et Tillet'', qu'èra deu [[canton deu Hosseret]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 32 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ''Tillet'' (Tilhet, se supausa) qu'èra ua comunautat non parròquia de l'eleccion de Comenge e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Tanlèu 1790, Tilhet qu'estó incorporada a la comuna de Montossin <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Tilhet qu'es au nòrd-oèst de Montossin. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31387 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Cédric Baron |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Claude Perès|Partit= shens |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Éliane de Min|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31387 |1793=217 |1800=189 |1806=213 |1821=227 |1831=285 |1836=294 |1841=260 |1846=254 |1851=261 |1856=254 |1861=256 |1866=241 |1872=249 |1876=244 |1881=246 |1886=247 |1891=232 |1896=230 |1901=208 |1906=200 |1911=183 |1921=165 |1926=143 |1931=143 |1936=141 |1946=126 |1954=119 |1962=116 |1968=97 |1975=89 |1982=91 |1990=108 |1999=90 |2004=101 |cassini=23734 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion qu'èra de {{popfr31|387}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|387}}/4.83) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Montoussin.jpg|L'entrada. Town_hall_of_Montoussin_(2).jpg|L'ostau de comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20090512193216/http://pagesperso-orange.fr/communedemontoussin site de la vila] ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 2re8458ywz98fugb6gl5x7tttag4nwf 0 76754 2501951 2482410 2026-05-30T12:13:08Z Alaric 506 44932 2501951 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Poi de Tojas | nom2 = ''Pouy-de-Touges'' | lògo = cap | imatge = Église_du_Pouy-de-Touges.JPG | descripcion = Glèisa de Poi de Tojas. | escut = | ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31436 | cp = 31430 | cònsol = Yves Soulan | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 1.03805555556 | latitud = 43.3422222222 | alt mini = 232 | alt mej = 257 | alt maxi = 368 | km² = 13.79 | gentilici = }} [[imatge:Town_hall_of_Pouy-de-Touges_(1).jpg|thumb|250px|L'ostau de comuna]] '''Poi de Tojas'''<ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponímia occitana]</ref> o '''Poi de Toges''' (''Pouy-de-Touges'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascona]] situada dens le [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == Comuna situada en [[Savés]] sul [[Toish]] a 50 km al sud de [[Tolosa]] e sus l'anciana [[RN 626]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31436.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Poi de Tojas | nòrd = [[Montastruc de Savés]] | nòrd-èst = [[Lautinhac]] | èst = [[La Bastida de Clarmont]] | sud-èst = [[Gratens]] | sud = [[Le Hosseret]] | sud-oèst = [[Castèthnau Picampau]] | oèst = [[Castia de la Branda]] | nòrd-oèst = [[Senta Aralha (Nauta Garona)|Senta Aralha]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [pwɛj] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Le nom qu'es atestat ''en Guilhem de Toges'' (que rima dambe ''pres'', ''arnes'' [= arnesc], ''mortales'', doncas que cau léger ''*Togés''); Eugène Martin-Chabot que precisa ''Touges'' es aperat ara ''Pouy-de-Touges'' <ref>La Cançon de la Crosada, edicion Eugène Martin-Chabot, 1973, vol. 3 p. 252</ref>. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing que coneishen le mot ''Poi'', deu latin ''podium'', mès que considèran le determinant com « escur » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 523</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] que precisa la fòrma locala deu nom : [puj] <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 22 026</ref>. </br> La toja que representa ''Ulex nanus'' (non confondre dambe la gavarra, mèi gròssa ''Ulex europeanus''), çaquelà, dens la practica, un tojar qu'es un lòc poblat de divèrsas plantas brocudas. Mès le nom que pòt estar un derivat corromput de [[Toish|Tog]] o de ''Togés'' (país, vath de Tog). Véser la fòrma anciana. Le déterminant Toges (en realitat, que deviá estar ''Togés''), que s'explica de per la preséncia de '''2 rius'''<ref>cartografias localas</ref>, Tog e Tog Petit, afluent de Bras, Bras afluent de Tog. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Poi de Tojas qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Rius]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'èra Sent Pèr (''deus ligams'' ? ''encadenat'' ?), ara Nòsta Dauna. Tanlèu 1790, Poi de Tojas qu'èra deu [[canton deu Hosseret]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 37 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31436 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Yves Soulan|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31436 |1793=359 |1800=414 |1806=435 |1821=454 |1831=501 |1836=575 |1841=568 |1846=573 |1851=585 |1856=614 |1861=581 |1866=575 |1872=582 |1876=569 |1881=550 |1886=577 |1891=560 |1896=562 |1901=563 |1906=534 |1911=520 |1921=439 |1926=502 |1931=488 |1936=415 |1946=353 |1954=340 |1962=310 |1968=295 |1975=238 |1982=233 |1990=208 |1999=226 |cassini=27820 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion qu'èra de {{popfr31|436}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|436}}/13.79) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== == Nòtas e referéncias == <references /> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Savés]] lmbsd5eg37rqe70c3jscssn6z2hvfd7 0 78037 2501998 2276942 2026-05-30T14:38:22Z Carsten Steger 45021 Aerial image of Penne inserted. 2501998 wikitext text/x-wiki {{omon|Pena (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pena | nom2 = ''Penne'' | imatge = Aerial image of Penne, Tarn (view from the west).jpg|290px | descripcion = | lògo = cap|150px | escut = Blason ville fr Penne (Tarn).svg|60px | region = {{Miègjorn-Pirenèus}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Tarn}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Albi|Albi]] | canton = Carmauç-2 Val de Seron, <small>ancianament [[Canton de Vaur]]</small> | insee = 81206 | cp = 81140 | cònsol = Jean-Luc Kretz | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = Comunautat de comunas del Cordés e del Causse | gentilici = | latitud = 44.0780555556 | longitud = 1.73111111111 | alt mej = 114 | alt mini = 93 | alt maxi = 489 | ectaras = 6404 | km² = 64.04 |}} '''Pena'''{{RepTopMP}} (''Penne'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Tarn (departament)|Tarn]] e de la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Penjat a un puèg rocassut que tresplomba la riba esquèrra d'[[Avairon (riu)|Avairon]], lo vilatge vièlh de Penna es dominat per las roïnas de son [[Castèl de Pena|castèl]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Pena | nord = [[Casals (Tarn e Garona)|Casals]] <br /> <small>([[Tarn e Garona]])</small> <br> [[Sent Antonin (Tarn e Garona)|Sent Antonin]] <small> ([[Tarn e Garona]]) </small> | nord-est = | est = [[Vaur]] | sud-est = | sud = [[Castèlnòu de Montmiralh]] | sud-ouest = [[La Ròca (Tarn)|La Ròca]] | ouest = [[Borniquèl (Carcin)|Borniquèl]] <small> ([[Tarn e Garona]]) </small> | nord-ouest = [[Montricós]] <small> ([[Tarn e Garona]]) </small> }} == Toponimia == Lo nom es atestat ''Penna'', cap a 1070 segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], cap a 1109 segon [[Ernèst Negre|Negre]]. Lo mot occitan ''pena'' a lo sens de « puèg mai o mens ponchut, ròc, pinacle, cresta de montanha, cima, acrin, montanha », mas es d'origina diferenta segon los autors : de ''penna'', mot prelatin, probablament ligur, per Dauzat e Rostaing <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 517</ref>{{,}}<ref>Ernest Negre, ''Les Noms de Lieux du Tarn'', 4e ed., Vent Terral, Energues, 81350 Andouque, 1986, p. 63</ref>, d'una basa pre-indoeuropèa ''*penna'', segon Astor (citat per Bénédicte Boyrie-Fénié). Cossí que siá, es un oronime d'origina prelatina <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 200-201, a prepaus de Pena d'Agenés</ref>. Xavier Delamarre explica que lo mot ''penno-'', ambe un sens de « cap, extremitat », es gallés e a de correspondents dins las autras lengas celticas <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 248</ref>. == Protoistòria e istòria == [[Imatge:Collier de Penne.jpg|thumb|left|upright=0.9|alt=|<Center>Belaròia de bronze de Pena - [[Museum de Tolosa]]</center>]] * Dempuèi la mitat del sègle XIX, [[Jean-Baptiste Noulet]] escavèt l'espeluga dicha ''Lo Cosòl d'Armand'' a Pena, datant de l’[[Edat del Bronze]]. Los objèctes son conservats al Museum de Tolosa. *En [[580]], a l'epòca dels primièrs senhors de Pena, una glèisa foguèt bastida patronizada per sant Salvi, evesque d'[[Albi]]. [[Imatge:EglisePenne.jpg|thumb|left|Glèisa de Pena]] *Al sègle XII e XIII foguèt bastida la glèisa actuala, orientada a l'èst e integrada dins las fortificacions del vilatge. L'absida dominava lo valat que venguèt la plaça actuala. *En [[1562]], pendent las guèrras de religion, los protestants de Pena e aqueles de [[Montflanquin]] vinquèron Charry, un luòctenent de Montluc. [[Blasi de Montluc]], al cap de l’armada reiala e dels catolics, prenguèt la vila e 700 protestants i foguèron massacrats, tanben las femnas qu'avián aparat la vila<ref>{{fr}}Miquel, Guerres de religion, p 234</ref>. *En [[1568]] lo cap dels protestants Felip de Rabastens prenguèt la vila demorada catolica. La glèisa foguèt en partida destruida<ref>font : Informacion presenta dins la glèisa.</ref>. Quand la patz religiosa tornèt, la glèisa foguèt restaurada dins l'estil gotic occitan. Una pòrta es alara dubèrta a l'èst sul valat uèi aterrit, e la glèisa cambièt d'orientacion cap a l'oèst. == Toponimia == {{...}} == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=81206 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= agost [[2006]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Luc Kretz|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 2006 |Identitat=Maurice Boyer |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= Conseiller général (1988-2008) }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1965 |Identitat= Fernand Verdeille |Partit= SFIO |Qualitat= Conselhièr general (1945-1974), Senator (1946-1974)}} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947 |Identitat=Paul Basse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1941]] |Fin= 1944 |Identitat= Lucien Dufaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1941 |Identitat= Edmond Icher |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1935 |Identitat=Henri Bès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1923]] |Fin= març 1929 |Identitat= Jean Teulières |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= març 1923 |Identitat= Julien Viguier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[1900]] |Fin= 1908 |Identitat=Emile Dufaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 1876 |Fin= mai 1900 |Identitat=Léon Jules Viguier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh [[1876]] |Fin= setembre 1876 |Identitat= François Dieudonné Lévêque |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1876 |Identitat=Jean-François Bayol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 20 de novembre [[1870]] |Fin= mai 1871 |Identitat=Amouroux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1841]] |Fin= 1870 |Identitat= Jean-Pierre Viguier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1832]] |Fin= 1841 |Identitat= Poux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1828]] |Fin= 1832 |Identitat= Jean Boyer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1815]] |Fin= 1828 |Identitat=Joseph Savy Arvengas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1795]] |Fin= 1814 |Identitat= Antoine Cavaillé <ref>http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-penne.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Vaur]]; es ara del canton de ''Carmaux-2 Vallée du Cérou'' (en francés), doncas de Carmauç-2 Val de Seron . == Demografia == {{Demografia |insee=81206 |1793=2000 |1800=2092 |1806=2261 |1821=2174 |1831=2393 |1836=2267 |1841=2243 |1846=2201 |1851=2157 |1856=2150 |1861=2053 |1866=2021 |1872=1883 |1876=1826 |1881=1754 |1886=1693 |1891=1566 |1896=1512 |1901=1305 |1906=1280 |1911=1227 |1921=928 |1926=868 |1931=755 |1936=721 |1946=696 |1954=531 |1962=535 |1968=504 |1975=515 |1982=507 |1990=516 |1999=522 |2004= |2005= |2006= |2007=552 |2008= |2009= |2011=569 |2014=575 |cassini=26410 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == * Vilatge medieval * Glèisa del sègle XIII dins las muralhas. * [[Espeluga de la Magdelena dels Albis]]. * [[Castèl de Pena|Castelar]] dominant la val d'Avairon. <gallery> Imatge:PlaceEglisePenne.jpg|Plaça de la Glèisa Imatge:Penne_(Tarn)_Gresigne.jpg|Pena depuèi de la rota de la selva de Gresinha Imatge:Penne_(Tarn)_vu_du_Causse.jpg |Penne dempuèi la RD 33 sul causse </gallery> ==Personnalités liées à la commune== [[Noel Arnaud]] (escrivan e editor) comprèt son primièr ostal a Pena a la fin dels an 40. En primièr estivant, s’instalèt dins lo vilatge per i demorar fins a la sa mòrt en 2003. == Nòtas e referéncias == <references/> == Veire tanben == === Articles connèxes === * [[Comunas de Tarn]] === Ligams extèrnes === * [http://www.youtube.com/watch?v=aft1IkvBw98 Vidèo suls trabails de manteniment al castar] {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de Tarn}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de Tarn]] sft48u8xr3m8a4cneoepzj5pa4pyn8t 0 88319 2501995 2350355 2026-05-30T14:34:50Z Jiròni 239 /* Personalitats ligadas amb la comuna */ 2501995 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Les Lilas | nomcomuna2=Les Lilas | imatge=Mairielilas1.JPG | descripcion= Lo capitòli de les Lilas. | lògo= | escut= Blason_Les_Lilas_93.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Bobigny|Bobigny]] | canton=[[Canton des Lilas|Les Lilas]] ([[capluòc]]) | insee =93045 | sitweb= | cp =93260 | cònsol =[[Daniel Guiraud]] | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Lilasiens (en [[francés]]) | longitud=2.42 | latitud=48.88 | alt mini =75 | alt mej =126 | alt maxi =131 | km² =1.26 }} '''Les Lilas''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sèina e Sant Danís]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Illa de França (region)|Illa de França]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=93045 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=[[Daniel Guiraud]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=93045 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872=3699 |1876=4411 |1881=5690 |1886=5887 |1891=6417 |1896=7438 |1901=8925 |1906=10470 |1911=11654 |1921=14599 |1926=18109 |1931=19500 |1936=19467 |1946=17685 |1954=18590 |1962=17721 |1968=15817 |1975=20054 |1982=20354 |1990=20118 |1999=20226 |2004= |2005= |2006=22 071 |2007=22 324 |2008=22 157 |2009=22 439 |cassini=19576 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[Emmanuel Grégoire]] (cònsol de Paŕís) ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =93045}} [[Categoria:Comuna de Sèina e Sant Danís]] 003weajyvdwd0433ifbnoj6kcg8sfuv 2501996 2501995 2026-05-30T14:35:07Z Jiròni 239 /* Personalitats ligadas amb la comuna */ 2501996 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Les Lilas | nomcomuna2=Les Lilas | imatge=Mairielilas1.JPG | descripcion= Lo capitòli de les Lilas. | lògo= | escut= Blason_Les_Lilas_93.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Bobigny|Bobigny]] | canton=[[Canton des Lilas|Les Lilas]] ([[capluòc]]) | insee =93045 | sitweb= | cp =93260 | cònsol =[[Daniel Guiraud]] | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Lilasiens (en [[francés]]) | longitud=2.42 | latitud=48.88 | alt mini =75 | alt mej =126 | alt maxi =131 | km² =1.26 }} '''Les Lilas''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sèina e Sant Danís]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Illa de França (region)|Illa de França]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=93045 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=[[Daniel Guiraud]]|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=93045 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872=3699 |1876=4411 |1881=5690 |1886=5887 |1891=6417 |1896=7438 |1901=8925 |1906=10470 |1911=11654 |1921=14599 |1926=18109 |1931=19500 |1936=19467 |1946=17685 |1954=18590 |1962=17721 |1968=15817 |1975=20054 |1982=20354 |1990=20118 |1999=20226 |2004= |2005= |2006=22 071 |2007=22 324 |2008=22 157 |2009=22 439 |cassini=19576 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== *[[Emmanuel Grégoire]] (cònsol de París) ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =93045}} [[Categoria:Comuna de Sèina e Sant Danís]] btqgixg67so58ao00pkfdz2ga2dn57m 0 94059 2502035 2296165 2026-05-30T20:01:37Z Tinou21 63768 2502035 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Nuits-Saint-Georges | nomcomuna2=Nuits-Saint-Georges | imatge=Ville_nuits-saint-georges.jpg | descripcion= Vista de Nuits-Saint-Georges | lògo=Logo Nuits-Saint-Georges.svg | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Beaune|Beaune]] | canton= [[Canton de Nuits-Saint-Georges|Nuits-Saint-Georges]] ([[capluòc]]) | insee = 21464 | sitweb= | cp = 21700 | cònsol = M. Alexandre Suchet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Nuiton(ne)s (en [[francés]]) | longitud= 4.95111111111 | latitud= 47.1383333333 | alt mini = 224 | alt mej = | alt maxi = 516 | km² = 20.5 }} '''Nuits-Saint-Georges''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Còsta d'Aur]] e la [[regions francesas|region]] de [[Borgonha Franca Comtat ]]. == Geografia == === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Nuits-Saint-Georges]]'''Nuits-Saint-Georges'''}} {{Image label|x=0.771963433645|y=0.628356799917|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 395 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Agencourt]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.570720952267|y=0.197557203989|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 436 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vosne-Romanée]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.138446458309|y=0.61598515941|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 388 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaux (Còsta d'Aur)|Chaux]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.91323001161|y=0.525804130459|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 269 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boncourt-le-Bois]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.705937909627|y=0.871974912024|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 400 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Quincey (Còsta d'Aur)|Quincey]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.424436540301|y=0.930358081426|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 340 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Premeaux-Prissey]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.783241220175|y=0.147334759386|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 501 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Flagey-Echézeaux]] (3,8km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 21464 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= M. Alain Cartron|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 21464 |1793=2541 |1800=2503 |1806=2633 |1821=2759 |1831=3120 |1836=3058 |1841=3075 |1846=3451 |1851=3251 |1856=3129 |1861=3318 |1866=3643 |1872=3578 |1876=3596 |1881=3727 |1886=3641 |1891=3654 |1896=3625 |1901=3646 |1906=3706 |1911=3509 |1921=3237 |1926=3233 |1931=3400 |1936=3330 |1946=3285 |1954=3602 |1962=3970 |1968=4330 |1975=5063 |1982=5459 |1990=5569 |1999=5573 |2004= |2005= |2006=5320 |2007= 5414 |2008=5 516 |2009=5618 |cassini=25373 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 21464 }} [[Categoria:Comuna de Còsta d'Aur]] 2pzuf37va9n68fxm458ej7qtebwcy3h 0 103539 2501950 2477533 2026-05-30T12:06:55Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501950 wikitext text/x-wiki {{omon|Polastron}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Polastron | nom2 = ''Polastron'' | imatge= Town_hall_of_Polastron_HG_(3).jpg | descripcion= La maison comuna. | lògo = cap | escut = | escais= | region ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Savés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31428 | cp = 31430 | cònsol = Marie-Hélène Lauga | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.9575 | latitud= 43.3244 | alt mini = 248 | alt mej = | alt maxi = 351 | km² = 4.78 |}} '''Polastron '''{{RepTopMP}} (''Polastron'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31428.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Polastron | nòrd = [[La Bastida de Paumèrs]] | nòrd-èst = | èst = [[Castia de la Branda]] | sud-èst = | sud = [[Luçan e Adelhac]] | sud-oèst = | oèst = [[Havars (Comenge)|Havars]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [pulas'trun] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Polastron'' que'i le diminutiu en ''-onem'' deu latin ''pullaster'', ''-astra'' « garia joena »; le nom que pòt estar un nom de persona o un lòc de neuriment <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 539</ref>.</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Polastron'' que vengueré deu nom de persona ''Polastron''. Le nom comun occitan qu'es un tèrme mespresiu « poreton, poret caitiu, pauquet » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. III, p. 1703-04, par. 29969</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Polastron qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'es Sent Supèri. Tanlèu 1790, Polastron qu'èra deu [[canton deu Hosseret]], damb le nom de ''Polastron-Bourjac'' <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 36 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> (le Borjac qu'ei un petit país). ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31428 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Marie-Hélène Lauga |Partit= |Qualitat= foncionària}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Hélène Miralles|Partit= divèrs dreta |Qualitat= cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat=Rémy Sancerry |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1965 |Identitat= Adrien Sancerry |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1953 |Identitat=Alphonse Moudens |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1945 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31428 |1793=176 |1800=144 |1806=176 |1821=212 |1831=214 |1836=225 |1841=218 |1846=226 |1851=230 |1856=233 |1861=236 |1866=204 |1872=203 |1876=187 |1881=205 |1886=192 |1891=178 |1896=169 |1901=149 |1906=164 |1911=160 |1921=118 |1926=130 |1931=107 |1936=107 |1946=97 |1954=110 |1962=106 |1968=92 |1975=80 |1982=67 |1990=61 |1999=64 |cassini=27370 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion qu'èra de {{popfr31|428}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|428}}/4.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31428 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] kjs6a3lhi9l0y55qdcrzve8e9ejmnx0 0 103555 2501953 2477548 2026-05-30T12:26:43Z Alaric 506 44932 prononciacion, còssol 2501953 wikitext text/x-wiki {{omon|Senta Aralha}} {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | imatge= Town_hall_of_Saint-Araille_(2).jpg | descripcion= L'ostau de comuna. Gaitatz a dreita, le vilatge qu'es sus un poi. | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} | parçan = {{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31469 | cp = 31430 | cònsol = Marc Dutrain | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.9911 | latitud= 43.3594 | alt mini = 238 | alt mej = | alt maxi = 340 | km² = 6.54 }} '''Senta Aralha '''{{RepTopMP}} (''Saint-Araille'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31469.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | élision = | commune = Senta Aralha | nord = [[Montpesat (Savés)|Montpesat]] <small>([[Gers (departament)|''Gers'']])</small> | nord-est = [[Montastruc de Savés]] | est = | sud-est = [[Poi de Tojas]] | sud = [[Castia de la Branda]] | sud-ouest = | ouest = [[Senarens]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [seŋta'raʎɔ]<ref>Patrici Pojada, ''Répertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus'', ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009, p. 61</ref> (verificada [seŋta'rajɔ] en 2026 a [[Castèthnau Picampau]]) <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br>. La senta onorada dens lo nom de la comuna qu'es [[Aulària de Barcelona]] (fòrma dominanta de son nom en occitan), en latin ''Sancta Eulalia'', martirizada a [[Barcelona]] en 304. L'aferèsi, supression de la vocala iniciala deu segond mot, remplaçada per la vocala finala deu prumèr, de ''-a'' final de ''senta'' davant la vocala iniciala ''E-'' ([[Albèrt Dauzat|Dauzat]] parla d'elision <ref>Se tractaré d'elision invèrsa</ref>) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 586</ref> dona, en partent d' ''Eulàlia'', ''Aulàlia''. La seguida que seré ''Aulària'' ([[dissimilacion]]) > ''Auràlia'' (metatèsi) > ''Aràlia'' (reduccion deu diftongue) > ''Aralha'' (palatalizacion de ''-l-'' per lo ''iòd''). Dens l'òrdre de l'evolucion fonetica, donat per Maurici Romieu, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, la plaça de la palatalizacion de ''-l-'' qu'es convencionala <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 296, per ''Sentralha (Òut e Garona)</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]] que pensa le passatge de ''*Auralha'' a ''*Aralha'' es devut a l'atraccion de ''aralh'' = ''arair'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 770</ref>. Véser tanben [[Senta Aulària]]. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Senta Aralha, ''Saint-Araille'' o ''Saint-Araille-de-Samatan'', qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Le vocable de la glèisa, annèxa de [[Senarens]], qu'ei Sent Germèr. En 1790, Senta Aralha qu'èra deu [[canton deu Hosseret]], en l'an VIII, deu [[canton de Senta Gabèla]], en l'an X, que tornè au Hosseret <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 40 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31469 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Marc Dutrain |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= 27 de junh de [[2014]] <ref>[https://www.ladepeche.fr/article/2014/07/02/1911232-nicole-breque-elue-maire.html]</ref> |Fin= 2026 |Identitat= Nicole Brèque |Partit=[[PS]]|Qualitat= agricultritz }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= abriu de 2014 (mòrt en foncions)|Identitat= Francis Sancerry|Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhèr generau (1988-2014) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'es ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31469 |1793=221 |1800=205 |1806=231 |1821=262 |1831=267 |1836=302 |1841=308 |1846=303 |1851=307 |1856=298 |1861=309 |1866=303 |1872=312 |1876=302 |1881=303 |1886=294 |1891=251 |1896=236 |1901=219 |1906=206 |1911=204 |1921=168 |1926=175 |1931=170 |1936=163 |1946=147 |1954=151 |1962=143 |1968=123 |1975=128 |1982=141 |1990=128 |1999=125 |2005=145 |cassini=33830 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|469}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|469}}/6.54) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31469 }} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 9jpm2wu9znghslqe8p0gdntujlnd8oa 0 103592 2501952 2477536 2026-05-30T12:17:15Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2501952 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Senarens | nom2= Sénarens | imatge = Holy_Cross_church_in_Senarens_(1).jpg | descripcion= Glèisa Senta Crotz. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | parçan={{Savés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31543 | cp = 31430 | cònsol = Bernard Laguens | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.9794 | latitud= 43.3506 | alt mini = 244 | alt mej = | alt maxi = 345 | km² = 6.93 }} '''Senarens'''{{RepTopMP}} (''Sénarens'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31543.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Senarens | nòrd = [[Godets]] | nòrd-èst = [[Montpesat (Savés)|Montpesat]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | èst = [[Senta Aralha (Nauta Garona)|Senta Aralha]] | sud-èst = | sud = [[Castia de la Branda]] | sud-oèst = | oèst = [[Casac]] | nòrd-oèst = [[Ambacs|Anvaths]] }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, a la seguida de [[Ernst Gamillscheg|Gamillscheg]], ''Senarens'' que veng d'un nom germanic d'òme ''Sini-hari'', dambe'u sufixe germanic ''-ing'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 650, a ''Seignalens''</ref>. Mès le resultat que seriá ''*Senharens''. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Senarens'' que veng d'un nom germanic d'òme ''Senara'', dambe'u sufixe germanic ''-ingos'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 13 755</ref>. </br> Segon les Féniés, le nom germanic qu'ei ''Senart'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 183</ref>. Le problèma qu'ei la finala consonantica. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Senarens qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Lombèrs]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Le vocable de la glèisa qu'ei Senta Crotz. Tanlèu 1790, Senarens qu'èra deu [[canton deu Hosseret]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 48 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31543 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Bernard Laguens |Partit= [[PS]] |Qualitat= arquitècte}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31543 |1793=278 |1800=271 |1806=275 |1821=323 |1831=332 |1836=312 |1841=278 |1846=304 |1851=337 |1856=304 |1861=305 |1866=346 |1872=284 |1876=251 |1881=269 |1886=250 |1891=229 |1896=235 |1901=236 |1906=208 |1911=207 |1921=171 |1926=174 |1931=168 |1936=164 |1946=154 |1954=155 |1962=136 |1968=128 |1975=122 |1982=107 |1990=108 |1999=101 |2005=107 |cassini=35960 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion qu'èra de {{popfr31|543}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|543}}/6.93) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31543}} [[Categoria:Comuna de Savés]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] amudtuiudejqk43m86hkkxren6adyx8 0 107023 2502064 2290404 2026-05-31T08:36:03Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502064 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Chapela Talhafer | nom2 = ''La Chapelle-Taillefert'' | imatge = Chapell6sept09.jpg | descripcion = Vista generala de la Chapela Talhafer. | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23052 | cònsol = Thierry Dubosclard | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion dau Grand Garait]] | gentilici = | longitud = 1.84027777778 | latitud = 46.1013888889 | alt mini = 462 | alt maxi = 690 | km² = 14.11 |}} '''La Chapela Talhafer'''<ref>http://www.lemosin.net/23052.htm</ref> (''La Chapelle-Taillefert'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23052 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Thierry Dubosclard |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Daniel Lory |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23052 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|052}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] 9y0ucpr3rskngiqz8fa25w3d1xnn9tx 0 113272 2501967 2426602 2026-05-30T13:45:08Z ~2026-32237-99 63762 /* */ 2501967 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Linkin Park''' es un grop de [[rock]] alternatiu e nu metal format en [[1996]] a [[Agoura Hills]] en [[Californie]], enmenat per [[Chester Bennington]] (cant), [[Mike Shinoda]] (cant, rap, guitarra, clavièr), [[Brad Delson]] (guitarra), [[Dave Farrell]] (guitarra), [[Rob Bourdon]] (battariá) e [[Joe Hahn]] (platino, efèt et mescla). Coneguèt lo captida de son primier disc in [[2000, Hybrid Theory]], agotat a dei milion eisemplàri dins lo mond e classificat [[disc de diamant]] per lo RIAA. Son segond album, [[Meteora]], sortit en [[2003]] e es estat classificat [[multi disc]] de [[platina]] dins de nombró país fourestié. Un de sei disc, [[Minute to midnight]], sortit en [[2007]], es estat classificat primier dei tèsto deis tiero dins 32 país estrangier e classificat melhor de l'annada. Son dernier disc : A thousand sun, es sortit lo 14 de setembre de [[2010]], [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de metal]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] qgdho9vshfdnb21z77eiwysag903vg1 0 114203 2501959 2495897 2026-05-30T13:18:13Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501959 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bertinhac | nom2 = ''Bertignat'' | imatge = Bertignat-P1080348.jpg | descripcion = Veguda de Bertinhac. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63037 | cp = 63480 | cònsol = Jacques Pouget | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = bertinhàs/-assa | latitud = 45.6186111111 | longitud = 3.68166666667 | alt mej = | alt mini = 470 | alt maxi = 911 | km² = 24.31 |}} '''Bertinhac'''<ref>Escriut ''Bartinhat'' dins la revista [https://web.archive.org/web/20160304215524/http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-071.pdf Revista ''Parlem!'' N°71 pagina18 ]</ref> (''Bertignat'' en [[francés]]), es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Bertinhàs'' e las ''Bertinhassas''. ==Geografia== {{Comunas limitròfas|comuna=Bertinhac|Nòrd=[[Maarat]]|sud=[[Teulèiras]]|Sud-Èst=[[Embèrt]]|Sud-Oèst=[[Grandvau]]|Oèst=[[La Chapèla Anhon]]|Èst=[[Jòb (Puèi de Doma)|Jòb]]|Nòrd-Èst=[[Vertolaia]]}} ===Vialatges e luòcs dits=== *Babilòna *Le Bateau *Les Batisses *Boisset *Le Bòsc de Dòra (le Bost de Dore), *Bordèlas *Le Borg *Botonarges [butenˈɛʁdʒi]<ref>https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1965_num_17_1_1874</ref> (Boutonnargues) *La Brugèira *La Cambusa *Le Chalet *Champandelay *Le Chassanhon *Le Chassanh *Chastelet *Chauçadís (Chaussadis) *Chaumontargues [t͡sɔmũⁿtˈɛʁdʒi]<ref>https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1965_num_17_1_1874</ref> (Chomontargues) *Fontluc (Fonlupt) *Le Grand Bòsc (le Grand Bost) *Le Petit Bòsc (le Petit Bost) *Le Fraisse (le Fraisse) *La Gota (la Goutte) *Le Prat (le Prat) *Les Claustres, la Collange Basse, le Champ, la Collange Haute, le Combas, le Combat, Conche, Conchette, la Côte de Sauvanis, le Bost de Dore, Dousson, Espinasse, la Faye, Flouvat, la Garde, Goutte-Clos, Grand Pré, la Grange, Lenteyras, Malfriat, Mariaux, Meaux, le Mas, la Mayoux, le Monteillhet, les Moulins, le Perrier, Pierre Grosse, Piessat, les Plaines, les Pommerettes, Pont de David (à cheval sur la commune de la Chapelle-Agnon), Pradis, Peubrières, le Puy, Puy-Bayou, la Ravanie, la Raze, les Rochades, la Roche, le Rourre, les Sagnis, Sauvanis. ==Toponimia== Atestat ''Bertinhac'' en 1392<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations non-romanes; formations dialectales|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=2|annada=1990|pagina=753}}</ref>.<br>Segon [[Ernèst Negre]], son nom ven dau nom de persona ''Bertinus'' embei le sufixe ''-acum''<ref name="NomNegre" />. Dins le parlar de la comuna, se ditz [barciˈɲɒ], vèrs [[Chès Pèire]] [bartʃiˈɲa] e vèrs [[le Monestèir]] [bɛrtʃiˈɲɒ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63037 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Claudette Imbault|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=63037 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas dau Puèi de Doma]] == Liams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] iw288u83as58dcojqtyztcv91wycee0 0 114222 2501955 2488693 2026-05-30T13:02:47Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501955 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Le Brugeiron | nom2 = ''Le Brugeron'' | imatge = Le Brugeron 63.JPG | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63057 | cp = 63880 | cònsol = André Besset | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 45.7127777778| | longitud = 3.71972222222 | alt mini = 671 | alt maxi = 1427 | km² = 27.42 |}} '''Le Brugeiron''' (''Le Brugeron'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== == Toponimia == La comuna se ditz localament [lə bryd͡zejˈru] o [lə brudʒejˈru] vèrs [[Chès Pèire]]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63057 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=André Besset|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63057 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr63|0}} la populacion èra de {{popfr63|057}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] iuexa0nmuarjgmiclewb1kftm2rb6nf 0 114290 2501958 2496806 2026-05-30T13:11:09Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501958 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Corpèira | nom2 = Cropèira | imatge = Courpière.jpg | descripcion = La maison de comuna. | lògo = | escut = Blason ville fr Courpière (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | arrondiment = [[Arrondiment de Tièrn|Tièrn]] | canton = Los Monts de Liuradés (burèu centralizator); [[canton de Corpèira|Corpèira]] ([[chapluòc]]) davant 2015 | intercom = [[Comunautat de comunas Tièrn Dòra e Montanha|CC Tièrn Dòra e Montanha]] (2017 ----->) | insee = 63125 | cp = 63120 | cònsol = Christiane Samson | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici =corpeiràs/-assa ; corpeirasson/-ona | longitud = 3.53861111111 | latitud = 45.7558333333 | alt mini = 297 | alt mej = | alt maxi = 542 | km² = 31.82 ||nom3=''Courpière''}} '''Corpèira''' o '''Cropèira''' (''Courpière'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Corpeiràs'' e las ''Corpeirassas'' o los ''Corpeirassons'' e las ''Corpeirassonas''. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 63125.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luòc: * '''Corpèira''' : ''Corspetra'' en [[1030]], ''Cospeira'' en [[1055]], ''Corpeira'' en [[1195]], ''Curta Petra'' en [[1152]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations dialectales (suite) et françaises|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=3|annada=1990|pagina=1409}}</ref> e ''Corpière'' en [[1510]]. De l'occitan "corts" embei "pèira"<ref name="NomNegre" />. Localament e vèrs [[Chès Pèire]], la comuna se ditz [kurˈpɛjrɔ]<ref>J-B Bouillet, ''Album Auvergnat'', Moulins, 1853, p. 61 : Courpeiro.</ref><ref name=":0">Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 10.</ref><ref>Collectatge IEO 63.</ref>, [krupˈɛjrɔ]<ref name=":0" /> o [kuʀˈpɪːɹ̝ɒ]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du Patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr|Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 434.</ref>. * '''Belisme''' (fr. ''Belime'') : ''Belisme'' en [[1353]]<ref name="NomNegreII">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations préceltiques, celtiques, romanes|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=1|annada=1990|pagina=160}}</ref>. Aqueste nom ven dau [[gallés]] ''[[Belisama]]'', nom d'una deessa equivalenta a la deessa romana [[Atena|Minèrva]]<ref name="NomNegreII" />. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63125 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Christiane Samson |Partit= Front d'Esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2009]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Noël Serin |Partit= [[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2009 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63125 |senscomptesdobles= 1962}} * 2017 : 4050 ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] 7ki7l690g5urvpwtzycql95acpbdkh3 0 114297 2501960 2496812 2026-05-30T13:24:13Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia + gentilici. 2501960 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cunlhac | nom2 = ''Cunlhat'' | imatge = Cunlhat-63.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville fr Cunlhat (Puy-de-Dôme).svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | insee = 63132 | cp = 63590 | cònsol = Gilbert Bonnefoy | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =cunlhasson/-ona<ref>[[Régis Michalias]], ''Éléments abrégés de grammaire auvergnate'', Ambert, 1906, p.192. "cuenlhassou"</ref> | latitud = 45.6327777778 | longitud = 3.56 | alt mej = | alt mini = 540 | alt maxi = 1014 | km² = 29.55 | sans = 1315 | data-sans = [[2008]] |}} '''Cunlhac''' (''Cunlhat'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Cunlhassons'' e las ''Cunlhassonas''. ==Geografia== == Toponimia == Las atestacions ancianas son ''Cuticiacus'' (Ve), ''vicaria Cumliacensi'' (954), ''Cumliaco'' (995), ''Cumilhac'' (1287), ''Cuninhac'' (1326), ''Cutilliacus'' (1350) e ''Cunlhat'' (1789). Vèrs [[Bançac]], la comuna se ditz [cɥɛ̃ˈʎa]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Glossaire étymologique du Patois de Vinzelles'', [[Montpelhièr]], Société des langues romanes, 1915, p. 444.</ref>, vèrs [[Montmaurin (Puèi de Doma)|Montmaurin]] e [[Chès Pèire]] [tʃɛ̃ˈʎa], vèrs [[le Monestèir]] [cɥɛ̃ˈλɒ], vèrs [[Bòrsa]] [tʃɥɛ̃ˈjɒ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref> e localament [kjɥɛ̃ˈʎa]<ref>[[Albèrt Dauzat]], ''Géographie phonétique d'une région de la Basse-Auvergne'', [[París]], 1906, p.94.</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63132|cp=63590|maire=Gilbert Bonnefoy|mandat=[[2008]]-[[2014]]| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Gilbert Bonnefoy|mandat=[[2008]]-[[2014]]||Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63132|cp=63590|maire=Gilbert Bonnefoy|mandat=[[2008]]-[[2014]]| |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] doqddhdj2ta4iqjxsf70lz4dfc43pew 0 114372 2501956 2498933 2026-05-30T13:04:55Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501956 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Maarat | nom2 = ''Marat'' | imatge = Marat ensemble.JPG | descripcion = Veguda d'ensemble | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | insee = 63207 | cp = 63480 | cònsol = Patrice Douarre | mandat = [[2014]]-[[2020]]| | gentilici = | longitud = 3.68361111111 | latitud = 45.66 | alt mej = | alt mini = 436 | alt maxi = 1025 |}} '''Maarat''' (''Marat'' en francés) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Mazarat'' (1247, 1373), ''Mazaraci'' (1272, 1318-1350), ''Maharat'' (1291), ''Maarac'' (1294), ''Maarat'' (1317), ''Mazerac'' (1319) e ''Marat'' (1343, 1391). Una promèira ipotèsi èra de faire venir aquel toponime dau nom de persona ''Marus'', qu'auriá bailat ''Maracum'', mas aquela ipotèsi seguèt faita davant de trobar de fòrmas ancianas. Michel Boy prepausèt de le faire venir de ''Maceria'', mas auriá bailat ''Masèira'' e chau benliau mai pensar embei ''Macer''. Maarat se tròba dins la zòna ente la -s- latina es tombada, avèm per exemple ''camisia'' que bailèt ''chàmia'' [ˈtʃamjɔ]. Las atestacion mòstran qu'aquela -s- seguèt alterada dès la fin dau [[sègle XIII]]. Normalament, dins le parlar locau, renmàs las <nowiki><a> tonicas son prononciadas [ɛ], chau doncas gardar la grafia <aa> per explicar aquel chamjament.</nowiki> Localament e dins le parlar de la comuna, se ditz [mɛˈra]<ref>Michel Boy, ''Les Noms de lieux de l'arrondissement d'Ambert. Une étude thématique suivie d'un index rappelant les formes anciennes connues'', Nouvelle revue d'onomastique, 1984, p. 62-63.</ref> e vèrs [[Chès Pèire]] [maˈra]<ref>Collectatges IEO 63.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63207 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Patrice Douarre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat=Christian Viallis| Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63207 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] jrbtd8tw4y3zfpgdqrwe762vlcrqnk1 0 114459 2501957 2500064 2026-05-30T13:07:43Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Toponimia. 2501957 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Renaudiá | nom2 = ''La Renaudie'' | imatge = La Renaudie-63.JPG | descripcion = Veguda generala dau vialatge. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | arrondiment = [[Arrondiment de Tièrn|Tièrn]] | canton = Los Monts de Liuradés ([[canton de Corpèira|Corpèira]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Tièrn Dòra e Montanha|CC Tièrn Dòra e Montanha]] (2017 ----->) | insee = 63298 | cp = 63930 | cònsol = Ghislaine Dubien | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici =renaudiàs/-assa | longitud = 3.72111111111 | latitud = 45.7361111111 | alt mini = 684 | alt mej = | alt maxi = 1202 | km² = 18.02 |}} '''La Renaudiá''' (''La Renaudie'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puei de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Renaudiàs'' e las ''Renaudiassas''. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 63298.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Le nom poiriá venir dau nom de persona ''Renaud'', dau nom germanic d'òme ''Reginald'', ''Ragin-wald'', embei le sufixe ''-ia''<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations dialectales (suite) et françaises|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=3|annada=1990|pagina=1690}}</ref>{{,}}<ref>[[Albèrt Dauzat]], Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 560, a ''Regnauville.''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 392.</ref> ("domèni de Renaud") o (eventualament) dau mot latin medieval ''nauda'' ("[[prada]] umida", "endreit sanhós") e le prefixe ''re-'' de caractèr aumentatiu, evolucion dau [[gallés]] ''ro-'', que signifia "franc" o "tròp"<ref>{{Obratge|títol=Contribution à la toponymie de la Corrèze|autor=Michel Prodel|annada=2020|pagina=300}}</ref>. Le nom es absent de la carta de Cassini, aquò es donca un microtoponime recent vengut [[chapluòc]] de comuna. Dins le parlar de la comuna, se ditz [la rnɔwˈɟɔ] e vèrs [[Chès Pèire]] [la rənɔwˈdʒɔ]<ref>Collectatges IEO 63.</ref> e localament [lɔ renɔwˈdjɔ] o [lɔ renɔwˈdʒɔ]<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 16.</ref>. == Istòria == Ancianament partida de la comuna d'[[Augiròlas]], La Renaudiá devenguèt comuna en [[1833]]<ref>cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=28908</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=63298 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Ghislaine Dubien |Partit= |Qualitat= agent d'entreten}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin=2014 |Identitat=Francis Giral |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Guy Roch |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63298 |1836=852 |1841=876 |1846=914 |1851=877 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=902 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=741 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=384 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=161 |2006=125 |2007= |2008= |2009= |2010= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] ah8rvw8sipn0uzhbphjf2wkukr1zanh 0 115422 2502007 2299756 2026-05-30T15:45:06Z Alaric 506 44932 /* Arganhon */ 2502007 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2= ''Argagnon'' | nom = Arganhon | lògo= cap | imatge= Eglise_de_Argagnon.jpg | descripcion= Sent Pèr d'Arganhon | escut = | escais= | region ist ={{Bearn}} | parçan= | region = [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small> | arrondiment = [[Arrondiment de Pau|Pau]] | canton = Artics e País de Seuvèstre ([[Canton d'Artés (Bearn)|Artés]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lac-Ortès|CC de Lac-Ortès]] | insee = 64042 | cònsol = Gilles Leveque | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = (en [[francés]]) | alt mej= | longitud= -0.681111111111 | latitud= 43.4575 | alt mini = 66 | alt maxi = 209 | km² = 9.33 }} '''Arganhon'''<ref>Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> (''Argagnon'' en [[francés]]) qu'ei ua comuna [[bearn]]esa administrada peu [[departaments franceses|departament]] deus [[Pirenèus Atlantics]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 64042.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== ===Arganhon=== La prononciacion qu'ei [arga'ɲu<small>n</small>] (''n'' pauc perceptibla). Las fòrmas ancianas que son ''Arganion'' au sègle XIau, ''Argalhoo'' en 1376, ''Arguanhoo'' en 1385, ''Arganhoo'' en 1546, ''Argagnon'' (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau), ''Arganhon-Marcerin'' lo 8 d'abriu de 1851, data de la fusion de las duas comunas <ref name = migr>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 57</ref>. [[Gerhard Rohlfs]], citat per [[Miquèu Grosclaude|Grosclaude]], qu'explica ''Arganhon'', shens certitud, per lo nom latin d'òmi ''Arginnus'', com per Arguiñano en [[Navarra]] <ref name = migr/>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] qu'explica ''Arganhon'', tanpauc shens certitud, per lo nom latin d'òmi ''Arcanius'' dab lo sufixe ''-onem'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 26</ref>. [[Miquèu Grosclaude]] qu'aima mei l'explicacion de Dauzat, « la proprietat d'Arcanius'' <ref name = migr/>. Segon [[Joan Coromines]], ''Arganhon'' que pòt venir deu nom celtic ''*Organione'' , dab dissimilacion ''org-o-'' > ''arg-o-''. Cf. [[Organyà]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 69-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29399</ref>. ===Marcerin=== La prononciacion qu'ei [marce'ri<small>n</small>]. Las fòrmas ancianas que son ''Marcerii'' en 1345, ''Marsserii'' en 1385, ''Marsery'' en 1779, ''Arganhon-Marcerin'' lo 8 d'abriu de 1851, data de la fusion de las duas comunas (ara lo nom ''Marcerin'' qu'a dispareishut) <ref name = mgro>Michel Grosclaude, ''Dictionnaire toponymique des communes du Béarn'', Escòla Gaston Febus, 1991, p. 65</ref>, ''Marsarin'' (mapa de Cassini, a la fin deu sègle XVIIIau). ''Marcerin'' que vien deu nom latin d'òmi ''Marcellus'' dab lo sufixe, de valor diminutiva, ''-inum'' (''-ll-'' intervocalica que passa a ''-r-'' en gascon) <ref name = mgro/>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 64042 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Gilles Leveque|Partit= |Qualitat= carnsaladèr}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= André Cassou|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Guillaume Defarge |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= Georges Vandesande |Partit= shens etiqueta |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 64042 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr64|0}} la populacion qu'èra de {{popfr64|042}} abitants. ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deus Pirenèus Atlantics]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bearn}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Comuna de Bearn]] j8okybl004xmu6v5qpljjzy7aix45ld 0 145971 2502037 2442103 2026-05-30T21:12:49Z Jiròni 239 2502037 wikitext text/x-wiki [[File:New York City location Bronx.svg|thumb|right|250px|Localizacion del Bronx a Nòva York]] Lo '''Bronx''' es un dels 5 districtes o ''[[borough de Nòva York|boroughs]]'' de la vila de [[Nòva York]] dins l'[[Nòva York (estat)|estat de Nòva York]], [[Estats Units d'America]]. Geograficament se situa al sud del [[Westchester County|comtat de Westchester]]; al nòrd e a l'èst de l'illa de [[Manhattan]] en traversar l'[[Harlem River]]; e al nòrd del borough de [[Queens]], a travèrs l'[[East River]]. Lo Bronx representa una superfícia de 42 km2 e aviá en [[2015]] una populacion de {{formatnum:1455444}} abitants<ref>font:Wikipèdia en anglés, legit lo 22/09/16</ref>. Dempuèi [[1914]], lo Bronx ten los meteisses limits que '''Bronx County''', lo comtat del meteis nom. Lo Bronx es devesit per la [[Bronx River]] en una seccion ondulada a l'[[West Bronx|oèst]], pròcha Manhattan, e una seccion pus plana a l'[[East Bronx|èst]], pròcha [[Long Island]]. Las carrièras èst e oèst son devesidas per la [[Jerome Avenue]]—la continuacion de la [[Fifth Avenue|cinquena avenguda]] de [[Manhattan]]. L'oèst del Bronx foguèt annexat a ''New York City'' en 1874, las zonas situadas a l'èst de la Bronx River en 1895. Lo comtat del Bronx foguèt separat del comtat de New York en 1914. Aperaquí un quart del Bronx es constituït d'espacis doberts, coma [[Woodlawn Cemetery|lo cementèri de Woodlawn]], [[Van Cortlandt Park|lo pargue de Van Cortlandt]], [[Pelham Bay Park|lo pargue de Pelham Bay]], lo [[New York Botanical Garden|Jardin botanic de Nòva York]] e lo [[Bronx Zoo|Zoo del Bronx]] dins lo nòrd e lo centre del districte. Lo nom "Bronx" ven de [[Jonas Bronck]], qu'establiguèt lo primièr poblament europèu dins la zona a l'epòca de la colonia dels [[Nòus Païses Basses]] en 1639.<ref name=Faroeislands>{{cite book |last= Wylie |first= Jonathon |títol= The Faroe Islands: Interpretations of History |publisher= University of Kentucky Press |year= 1987 |page= 209 |url= https://books.google.com/books?id=7kmEYtkttx4C&printsec=frontcover&dq=isbn:9780813115788&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |isbn= 978-0-8131-1578-8 |quote= Jónas Bronck (or Brunck) was the son of Morten Jespersen Bronck.....Jónas seems to have gone to school in Roskilde in 1619, but found his way to Holland where he joined an expedition to Amsterdam.}}</ref><ref>* {{cite web |títol= Jonas Bronx |work= Bronx Notables |publisher= Bronx Historical Society |url= http://www.bronxhistoricalsociety.org/notebx.html |accessdate= January 20, 2012|deadurl= yes|archiveurl= https://web.archive.org/web/20080509163707/http://www.bronxhistoricalsociety.org/notebx.html|archivedate=May 9, 2008}} * {{cite journal |last= van Laer |first= A. J. F. | títol = Scandinavian Immigrants in New York, 1630–1674 |work= The American Historical Review |place= Chicago |publisher= The University of Chicago Press on behalf of the American Historical Association |date= October 1916 |volume= 22, n.1 |pages= 164–166 |jstor= 1836219 |id= "... Jonas Bronck was a Dane ..."}} * {{cite book |last= Burrows |first= Edwin G. |last2= Wallace |first2= Mike (Michael L.) |títol= Gotham, A History of New York City to 1898 |place= Oxford, New York |publisher= Oxford University Press |year= 1999 |volume= 1 |pages= 30–37 |isbn= 0-19-511634-8 |quote= ... many of these colonists, perhaps as many as half of them, represented the same broad mixture of nationalities as New Amsterdam itself. Among them were Swedes, Germans, French, Belgians, Africans, and Danes (such as a certain Jonas Bronck)...}}</ref><ref name="Van Rensselaer 1909 161">{{cite book |last= Van Rensselaer |first= Mariana Griswold |títol= History of the city of New York in the seventeenth century |place= New York |publisher= The Macmillan Company |year= 1909 |volume= 1 |page= 161 |url= http://www.worldcat.org/title/history-of-the-city-of-new-york-in-the-seventeenth-century/oclc/649654938?title=&detail=&page=frame&url=http%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3Di9ET9y_FpgQC%26checksum%3D9a3e1cdde2061df1e906bed9b5c04bae&linktype=digitalObject}}</ref> Los indians natius [[Lenape]] foguèron desplaçats pels colons après 1643. Als sègles XIX e XX, lo Bronx recebèt fòrça grops d'imigrants mentre que se transformava en comunitat urbana, venguts de divèrses païses europèus (particularament d'[[Irlanda]], d'[[Alemanha]] e d'[[Itàlia]]) e pus tard de la region [[Cariba]] ([[Puerto Rico]], [[Jamaica]] and the [[Republica Dominicana]]), e d'[[afroamericna]]s vengut del sud dels Estats Units.<ref>Braver (1998)</ref> Aquela mescla culturala faguèt del Bronx la font de genres musicals coma la [[musica latina (genre)|musica latina]] o lo [[hip hop]]. == Galariá == <gallery> File:Middletown Road (IRT Pelham Line) by David Shankbone copy.jpg|''Middletown Road '' estacion de [[Mètro de Nòva York|mètro]] del Bronx. File:Bronxhub1.jpeg|''The Hub'' sus la tresena avenguda. File:Aerial view of the Bronx, Harlem River, Harlem, Hudson River, George Washington Bridge, 2008-05-10.jpg|Vista aeriana del Bronx, [[Harlem River]], [[Harlem]], [[Hudson (flume)|Hudson River]], e lo [[George Washington Bridge]]. File:Morrisheightsbx.JPG|''Morris Heights'', un quartièr del Bronx de 45,000 abitants. File:Fordhamroadbx1.JPG|Scèna de carrièra dins [[Fordham Road]], carrièra majora del Bronx. </gallery> ==Referéncias== <references /> [[Categoria:The Bronx]] sfu32g3dutc333y2ncn0r0bgshx2l0d 0 151702 2501978 2379412 2026-05-30T14:11:51Z Jiròni 239 2501978 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>''' Anne Hidalgo'''</big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Image:Anne Hidalgo, février 2014.jpg|150px]] |- !align=right|País: | {{França}} |- !align=right|[[Regions francesas|Region]]: | [[París]] |- !align=right|Predecessor: | [[Bertrand Delanoë]] |- !align=right|Data de naissença: |[[19 de junh]] de [[1959]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[San Fernando]], [[Andalosia]], [[Espanha]] |- !align=right|Profession: | [[politica|Politiciana]] |- !align=right|Partit politic: | [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] |} '''Anne Hidalgo''' (nascuda '''Ana María Hidalgo Aleu'''; [[San Fernando]], 19 de junh de 1959) es una politica francesa, del Partit Socialista, foguèt cònsola de la vila de [[París]] entre [[2014]] e [[2026]]. ==Libres== * ''Une femme dans l'arène'', Éditions du Rocher, coescrich amb Jean-Bernard Senon, 2006 {{ISBN|2-2680-5961-8}} * ''Travail au bord de la crise de nerfs'', coescrich amb Jean-Bernard Senon, Flammarion, 2010 {{ISBN|2-0812-4522-1}} * ''Mon combat pour Paris : quand la ville ose'', Flammarion, 2013. {{ISBN|2-081-27769-7}} ==Ligam extèrns== * [https://web.archive.org/web/20080103065037/http://www.anne-hidalgo.net/ Blog d'Anne Hidalgo] [[Categoria:Personalitat del Partit Socialista (França)|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Cònsol|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Naissença en 1959|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Personalitat de la Cinquena Republica|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Personalitat politica femenina francesa|Hidalgo, Anne]] 38nkxoj24emikom0u805clveqv0l09k 2501979 2501978 2026-05-30T14:12:11Z Jiròni 239 2501979 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>''' Anne Hidalgo'''</big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Image:Anne Hidalgo, février 2014.jpg|150px]] |- !align=right|País: | {{França}} |- !align=right|[[Regions francesas|Region]]: | [[París]] |- !align=right|Predecessor: | [[Bertrand Delanoë]] |- !align=right|Data de naissença: |[[19 de junh]] de [[1959]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[San Fernando]], [[Andalosia]], [[Espanha]] |- !align=right|Profession: | [[politica|Politiciana]] |- !align=right|Partit politic: | [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] |} '''Anne Hidalgo''' (nascuda '''Ana María Hidalgo Aleu'''; [[San Fernando]], 19 de junh de 1959) es una femna politica francesa, del Partit Socialista, foguèt cònsola de la vila de [[París]] entre [[2014]] e [[2026]]. ==Libres== * ''Une femme dans l'arène'', Éditions du Rocher, coescrich amb Jean-Bernard Senon, 2006 {{ISBN|2-2680-5961-8}} * ''Travail au bord de la crise de nerfs'', coescrich amb Jean-Bernard Senon, Flammarion, 2010 {{ISBN|2-0812-4522-1}} * ''Mon combat pour Paris : quand la ville ose'', Flammarion, 2013. {{ISBN|2-081-27769-7}} ==Ligam extèrns== * [https://web.archive.org/web/20080103065037/http://www.anne-hidalgo.net/ Blog d'Anne Hidalgo] [[Categoria:Personalitat del Partit Socialista (França)|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Cònsol|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Naissença en 1959|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Personalitat de la Cinquena Republica|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Personalitat politica femenina francesa|Hidalgo, Anne]] cibk8o2ga6d2acbbm0fjbzgue9i50pz 2501980 2501979 2026-05-30T14:13:47Z Jiròni 239 2501980 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>''' Anne Hidalgo'''</big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Image:Anne Hidalgo, février 2014.jpg|150px]] |- !align=right|País: | {{França}} |- !align=right|[[Regions francesas|Region]]: | [[París]] |- !align=right|Predecessor: | [[Bertrand Delanoë]] |- !align=right|Data de naissença: |[[19 de junh]] de [[1959]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[San Fernando]], [[Andalosia]], [[Espanha]] |- !align=right|Profession: | [[politica|Politiciana]] |- !align=right|Partit politic: | [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] |} '''Anne Hidalgo''' (nascuda '''Ana María Hidalgo Aleu'''; [[San Fernando]], 19 de junh de 1959) es una femna politica francesa. Sòci del [[Partit Socialista (França)|França]], foguèt cònsola de la vila de [[París]] entre [[2014]] e [[2026]]. ==Libres== * ''Une femme dans l'arène'', Éditions du Rocher, coescrich amb Jean-Bernard Senon, 2006 {{ISBN|2-2680-5961-8}} * ''Travail au bord de la crise de nerfs'', coescrich amb Jean-Bernard Senon, Flammarion, 2010 {{ISBN|2-0812-4522-1}} * ''Mon combat pour Paris : quand la ville ose'', Flammarion, 2013. {{ISBN|2-081-27769-7}} ==Ligam extèrns== * [https://web.archive.org/web/20080103065037/http://www.anne-hidalgo.net/ Blog d'Anne Hidalgo] [[Categoria:Personalitat del Partit Socialista (França)|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Cònsol|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Naissença en 1959|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Personalitat de la Cinquena Republica|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Personalitat politica femenina francesa|Hidalgo, Anne]] q9ymdgeqot7e0xy93nlzkopsz9f767f 2501981 2501980 2026-05-30T14:14:24Z Jiròni 239 2501981 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>''' Anne Hidalgo'''</big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Image:Anne Hidalgo, février 2014.jpg|150px]] |- !align=right|País: | {{França}} |- !align=right|[[Regions francesas|Region]]: | [[París]] |- !align=right|Predecessor: | [[Bertrand Delanoë]] |- !align=right|Data de naissença: |[[19 de junh]] de [[1959]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[San Fernando]], [[Andalosia]], [[Espanha]] |- !align=right|Profession: | [[politica|Politiciana]] |- !align=right|Partit politic: | [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] |} '''Anne Hidalgo''' (nascuda '''Ana María Hidalgo Aleu'''; [[San Fernando]], 19 de junh de 1959) es una femna politica francesa. Sòci del [[Partit Socialista (França)|partit socialista]], foguèt cònsola de la vila de [[París]] entre [[2014]] e [[2026]]. ==Libres== * ''Une femme dans l'arène'', Éditions du Rocher, coescrich amb Jean-Bernard Senon, 2006 {{ISBN|2-2680-5961-8}} * ''Travail au bord de la crise de nerfs'', coescrich amb Jean-Bernard Senon, Flammarion, 2010 {{ISBN|2-0812-4522-1}} * ''Mon combat pour Paris : quand la ville ose'', Flammarion, 2013. {{ISBN|2-081-27769-7}} ==Ligam extèrns== * [https://web.archive.org/web/20080103065037/http://www.anne-hidalgo.net/ Blog d'Anne Hidalgo] [[Categoria:Personalitat del Partit Socialista (França)|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Cònsol|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Naissença en 1959|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Personalitat de la Cinquena Republica|Hidalgo, Anne]] [[Categoria:Personalitat politica femenina francesa|Hidalgo, Anne]] 6rupgngoe6mg9904q852jrhibbhp1a1 0 157249 2502034 2250959 2026-05-30T19:50:45Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502034 wikitext text/x-wiki {{redaccion}} <!--Article redigit en gascon--> {{Taxobox debuta | animal | ''Pinguinus impennis'' | Riesenalk.JPG | Grand Pingoïn | classification=COI }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Aves }} {{Taxobox | òrdre | Charadriiformes }} {{Taxobox | familha | Alcidae }} {{Taxobox | genre | Pinguinus }} {{Taxobox UICN | EX }} {{Taxobox fin}} Eth '''gran pingoïn''' (en gascon) o eth '''grand pingoin''' (''Pinguinus impennis'' més tamben ''Alca impennis'') siguec un audeth que non podie pas volar. Apartenhie ara familha des [[Alcids]]. Demoraue prèp der [[Ocean Atlantic]] e s’escandiguec ena mieitat deth sègle XIX. Ère era soleta espécia moderna deth genre ''Pinguinus'', qu’include tanben d’autes espécies de pingoïns de gran talha. Se podie trapar aguest pingoïn enes aigües der Atlantic Nòrd, en un airal qu’includie es aigües deth [[Canadà]]. [[Groenlàndia]], es [[Illas Feròe]], [[Norvègia]], [[Irlanda]] e eth [[Reiaume Unit]]. Demoraua tamben més ath sud, ena Nòva Anglatèrra e en eth nòrd d’[[Espanha]]. Pendent era sason de reproduccion s’amassaua en colonies sus d’ilhòts arrocalhats pròches dera còsta. Eth gran pingoïn héia de 75 a 85 cm de naut e pesaua aperaquí 5 Kg e açò ne hadie eth membre mès important dera familha des Alcids. Era sua esquia ère nere e sòn vrente blanc. Eth sòn bec ère nere, massís e ponchut e avie barracanades. Ua flapa blanca apareishie dessús de cadun des uelhs der animal pendent era sason de repoduccion. De seguit perdie es flapes e presentave en sòn loc ua raia blanca enter es uelhs. Es sues ales héien 15 cm de longor e açò non deishave pas que volés. Totun, ère plan bon nadaire e minjave basicaments peishi e crustaci. Ère plan agil en l’aiga més plan malaisit sus era tèrra. Es sòns principals predadors includien es orques, es pigards de coa blanca, es ossi polari e es umans. Es grands pingoïns nidaven en colonies plan denses. Era hema ouave sus es arrocs un ueu blanc dab rebats bruns e es dus pairs clocaven er un e er aute pendent sieis setmanes e enquiath moment dera espelida. Es joens deishaven eth pichon dempús tres o quate setmanes e es pairs contunhauen de hèr atencion aths pichons enqüera pendent quauque temps. Er òme a caçat eth grand pingoïn pendent més de 100.000 annades. Aguesta caça prenie un loc important ena cultura des indians d’America que demoraven pròches d’aguest audèth. Ère un manjar més tanben eren un objecte de culte. Es prumèrs europèus qu’esploraren America descurbiren lèu qu’aguest animal ère ua preda aisida de caçar e podie èster utilizat coma esca tara pesca e fornir de plomes ara industria. Totun, era populacion des grands pingoïns ère cada còp més e més petita. Quan es scientifics saberen qu’eren menaçats, divèrses leis sajaren de sauvar aguest audèth més sigueren pas pro. Era sua raretat atirèt era atencion des grands musèus e de colleccionadors privats que cercaven pertot es ueus e era pèth d’aguest pingoïn. Atau siguec aucit eth darrièr grand pingoïn en Eldey en Islàndia, en 1844. Eth grand pingoïn ei mentavut en fòrça libes e eth jornal scientific American Ornithologists Union siguec aperat ''The Auk'' era sua onor. ==== Descripcion ==== Auia de 75 a 85 cm de naut e 5 Kg (1). Eth Grand Pingoïn, erá eth més important representant dera sua familha e tamben de sòn orde, es charadriiformes. Es pingoïns que demorauen en eth nòrd de sòn airal eren més grani que no pas es que demorauen en eth sud. Mascles e hemelhes auien plomes parières més un comportament disparièr. Eth tamanh deth bec e era longor deth femur tamben eren disparièrs. Era esquia erá de color nere lusent e contrastaua dab eth blanc de sòn vrente. Eth còl e es pautes eren plan cuertes, eth sòn cap qu’erá petit e es ales tamben (6). Lo pingoïn semblaua un shinhau gautut pr’amor qu’auia ua bossa de graissa qu’eth caperaua tà l’isolar deth hreth (7). Pendent eth periode de reproduccion, eth Grand Pingoïn auia ua flapa blanca jos er uelh. Aguesta erá de color avelana e bruna (8) (9). Dempús dera sason de reproduccion, er audèth mudaua e perdia es sues flapes blanques, remudaua aguestes per ua longa raia blanca e ua linha de plomes grisi der uelh ara aurelha (3). Pendent er ostiu, eth menton e era garganta eren bruns plan hoscs més laguens dera boca qu’erá jaune (4). Pendent er ivern aguest Alcid remudaua e era sua garganta se tornaua blanca (3). Eth bec erá long, d’11 cm (10) e apuntaua tà jos ena sua ponta, e auia luges blanques sus era ramfoteca: enquia set sus era daissa de sus e dotze sus era daissa de jos pendent er ostiu. En ivern n’auien mens (11) (12). Es ales hèien 15 cm de long e es sues ales més longues héien 10 cm (7). Es sues pautes e es sues arpes eren neres e era pèth enter es pautes erá bruna (12). Es pautes plaçades ena extremitat deth cos de l’audèth e açò héia qu’agues plan bona aptitud tà nadar. Es petits audèths (12) quan gessien des ueus eren grisi e borrilhuts. Es joens auien mens lugats preminents que no pas es adults sus eth bec, auien un còl flapat de blanc e nere (14) e auien pas cap flapa blanca dejós des uelhs més ua linha grisa enter es uelhs (círcols d’un anèl blanc ) qu’arribaua enquias aurelhes (14). Es brams deth Grand Pingoïn eren un petit coarnament e un bram rauc. Un pingoïn capcionat siguec guardat hent brams e gorgolhs pr’amor qu’erá estressat. Se coneish pas aué coma eren aguests brams més se pot pensar qu’eren com es de pingoïns més petits e benlèu un shinhau més prigonds e més horts. ==== Abitat ==== Eth Grand Pingoïn demoraua enes aigües costeres der Atlantic nòrd en Canada, eth nòrd-èst des Estats Units, Noruega, Gronlandia, Islandia, Irlanda e era Grand Bretanha, Occitania e tamben eth nòrd d’Espanha (16). Sonque deishaua aguestes aigües tà reproduir-se (11) (17). Es rookeries des Grand Pingoïns se plaçauen ena mar de Baffin e enquiath eth golf de sant-Laurent e en Europa, en Islandia, Noruega e es Ilhes britaniques (18). Es colonies auien de besonh ilhes rocalhoses dab rives inclinades que deishauen aguesti animals d’arribar ben ara mar (13). Aguest factor demesia eth nombre de colonies sonque a un vintenat. Ath cant, ens nins auien d’éster proches de sorgues de manjar e tamben pro luenh deth continent tà demesir era presencia de predadors com er os polar o er òme (19). Sonque set colonies an sigut classades : en Papa Westray, enes Orcades, en Sant-Kilda (Escocia), enes Ilhes Féroé, enter es ilhes de Grimsey e Eldey (Islandia), sus era ilha Funk, proche de Tèrra Naua e Labrador e tamben sus es arroques deth golf de Sant-Laurent. Quauques estudis diden qu’aguesta espécia tamben se reprodusia en eth Cap Cod, en Massachussets (13). Ena fin deth sègle XVIII e principis deth sègle XIX, er abitat deth Grand Pingoïn demeniguec enquia Funk, Grimsey, Eldey, Sant-Kilda e Sant-Laurent (18). Funk, qu’erá era coloniá més importanta. Un cop es joens deishauen es nins e endevenien autonòms, es Grand Pingoïns se n’anauen entarath sud, ara fin dera tardor e er inici der ivern (21). Soent se vedien en eth Grand Banc (19). S’an trapat ossi d’aguest animal enquia Florida, on i demoréc pendent eth sègle X auans de Crist, entarath sègle X dempús Crist, en es sègles XVau e XVIIau. Tamben demorauen enes costes franceses, occitanes, espanholes e tamben italianes ena Mediterrània pendent era darrièra glaciacion (18). Eth Grand Pingoïn anaua pas més luenh dera baia de Massachussets en eth sud pendent er ivern. Atau, es ossi trapats en Florida bènleu son ossi objectes d’un negoci indian. ==== Ecologia ==== Es Grand Pingoïns desmarchauen pauc a pauc e s’ajudauen dab es ales tà avançar peths terrenhs rocalhosi. Quand corrien eren plan malagits e héien petits passi en linha drecha (17). Auien pas guaires predadors naturals, principauments grans mamifèrs marins coma es orques o es pigargs de coa blanca (17). Es ossi polars atacauen de còps es colonies pendent eth moment dera ponduda (24). Era espécia auia pas ua por innata der òme e coma que sabia pas volar e erá malagit en tèrra, erá plan vulnerable. Sigueren maselats per sòn carn e sòns plomes e dempús tà fornir d’specimens es musèus e es collecions privades (25). Es Grand Pingoïns eren reactius ath brulh més eren pas enjaurats se vedien quauque causa (26). Utilizauen es sòns becs ponchuts tà se devesar quan eren menaçats (17). Se cre qu’aguesti audèths podien viuer enquia 20 a 25 annades. Pendent er ivern, eth Grand Pingoïn desmarchaua més ath sud tot cercant parelha o en petits gropi més jamés tà ua coloniá on podia pas nidar. Eth Grand Pingoïn erá bon nadador e utilizaua es sues ales tà se propulsar jos era aiga (14). Quan nadaua aishecaua un shinhau eth cap e eth còl enquiath jos (17). Aguesta espécia erá plan abil jos era aigua e podia hér diuerses maniobres en tot nadar (28). Erá cabedís de se cabussar enquias 76 m (29) més normauments sonque enquias 50 m de prigondor (30). Podia tamben éster cabedís de recotar eth alenament pendent 15 minuts, açò vò díder més temps que no pas ua foca (28). Eth Grand Pingoïn erá, donques, cabedís de nadar plan lèu. Demenir era aviadessa e dempús gésser dera aigua tà arribar ara riba. ==== Dieta ==== Aguest audèth minjaua enes aigües més prigondes més que no pas en aqueres vesitades per d’autes Alcidae (30). Totun, dempús dera periode de reproduccion om podiá trapa’l a més de 500 Km de tèrra. Se pensa que caçaua en grop tà éster més eficaç (30). Es sues victimes eren peishi de 12 a 20 cm de longor, que pesauen de 40 a 50 g e podien arribar a capturar peishi dab era meitat dera sua propia talha. Era sua capacitat de nadar en grans prigondeses redusia era competicion dab es autes espécias d’Alcidae. Dempús des estudis basats sus es ossi deth grand Pingoïn ena ilha de Funk e tamben pes apreciacions morfologiques e ecologiques auia peishi favorits (31) coma es capelans, es merluçes e quauques crustacis. Ammodytidae tamben eren minjats. Es joens minjauen plancton e benlèu crustacis e peishi regurgitats pes adults (20) (27). ==== Reproduccion ==== Es Grand Pingoïns començauen a formar parelhes ena prumèra meitat deth mes de mai (32). Se cre qu’es parelhes se formauen tà tota era vita més d’autes teories mos diden que tamben podien auer hilhs dehóra d’aguestes parelhes coma he eth Petit Pingoïn (17) (27). Un còp era parelha heta, heien un nin sus arroques, laguens colonies plan importantas (7) (17). Auans dera reproduccion, es parelhes practicauen ua parada nupcial e mouien eth cap e mostrauen era sua flapa blanca e era sua boca jauna (17). Es colonies eran plan denses: s’estima l’amassada en un nin /m2 de terrenh (17). Es relacions socials se heien laguens es colonies (17). Quand d’autes Alcidae se mesclauen dab aguestes colonies, es Grand Pingoïns heien us de sòn tamanh. Eth Grand Pingoïn auia sonque un ueu enter era fin de mai e començaments de junh més podiá auer un ueu extra s’eth prumèr erá perdut (28) (32). Era espécia auia un solet ueu dab 400 gr en d’aperaquí 100 m dera ribera (14) (35). Aguest auia ua forma de perada e auia 12,4 cm de longor e 7,6 cm de nautada (36) (24). Er ueu erá blanc jaune tà ocre clar dab disparièrs motius de ponchs e linhes neres, marrons o grisi (14) (37). Se cre qu’aguestes diferéncies deishauen es pairs arreconeisher es sòns ueus ena coloniá (32). Eth mascle e era hemelha clocaquen eth sòn ueu pendent de 39 a 44 jorns d’incubacion enquia sòn aresclament en eth mes de junh. Totun, tamben se traparen veus enes colonies enquiath mes d’agost (24) (32). Es pairs, donques, ensenhauen es hilhs coma hér es causes. Pendent eth neishement, eth petit audèth auia tot eth cos caperat d’un pelufòl gris (27). En sonque dus o tres setmanes podia adestrar era maturitat bastadora tà deishar eth nin e anar enquia era aigua, generauments en eth mes de junhsega (24) (32). Es pairs auien cura des petits un cop deishat eth nin e s’auia vist pichons nadant sus era esquia d’adults. Es Grand Pingoïns auien era marjoritat sexual enter es 4 e es 7 ans. Etimologia e noms Era paraula basca tà aperar eth Grand Pingoïn, arponaz, e eth prumèr tèrme francés utilizat, apponatz, volia díder, ambdús, bec de lança. En es lengues escandinaves coma en er islandés, geirfugl, o eth danés gejrfugl, eth nom vò díder audèth lança. Era anglisizacion siguec garefowl (38). Es espanhòls e portuguesi es aperauen pingüinos o pajaros bobo. Eth nom inuit erá isarukitsck que voliá díder petites ales (39). S’era origina deth tèrme francofòn pinguin erá pas segura. Er adjectiu Grand associat a aguest tèrme, ei de besonh tà despariençar dus espécies proches dera familha des Alcids, ei a díder, aguesta espécia e era deth Petit Pingoïn. Aguest darrièr tamben ei cabedís de volar. Ua auta sorga d’error proven dera semblança fonetica enter eth mot francés pinguin e aquera paraula qu’es apera en diuerses lengues coma pingüin en olandés, pingüino en espanhòl o pingüim en portugués o pingüí en catalan. E se pode auer era confusion enter aguest e d’auti audèths que tamben demoren en eth sud. ==== Taxonomia ==== Eth Grand Pingoïn erá una des 4.400 espécies descriches per Carl von Linne en eth sègle XVIII en eth libe Systema Naturae e aciu erá aperat Alca impennis (41). Aguesta siguec classada como pinguinus un aute cop en 1791 (36). Eth sòn nom proven deth nom qu’es espanhòls e portuguesi dauen ara espécia e impennis vò díder desestança de plomes (42). Quauques recercaires cren que sòn genre més adequat ei Alca (43) ==== Filogenia ==== Es analisis de sequencies deth genoma mitocondrial an confirmat es estudis morfologics e biogeografics que diden qu’eth Petit Pingoïn era eth cosin més proche viu d’aguesta especiá (44). Eth Grand Pingoïn erá tamben proche deth malmaridat pichot nan qu’evolucionéc d’ua forma disparièra dera des animals deth genre Pinguinus. Eth Grand Pingoïn , donques, semblaua plan eth Petit pingoïn e erá soent classat laguens eth genre Alca (42). Er estudi de quauques fossils coma Pinguinus alfrednewtoni e diuerses analisis molleculars demostren qu’aguestes espécies an divergit plan deth sòn ancessor comun, eth Guilhamot de Xantus e lèu lèu. En aquera epoca aguest guilhemot erá relacionat dab d’autes Alcids. Es audèths proches deth Petit Pingoïn eren comuns en er Atlantic deth Pliocèn més era evolucion deth malmaridat pichòt nan ei pas força coneguda (44). Se cre, dab tot, qu’ei d’un genre disparièr. Eth Grand Pingoïn erá pas semblant a d’autes genres d’Alcids coma Mancalla, Praemancalla o Alcodes (2). Pinguinus alfrednewtoni, erá més gran e tamben descabedís de volar. Aguest aute membre deth genre Pinguinus demoréc pendent es inicis deth Pliocèn (45). A sigut estudiat pes ossi discurberts en Yorktown, ena mina de Lee Creek, en Carolina deth Nòrd e se cre qu’ei un ancessor comun d’aguest e deth Grand Pingoïn. Demoraua en er oèst der Atlantic e eth Grand Pingoïn en er èst més quan eth prumèr s’escandiguec ena fin deth Pliocèn, eth dusau a aucupat eth sòn loc. ==== Relacions dab er òme ==== Eth grand Pingoïn a sigut era meta de plan de caçaires pendent de milièrs d’annades. Aguest audèth demoraua pendent détz mesi ena mar, més s’amassaua en grans colonies tà auer hilhs. Coma qu’era densitat erá plan grana, era sua gran talha e desestança ena tèrra ferma héien d’aguest ua presa aisida. Se sabe qu’eth Grand Pingoïn auia sigut caçat ja pes neandertals hé més de 100.000 ans, ja que s’an trapat ossi de Grands Pingoïns en sòns camps (16). I a diboishi de Grands Pingoïns ancians de hé més de 20.000 annades qu’an sigut discurberts ena [[Bauma de Cosquer]], en Occitània, proche dera mar e que son dera epoca dera darrièra glaciacion, quan eth airal de despartiment deth Grand Pingoïn includia aguest partida dera planeta (39). Es indians americans an demorat proche des Grand Pingoïns e l’an utilizat coma sorga de manjar pendent er ivern. Auia tamben ua valor simbolica tà eri e ansin se poden véder representacions de Grands Pingoïns en sòns collars d’os (46). Ua persona enclapada pendent eth sègle XX auans de Crist, en un loc arqueologic maritim de Tèrra Naua, s’a trapat vestit dab era pèth de més de 200 Grand Pingoïns e es caps encara i eren coma decoracion (47). Era meitat des ossi de Grands Pingoïns an sigut trapats enes tombes en aguest loc, çò que deisha pensar en un siginificat simbolic particular tà aguest poble (48). Es ancians Beothuk de Tèrra Naua héien ua manièra de pudding dab es ueus dera espécia (27). Es esquimals Dorset caçauen tamben eth Grand Pingoïn e es Saqqaqs de Groenlàndia an gairebén escandit aguest ena ilha (48). Dempús, es marins europèus utilisaven es pingoïns coma atrairament e senhalaven era sua presència tà díder qu’es Grands bancs eren proches. ==== Escantiment ==== Se cre que i auien milions de membres pendent eth sòn apogèu (27). Eth Grand Pingoïn a sigut escandit coma sorga de manjar més tamben per sòns ueus e sòn pelufòl auans deth VIIIau sègle. Auans d’açò era caça héta pes tribús locals escandinaues e der èst nòrd-american e açò dempús dera edat dera pèira (49) pendent qu’en labrador pendent eth Vau sègle on aguest audèth auia migrat (50). Es prumèrs discurbidors, coma Jacques Cartier, e diuersi batèus que venien a cercar aur ena ilha de Baffin, auien pas eth manjar de bessonh tà hér eth viatge de retorn e utilizaven gaiment eth Grand Pingoïn tà auer stocks de manjar més tamben coma esca tara pesca (51). Quauques batèus an lençat era ancora proche des colonies de pingoïns e es marins an amassat centenats de pingoïns sus es batèus auans de los tuar (52). Es ueus des Grands Pingons podien tamben éster minjats: eren tres còps més grans qu’es de guilhamot e eren més jaunes (48). Aguests marins an tamben introdusit es arrats en aguestes ilhes (37). Eth poblament de Grand Pingoïns a decaigut pendent era petita edat glacial; es audèths eren més aisits de caçar pes ossi polari, més tamben eren plan caçats pes umans per sòns plomes tà hér capèls e dempús per sòn pelufòl 833). En eth sègle XVIau, es colonies europees s’an escandit ja qu’es caçaires volien eth pelufòl tà hér aurelhièrs (53). Pendent era fin dau sègle XVIIIau sonque demorauen Grands Pingoïns en quauques ilhes d’acostament malaisit. En 1553 eth Grand Pingoïn a arrecebut era sua prumèra proteccion oficial e en 1794, era Granda Bretanha enebec tuar aguest animal pes sues plomes (54). En San-Jan de Tèrra-Naua, quauques individús auien violat ua lei de 1775 qu’enebia era caça deth Grand Pingoïn per sòns plomes o ueus e sigueren flagelats en public. Totun, se podia utilizar eth animal coma manjar (48). Ena partida nòrd-americana, aguesti pingoïns eren ua sorga de manjar e oli (45) (55) (56). Es specimens de Grand Pingoïn e sòns ueus endeveneren plan ben pagats pes rics europèus. Es collectors de ueus podien anar enquias colonies tà auer-ne un maxim més prenien es ueus clocs e deishauen aguests qu’auien embrions (24). Sus era petita ilha de Stacan Armin, en Santa-Kilda, en junhsega 1840, se vedec per darrièr còp un Grand Pingoïn enes Ilhes britaniques (57). Tres òmes de Santa-Kilda auien pres un audèth dab petites ales e un ponch blanc sus eth cap. Eth gardaren pendent tres jorns. Ua gran tempesta caiguec sus era ilha. Pensaren qu’eth pingoïn erá un bruishot qu’auia provocat era tempesta e pr’açò lo tuaren dab un bròc (58) (59). Ena fin deth sègle XVIIIau era gran coloniá dera ilha de Funk i auia pas més nins de Grand Pingoïn. Sonque enes ilhes ath long d’Islàndia. En ua d’aguestes , era especià aguec, pendent un temps, un asil. Era ilha siguec aperada Geirfuglasker o Ilha deth Grand Pingoïn. Aciu es audèths demorauen sans pr’amor qu’es corrents marins héien plan malaisit d’i arrivar. Geirfuglasker siguec era soleta ilha on demoraua ja era especià. Era espetada d’un volcan sos-marin pendent er ivern de 1830 héc qu’era ilha desaparegues dejos es ones der ocean. Quan quauques Grand Pingoïns surbigueren e volgueren trapar un aute loc tà méter es nins non en traparen cap més e aueren de marchar enquia era ilha d’Eldey un gran arroc malaisit més aisit d’i arrivar. Pendent eth prumèr raid sus era ilha, 24 audèths sigueren tuats. Un an dempús, 13 més. Dab cada raid era coloniá demenia. En 1844 sonque i demorauen dus individús (ua hemelha e un mascle) més tamben sigueren tuats (60). Aguesta darrièra parelha que cobaua encara un ueu siguec tuada per Jón Brandsson e Sigurdur Isleifsson e ketill Ketilsson prenguec eth ueu entara sòn barca (61). Un cop arrivats a tèrra ferma, marcharen tà Reykjavik on pensaren véner es audèths. Peth camin traparen un marchand interessat en es pingoïns e es sues rèstes sigueren venudes. Es sues pèths se cre qu’adara son a Los Angeles e Bruxelles e es organs interns en eth musèu de zoologia de Copenhague (62). Totun, un testimoni parla de Grand Pingoïns vius en 1852 en eth Grand Banc. Dempús, un naturalista aperat Hansen confirméc qu’es auia vist en 1868. En 1929 ! dos obrièrs finlandesi vederen un audèth jamai vist enes ilhes Lofoten e ei classat coma Grand Pingoïn (63). Més i auia pas d’esproves materials dera sua existencia des de 1844. Aué se poden trapar 75 ueus de Grand Pingoïn enes disparières colleccions de disparièrs musèus e 24 esqueletes sanceres e 81 pèths. Centenats d’ossi an sigut collectats dempús eth sègle XIX ena ilha de Funk. Just auans der escandiment, es prétz des ueus creisheren plan (64) (65). Eth molatge d’un ueu, hét ena fin deth sègle XIX siguec vendut eth 16 d’abril de 2013 en Drovot per 1239 € (66). ==== Eth Grand Pingoïn ena cultura ==== Eth Grand Pingoïn ei un des audèths desapareguts més citats ena literatura anglesa. Apareish en plan d’obres infantils coma The Water Babies, A fairy Tale for a Land Baby de Charles Kingsley e tamben Eth misteri deth Golf Blau d’Enid Blyton (67) (68). Aguests dus libes parlen der escandiment deth Grand Pingoïn; en eth prumèr un Grand Pingoïn parla der escandiment dera sua especià. En eth dusau, eth personatge principal cerca ua coloniá perduda d’aguesta especià que jamai traparà. En eth libe The surgeon’s mate tamben se’n parla. Eth libe The Last Great Auk, dAllen Eckert tamben, coma en Sea of Slaughter de Farley Mowat (70). I a tamben un ballet Still Life at the Penguin Cafe (71) e ua cançon, A Dream too far ena Rockford’s Rock Opera. Eth Grand Pingoïn siguec tamben evocat en d’autes lengas, coma en francés, ena Ilha des Pingoïns (1908) d’Anatole France (73). Tamben apareish coma una des possessions de Baba eth Turc ena opera d’Stravinsky Era peirièra deth rofian. Atau, eth dodo e eth Grand Pingoïn son simbols d’especies escandides e es riscs sus era biodiversitat deth hét des practiques umanes. A sigut era mascòta dera Fondacion dera Fauna de Québec (62) e dera Achmere Academy de Claymont en Delaware, deth Sandford Fleming College en Ontario e dera Choral Society dera Universitat d’Adelaida, en Australia (74) (75 (76). Tamben ei era mascòta des Knowledge Masters, ua competicion de cultura general (77). Eth periode american dera American Ornithologists Union ei tamben eth Grand Pingoïn. Segons es memories de Homer hickam, Rocket boys, e deth sòn film Cèu d’octubre, es prumèrs missils s’aperaren Auk (Grand Pingoïn) (78). Tamben ua fabrega de cigarretes, era British Great Auk Cigarrettes a eth nom d’aguest audèth. Walter Ford, eth pintre american, a pintat aguest animal dus còps: en The Witch of St. Kilde e en Funk Island (79). Eth pintre e escrivan anglés Errol Fuller a pintat Last Stand tà illustrar era sua monografia sus era especià (80). Eth Grand Pingoïn apareish tamben sus un sagelat apareishut en Cuba en 1974 (81). Es diboishi més ancians coneguts sus eth Grand Pingoïn son es pintures de tres specimens ena Bauma de Cosquer ena Mar Mediterrània. Aguestes pintures daten dera darrierà glaciacion pr’amor qu’eth airal de demorança deth Grand Pingoïn tamben includia era mar Mediterrània (82). 104x2mr954tc6rpukrf96zjnujtzza9 0 179917 2501961 2480488 2026-05-30T13:28:24Z Boja02 45458 /* */ 2501961 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician |carta=usa |nom=Gavin Newsom |imatge=Governor of California Gavin Newsom (cropped 3x4).jpg |legenda=Fòto oficiala de Gavin Newsom. |foncion1=40en [[governador de Califòrnia]] |a partir del foncion1=[[7 de genièr]] de [[2019]] |fins al foncion1= |eleccion1=[[6 de novembre]] de [[2018]] |predecessor 1=[[Jerry Brown]] |successor 1= |foncion2=49en [[luòctenent-governador de Califòrnia]] |govèrn=Jerry Brown |a partir del foncion2=[[10 de genièr]] de [[2011]] |fins al foncion2=7 de genièr de 2019 |eleccion2=[[2 de novembre]] de [[2010]] |predecessor 2=Abel Maldonado |successor 2=[[Eleni Kounalakis]] |foncion3=42en [[cònsol de San Francisco]] |a partir del foncion3=[[8 de genièr]] de [[2004]] |fins al foncion3=10 de genièr de 2011 |eleccion3=[[4 de novembre]] de [[2003]] |predecessor 3=Willie Brown |successor 3=Ed Lee |foncion4=Membre del [[conselh dels supervisors de San Francisco]] del 2nd districte |a partir del foncion4=8 de genièr de [[1997]] |fins al foncion4=8 de genièr de 2004 |eleccion4= |predecessor 4=Kevin Shelley |successor 4=Michela Alioto-Pier |nationalitat=[[Estats Units d'America|American]] |nom de naissença=Gavin Christopher Newsom |naissença=[[10 d'octobre]] de [[1967]] |luòc de naissença=[[San Francisco]], [[Califòrnia]] |partit=[[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] |paire=[[William Newsom]] |maire=Tessa Thomas Menzies |conjunt=Kimberly Guilfoyle<br/>(2001-2006)<br/>Jennifer Siebel<br/>(2008-) |enfants=4 |universitat=[[Universitat de Santa Clara]] (BSc) |profession=[[politician]] e [[òme d'afaires]] |religion=[[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme]] |residéncia=[[Fair Oaks (Califòrnia)|Fair Oaks]], [[Califòrnia]] |signatura=Gavin Newsom Signature.svg |sit web=https://www.gov.ca.gov/ }} '''Gavin Christopher Newsom''' ([[San Francisco]], [[10 d'octobre]] de [[1967]]) es un [[politician]] e [[òme d'afaires]] [[Estats Units d'America|american]] e—dempuèi [[genièr]] de [[2019]]—lo 40en [[governador de Califòrnia]]. ==Cònsol de San Francisco== ==Luòctenent-governador de Califòrnia== ==Governador de Califòrnia== [[Imatge:Gavin Newsom (47998168401).jpg|thumb|Governador Newsom.]] [[Imatge:Gavin Newsom logo.png|miniatura|Lògo de Gavin Newsom.]] [[Imatge:Dianne Feinstein with Gavin Newsom 2019.jpg|thumb|Dianne Feinstein amb Gavin Newsom.]] ===Pena capitala=== ===Cleméncia=== ===Environament=== ===Regulacion de las armas de fuòc=== ===Assisténcia sanitària=== ===Pandemia de coronavirus=== ===Granda vitessa ferroviària=== ===Sensostal e penuria de lòtjaments=== ===Fracturacion idraulica=== ===Genocidi dels amerindians=== ===Viatges personals=== ===Gestion de l'aiga=== ==Vida personala== [[Imatge:Gavin Newsom and Jennifer Siebel at the 2008 Gay Parade.jpg|miniatura|esquèrra|Newsom amb sa promesa [[Jennifer Siebel]] a la [[marcha de las fiertats]] de San Francisco en 2008.]] {{ORDENA:Newsom, Gavin}} [[Categoria:Governador de Califòrnia]] [[Categoria:Naissença a San Francisco]] [[Categoria:Naissença en 1967]] sucywzpr3ovsmwtxr4wgf54oqhti7mg 0 185178 2502052 2314338 2026-05-30T23:47:01Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502052 wikitext text/x-wiki {| class="infobox infobox_v2" | colspan="2" class="entete defaut" style="background-color:#D8BFD8;color:black;" |Ascension |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Fichièr:Giotto - Scrovegni - -38- - Ascension.jpg|vinheta|L'Ascension per [[Giotto di Bondone|Giotto]]]] |- | colspan="2" | ---- |- ! scope="row" |Nom oficiau |Solemnitat de l'Ascension dau Senhor |- ! scope="row" |Observada per |[[Glèisa Catolica Romana|catolics]], [[Protestantisme|protestants]], [[Ortodoxia|ortodòxes]] |- ! scope="row" |Tipe |Celebracion religiosa |- ! scope="row" |Significacion |Commemoracion de l’ascension de [[Jèsus de Nazaret|Jèsus-Crist]] |- ! scope="row" |Data |Quaranten jorn a partir de [[Pascas]]<ref>Quarante jours À PARTIR de Pâques, et donc, trente-neuf APRÈS Pâques.</ref>. |- ! scope="row" |Data precedenta |13&nbsp;mai 2021 |- ! scope="row" |Data coranta |26&nbsp;mai 2022 |- ! scope="row" |Data seguenta |18&nbsp;mai 2023 |- ! scope="row" |Observancias |[[:ca:Missa|Messa]] |- ! scope="row" |Legada a |[[Pascas]] |- | colspan="2" class="navigation-only" style="border-top: 2px #D8BFD8 solid; font-size: 80%; background:inherit; text-align: right;" |<span class="plainlinks" style="float:left;">[//fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Ascension_(f%C3%AAte)&action=edit&section=0 <span style="color:#555;">modifier</span>]</span>&nbsp;[[Fichier:Info_Simple.svg|ligam=Modèle:Infobox_Célébration|12x12px|Consultez la documentation du modèle]] |} L''''Ascension''' es una fèsta [[Cristianisme|crestiana]] que celebra lo quaranten jorn a partir de [[Pascas]]. Marca la darrièra amassada de Jèsus amb sei discípols après sa resurreccion e son elevacion au cèu. Exprimís un nòu mòde de preséncia dau Crist, quau non es plus visible dins lo monde terrèstre, mas demora present dins lei sagraments. Anóncia egalament la venguda dau Sant-Esperit dètz jorns mai tard e la formacion de la Glèisa a l'escasença de la fèsta de la Pentacòsta. Prefigura enfin per lei crestians la vida etèrna. L'Ascension es un element essenciau de la fe crestiana : es mencionada explicitament, tant dins lo Simbòl deis apostòls que dins lo Simbòl de Nicèa-Constantinòble e doncas partejada per lei catolics, lei ortodòxes (l'Ascension del Sénher es una de lei Dotze grandas fèstas), lei protestants e lei fidèls de lei Glèisas antecalcedonianas. Lo dijòus de l'Ascension es jorn feriat dins fòrça païses dau monde e celebrat cada annada entre lo 30 d'abril e lo 3 de junh per lo [[Calendièr gregorian|calendari gregorian]]. Per lei catolics e lei protestants, en 2022, l'Ascension es lo dijòus 26 de mai e en {{Data|{{CURRENTYEAR}}}} aurà luòc lo 18 de mai . Per lei ortodòxes, es respectivament lo 2 de junh e lo 25 de mai. == Origina e etimologia dau tèrme == Lo mot ''ascension'' ven dau substantiu latin ascensio (« accion de montar ») qual ven el meteis dau vèrb ascendere (de ''ad-scendere''), qui significa « montar, gravir ». En grèc, lo tèrme utilizat per descriure aqueu eveniment es ἀνάληψις (''analèpsis''), un derivat de ἀναλαμβάνω (''analambanô'', de ἀνα- ''ana-'' « de bas naut » e λαμβάνω « sasir, préner »), pòt doncas èsser tradusit per « la presa ». Lo vèrb en question es utilizat 20 còps dins lo Nòu Testament e 146 còps dins l'Ancian Testament.<ref>{{Ligam web|langue=grec / anglais|auteur1=/|titre=Αναλαμβάνω|url=https://lexicon.katabiblon.com/index.php?lemma=αναλαμβάνω|site=https://lexicon.katabiblon.com|périodique=|date=|consulté le=28 mai 2020}}</ref> == Lei sorsas neotestamentarias == [[Fichièr:Reidersche_Tafel_c_400_AD.jpg|drecha|vinheta|Ascension de Jèsus, evòri, v. 400, musèu nacionau de Bavièra, anciana colleccion Martin von Reider ([[Munic]]).]] === Lei quatre Evangèlis canonics === Dos evangèlis mencionan lo « raubament al cèu » de Jèsus. [[Evangèli segon Marc|Aqueu de Marc]] lo plaça justa après l'episòdi de la Resurreccion. Jèsus apareis ais apostòls e lei envia en mission, lor donant lo poder de realizar de miracles en son nom. Sulcòp après que Jèsus es montat al cèu, sens que siá fach referéncia a la Pentacosta, lei apostòls se ne van presicar a travèrs dau monde. Aquel episòdi constituís la fin de l'Evangèli segon Luc e la debuta dels Actes deis Apostòls. Aquelei dos tèxtes son l'òbra d'un meteis autor, çò qu'a menat dels cercaires a postular que los dos documents ne constituissián originalament qu'un sol. Daniel Marguerat ennauta a aquel prepaus que la scission d'un long tèxt en doas parts distintas representa una practica correnta dins l'Antiquitat. Pasmens, remarca-, l'emplaçament de la cesura deu pas res a l'azard : lei dos tèxtes s'articulan a l'entorn de l'Ascension, qui « significa a l'encòp l'apogèu de la distincion de Jèsus e l'instauracion de son abséncia ». L'autor fach doncas dos còps lo meteis raconte afin « de ne prepausar una dobla lectura : Lc 24:50-53 considèra l'Ascension coma la conclusion de l'activitat de Jèsus, mentre que Ac 1:6-11 la concep coma una dubertura au temps dau testimoniatge » L'Evangèli segon Matèu, contemporanèu d'aquel de Luc, menciona pas l'Ascension. Pertocant [[Evangèli segon Joan|aqueu de Joan]], sembla anonciar aquela ascension — mas non la descrich pas : durant la darrièra Cène Jèsus evoca mantun còp « Vau cap au Paire ». Tot parièr, durant l'aparicion a [[Maria Magdalena|Maria de Magdalena]] après la Resurreccion, la met en garda : « Me tòca pas, que soi pas encara montat cap au Paire. Mas va trobar mei fraires e diga-lor : "monti cap a mon Paire e vòstre Paire, cap a mon Dieu e vòstre Dieu" » === Lo doble apròchi de Luc === L'episòdi de l'Ascension dins l'evangèli lucanian, après la descripcion dau cicle de lei divèrsas aparicions pascalas dau Ressuscitat, marca lo tèrme de l'accion terrèstre de Jèsus. Aquela conclusion es implicada de manièra positiva, Jèsus benesissiá sei discípols quau aculhisson aquela partença dins la jòia. La separacion ela meteisa es pas dau fach de Jèsus : aqueste es l'objècte d'una accion facha per Dieu, coma ne testimónian lei vèrbs au passiu utilizats dins lei diferents passatges lucanians.<ref>Daniel Marguerat, ''L’Aube du christianisme'', éd. Bayard/Labor et Fides, 2008, {{P.}}425-427.</ref> Dins leis Actes, lei cresents son desenant sols mas « nantis d'una mission »<ref>Daniel Marguerat, ''L’Aube du christianisme'', éd. Bayard/Labor et Fides, 2008, {{P.}}425-427.</ref> dins l'espèra d retorn de Jèsus. Aital, dins lei racontes lucanians metent en scèna lo Ressuscitat, aquesta opèra pas de miracles — quau son puslèu lo fach de testimònis inspirats per lo Nom de Jèsus. == Significacion == [[Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|vinheta|Folio deis ''Evangèlis de Rabula'' presentant una miniatura de l'Ascension, 586.]] === L'elevacion au cèu === L'Ascension designa lo moment ont Jèsus es estat elevat au cèu, après èsser estat crucificat e après èsser ressuscitat. Presenta dins lo [[Nòu Testament]], l'Ascension significa montar ai cèus, rejónher lo domeni divin. Per lo [[cristianisme]], lo tèrme concernís unicament l'Ascension de Jèsus-Crist, l'Assompcion designant aquela de Verge Maria. Es possible que l'autor de l'Evangèli segon Luc e deis Actes deis Apostòls s'inspira d'una tradicion populara fasent un parallèla amb leis assompcions respectivas de [[Moïses]], de Enoc o de [[Isaïas (profèta)|Isaïe]], o encara amb d'autres racontes edifiants metent en scèna l'elevacion de personatges illustres de la mitologia greco-romana, coma [[Romul e Rème|Romul]], [[Eracles]] o [[Medèa]], quitament dei ''apoteòsi'' d'emperadors romans, dins un ''encaminament'' e un raconte qui espargen a istòricisar lo fenomèn d'elevacion de Jèsus.<ref>Daniel Marguerat, ''L’Aube du christianisme'', éd. Bayard/Labor et Fides, 2008, {{P.}}425-427.</ref> === Quaranta jorns === Lo nombre {{Nombre amb unitat|40}} es recurrent dins la Bíblia : descriu lo nombre de jorns durant lo qual la pluèja es tombada durant lo deluvi de [[Noè]], o que [[Moïses]] passe sul [[mont Sinai]] abans de recebre las taulas de la lei. O encara lo nombre d'annadas que passa Israèl dins lo desèrt a la sortida d'Egipte, e tant lo nombre de jorns au bolís de los quals [[Niniva|Niniae]] serà destrucha dins la profecia de Jonas. Dins lei [[evangèlis sinoptics]], la temptacion dau Crist au desèrt dura egalament quaranta jorns. Tot parièr que lei 40 jorns de Pascas a l'Ascension fan resson ai {{Nombre amb unitat|40}} jorns de la carema crestiana. Aquela durada simboliza doncas un temps d'espèra, d'espròva o d'aprenentatge. === Lo luòc de l'Ascension === Segon Luc, l'Ascension se produsís a Betania, probable Betania-per-dessús-de-lo-Jordan, ont Jean lo Batiste cristianava dins lo Jourdan. A pas confondre amb lo vilatge de Betania ont vivián los amics de Jèsus, [[Marta de Betània|Marta]], Maria e Lazare, e ont Jèsus a ressuscitat Lazare. Un autre evangèli (Matèu 28 : 16) indica d'efièch qu'es en Galilèa que Jèsus deviá veire sei discípols abans de montar al cèu. La Betania de Lazare se tròba tròp alunhada de Galilèa per que Jèsus aja retrobat lei discípols a aquel endrech. Una tradicion la situa pasmens a la cima dau [[Mont dels Olius|mont deis Olivièrs]] (tot pròche dau temple de Jerusalèm) ont una glèisa es estada edificada a l'entorn de la pèira quau amagaré la darrièra estampada dau pè de Jèsus sus tèrra abans son ascension cap ai cèu,.<ref>[http://www.etudes-francaises.net/jerusalem/ayyubide.htm#ascension Mosquée de l’Ascension].</ref><ref>[http://www.biblelieux.com/mont_des_oliviers.htm Le Dôme de l'Ascension].</ref> === Sens crestian de la fèsta === L'Ascension marca dins la teologia crestiana la fin de la preséncia fisica de Jèsus sus la Tèrra, après sa mòrt e sa Resurreccion. Ela simboliza en aquel sens un nòu mòde de preséncia dau Crist « a l'encòp tota interiora, universala e fòra dau temps ». Malgrat qu'essent pas mai present fisicament dins lo monde, l'es encara per sei sagraments, particularament l'Eucaristia.<ref>[http://nominis.cef.fr/contenus/saint/11424/Ascension.html Ascension].</ref> D'autra banda, Jèsus abandona pas lei òmes pr'amor que lor envia son Esperit sant 10 jorns mai tard durant la Pentacosta —  l'Evangèli —, e intercedisca sens cèsse en lor favor près de Dieu lo Paire (He 9, 25) (Jn 14, 1-4). L'Ascension prefigura enfin la vida etèrna a la quala cada òme es destinat. La celebracion de l'Ascension es atestada a la fin dau sègle IV, de còps que i a celebrada simultanèament amb la Pentacòsta fins au sègle V. A partir de 511, la fèsta de l'Ascension foguèt precedida en Euròpa per lei tres jorns dei Rogacions, quau venguèron facultatius dins lo culte catolic après Vatican II. [[Fichièr:Canaletto_(Giovanni_Antonio_Canal),_Italian_(active_Venice,_Rome,_and_England)_-_The_Bucintoro_at_the_Molo_on_Ascension_Day_-_Google_Art_Project.jpg|vinheta|''Lo Bucentaure al Môle lo jorn de l'Ascension'', per [[Canaletto]] (v. 1745), Philadelphia Museum of Art<ref>[https://web.archive.org/web/20200520082701/https://www.philamuseum.org/collections/permanent/102908.html Musée de Philadelphie]</ref>.]] La celebracion de l'Ascension a [[Venècia]] s'acompanhava fins al  {{S-|XVIII|e}} de la sortida dau celèbre batèl dels [[Dòge de Venècia|Doges]] lo Bucentaure e foguèt representada mantun còp per lo pintre [[Canaletto]]. == Calendari == L'Ascension es celebrada al quaranten jorn a partir de Pascas, s'agís d'una fèsta mobila dont la data es foncion dau calcul de la data de Pascas e es doncas generalament diferenta entre lo calendari liturgic catolic e lo calendari liturgic ortodòxe. Es la darrièra de lei cinc fèstas cardenalas de l'annada liturgica catolica. A totjorn luòc un [[dijòus]] (çò qu'en fach ''ipso facto'' lo 40n jorn a partir dau dimenge de Pascas), entre lo 30 d'abril e lo 3 junh incluses per lei Glèisas occidentalas e entre lo 13 de mai e lo 16 de junh per lei Glèisas ortodòxas. Lo Dijòus de l'Ascension es jorn férié dins fòrça païses (en Euròpa : [[Alemanha]], [[Àustria]], [[Belgica]], Danemarc, [[Finlàndia]], [[França]], [[Islàndia]], [[Liechtenstein]], [[Luxemborg (estat)|Luxemborg]], [[Mónegue|principat de Monegue]], [[Norvègia]], [[Reialme dels Païses Basses|Païses Basses]], [[Suècia]], [[Soïssa]], [[Vatican]] ; en Africa : [[Benin]], [[Burundi]], [[Burkina Faso]], [[Cameron]], [[Còsta d'Evòri]], [[Madagascar]], [[Namibia]], [[Senegal]], [[Gabon]], [[Tògo]] ; en America : [[Colómbia]], [[Haití (estat)|Haití]] ; en Asia e Oceania : [[Indonesia]], [[Vanuatu]] e [[Wallis e Futuna]]). Cèrts païses, coma Itàlia, Espanha, Polonha, Portugal o lo Reiaume Unit, la celèbran lo dimenge seguent. == Galariá == <gallery mode="packed" heights="200" caption="Òbras d'art sus lo tèma"> Fichièr:Folio 184r - The Ascension.jpg|'''''Les Très Riches Heures du duc de Berry''''' Fichièr:Vignon, Claude, Ascension du Christ.jpg|Ascension du Christ, Claude Vignon Fichièr:LeMansAscension 1.jpg|Vitrail de l'Ascension, Cathédrale Saint-Julien du Mans Fichièr:Noel-coypel-the-resurrection-of-christ-1700.jpg|La Resurreccion dau Crist, Noël Coypel, 1700 </gallery> == Glèisas == [[Fichièr:5035-20080122-jerusalem-mt-olives-ascension-edicule.jpg|vinheta|Glèisa de l'Ascension a Jerusalèm.]] Fòrça glèisas dins diferents païses son dedicadas a l'Ascension. Veire Glèisa de l'Ascension  e la categoria   Glèisa dedicada a l'Ascension . == Musica == * Louis-Nicolas Clérambault : ''Motet per l'ascension'', opus 74. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === {{Referéncias}} === Referéncias === {{Referéncias}} == Veire tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Ascension of Jesus Christ}} [[Catégorie:Catégorie Commons avec lien local différent sur Wikidata]] === Bibliografia ===  : document utilisé comme source pour la rédaction de cet article. * Daniel Marguerat, ''Introduccion al Nòu Testament'' : son istòria, son escritura, sa teologia, éd. Labor e Fides/Le Monde de la Bíblia, 2008 ( ).{{ISBN|978-2-8309-1289-0}} * Daniel Marguerat, ''Auba del cristianisme'', éd. Bayard/Labor e Fides, 2008. * === Articles connèxes === * Representacion artistica de Jèsus Crist * Concili de Maiança (813) === Ligams extèrns === * {{Autoritats}} * {{Dictionnaires}} [[Categoria:Jèsus Crist]] [[Categoria:Calendièr crestian]] b59pha4ceqine8wrvvwbootp4i7tg84 0 197086 2501962 2488449 2026-05-30T13:34:39Z ~2026-32237-99 63762 2501962 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | carta = Cap de governament | nom = Keir Starmer | nom naissança = Sir Keir Rodney Starmer | imatge = Prime_Minister_Sir_Keir_Starmer_Official_Portrait_(cropped).jpg | legenda = Keir Starmer. | foncion1 = [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]] | a partir del foncion1 = 5 de julhet de 2024 | jusqu'au fonction1 = | monarca 1 = [[Carles III (Reialme Unit)|Carles III]] | monarca 2 = | predecessor 1 = [[Rishi Sunak]] | successor 1 = | foncion2 = | dempuèi lo foncion2 = | nationalitat = [[Reialme Unit|britanica]] | parti = | conjoint = | université = | profession = | religion = | résidence = | emblème = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg | liste = }} '''Sir Keir Rodney Starmer''' ([[Londres]], [[2 de setembre]] de [[1962]]) es un òme politic [[Reialme Unit|britanic]] sòci del [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit Trabalhista]]. Venguèt [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]] lo [[5 de julhet]] de [[2024]]. {{clear}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Rishi Sunak]]|aprèp= |nom=[[Fichièr:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg|50px]]<br />[[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]]<br />dempuèi lo [[5 de julhet]] de [[2022]]}} {{O|Starmer}} {{Leaders del G8}}{{nais|1962}} [[Categoria:Primièr ministre del Reialme Unit]] [[Categoria:Naissença en Anglatèrra]] phswmgfnn4q9e6b3usyvh6fjuf9gv4y 2501964 2501962 2026-05-30T13:38:47Z ~2026-32237-99 63762 /* */ 2501964 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | carta = Cap de governament | nom = Keir Starmer | nom naissança = Sir Keir Rodney Starmer | imatge = Prime_Minister_Sir_Keir_Starmer_Official_Portrait_(cropped).jpg | legenda = Keir Starmer. | foncion1 = [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]] | a partir del foncion1 = 5 de julhet de 2024 | jusqu'au fonction1 = | monarca 1 = [[Carles III (Reialme Unit)|Carles III]] | monarca 2 = | predecessor 1 = [[Rishi Sunak]] | successor 1 = | foncion2 = | dempuèi lo foncion2 = | nationalitat = [[Reialme Unit|britanica]] | parti = | conjoint = | université = | profession = | religion = | résidence = | emblème = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg | liste = }} '''Sir Keir Rodney Starmer''' (nascut lo [[2 de setembre]] de [[1962]], Southwark, [[Londres]]) es un politician [[Reialme Unit|britanic]] sòci del [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit Trabalhista]]. Venguèt [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]] lo [[5 de julhet]] de [[2024]]. {{clear}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Rishi Sunak]]|aprèp= |nom=[[Fichièr:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg|50px]]<br />[[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]]<br />dempuèi lo [[5 de julhet]] de [[2022]]}} {{O|Starmer}} {{Leaders del G8}}{{nais|1962}} [[Categoria:Primièr ministre del Reialme Unit]] [[Categoria:Naissença en Anglatèrra]] rjrp7dnlhzld50l31134sq7idreepnk 1 199097 2502053 2469017 2026-05-31T01:00:24Z Grillofrances 15272 Suècia e Finlàndia 2502053 wikitext text/x-wiki == Retirament de l'infotaula == Adieu, un còp de mai, l'infotaula contèn una quantitat considerabla d'errors, de tèrmes en catalan e d'elements sensa interès (la lista deis abreviacions?!). Preferissi la retirar en esperant de correccions. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 21 abril de 2025 a 10.12 (UTC) == Suècia e Finlàndia == Parli pas occitan mas sembla que lo compreni gaire a causa de ma coneissença de las lengas romanicas (francés, italian, espanhòl, portugués, e un pauc romanés). A mon vejaire i deuriá aver una mencion explicita de Suècia e Finlàndia (que son pas pus aquí après aver una taula revirada/suprimida, aponduda abans per ieu meteis). Me rend compte qu'aqueste article conten una mapa amb d'annadas d'adesion mas i poiriá aver potencialament qualques legeires que pòdon pas trobar aqueles païses aisidament sus la mapa. De mai, la recèrca de tèxte per "Suècia" o "Finlàndia" tròba pas res. Un autre problèma amb la mapa es qu'amb tant de colors, pòt èsser un pauc confús. La mapa mòstra subretot la partida europèa doncas p.ex. per saber quand Canadà s'es inscrich, cal cercar dins un autre luòc. Fin finala, la mapa ditz pas se Groenlàndia es un membre separat o sonque una partida d'un estat sobeiran. [[Utilizaire:Grillofrances|Grillofrances]] ([[Discussion Utilizaire:Grillofrances|d]]) 31 mai de 2026 a 01.00 (UTC) 2f8s9qriqo0fsrk8wtze8hqllewtlla 0 199582 2502051 2477738 2026-05-30T23:15:23Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença en 1951 + Categoria:Decès en 2025 2502051 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Alain Anziani''' ([[París]], 30 de mai de 1951 – 19 de julhet de 2025) es un òme politic francés deu [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] qui ho màger de [[Merinhac]] de 2014 a 2025 e president de la [[Bordèu Metropòli|Metropòli de Bordèu]] de 2020 a 2024. == Biografia == Alain Anziani vasot a París d'un pair [[Corsega|còrse]] e d'ua mair [[Bretanha (istorica)|bretona]]. Après duas mestresas de [[filosofia]] e de [[Drech|dret]], vasot avocat en 1979. En 1982 arriba en Bordalés ont tribalha preu president deu consèlh regionau d'Aquitània Philippe Madrelle. En 1986, après la des.hèita de l'esquèrra a las eleccions regionaus, torna au son mestièr d'avocat. En 1992, es au cap de la lista deu PS per las eleccions regionaus en Gironda. De 1998 a 2008 es vice-president de la region. Elegit [[Senat francés|senator]] de Gironda en 2008, deisha lo consèlh regionau e abandona sa profession d'avocat. A las eleccions municipaus de 2014, es au cap de la lista PS a Merinhac. Es elegit màger lo 5 d'abriu, e tanben purmèr vice-president de la comunautat urbana de Bordèu lo 18. En 2017, demissiona deu senat pr'amor de la lei navèra de non comol deus mandats. En 2020, es elegit president de la Metropòli de Bordèu. Demissiona lo 4 de març de 2024 pr'amor de sa maishanta santat. Lo 26 de mai de 2025 demissiona de la mairia de Merinhac pr'amor de sa santat (dus cancèrs e la malautia de Parkinson). Moreish lo 19 de julhet. {{ORDENA:Anziani, Alain}} [[Categoria:Naissença a París]] [[Categoria:Cònsol màger PS]] [[Categoria:Conselhièr regional d'Aquitània]] [[Categoria:Naissença en 1951]] [[Categoria:Decès en 2025]] 0gcx3993qdhn3vq04vgjqcyhhas12dz 0 200011 2502008 2482919 2026-05-30T15:51:38Z IvanScrooge98 25943 /* */ prononciacion 2502008 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Zohran Mamdani 05.25.25 (3x4 cropped b).jpg|miniatura|Zohran Mamdani en mai de 2025]] '''Zohran Kwame Mamdani''' <small>(prononciacion:</small> {{AFI|[zəˈ(h)ɹɑːn ˈkwɑːmeɪ məmˈdɑːni]}} {{àudio|Zohran Mamdani.ogg}}; [[Kampala]], [[Oganda]], [[18 d'octobre]] de [[1991]]) es un politician [[Estats Units|american]]. Membre del Partit democrata e afiliat als Socialistas democratas d'America, es membre de l'Assemblada de l'[[Estat de Nòva York]] pel 36en districte dempuèi 2021. En octobre de 2024, anoncièt que se presentava coma candidat a las eleccions municipalas de 2025 de la vila de [[Nòva York]]. S'emportèt l'investidura democrata lo 24 de junh de 2025 contra [[Andrew Cuomo]] e d'autres candidats. Sa maire es la cineasta indoamericana [[Mira Nair]]. ==Referéncias== <references/> == Ligams extèrns == [[Categoria:Naissença en 1991]] [[Categoria:Politician american]] 8d5qq76k8rn5p3epokae9xtbj052yfp 0 200249 2502063 2486733 2026-05-31T08:02:42Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Washing_machine_with_wringer_Rural_Electrification_Administration_USA_1930s.gif]] per [[:Imatge:REA;_"Woman_turning_the_nozzle"_-_DPLA_-_f362fb7e8961d81f05dbf08c3e9bb400.gif]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criteri 2502063 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} La '''bugada''' ò '''ruscada'''<ref name="Dicod'Òc" "lessive"="">Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cèrca « lessive », consultat lo 31 d'octòbre de 2025, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=lessive&q2=&submit=Rechercher].</ref> designa l'ensemble deis operacions de netejatge e d'entretenença dei [[textil]]s. Es un pretzfach ancian qu'es generalament realizat dins un endrech, collectiu ò individuau, reservat a aquela activitat coma un espaci dedicat dins un [[ribiera|riu]], un [[lavador]], una [[bugadariá]] ò una [[lavariá]]. Lei procès utilizats an ansin fòrça variat dins lo corrent de l'[[istòria]], mai an per objectiu d'eliminar lei tacas e leis [[odor]]s pudentas. Per extension, lo linge en cors de netejatge es egalament dich bugada<ref name=Dicod'Òc "lessive">Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', cèrca « lessive », consultat lo 31 d'octòbre de 2025, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=lessive&q2=&submit=Rechercher].</ref>. == Istòria == === Lei metòdes manuaus === L'aparicion de la bugada es probable parallèla a aquela dei [[textil]]s, mai lei tecnicas utilizadas durant la [[Preïstòria]] ò la [[Protoïstòria]] son desconegudas. Lei premierei mencions escrichas de la bugada depintan donc una activitat ja ben establida dins lei societats [[Homo sapiens|umanas]]. Èra inicialament realizada dins un riu, çò que permetiá d'utilizar lo corrent per eliminar la brutícia. Lo linge èra tanben fretat ò batut còntra de pèiras per accelerar l'eliminacion dei tacas pus resistentas. Puei, lo linge èra eissaurat e pendut per secar. Aqueu metòde, alassant e lòng, es encara fòrça utilizat dins lei país paures. Pòu èsser completat per l'usatge d'[[otís]] ([[bacèu]], etc.) e de produchs detergents ([[sabon]], [[sòuda]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claude Hézard, « La lessive, du cuvier à la mère Denis », ''Revue le Pays d'Auge'', n° 2,‎ març-abriu de 2008, p. 38.</ref>. Dins cada societat umana, aquela bugada èra sovent reservada a un grop sociau particular. Pasmens, aqueu grop èra fòrça variable segon lei regions e leis epòcas. Per exemple, en [[Índia]], es [[tradicion]]alament realizada per leis òmes d'una [[casta]] especializada dins aqueu pretzfach<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. N. Hadimani, ''The politics of poverty'', Ashish Publication, 1984, p. 184.</ref>. En [[Euròpa]], èra un pretzfach femenin<ref>En [[França]], e donc dins la màger d'[[Occitània]], de reglaments de [[polícia]] enebiguèron la preséncia deis òmes dins lei lavadors pendent la bugada.</ref> e plusors mestiers distints liats a la bugada apareguèron pauc a cha pauc durant l'[[Edat Mejana]] e lei [[Temps Modèrnes]]. L'estatut sociau dei personas realizant la bugada es sovent bas, mai aquò es pas totjorn lo cas. Per exemple, entre [[1850]] e [[1910]] durant lo periòde [[Colonialisme|coloniau]], d'artesans [[zolos]] s'especializèron dins la bugada dei [[vèstit]]s portats per leis [[Euròpa|Europèus]] e formèron una guilda reconeguda<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Keletso E. Atkins, « Origins of the AmaWasha: the Zulu Washermen's Guild in Natal, 1850–1910* », ''The Journal of African History'', vol. 27, n° 1, 1986, pp. 41-57.</ref>. Una situacion similira existissiá durant la [[Roma Antica]] amb lei ''[[fullo|fullones]]'' que constituïssián de guildas importantas dins lei [[vila]]s [[Empèri Roman|romanas]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' C. de Ruyt, « Les Foulons, artisans des textiles et blanchisseurs », dins J.-P. Descoeudres (dir.), ''Ostia. Port et Porte de la Rome Antique'', Genèva, Musée Rath, 2001, pp. 186-191.</ref>. Dins mai d'una societat, de luòcs dedicats a la bugada son estats imaginats. En [[Occitània]], lo mai conegut es lo [[lavador]], aparegut durant lo sègle XVIII, que foguèt un luòc centrau dins lei vilatges e lei quartiers dei vilas fins a la difusion de l'[[electrodomestic]] durant lo sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jocelyne Bonne, « Les lavandières et le tissu social villageois », dins ''Usages et représentations de l'eau'', Éditions CHTS, 1986, p. 180.</ref>. Alimentat per una [[fònt (idrologia)|fònt]] ò per un riu, permetiá d'aparar lei bugadieras amb un cubèrt. Tanben, permetiá de caufar de [[pairòu]]s d'aiga per levar lei tacas problematicas. <gallery> Fichièr:Brogi, Carlo (1850-1925) - n. 12182 - Sanremo - Popolane al lavatojo.jpg|{{center|Lavador a [[Sanremo]] en [[Itàlia]] (començament dau sègle XX)}} Fichièr:Italian hanging laundry.jpg|{{center|Linge pendut a l'exterior en [[Itàlia]] ([[2006]])}} Fichièr:Laundry in the river.jpg|{{center|Bugada collectiva a [[Abidjan]] ([[2007]])}} Fichièr:Mumbai Dhobi Ghat Laundry District.JPG|{{center|Lavador public a [[Bombai]] ([[2013]])}} Fichièr:AAks banketre A00804.jpg|{{center|Bacèu utilizat per la bugada}} Fichièr:Wash day (3709149075).jpg|{{center|Otís utilizats per la bugada}} </gallery> === Lei metòdes industriaus e l'electrodomestic === La [[Revolucion Industriala]] aguèt premier pauc d'efiechs sus la bugada. De [[maquina]]s foguèron inventadas durant lo sègle XIX per facilitar certaneis etapas mai son interès èra limitat a d'etapas definidas. Au mens tres invencions distintas permetèron de crear lei premierei bugadariás [[industria]]las : * lei premierei maquinas de lavar manualas que permetián de bolegar lo linge. * lo [[mangle (maquina)|mangle]] qu'accelerava considerablament l'estiratge en permetent de quichar lo linge entre dos rotlèus [[metal]]lics. Au començament dau sègle XX, una agitacion [[electricitat|electrica]] foguèt adoptada per mòure la [[maquina]]. * lei secabugadas que permetián de bofat d'èr caud per secar lei vèstits. Pasmens, aquela mecanizacion demorèt lòngtemps limitada. En [[Occitània]], lei lavadors resistiguèron fins ais [[ans 1950]]. Foguèron remplaçats per l'[[electrodomestic]] modèrne que permet de dispausar dirèctament en cò sieu de l'ensemble dei maquinas permetent de netetjar e de secar lo linge. De mai, aquelei [[maquina]]s son [[electricitat|electricas]], çò que redutz la quantitat de trabalh necessari per assegurar la bugada. La generalizacion d'aquelei maquinas acompanhèron donc largament lei movements de liberacion de la [[femna]] deis [[ans 1960]]-[[ans 1970|1970]]. En parallèl, se desvolopèron lei [[leissiu]]s modèrnes que remplacèron rapidament lei detergents ancians. D'efiech, foguèt rapidament concebut una gama fòrça larga de leissius permetent de tractar la quasi totalitat dei textils e dei brutícias. En revènge, dèvon integrar d'agents anticauquiers car lei maquinas de lavar modèrnas son sensiblas a l'encrassatge causat per lei depaus de cauquier. Aqueleis evolucions e l'abandon dei lavadors entraïnèron l'aparicion dei bugadariás modèrnas que son de pèças dedicadas ai maquinas destinadas a netetjar lo linge. En causa de l'umiditat emesa per lo linge e per lei maquinas, en particular lei secabugadas, dispausan normalament d'una bòna aeracion. En revènge, la decoracion — s'es presenta – es sovent minimalista e utilitària. Sovent, la pèça es partejada amb d'autreis activitats e, en [[Occitània]], es desenant pas rar de trobar lei maquinas de lavar dins lei [[garatge]]s. Dins leis abitats ont l'existéncia d'una bugadariá individuala es pas possibla, çò qu'es sovent dins leis immòbles ancians, pòu existir de bugadariás collectivas. Se non, leis abitants son obligats d'anar dins de bugadariás automaticas geridas per d'entrepreneires privats. <gallery> Fichièr:Lavanderia 1886.jpg|{{center|Bugadariá industriala a [[Milan]] ([[1886]])}} Fichièr:REA; "Woman turning the nozzle" - DPLA - f362fb7e8961d81f05dbf08c3e9bb400.gif|{{center|Maquina de lavar deis [[ans 1910]]-[[ans 1920|1920]]}} Fichièr:Plättmaschine1.jpg|{{center|Secabugada e estiraira deis [[ans 1930]]}} Fichièr:Waschvollautomat Constructa 1950er.jpg|{{center|Maquina de lavar deis [[ans 1950]]}} Fichièr:LGwashingmachine.jpg|{{center|Maquina de lavar modèrna ([[2010]])}} Fichièr:Electric steam iron.jpg|{{center|[[Fèrre d'estirar]] modèrne ([[2010]])}} Fichièr:Laundry Room in the Student Residence Office in the City University of Hong Kong.jpg|{{center|Bugadariá collectiva dins una residéncia universitària (sègle XXI)}} Fichièr:Laundry room with other utilities.xcf|{{center|Bugadariá individuala modèrna ([[2016]])}} </gallery> == Principi == Lo principi de la bugada es de passar lei textils de netetjar dins un corrent d'[[aiga]] capable de levar la brutícia. Aquò necessita sovent l'usatge de [[detergent]]s car l'accion mecanica dau corrent d'aiga es pas totjorn sufisenta per dissòudre lei compausats estacats ai fibras. Per exemple, es pas possible de dissòudre una taca d'[[òli]] dins d'aiga pura. En revènge, lei tensioactius dei detergents son capables de cumplir aquela foncion sensa dificultat. La sòuda foguèt lòngtemps utilizada coma detergent. Pasmens, lei [[leissiu]]s modèrnas son ben pus eficaças. Contènon generalament de tensioactius capables de cercar de brutícia a l'interior dei teissuts, de produchs alcalins cargats de protegir lei fibras per pas degalhar lo textil, d'agents sequestrants per mantenir la brutícia dins l'[[aiga]] e de produchs anti-redeposicion per empachar l'associacion tensioactiu-brutícia de se tornar fixar ai fibras. Pòu tanben i aver d'[[enzim]]s destinats a atacar de compausats fòrça resistents e de produchs destinats a melhorar lo rendut dei colors (en particular, dau [[blanc]]). Puei, fau eissaurar lo linge per eliminar la màger part de l'[[aiga]] demorada entre lei fibras. A temps passat, èra generalament batut ò torçut. Ara, lei maquinas de lavar o centrifugan. L'etapa seguenta es aquela dau secatge. Lo metòde pus ancian consistís a pendre lo linge a l'exterior. Lo pus recent consistís a utilizar un secabugada, una [[maquina]] que bofa d'èr caud e eissuch sus lo linge per captar l'umiditat. Puei, vèn l'estiratge que permet de retirar lei plecs dau teissut. Aquela etapa es encara largament manuala, mai de sistèmas professionaus permèton de l'accelerar. De mai, i a desenant de teissuts que necessitan pas ò pauc d'estiratge. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bugadariá]] * [[Bugadiera]]. * [[Detergent]]. * [[Fèrre d'estirar]]. * [[Lavador]]. * [[Leissiu]]. * [[Linge]]. * [[Maquina de lavar]]. * [[Secabugada]]. * [[Taula per estirar]]. * [[Textil]]. * [[Vèstit]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marie-Noële Denis, « Systèmes culturels et technologie : histoire de la machine à laver », ''Culture technique'', n° 17, 1985, pp. 206-212. * '''[[francés|(fr)]]''' Quynh Delaunay, ''Histoire de la machine à laver : Un objet technique dans la société française'', Rènnas, Presses universitaires de Rennes, 1994. * '''[[francés|(fr)]]''' Quynh Delaunay, ''La Machine à laver en France : Un objet technique qui parle des femmes'', París, L’Harmattan, 2003. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> 8d9j64d90l2p0rdhq60kp9wd5q6xysd 0 201259 2501963 2501940 2026-05-30T13:37:31Z Jiròni 239 2501963 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} [[Fichièr:Rigveda MS2097.jpg|thumb|right|Texte vedic en [[sanscrit]], la lenga liturgica dels textes sacrats de l'[[indoïsme]].]] Una '''lenga liturgica''' es una [[lenga]], diferenta de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] de la vida vidanta, utilizaa per los cresents d'una [[religions|religion]] durant de rituaus religiós. Aquela lenga es generalament un parlar ancian utilizat per la comunautat a l'origina de la religion considerada ([[ebreu]]/[[judaïsme]], [[còpte (lenga)|còpte]]/crestians d'[[Egipte]], etc.) o per los Estats mai poderós dau periòde de desvolopament d'aquela religion ([[latin]]/[[catolicisme]]). De còps, las doas originas pòdon coexistir. En causa d'aquela anterioritat e de son usatge ritualizat, la lenga liturgica es frequentament un parlar « fossilizat » qu'es pas totjorn comprés per l'ensemble dels fideus. == Ligams internes == * [[Lenga vernaculara]]. * [[Liturgia]]. * [[Religions]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> hb3rruzjedriwkkztzfuvul1odcg5gj 0 201260 2501965 2026-05-30T13:39:50Z ~2026-32237-99 63762 /* */ 2501965 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)]] dip4d4u9870aikl493473qizoxpae7m 0 201261 2501975 2026-05-30T14:04:16Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Seine-Saint-Denis]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit socialista (Francça)|Partit socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] » 2501975 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Seine-Saint-Denis]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit socialista (Francça)|Partit socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] lwgy6b2iwfcb7242x2ipm2cqehwxayc 2501976 2501975 2026-05-30T14:07:59Z Jiròni 239 2501976 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit socialista (Francça)|Partit socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. 31nc3r94gx50fdrxgi3mpzzf817yqh0 2501982 2501976 2026-05-30T14:14:49Z Jiròni 239 2501982 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit socialista (França)|Partit socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. rrpkz4l9pka8ugm4m8ptm6m8pxx0zp9 2501983 2501982 2026-05-30T14:15:05Z Jiròni 239 2501983 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. cac9hxxkpghg399ams1gnz7ud2u7700 2501988 2501983 2026-05-30T14:22:19Z Jiròni 239 2501988 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | fonction 1 = [[Maire de Paris]] | depuis le fonction 1 = 29 mars 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalition 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | prédécesseur 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | fonction 2 = [[Métropole (intercommunalité française)|Conseiller]] de la [[métropole du Grand Paris]] | depuis le fonction 2 = 22 janvier 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | fonction 3 = [[Conseil de Paris|Conseiller de Paris]] | depuis le fonction 3 = 30 mars 2014 | à partir du fonction 3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | fonction 4 = [[Député français]] | depuis le fonction 4 = | à partir du fonction 4 = 1 juillet 2024 | jusqu'au fonction 4 = 9 avril 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | fonction 5 = [[Adjoint au maire|Premier adjoint]] à la [[maire de Paris]] | à partir du fonction 5 = 24 septembre 2018 | jusqu'au fonction 5 = 8 juillet 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | date de naissance = 24 décembre 1977 | lieu de naissance = [[Les Lilas]] ([[France]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[France|Française]] | parti = [[Parti socialiste (France)|PS]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. 8gasqzukgjy84jn5e3b7ah5a5321a8k 2501989 2501988 2026-05-30T14:26:56Z Jiròni 239 2501989 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | foncion1 = Cònsol de París | dempuèi lo foncion1 = 29 mars 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalicion 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | predecessor 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | foncion2 = [[Métropole (intercommunalité française)|Conselhièr]] de la [[metropòli del Grand París]] | dempuèi lo foncion2 = 22 de genièr de 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | fonction 3 = [[Conseil de Paris|Conseiller de Paris]] | depuis le fonction 3 = 30 mars 2014 | à partir du fonction 3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | fonction 4 = [[Député français]] | depuis le fonction 4 = | à partir du fonction 4 = 1 juillet 2024 | jusqu'au fonction 4 = 9 avril 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | fonction 5 = [[Adjoint au maire|Premier adjoint]] à la [[maire de Paris]] | à partir du fonction 5 = 24 septembre 2018 | jusqu'au fonction 5 = 8 juillet 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | date de naissance = 24 décembre 1977 | lieu de naissance = [[Les Lilas]] ([[France]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[France|Française]] | parti = [[Parti socialiste (France)|PS]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. 1i3uvzby659mwvlw71x0gr1pxeytete 2501991 2501989 2026-05-30T14:29:23Z Jiròni 239 2501991 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | foncion1 = Cònsol de París | dempuèi lo foncion1 = 29 mars 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalicion 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | predecessor 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | foncion2 = [[Métropole (intercommunalité française)|Conselhièr]] de la [[Metropòli del Grand París]] | dempuèi lo foncion2 = 22 de genièr de 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | fonction 3 = [[Conseil de Paris|Conseiller de Paris]] | depuis le fonction 3 = 30 mars 2014 | à partir du fonction 3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | fonction 4 = [[Député français]] | depuis le fonction 4 = | à partir du fonction 4 = 1 juillet 2024 | jusqu'au fonction 4 = 9 avril 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | fonction 5 = [[Adjoint au maire|Premier adjoint]] à la [[maire de Paris]] | à partir du fonction 5 = 24 septembre 2018 | jusqu'au fonction 5 = 8 juillet 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | date de naissance = 24 décembre 1977 | lieu de naissance = [[Les Lilas]] ([[France]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[France|Française]] | parti = [[Parti socialiste (France)|PS]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. jcv2y7hadzs1tvorb9haxcs713t354o 2501992 2501991 2026-05-30T14:30:42Z Jiròni 239 2501992 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | foncion1 = Cònsol de París | dempuèi lo foncion1 = 29 mars 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalicion 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | predecessor 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | foncion2 = Conselhièr de la [[Metropòli del Grand París]] | dempuèi lo foncion2 = 22 de genièr de 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | fonction 3 = [[Conseil de Paris|Conseiller de Paris]] | depuis le fonction 3 = 30 mars 2014 | à partir du fonction 3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | fonction 4 = [[Député français]] | depuis le fonction 4 = | à partir du fonction 4 = 1 juillet 2024 | jusqu'au fonction 4 = 9 avril 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | fonction 5 = [[Adjoint au maire|Premier adjoint]] à la [[maire de Paris]] | à partir du fonction 5 = 24 septembre 2018 | jusqu'au fonction 5 = 8 juillet 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | date de naissance = 24 décembre 1977 | lieu de naissance = [[Les Lilas]] ([[France]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[France|Française]] | parti = [[Parti socialiste (France)|PS]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. jpdvr020yhoowcuu7bhrv5urnv9zxse 2501993 2501992 2026-05-30T14:32:14Z Jiròni 239 2501993 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | foncion1 = Cònsol de París | dempuèi lo foncion1 = 29 mars 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalicion 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | predecessor 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | foncion2 = Conselhièr de la [[Metropòli del Grand París]] | dempuèi lo foncion2 = 22 de genièr de 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | fonction 3 = [[Conseil de Paris|Conseiller de Paris]] | depuis le fonction 3 = 30 mars 2014 | à partir du fonction 3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | fonction 4 = [[Député français]] | depuis le fonction 4 = | à partir du fonction 4 = 1 juillet 2024 | jusqu'au fonction 4 = 9 avril 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | fonction 5 = [[Adjoint au maire|Premier adjoint]] à la [[maire de Paris]] | à partir du fonction 5 = 24 septembre 2018 | jusqu'au fonction 5 = 8 juillet 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | data de naissença = 24 de decembre de 1977 | luòc de naissença = [[Les Lilas]] ([[França]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[França|francesa]] | partit = [[Partit socialista (França)|PS]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. of8rdqd2q8iqkk8xb3vu2grzjndlzxf 2501994 2501993 2026-05-30T14:33:45Z Jiròni 239 2501994 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | foncion1 = Cònsol de París | dempuèi lo foncion1 = 29 mars 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalicion 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | predecessor 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | foncion2 = Conselhièr de la [[Metropòli del Grand París]] | dempuèi lo foncion2 = 22 de genièr de 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | fonction 3 = [[Conseil de Paris|Conseiller de Paris]] | depuis le fonction 3 = 30 mars 2014 | à partir du fonction 3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | fonction 4 = [[Député français]] | depuis le fonction 4 = | à partir du fonction 4 = 1 juillet 2024 | jusqu'au fonction 4 = 9 avril 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | fonction 5 = [[Adjoint au maire|Premier adjoint]] à la [[maire de Paris]] | à partir du fonction 5 = 24 septembre 2018 | jusqu'au fonction 5 = 8 juillet 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | data de naissença = 24 de decembre de 1977 | luòc de naissença = [[Les Lilas]] ([[França]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[França|francesa]] | partit = [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. bmzvx4j05efb1nu8ougrbq8srw3gpne 2501999 2501994 2026-05-30T14:42:31Z Jiròni 239 2501999 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | foncion1 = Cònsol de París | dempuèi lo foncion1 = 29 mars 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalicion 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | predecessor 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | foncion2 = Conselhièr de la [[Metropòli del Grand París]] | dempuèi lo foncion2 = 22 de genièr de 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | foncion3 = [[Conselh de París|Conselhièr de París]] | dempuèi lo fonction 3 = 30 de març de 2014 | à partir du foncion3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | foncion4 = [[Députat francés]] | dempuèi lo foncion4 = | à partir du fonction 4 = 1 juillet 2024 | fins al foncion4 = 9 d'abril de 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | foncion5 = [[Adjunt al cònsol|Primièr adjunt]] a la cònsola de París | a partir del foncion5 = 24 de setembre de 2018 | fins al foncion5 = 8 de julhet de 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | data de naissença = 24 de decembre de 1977 | luòc de naissença = [[Les Lilas]] ([[França]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[França|francesa]] | partit = [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. ruxo2dap9ok0bbh8rj6jlfig7vk8yu0 2502000 2501999 2026-05-30T14:43:33Z Jiròni 239 2502000 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | foncion1 = Cònsol de París | dempuèi lo foncion1 = 29 mars 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalicion 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | predecessor 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | foncion2 = Conselhièr de la [[Metropòli del Grand París]] | dempuèi lo foncion2 = 22 de genièr de 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | foncion3 = [[Conselh de París|Conselhièr de París]] | dempuèi lo foncion3 = 30 de març de 2014 | à partir du foncion3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | foncion4 = [[Députat francés]] | dempuèi lo foncion4 = | a partir del foncion4 = 1 juillet 2024 | fins al foncion4 = 9 d'abril de 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | foncion5 = [[Adjunt al cònsol|Primièr adjunt]] a la cònsola de París | a partir del foncion5 = 24 de setembre de 2018 | fins al foncion5 = 8 de julhet de 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | data de naissença = 24 de decembre de 1977 | luòc de naissença = [[Les Lilas]] ([[França]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[França|francesa]] | partit = [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. ofk2tfxkdl6fze8ik25rz6qh5xv3r4r 2502002 2502000 2026-05-30T14:51:43Z Jiròni 239 2502002 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | foncion1 = Cònsol de París | dempuèi lo foncion1 = 29 mars 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalicion 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | predecessor 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | foncion2 = Conselhièr de la [[Metropòli del Grand París]] | dempuèi lo foncion2 = 22 de genièr de 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | foncion3 = [[Conselh de París|Conselhièr de París]] | dempuèi lo foncion3 = 30 de març de 2014 | à partir du foncion3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | foncion4 = [[Députat francés]] | dempuèi lo foncion4 = | a partir del foncion4 = 1 de julhet de 2024 | fins al foncion4 = 9 d'abril de 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | foncion5 = [[Adjunt al cònsol|Primièr adjunt]] a la cònsola de París | a partir del foncion5 = 24 de setembre de 2018 | fins al foncion5 = 8 de julhet de 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | data de naissença = 24 de decembre de 1977 | luòc de naissença = [[Les Lilas]] ([[França]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[França|francesa]] | partit = [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. iz577vlk6tayh4qz2nb48f8zmdwlqlr 2502003 2502002 2026-05-30T14:52:18Z Jiròni 239 2502003 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician | charte = | nom = Emmanuel Grégoire | imatge = Emmanuel Grégoire (46632368425).jpg | talha imatge = | légende = Emmanuel Grégoire en 2018. <!-- Fonctions --> | foncion1 = Cònsol de París | dempuèi lo foncion1 = 29 de març de 2026 | à partir du fonction 1 = | jusqu'au fonction 1 = | élection 1 = {{date|29 mars 2026}} | réélection 1 = | coalicion 1 = [[Parti socialiste (France)|PS]]-[[Parti communiste français|PCF]]-[[Les Écologistes|LÉ]]-[[Place publique (parti politique)|PP]]-[[L'Après|L’AP]]-[[Gauche républicaine et socialiste|GRS]] | predecessor 1 = [[Anne Hidalgo]] | successeur 1 = | foncion2 = Conselhièr de la [[Metropòli del Grand París]] | dempuèi lo foncion2 = 22 de genièr de 2016 | à partir du fonction 2 = | jusqu'au fonction 2 = | élection 2 = {{date|15 décembre 2015}} | réélection 2 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | président 2 = [[Patrick Ollier]] | groupe parlementaire 2 = [[Parti socialiste (France)|SOC]] et [[Divers gauche|DVG]] <small>(président)</small> | foncion3 = [[Conselh de París|Conselhièr de París]] | dempuèi lo foncion3 = 30 de març de 2014 | à partir du foncion3 = | jusqu'au fonction 3 = | élection 3 = [[Élections municipales de 2014 à Paris|30 mars 2014]] | réélection 3 = [[Élections municipales de 2020 à Paris|28 juin 2020]]<br>[[Élections municipales de 2026 à Paris|22 mars 2026]] | circonscription 3 = [[12e arrondissement de Paris|12{{e}} arrondissement]] <small>(2020-2026)</small> | groupe parlementaire 3 = [[Liste des conseillers de Paris (2014-2020)#Liste des conseillers de Paris|{{abréviation discrète|SOC-A|Socialiste et apparentés}}]] <small>(2014-2020)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2020-2026)#Assemblée|{{abréviation discrète|PEC|Paris en commun}}]] <small>(2020-2026)</small><br>[[Liste des conseillers de Paris (2026-2032)#Assemblée|{{abréviation discrète|GSDG|Groupe socialiste et divers gauche}}]] <small>(depuis 2026)</small> | foncion4 = [[Députat francés]] | dempuèi lo foncion4 = | a partir del foncion4 = 1 de julhet de 2024 | fins al foncion4 = 9 d'abril de 2026 | élection 4 = [[Élections législatives de 2024 à Paris|30 juin 2024]] | circonscription 4 = [[Septième circonscription de Paris|{{7e}} de Paris]] | législature 4 = {{Législature de la Cinquième République|XVII}} | groupe parlementaire 4 = [[Groupe socialiste (Assemblée nationale)|SOC]] | prédécesseur 4 = [[Clément Beaune]] | successeur 4 = [[Dorine Bregman]] | foncion5 = [[Adjunt al cònsol|Primièr adjunt]] a la cònsola de París | a partir del foncion5 = 24 de setembre de 2018 | fins al foncion5 = 8 de julhet de 2024 | élection 5 = {{date|24 septembre 2018}} | réélection 5 = {{date|3 juillet 2020}} | maire 5 = [[Anne Hidalgo]] | prédécesseur 5 = [[Bruno Julliard]] | successeur 5 = [[Patrick Bloche]] | fonction 6 = [[Adjoint au maire]] à la [[maire de Paris]]{{Note|texte=Délégué aux [[Gestion des ressources humaines|ressources humaines]], aux [[services publics]] et à la modernisation de l'administration (2014-2017) puis au budget et à la transformation des [[politiques publiques]] (2017-2018).|groupe=alpha|name=adjoint}} | à partir du fonction 6 = 5 avril 2014 | jusqu'au fonction 6 = 24 septembre 2018 | élection 6 = {{date|5 avril 2014}} | maire 6 = [[Anne Hidalgo]] <!-- Paramètres recommandés d'identification ou d'état-civil --> | nom de naissance = Emmanuel Grégoire | data de naissença = 24 de decembre de 1977 | luòc de naissença = [[Les Lilas]] ([[França]]) | date de décès = | lieu de décès = | nature du décès = | sépulture = | nationalité = [[França|francesa]] | partit = [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] | syndicat = <!-- Autres paramètres facultatifs sur les personnalités apparentées --> | surnom = | père = | mère = | fratrie = | conjoint = | enfants = | famille = | entourage = <!-- Paramètres d'informations personnelles facultatives --> | université = [[Institut d'études politiques de Bordeaux|IEP de Bordeaux]] | profession = [[Cadre d'entreprise|Cadre administratif]] | hommage = | religion = | résidence = | site web = <!-- Autres paramètres d'informations politiques facultatives --> | signature = | taille signature = | emblème = Grandes Armes de Paris.svg | taille emblème = 100 | liste = [[Maire de Paris|Maires de Paris]] }} '''Emmanuel Grégoire''', nascut lo [[24 de decembre]] de [[1977]] als [[Les Lilas|Lilas]] ([[Sèina e Sant Danís]]), es un òme politic [[França|francés]]. Sòci del [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]], es cònsol de la vila de [[París]] dempuèi [[2026]]. tnp702mc167ndamyk8f3vyj6c8zdlyl 0 201262 2501990 2026-05-30T14:28:38Z Jiròni 239 Redireccion cap a [[Metropòli deth Grand París]] 2501990 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Metropòli deth Grand París]] ndpqeg5nhzvk818xhhd5o6tsd4p05n1 0 201263 2502026 2026-05-30T18:34:05Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « '''Tom Morello''', nascut Thomas Baptist Morello lo [[30 de mai]] de [[1964]], es un [[guitarista]] [[Estats Units|american]], conegut per sa participacion als grops [[Rage Against the Machine]], [[Audioslave]], son projècte solo acoustic ''The Nightwatchman'', e son grop, [[Street Sweeper Social Club]]. Morello es tanben lo cofondator (amb [[Serj Tankian]]) de l'organizacion politica de tòca non lucrativa [[Axis of Justice]], que difusa un programa mesadi... » 2502026 wikitext text/x-wiki '''Tom Morello''', nascut Thomas Baptist Morello lo [[30 de mai]] de [[1964]], es un [[guitarista]] [[Estats Units|american]], conegut per sa participacion als grops [[Rage Against the Machine]], [[Audioslave]], son projècte solo acoustic ''The Nightwatchman'', e son grop, [[Street Sweeper Social Club]]. Morello es tanben lo cofondator (amb [[Serj Tankian]]) de l'organizacion politica de tòca non lucrativa [[Axis of Justice]], que difusa un programa mesadièr sus Pacifica Radio station KPFK (90.7 FM) a Los Angeles. Dempuèi 2014, participèt tanben en coma membre ocasional al [[E Street Band]] de [[Bruce Springsteen]], amb que collaborèt sus l'album ''[[High Hopes (album de Bruce Springsteen)|High Hopes]]''. De 2016 a 2019, Tom Morello foguèt un membre del [[supergrop]] [[Prophets of Rage]]. e47aupy7exidfsrx93j0n9jbw74jvdc 2502029 2502026 2026-05-30T18:47:44Z Jiròni 239 2502029 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = vocal | nom = Tom Morello | imatge = [[File:Tom Morello.jpg|250px]] | légende = Tom Morello (2024). | nom alias = The Nightwatchman | nom de naissance = Thomas Baptist Morello | date de naissance = {{date de naissance|30|mai|1964|âge=oui}} | lieu de naissance = [[Harlem]], [[New York]],{{États-Unis}} | date de décès = | lieu de décès = | profession = [[Musicien]], [[compositeur]], [[acteur]] | genre = [[Metal alternatif]], [[rock]] [[Musique acoustique|acoustique]], [[funk metal]], [[heavy metal]], [[punk rock]], [[hard rock]] | instrument = [[Guitare]], [[chant]], [[harmonica]], [[mandoline]], [[guitare basse]], [[batterie (musique)|batterie]], [[piano]], [[banjo]] | années actives = Depuis [[1979 en musique|1979]] | label = [[Geffen Records|Geffen]]<br />[[Sony BMG]]<br />[[Epic Records|Epic]]<br />[[Interscope]] | site web = [https://www.tommorello.com/ Site officiel] | membre de = [[Lock Up (Groupe Américain)|Lock Up]]<br />[[Rage Against the Machine]]<br />[[Audioslave]]<br />[[Prophets of Rage]] }} '''Tom Morello''', nascut Thomas Baptist Morello lo [[30 de mai]] de [[1964]], es un [[guitarista]] [[Estats Units|american]], conegut per sa participacion als grops [[Rage Against the Machine]], [[Audioslave]], son projècte solo acoustic ''The Nightwatchman'', e son grop, [[Street Sweeper Social Club]]. Morello es tanben lo cofondator (amb [[Serj Tankian]]) de l'organizacion politica de tòca non lucrativa [[Axis of Justice]], que difusa un programa mesadièr sus Pacifica Radio station KPFK (90.7 FM) a Los Angeles. Dempuèi 2014, participèt tanben en coma membre ocasional al [[E Street Band]] de [[Bruce Springsteen]], amb que collaborèt sus l'album ''[[High Hopes (album de Bruce Springsteen)|High Hopes]]''. De 2016 a 2019, Tom Morello foguèt un membre del [[supergrop]] [[Prophets of Rage]]. mdtlz7bd18ylvad5twea33fjh61rxcl 2502030 2502029 2026-05-30T18:48:44Z Jiròni 239 2502030 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = vocal | nom = Tom Morello | imatge = [[File:Tom Morello.jpg|250px]] | légende = Tom Morello (2024). | nom alias = The Nightwatchman | nom de naissance = Thomas Baptist Morello | date de naissance = {{date de naissance|30|mai|1964|âge=oui}} | luòc de naissença = [[Harlem]], [[Nòva York]],{{Estats Units}} | date de décès = | lieu de décès = | profession = [[Musicien]], [[compositeur]], [[acteur]] | genre = [[Metal alternatif]], [[rock]] [[Musique acoustique|acoustique]], [[funk metal]], [[heavy metal]], [[punk rock]], [[hard rock]] | instrument = [[Guitare]], [[chant]], [[harmonica]], [[mandoline]], [[guitare basse]], [[batterie (musique)|batterie]], [[piano]], [[banjo]] | années actives = Depuis [[1979 en musique|1979]] | label = [[Geffen Records|Geffen]]<br />[[Sony BMG]]<br />[[Epic Records|Epic]]<br />[[Interscope]] | site web = [https://www.tommorello.com/ Site officiel] | membre de = [[Lock Up (Groupe Américain)|Lock Up]]<br />[[Rage Against the Machine]]<br />[[Audioslave]]<br />[[Prophets of Rage]] }} '''Tom Morello''', nascut Thomas Baptist Morello lo [[30 de mai]] de [[1964]], es un [[guitarista]] [[Estats Units|american]], conegut per sa participacion als grops [[Rage Against the Machine]], [[Audioslave]], son projècte solo acoustic ''The Nightwatchman'', e son grop, [[Street Sweeper Social Club]]. Morello es tanben lo cofondator (amb [[Serj Tankian]]) de l'organizacion politica de tòca non lucrativa [[Axis of Justice]], que difusa un programa mesadièr sus Pacifica Radio station KPFK (90.7 FM) a Los Angeles. Dempuèi 2014, participèt tanben en coma membre ocasional al [[E Street Band]] de [[Bruce Springsteen]], amb que collaborèt sus l'album ''[[High Hopes (album de Bruce Springsteen)|High Hopes]]''. De 2016 a 2019, Tom Morello foguèt un membre del [[supergrop]] [[Prophets of Rage]]. cvzw35wa3epn2not8kynvz2vwv8titg 2502031 2502030 2026-05-30T18:52:56Z Jiròni 239 2502031 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = vocal | nom = Tom Morello | imatge = [[File:Tom Morello.jpg|250px]] | légende = Tom Morello (2024). | nom alias = The Nightwatchman | nom de naissance = Thomas Baptist Morello |naissença = [[30 de setembre]] de [[1964]]<br />[[Harlem]], [[Nòva York]] | date de décès = | lieu de décès = | profession = [[Musician]], [[compositor]], [[actor]] | genre = [[Metal alternatiu]], [[rock]] [[Musica acostica|acostica]], [[funk metal]], [[heavy metal]], [[punk rock]], [[hard rock]] | instrument = [[Guitarra]], [[cant]], [[armonica]], [[mandolina]], [[guitarra bassa]], [[batterie (musique)|batariá]], [[piano]], [[banjo]] | années actives = Depuis [[1979 en musique|1979]] | label = [[Geffen Records|Geffen]]<br />[[Sony BMG]]<br />[[Epic Records|Epic]]<br />[[Interscope]] | site web = [https://www.tommorello.com/ Site officiel] | membre de = [[Lock Up (Groupe Américain)|Lock Up]]<br />[[Rage Against the Machine]]<br />[[Audioslave]]<br />[[Prophets of Rage]] }} '''Tom Morello''', nascut Thomas Baptist Morello lo [[30 de mai]] de [[1964]], es un [[guitarista]] [[Estats Units|american]], conegut per sa participacion als grops [[Rage Against the Machine]], [[Audioslave]], son projècte solo acoustic ''The Nightwatchman'', e son grop, [[Street Sweeper Social Club]]. Morello es tanben lo cofondator (amb [[Serj Tankian]]) de l'organizacion politica de tòca non lucrativa [[Axis of Justice]], que difusa un programa mesadièr sus Pacifica Radio station KPFK (90.7 FM) a Los Angeles. Dempuèi 2014, participèt tanben en coma membre ocasional al [[E Street Band]] de [[Bruce Springsteen]], amb que collaborèt sus l'album ''[[High Hopes (album de Bruce Springsteen)|High Hopes]]''. De 2016 a 2019, Tom Morello foguèt un membre del [[supergrop]] [[Prophets of Rage]]. sdeo74a8woggnbm0cz14t8mlekc4qvq 2502032 2502031 2026-05-30T19:00:11Z Jiròni 239 2502032 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = vocal | nom = Tom Morello | imatge = [[File:Tom Morello.jpg|250px]] | légende = Tom Morello (2024). | nom alias = The Nightwatchman | nom de naissance = Thomas Baptist Morello |naissença = [[30 de setembre]] de [[1964]]<br />[[Harlem]], [[Nòva York]] | date de décès = | lieu de décès = | profession = [[Musician]], [[compositor]], [[actor]] | genre = [[Metal alternatiu]], [[rock]] [[Musica acostica|acostica]], [[funk metal]], [[heavy metal]], [[punk rock]], [[hard rock]] | instrument = [[Guitarra]], [[cant]], [[armonica]], [[mandolina]], [[guitarra bassa]], [[batterie (musique)|batariá]], [[piano]], [[banjo]] | années actives = Depuis [[1979 en musique|1979]] | label = [[Geffen Records|Geffen]]<br />[[Sony BMG]]<br />[[Epic Records|Epic]]<br />[[Interscope]] | site web = [https://www.tommorello.com/ Site officiel] | membre de = [[Lock Up (Groupe Américain)|Lock Up]]<br />[[Rage Against the Machine]]<br />[[Audioslave]]<br />[[Prophets of Rage]] }} '''Tom Morello''', nascut Thomas Baptist Morello lo [[30 de mai]] de [[1964]], es un [[guitarista]] [[Estats Units|american]], conegut per sa participacion als grops [[Rage Against the Machine]], [[Audioslave]], son projècte solo acoustic ''The Nightwatchman'', e son grop, [[Street Sweeper Social Club]]. Morello es tanben lo cofondator (amb [[Serj Tankian]]) de l'organizacion politica de tòca non lucrativa [[Axis of Justice]], que difusa un programa mesadièr sus Pacifica Radio station KPFK (90.7 FM) a Los Angeles. Dempuèi 2014, participèt tanben en coma membre ocasional al [[E Street Band]] de [[Bruce Springsteen]], amb que collaborèt sus l'album ''[[High Hopes (album de Bruce Springsteen)|High Hopes]]''. De 2016 a 2019, Tom Morello foguèt un membre del [[supergrop]] [[Prophets of Rage]]. [[Categoria:Guitarrista de rock|Morello]] [[Categoria:Naissença en 1964|Morello]] nbbpvrgbdgy2eip9q9zmi8yl8o89528 2502033 2502032 2026-05-30T19:02:04Z Jiròni 239 2502033 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = vocal | nom = Tom Morello | imatge = [[File:Tom Morello.jpg|250px]] | légende = Tom Morello (2024). | nom alias = The Nightwatchman | nom de naissance = Thomas Baptist Morello |naissença = [[30 de setembre]] de [[1964]]<br />[[Harlem]], [[Nòva York]] | date de décès = | lieu de décès = | profession = [[Musician]], [[compositor]], [[actor]] | genre = [[Metal alternatiu]], [[rock]] [[Musica acostica|acostica]], [[funk metal]], [[heavy metal]], [[punk rock]], [[hard rock]] | instrument = [[Guitarra]], [[cant]], [[armonica]], [[mandolina]], [[guitarra bassa]], [[batterie (musique)|batariá]], [[piano]], [[banjo]] | années actives = Depuis [[1979 en musique|1979]] | labèl = [[Geffen Records|Geffen]]<br />[[Sony BMG]]<br />[[Epic Records|Epic]]<br />[[Interscope]] | site web = [https://www.tommorello.com/ Site officiel] | membre de = [[Lock Up (Groupe Américain)|Lock Up]]<br />[[Rage Against the Machine]]<br />[[Audioslave]]<br />[[Prophets of Rage]] }} '''Tom Morello''', nascut Thomas Baptist Morello lo [[30 de mai]] de [[1964]], es un guitarrista [[Estats Units|american]], conegut per sa participacion als grops [[Rage Against the Machine]], [[Audioslave]], son projècte solo acoustic ''The Nightwatchman'', e son grop, [[Street Sweeper Social Club]]. Morello es tanben lo cofondator (amb [[Serj Tankian]]) de l'organizacion politica de tòca non lucrativa [[Axis of Justice]], que difusa un programa mesadièr sus Pacifica Radio station KPFK (90.7 FM) a Los Angeles. Dempuèi 2014, participèt tanben en coma membre ocasional al [[E Street Band]] de [[Bruce Springsteen]], amb que collaborèt sus l'album ''[[High Hopes (album de Bruce Springsteen)|High Hopes]]''. De 2016 a 2019, Tom Morello foguèt un membre del [[supergrop]] [[Prophets of Rage]]. [[Categoria:Guitarrista de rock|Morello]] [[Categoria:Naissença en 1964|Morello]] 0swq1y84zclw2amzp8i3bmqmqyx6n9n 0 201264 2502036 2026-05-30T21:10:40Z Jiròni 239 Creacion de la pagina amb « '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de... » 2502036 wikitext text/x-wiki '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de ccla [[Renaissance de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement dels dreches civics als Estats Units|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. tdnxm3l4zkg3tgw2saoc4jj0trvrxb2 2502038 2502036 2026-05-30T21:20:48Z Jiròni 239 2502038 wikitext text/x-wiki '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement dels dreches civics als Estats Units|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. fa2u9onuoqfhk4a88dovmueoz40b373 2502040 2502038 2026-05-30T21:23:39Z Jiròni 239 2502040 wikitext text/x-wiki '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. kfoo4iqre7awsysnsf3hdyeoyl338nf 2502041 2502040 2026-05-30T21:28:13Z Jiròni 239 2502041 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1= |division1={{}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2= |division2= |títol autoritat2= |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:}} |annada-pop=[[]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc= }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. ojwkaw3003ne7nvy5q0eycl6xp9pkfd 2502042 2502041 2026-05-30T21:29:28Z Jiròni 239 2502042 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= Harlem 03.jpg |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1= |division1={{}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2= |division2= |títol autoritat2= |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:}} |annada-pop=[[]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc= }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. 4afzf762bmcw1hlv27nlc2ao79d57jo 2502043 2502042 2026-05-30T21:33:11Z Jiròni 239 2502043 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= Harlem 03.jpg |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1=país |division1={{USA}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=estat |division2=[[Estat de Nòva York]] |títol autoritat2= |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:}} |annada-pop=[[]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc= }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. 9a4wdngfowurst5jifgikx05gwdvb2z 2502044 2502043 2026-05-30T21:35:12Z Jiròni 239 2502044 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= Harlem 03.jpg |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1=país |division1={{USA}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=estat |division2=[[Estat de Nòva York]] |títol autoritat2= |nom de division3=vila |division3=[[Nòva York]] |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:}} |annada-pop=[[]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc= }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. nlvaanjduxcjvp3o0bfpnmtptgepjry 2502045 2502044 2026-05-30T21:37:10Z Jiròni 239 2502045 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= Harlem 03.jpg |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1=país |division1={{USA}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=estat |division2=[[Estat de Nòva York]] |títol autoritat2= |nom de division3=vila |division3=[[Nòva York]] |nom de division4=borough |division4=[[Manhattan]] |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:}} |annada-pop=[[]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc= }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. tnsag10adwihj0akqantnv5wdreoegf 2502046 2502045 2026-05-30T21:39:29Z Jiròni 239 2502046 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= Harlem 03.jpg |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1=país |division1={{USA}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=estat |division2=[[Estat de Nòva York]] |títol autoritat2= |nom de division3=vila |division3=[[Nòva York]] |nom de division4=borough |division4=[[Manhattan]] |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:197 052}} |annada-pop=[[2018]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc= }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. 4t3lltzi7t06kg9rou4ejfgscir476p 2502047 2502046 2026-05-30T21:45:27Z Jiròni 239 2502047 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= Harlem 03.jpg |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1=país |division1={{USA}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=estat |division2=[[Estat de Nòva York]] |títol autoritat2= |nom de division3=vila |division3=[[Nòva York]] |nom de division4=borough |division4=[[Manhattan]] |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:197 052}} |annada-pop=[[2018]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc=Harlem Map.jpg }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de delabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. qx8vfaepdqecttu33ev5olxdlfd90v7 2502048 2502047 2026-05-30T21:52:43Z Jiròni 239 2502048 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= Harlem 03.jpg |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1=país |division1={{USA}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=estat |division2=[[Estat de Nòva York]] |títol autoritat2= |nom de division3=vila |division3=[[Nòva York]] |nom de division4=borough |division4=[[Manhattan]] |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:197 052}} |annada-pop=[[2018]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc=Harlem Map.jpg }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de deslabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. 6f481fovj27qfybkejvl11ljx0itqvp 2502049 2502048 2026-05-30T21:57:08Z Jiròni 239 2502049 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= Harlem 03.jpg |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1=país |division1={{USA}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=estat |division2=[[Estat de Nòva York]] |títol autoritat2= |nom de division3=vila |division3=[[Nòva York]] |nom de division4=borough |division4=[[Manhattan]] |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:197 052}} |annada-pop=[[2018]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc=Harlem Map.jpg }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de deslabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. [[categoria:Quartièr de Manhattan]] 607yrsa3bk9z4qmjjznggakpymg9bla 0 201265 2502057 2026-05-31T06:30:02Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Empèri Roman d'Occident]] 2502057 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Empèri Roman d'Occident]] mxn4tk3xim3e0jhe55gx1mpmezp9r34 0 201266 2502081 2026-05-31T10:33:07Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Union Europèa]] 2502081 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Union Europèa]] fhg6szbg4oefpkodx36qug1424ce75h