Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 371 2502154 2240580 2026-05-31T23:49:45Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Camille Huysmans]] 2502154 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[1966]] - independéncia de [[Guyana]]. == Naissenças == * [[1871]] – [[Camille Huysmans]], politician bèlga (m. [[1968]]) * [[1886]] - [[Al Jolson]], cantaire american de ''jazz'' (m.[[1950]]) * [[1907]] - [[John Wayne]], actor american de cinèma (m.[[1979]]) * [[1912]] - [[János Kádár]], primièr ministre d'Ongria (m.[[1989]]) * [[1913]] - [[Peter Cushing]], actor britanic (m.[[1994]]) * [[1926]] - [[Miles Davis]], musiciana american de ''jazz'' (m.[[1991]]) * [[1933]] - [[Carmen Scarpitta]], actritz italiana de cinèma e de teatre (m.[[2008]]) == Decèsses == * [[1976]] - [[Martin Heidegger]], filosòf alemand (n.[[1889]]) ---- Vejatz tanben: * [[25 de mai]] | [[27 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 1uwpiayqxqsvrwk0n9sv3jt61pwvriv 2502155 2502154 2026-05-31T23:50:12Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ – 2502155 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} == Eveniments == * [[1966]] - independéncia de [[Guyana]]. == Naissenças == * [[1871]] – [[Camille Huysmans]], politician bèlga (m. [[1968]]) * [[1886]] – [[Al Jolson]], cantaire american de ''jazz'' (m. [[1950]]) * [[1907]] – [[John Wayne]], actor american de cinèma (m. [[1979]]) * [[1912]] – [[János Kádár]], primièr ministre d'Ongria (m. [[1989]]) * [[1913]] – [[Peter Cushing]], actor britanic (m. [[1994]]) * [[1926]] – [[Miles Davis]], musiciana american de ''jazz'' (m. [[1991]]) * [[1933]] – [[Carmen Scarpitta]], actritz italiana de cinèma e de teatre (m. [[2008]]) == Decèsses == * [[1976]] - [[Martin Heidegger]], filosòf alemand (n.[[1889]]) ---- Vejatz tanben: * [[25 de mai]] | [[27 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] ebx0xdfcy80ly3x5vhblci8vv0ilfdh 0 517 2502152 2439542 2026-05-31T23:32:36Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[:fr:Michael Lonsdale|Michael Lonsdale]]: † 2020 2502152 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{mai}} Lo '''24 de mai''' es lo 144{{e}} [[jorn]] de l'[[annada|an]] (145{{e}} en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]]. == Eveniments == * [[1543]] : Publicacion de l'òbra de [[Nicolau Copernic]] ''Revolucion de las esfèras celèstas'' * [[1797]] : Lo navigador [[Angletèrra|anglés]] James Wilson descobrís l'illa de [[Mangareva]] a las [[Illas Gambièr]]. * [[1814]] : Presa de [[Pensacola]] ([[Florida]]) pels Americans. * [[1822]] : La [[Batalha de Pichincha]] sagèla l'Independéncia de l'[[Eqüator (país)|Eqüator]]. * [[1844]] : Mandadís per l'inventor F. B. [[Morse]] del primièr messatge sus la primièra linha de [[telegraf]] * [[1873]] : [[Patrice de Mac-Mahon]] deven [[President de la Republica Francesa]] (segond president de la Tresena Republica). * [[1883]] : Lo pont de [[Brooklyn]], lo primièr ligam fisic entre [[Nòva York (ciutat)|Nòva York]] e [[Brooklyn]], es inaugurat. * [[1895]] : L'autor [[Irlanda|irlandés]] [[Oscar Wilde]] es arrestat a [[Londres]] per « [[sodomia]] e immodestia bruta » * [[1937]] : Lo pont [[Golden Gate]], que religa las doas ribas de la baia de [[San Francisco]], es inaugurat. * [[1950]] : Una lei fixa la [[fèsta de las maires]] al darrièr dimenge de mai. * [[1985]] : Una onda de mar soslevada per un [[ciclon]] fa almens 10&nbsp;000 mòrts e 250&nbsp;000 sens-recès en [[Bangladèsh]]. * [[1989]] : Segon la cadena de television americana [[National Broadcasting Company|NBC]], los enquestaires de la Marina estiman qu'un murtre o un suicidi poiriá èstre a l'origina de l'explosion subrevenguda lo [[19 d'abril]] a bòrd del cuirassat USS Iowa, que provoquèt la mòrt de 47 marins. * [[1993]] : Independéncia d'[[Eritrèa]] * [[1993]] : La companhiá americana ''[[Microsoft]]'' lança ''[[Windows NT]]''. * [[1998]] : [[Palma d'Aur]] del 51{{e}} [[Festenal de Canas]] per ''[[L'eternitat e un jorn]]'' del realizator [[Grècia|grèc]] [[Theo Angelopoulos]] * [[1999]] : Arrestacion del comando de nacionalistas radicals [[còrse]]s sospechat de l'assassinat del prefècte [[Claude Érignac|Érignac]]. * [[2000]] : Partença de las tropas israelianas del sud de [[Liban]]. == Naissenças == * [[1686]] : [[Gabriel Daniel Fahrenheit]], fisician alemand, inventor del termomètre que pòrta son nom († [[1736]]). * [[1743]] : [[Jean-Paul Marat]], òme politic francés, figura de la [[Revolucion Francesa]] († [[1793]]). * [[1819]] : [[Victòria dau Reiaume Unit|Victòria]], reina de [[Grand Bretanha]] e emperairitz de las [[Índia]]s († [[1901]]). * [[1887]] : [[Jean de La Varende]], escrivan francés († [[1959]]). * [[1897]] : [[Marcela Drutel]], escrivana de lenga occitana († [[1985]]). * [[1899]] : [[Suzanne Lenglen]], jogaira de tennis francesa († [[1938]]). * [[1899]] : [[Henri Michaux]], escrivan e pintre francés d'origina bèlga († [[1984]]). * [[1900]] : [[Eduardo De Filippo]], cineasta, scenarista e actor italian († [[1984]]). * [[1911]] : [[Ne Win]], militar birman († [[5 de decembre]] de [[2002]]), dirigent de [[Birmania]] de [[1962]] a [[1988]]. * [[1914]] : [[Lilli Palmer]], actritz austriaca († [[1986]]). * [[1931]] : [[Michael Lonsdale]], actor francés († [[2020]]). * [[1937]] : [[Archie Shepp]], jazzman american. * [[1941]] : [[Bob Dylan]] (Robert Zimmerman), musician de fòlc [[Estats Units|american]]. * [[1945]] : [[Priscilla Presley]], actritz americana. * [[1951]] : [[Jean-Pierre Bacri]], actor e scenarista francés. * [[1960]] : [[Kristin Scott Thomas]], actritz britanica. * [[1962]] : [[Gene Anthony Ray]], comedian e dançaire american. * [[1966]] : [[Éric Cantona]], fotbolaire e actor francés. * [[1972]] : [[Laure Sinclair]], actritz porno francesa. * [[1973]] : [[Karim Alami]], tennisman marocan. * [[1987]] : [[Déborah François]], actritz bèlga. == Decèsses == * [[189]] : [[Eleutèri]], [[papa]]. * [[1136]] : [[Uc de Paiens]], primièr Grand Mèstre dels [[Templièrs]], (° [[1070]]). * [[1201]] : [[Tibaud III de Champanha|Tibaud III]], comte de Champanha. * [[1543]] : [[Nicolau Copernic]], celèbre [[Astronomia|astronòm]] [[Polonha|polonés]], (° [[1473]]). * [[1627]] : [[Luis de Góngora y Argote]], poèta espanhòl (° [[1561]]). * [[1725]] : penjament de [[Jonathan Wild]], grand [[Crime|criminal]] anglés, (° [[1683]]). * [[1903]] : [[Marcel Renault]], industrial e correire automobil francés, (° [[1872]]). * [[1963]] : [[Elmore James]], [[guitarrista]] e [[cantaire]] de [[blues]] american (° [[1918]]) * [[1974]] : [[Duke Ellington]], [[musician]] de [[jazz]] american, (° [[1899]]). == Celebracions == * [[Bermudas]] : Fèsta nacionala * [[Eritrèa]] : Fèsta nacionala === Prenoms === * [[Amaël]], Maël, Maëlle * [[Donacian]] * [[Rogacian]] === Sants catolics e ortodòxes del jorn === * [[Sant Donacian]] * [[Sant Rogacian]] * [[Vincenç de Lerins|Sant Vincenç de Lerins]] === Sants catolics del jorn === * [[Sant Zoël]] == Autra efemerida == * http://www.ephemeride.com ---- Vejatz tanben: * [[23 de mai]] | [[25 de mai]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] q50ki3059ai8oy4yzv5ihyxl5z6uiiq 0 3550 2502090 2423088 2026-05-31T12:26:00Z Jiròni 239 conse 2502090 wikitext text/x-wiki {{omon|Montalban/Montauban}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montalban | nom2 = ''Montauban'' | imatge = Montauban - Le Musée Ingres.jpg | descripcion = Lo musèu d'Ingres. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Montauban_(Tarn-et-Garonne).svg | escais = | ist = {{Carcin}} | parçan = {{Montalbanés}} | departament = {{Tarn e Garona}} | arrondiment = [[Arrondiment de Montalban]] ([[capluòc]]) | canton= 3 cantons ([[capluòc]] de 6 cantons abans 2015) [[canton de Montalban-1]], [[canton de Montalban-2]], [[canton de Montalban-3]] | insee = 82121 | cp = 82000 | cònsol = Didier Lallemand | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = Comunautat d'aglomeracion del [[Grand Montalban]] | gentilici = montalbanés, montalbanesa | latitud = 44.018056 | longitud = 1.355833 | alt mej = | alt mini = 72 | alt maxi = 207 | ectaras = 13517 | km² = 135.17 |}} '''Montalban'''<ref>https://web.archive.org/web/20150802044657/http://www.locongres.org/fr/ressources/telechargements/func-startdown/14/</ref><ref>http://toponimiaoc.webs.com/82tarnegarona.htm</ref>{{RepTopMP}} (''Montauban'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Carcin]], situada administrativament dins lo [[departament francés|departament]] de [[Tarn e Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Los [[gentilici|abitants]] son apelats los montalbaneses. [[Image:Collège des Jésuites de Montauban.jpg|thumb|250px|left|L'ancian Collègi]] ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 82121.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=82121 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=11 de febrièr de [[2021]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Axel de Labriolle |Partit= divèrs dreta |Qualitat= cardiològue}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=11 de febrièr de [[2021]] (5 ans d'ineligibilitat) |Identitat= Brigitte Barèges|Partit=RPR puèi [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= deputada (2002-2012), presidenta del [[Grand Montalban]], conselhièra departamentala}} {{Elegit |Debuta=[[1994]] |Fin= 2001 |Identitat=Roland Garrigues |Partit=[[PS]] |Qualitat= deputat (1997-2002), conselhièr general de [[canton de Montalban-1|Montalban-1]]}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1994 |Identitat=Hubert Gouze (1938-1994) |Partit=[[PS]] |Qualitat= deputat (1981-1993), conselhièr general de [[canton de Montalban-2|Montalban-2]]}} {{Elegit |Debuta= març de [[1965]] |Fin= 1983 |Identitat=Louis-Jean Delmas |Partit=[[SFIO]] puèi [[PS]] |Qualitat= conselhièr general de [[canton de Montalban-3|Montalban-3]], deputat (1962-1968)}} {{Elegit |Debuta=[[1956]] |Fin= 1965 |Identitat=Henri Lacaze |Partit=[[MRP]] |Qualitat= deputat (1946-1958)}} {{Elegit |Debuta= octobre de [[1947]] |Fin= 1956 |Identitat=René Gabach |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=82121 |1793=26160 |1800=21950 |1806=23973 |1821=25357 |1831=24660 |1836=23865 |1841=23561 |1846=25102 |1851=24726 |1856=25095 |1861=27054 |1866=25991 |1872=25624 |1876=26952 |1881=28335 |1886=29863 |1891=30388 |1896=29470 |1901=30506 |1906=28688 |1911=29778 |1921=26094 |1926=28829 |1931=29981 |1936=32025 |1946=36281 |1954=38321 |1962=41002 |1968=45872 |1975=48028 |1982=50682 |1990=51224 |1999=51855 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Espòrt == * [[Union Esportiva Montalbanesa]] == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == * [[Olympe de Gouges]] * [[Fèlix Castanh]] == Veire tanben == * [[Comunas de Tarn e Garona]] == Ligams extèrnes == {{commonscat|Montauban}} * {{fr}} [http://www.montauban.com Sit de la Vila] * {{fr}} [http://www.arkheia-revue.org Revue Arkheia. Istòria e Memòria] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas de Tarn e Garona}} [[Categoria:Bastida medievala|Montalban]] [[Categoria:Vila d'art e d'istòria|Montalban]] [[Categoria:Comuna de Tarn e Garona]] [[Categoria:Comuna de Montalbanés]] ehifvqcw1u5wefvu6sjnns6extqgkxr 0 3559 2502097 2424002 2026-05-31T12:45:44Z Jiròni 239 conse 2502097 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nomcomuna = Caors | nomcomuna2 = ''Cahors'' | imatge = Cahors pont Valentre vgen.jpg | descripcion = Lo [[pont de Balandras]]. | lògo = cap | escut = Blason Ville Cahors fr (Lot).svg | escais = Sèm de Caors, avèm pas paur | region ist = {{Carcin}} | parçan = [[Carcin Blanc]] | insee = 46042 | cp = 46000 | cònsol = Vivien Coste | mandat = [[2026]]-[[2032]] | departament = {{Òlt}}<br />([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Caors]]<br />([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 3 cantons | gentilici = caorsin, caorsina <br /> | intercom = [[Grand Caors]] | latitud = 44.448333 | longitud = 1.441389 | alt mini = 105 | alt mej = 130 | alt maxi = 332 | km² = 64.72 |}} '''Caors'''<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions del Conseh de la Lenga Occitana, p. 49].</ref><ref>[https://books.google.fr/books?id=SJ0YCwAAQBAJ&pg=PA94&lpg=PA94&dq=CLO+Caors&source=bl&ots=Hq3XS_sp5s&sig=S9pGMgH5NiZs06MLFBEDNAtod-Y&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwjx1J-h5ubMAhWMChoKHVs1CBwQ6AEITjAH#v=onepage&q=CLO%20Caors&f=false] Lo nom de la vila s'escriu '''Caors''': aquesta ortografia recampa las divèrsas pronóncias {{IPA|[kaˈurs], [ˈkaws], [ˈkɔws]}} o {{IPA|[ˈkɔw]}}, segon la nòrma classica de l'occitan (las grafias ''Caurs*, Caus*, Càors*, Cáurs*'' son pas normativas). ''Lo nom de la capitala de Carcin s’escriu ben Caors ([[Alibèrt]] 1935, 427) mentre que lei prononciacions son divèrsas: [kaurs, ka’urs] es possible com a realizacion classicizanta (TDF: <Caours>), en lengadocian existisson tanben lei realizacions [kaws, kɔws] e localament [kɔw] (Poulet & Krispin 1991). D’alhors s’atròba que la fonetica aut-carcinòla de Caors realiza a atòna [ɔ]: [ka’u(rs)] aurà pogut passar a [kɔ’u]°, puei [kɔw] per refús de l’iat. De segur se pòt criticar la chausida d’Alibèrt d’aver escrich Caors e pas autrament, pasmens la grafia aquesta engloba lei pronóncias divèrsas e de tot biais, la realizacion classica [ka’urs] es possibla. La propòsta recenta d’escriure Cours* (Taupiac 1992. 479) pòrta pas ges de simplificacion tangibla au problèma e mai ajusta una complicacion de mai : lei provençaus riscan de legir Cáurs* [kew*] per analogia a siáu, aviáu, fariáu...'' , ''L’occitan, lenga fantasmada : l’exemple de la toponimia'', [[Domergue Sumien]] http://books.openedition.org/pulm/1024</ref><ref name=Congrès>https://web.archive.org/web/20220904042007/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=cahors&q2=&submit=Cercar</ref> [kaˈurs, ˈkɔws, ˈkɔw] (''Cahors'' en [[francés]]) es una comuna [[Occitània|occitana]], capitala de [[Carcin]], situada dins lo departament d'[[Òut (departament)|Òut]] e la region d'{{Ocreg}}, ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]. Lo gentilici es '''caorsin -a''' o '''caorsenc -a'''. La divisa de la vila es «Sèm de Caors, avèm pas paur». == Etimologia == ''Caortz'', en 1415<ref>https://www.guyenne.fr/Publications/Jurades_Bergerac/les_jurades_de_bergerac_t1.htm?fbclid=IwAR3P5U8PZg2frObhOvQQmjZ36MrtFFB9QxkOH3bigM2Z2y_HUy7qv6JCllw</ref>. == Geografia == La comuna [http://www.google.ca/maps?f=q&hl=fr&q=cahors,fr&ie=UTF8&om=1&z=7&ll=44.445629,1.441466&spn=3.889996,11.008301 se situa] a 115 km al nòrd de [[Tolosa]], sus l'axe [[Rota nacionala 20|RN 20]] / [[Autorota francesa A20|A 20]] que religa la vila ròsa a [[París]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 46042.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Eraldica == [[Fichièr:Blason Ville Cahors fr (Lot).svg|thumb|100 px|left|Blason]] == Istòria == ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]]<ref>https://www.ladepeche.fr/2020/05/26/a-cahors-jean-marc-vayssouze-installe-dans-un-fauteuil-a-la-tete-du-conseil-municipal,8904195.php</ref> |Identitat= Jean-Marc Vayssouze-Faure |Partit=[[PS]] |Qualitat= estacat territorial, president del Grand Caors}} {{Elegit |Debuta= [[2003]] |Fin=2008 |Identitat=Marc Lecuru |Partit= [[UMP]] |Qualitat= dentista, president de la CC}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2003 |Identitat= Michel Roumégoux |Partit= [[UDF]] puèi [[UMP]] |Qualitat= veterinari, president de la CC, deputat (2002-2007), conselhièr general}} {{Elegit |Debuta= [[1990]] |Fin=2001 |Identitat= Bernard Charles|Partit= MRG/PRG |Qualitat= farmacian, president de la CC, deputat (1983-2002)}} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1990 |Identitat= Maurice Faure |Partit= PRRRS puèi MRG |Qualitat= professor agregat, conselhièr regional, deputat, senator, ministre}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=46042 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=12852 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=13660 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=13650 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 17046 |1968= 19128 |1975= 20226 |1982= 19707 |1990= 19735 |1999= 20003 |2006= 20062 |2007= |2008= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} == Economia == La vila es coneguda per sas vinhas. == Personas famosas nascudas a Caors == * [[Joan XXII]], papa * [[Miquèl Ferrièr]], musician * [[Leon Gambetta]], òme politic * [[Fabian Galtièr]], jogaire e entrenaire de [[rugbi de XV]] * [[Jòrdi Gorse]], òme politic * [[Clément Marot]], poeta deu sègle XVIau == Monuments e luòcs toristics == * lo [[Pont de Balandras]], un dels monuments mai coneguts de Caors e tanben lo simbòl de la vila dempuèi que se bastiguèt * la [[Torre de Joan XXII]] * la [[Barbacana (Caors)|Barbacana]] * Catedrala de Sant Estève * Ostal d'Enric IV * Arc de Diana * las [[Badernas (Caors)|Badernas]], quartièr de Caors == Caors, vila d'Espòrt == * Rugbi de XV amb lo [[Caors Rugbi]] == Bibliografia == == Embessonatges == == Camin de Sant Jacme == {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Sent Circ]] per la valada de [[Cele]]<br />[[Varaire]]per la valada d'[[Òlt (riu)|Òlt]] | via= Via Podiensis | seguenta= [[La Bastida Marnhac]] |}} == Ligams intèrnes == * [[Lista de las carrièras de Caors]] * [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Quartièr_de_Caors Lista dels quartièrs de Caors] * [[Vin de Caors]] ==Veire tanben== * [[Comunas d'Òlt]] * [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]] == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Carcin}} {{Comunas d'Òlt}} [[Categoria:Comuna d'Òlt]] [[Categoria:Prefectura]] [[Categoria:Via Podiensis]] [[Categoria:Caors]] [[Categoria:Vila d'art e d'istòria]] [[Categoria:Comuna del Carcin Blanc]] [[Categoria:Comuna d'Òlt|Caors]] [[Categoria:Comuna de Carcin]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] p80estyd6e4qlrioj7ophc93q583pvm 0 4383 2502157 2502084 2026-06-01T05:01:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'escritura dau latin */ 2502157 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. === La prononciacion dau latin === == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] hx7n0f9kwmaj3tve6ws9hzpyzbzdnvv 2502158 2502157 2026-06-01T05:04:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'escritura dau latin */ 2502158 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. === La prononciacion dau latin === == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] ixijo0k9d2d49xdi8t3dv69xgxs8gh0 0 11113 2502153 2490070 2026-05-31T23:47:25Z Dostojewskij 20932 Categoria:Naissença en Iowa 2502153 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:John Wayne portrait.jpg|thumb|John Wayne , tanben aperat eth Duc, siguec un des actors americans pendet es annades 60 e 70 en tot eth mond.]]<!--Article redigit en gascon--> {{Infobox |tematica= |carta= |naissença=[[26 de mai]] de [[1907]] |decès=|[[11 de junh]] de [[1979]] }} [[John Wayne]] (nascut '''Marion Robert Morrison''') siguec un actor de [[cinèma]] [[USA|american]], principalament de ''[[Western]]''. Conegut coma ''eth Duc'' , ganhec un [[Oscar]] e hec plan de peletes de western. Comencec era sua vida artistica en eth cinèma mut pendent es annades 1920. Siguec ua deras principalas estèlas des des annades 1940 enquias annades 1970. Hec tanben plan de peletes de westerns e epiques ena [[Dusau Guèrra Mondiau]]. Tanben hec ua amplia gamma de peletes de diuersi genres coma biografies, comedies, romantiques e policiaques. Reporgia ua mena d'òme individualista plan brut e pr'amor d'açò se convertiguec en ua icona americana. == Joventut e inicis == John Wayne, vadut a Winterset, [[Iowa]], coma '''Marion Robert Morrison''' en 1907 se convertiguec en '''Marion Michael Morrison''' quan es sòns pairs volgueren aperar eth sòn proche hilh Robert. Era praubesa que determinec es sòns prumèrs ans de vida, qu'eth sòn pair qu'amiava pas ben era [[economia]] dera familha. Eth Duc èra un bon estudiant e tanben hera popular. Èra naut e damb condicions fisiques. Èra un jogaire de [[fotbòl american]] destacat en eth Glendale Institute e siguec recreissat pera Universitat de [[Califòrnia]]. Coma jove, Wayne tanben trabalhec en ua botiga de gelats e sòn propietari desihava shivaus tas estudis de [[Hollywood]]. Pendent açò, ena Universitat, comencec a trabalhar a l'entorn des estudis locaus deth cinèma. Dempús dus annades de trabalhs coma actor en es estudis Fox Entertainment Group per 35 dolars ara setmana li ofertèren de hér un roll principal en ua peleta damb eth nom artistic de ''John Wayne''. Maugrat qu'era peleta siguec un desastre, era sua paga s'enauçà enquias 75 dolars ara setmana. Pendent açò es especialistes l'ensenhèren d'acabalar atau coma d'autes tecniques deth western. Nau annades dempús, era sua participacion ena peleta "The Stage Coach" (1939) se convertiguéc en ua estèla deth cinèma. == Eth Duc deth cinèma == Wayne apareishia en més de vint peletes de [[John Ford]] des de 1928 e pendent es 35 annades següenti. Enter aquesti includent ''The legion'' (1949), ''The quiet man '' (1952), ''The searchers'' (1956) e ''The man who killed Liberty Valance'' (1962). Un des personatges més estimadi de Wayne erá en ''The High and Mighty'' (1954) on heia d'aviador. En 1949 eth director Robert Rossen ofertaua eth personatge principal d'''All the king's men'' a Wayne mes aguest rebutjec pr'amor que projectaua antiamericanisme. Broderick Crawford, qu'acceptec finauments aguest personatge, ganhéc en 1950 eth Oscar. Wayne qu'eth ganhéc pas pera sua participacion en ''The sands of Iwo Jima''. Johan Wayne ganhéc fin-finau un Oscar per ''True Grit '' (1969). Tanben siguéc nomenat coma director per [[''The Alamo'']](1960), ua des dues peletes que dirigec. Era auta siguec The Green Berets (1968) era soleta peleta americana heta pendent era Guerra de [[Vietnam]] tà dar suport ara guerra. ''The searchers'' (1956) ei considerada coma era melhor actuacion de John Wayne e benlèu era més complicada. Wayne erá conegut pes sues idees conservadores. Participéc ena Motion Picture Alliance for the Preservation of American ideals e ne siguec eth president pendent un temps. Siguec plan anticomunista e seguidor dera House of Un-American Activities Commitee atau coma dera lista negra d'actors acusats d'éster compasius damb eth ideari comunista. En 1964 se li diagnostiquèt cancre de paumon e siguec operat tà estradar-li tot eth paumon querre e dus costes. Pera sua fama o per éster eth republican més famós de Hollywood, eth Partit Republican li demandec de sajar d'éster president des Estats Units per 1968. Més eth consiraua pas qu'eth poble voliua de vertat un actor ena Casa Blanca. Totun, donec suport eath sòn amic Ronald Reagn coma governador de Califòrnia en 1966 e 1970. Wayne maridec tres viatges , tostemps damb gojates que parlauen l'espanhòu; Josephine Alicia Saenz, Esperanza Baur e Pilar Palette. Auia tres hilhs damb Josephine e tres damb Pilar. John Wayne moriguec de cancre d'estomac en 1979. == Filmografia== • Four Sons (1928) • The Big Trail (1930) • Ride Him, Cowboy (1932) • The new Frontier (1935) • The Stagecoach (1939) • In Old California (1942) • Back to Bataan (1945) • Red River (1948) • Fort Apache (1948) • Rio Grande (1950) • Hondo (1953) • The conqueror (1956) • The Barbarian and the Geisha (1958) • North to Alaska (1960) • The Comancheros (1961) • Hatari! (1962) • How the West was won (1963) • The Quiet Man (1963) • Chisum (1970) • Rio Lobo (1970) • The Cowboys (1972) • McQ (1974) • The Shootist (1976) [[Categoria:Actor american|Wayne, John]] [[Categoria:Naissença en 1907|Wayne, John]] [[Categoria:Decès en 1979|Wayne, John]] [[Categoria:Pseudonim|Wayne, John]] [[Categoria:Oscar del melhor actor|Wayne, John]] [[Categoria:Mòrt del càncer|Wayne, John]] [[Categoria:Francmaçon|Wayne,John]] [[Categoria:Naissença en Iowa|Wayne, John]] b8ggy4mx3f8dr0yzm6ejcbdyu4ubyiv 0 22484 2502106 2419897 2026-05-31T13:03:56Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502106 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Sphenisciformes | Manchot 01.jpg | ''[[Pygoscelis antarcticus]]'' | classification=COI }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Aves }} {{Taxobox taxon | animal | òrdre | Sphenisciformes | [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], [[1891]] }} {{Taxobox taxon | animal | familha | Spheniscidae | [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], [[1831]] }} {{Taxobox sinonims | * Aptenodytidae <small>Sundevall, C.J., 1836</small> * Dasyramphinae <small>Bonaparte, C.L., 1856</small> * Eudyptidae <small>Des Murs, O., 1860</small> * Dypsicleidae <small>Poche, F., 1904</small> * Eudyptulidae <small>Boetticher, 1943</small> * Pygoscelidae <small>Boetticher, 1943</small> * Spheniscinae <small>Simpson, 1946</small>}} {{Taxobox fin}} [[Fichièr:Sander-pinguins.jpg|220px|thumb|Pingüins]] Los '''pingüins<ref>{{Ref-web|autor=[[Conselh de la Lenga Occitana]]|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|url_accès=pdf|pagina=35}}</ref>'''<ref>{{Ref-web|autor=[[Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber]]|títol=Diccionari General de la Lenga Occitana (DGLO)|url=https://www.academiaoccitana.eu/diccionari/DGLO.pdf|url_accès=pdf}}</ref> (o ''pingüins''; ''Sphenisciformes''), son un [[òrdre (biologia)|òrdre]] d'[[aucèl de mar|aucèls de mar]] que sabon pas volar e que demòran dins l'emisfèri sud. Contràriament a çò que se pòt creire, aquestes animals abitan pas sonque dins de climas freges. Fòrça espècias de pingüins abitan fins a las [[illas Galápagos]]. La part màger d'aquestes aucèls s'alimentan de [[krill]], de [[peis]], de [[tautena]]s e d'autras creaturas marinas que capturan pendent sas immersions sosmarinas. L'espècia mai granda es lo [[pingüïn emperador]]: los adultes an una nautor mejana de 1,1 m e pesan 30 kg o mai. L'espècia mai pichona es lo [[pingüin blau nan]], que ten en general una nautor compresa entre 35 e 40 cm e pesa a l'entorn d'1 kg. Generalament los pingüins mai grands sèrvan melhor la calor e abitan doncas de regions mai frejas, mentre que las espècias mai pichonas se tròban dins de climas temperats e a mai tropicals. Lo [[sistèma operatiu]] [[Linux]] a pres per mascòta oficiala l'imatge d'un pingüin ([[Tux]]) == Ligams extèrnes == * {{ITIS|176970|''Alca'' Linnaeus, 1758 }} == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Ausèl (nom vernacular)]] [[Categoria:Laridae]] bjcmt7565by1f2jxubfdql6x8qblebx 2502107 2502106 2026-05-31T13:04:36Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502107 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Sphenisciformes | Manchot 01.jpg | ''[[Pygoscelis antarcticus]]'' | classification=COI }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Aves }} {{Taxobox taxon | animal | òrdre | Sphenisciformes | [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], [[1891]] }} {{Taxobox taxon | animal | familha | Spheniscidae | [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], [[1831]] }} {{Taxobox sinonims | * Aptenodytidae <small>Sundevall, C.J., 1836</small> * Dasyramphinae <small>Bonaparte, C.L., 1856</small> * Eudyptidae <small>Des Murs, O., 1860</small> * Dypsicleidae <small>Poche, F., 1904</small> * Eudyptulidae <small>Boetticher, 1943</small> * Pygoscelidae <small>Boetticher, 1943</small> * Spheniscinae <small>Simpson, 1946</small>}} {{Taxobox fin}} [[Fichièr:Sander-pinguins.jpg|220px|thumb|Pingüins]] Los '''pingüins<ref>{{Ref-web|autor=[[Conselh de la Lenga Occitana]]|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|url_accès=pdf|pagina=35}}</ref>'''<ref>{{Ref-web|autor=[[Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber]]|títol=Diccionari General de la Lenga Occitana (DGLO)|url=https://www.academiaoccitana.eu/diccionari/DGLO.pdf|url_accès=pdf}}</ref> (o ''Sphenisciformes''), son un [[òrdre (biologia)|òrdre]] d'[[aucèl de mar|aucèls de mar]] que sabon pas volar e que demòran dins l'emisfèri sud. Contràriament a çò que se pòt creire, aquestes animals abitan pas sonque dins de climas freges. Fòrça espècias de pingüins abitan fins a las [[illas Galápagos]]. La part màger d'aquestes aucèls s'alimentan de [[krill]], de [[peis]], de [[tautena]]s e d'autras creaturas marinas que capturan pendent sas immersions sosmarinas. L'espècia mai granda es lo [[pingüïn emperador]]: los adultes an una nautor mejana de 1,1 m e pesan 30 kg o mai. L'espècia mai pichona es lo [[pingüin blau nan]], que ten en general una nautor compresa entre 35 e 40 cm e pesa a l'entorn d'1 kg. Generalament los pingüins mai grands sèrvan melhor la calor e abitan doncas de regions mai frejas, mentre que las espècias mai pichonas se tròban dins de climas temperats e a mai tropicals. Lo [[sistèma operatiu]] [[Linux]] a pres per mascòta oficiala l'imatge d'un pingüin ([[Tux]]) == Ligams extèrnes == * {{ITIS|176970|''Alca'' Linnaeus, 1758 }} == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Ausèl (nom vernacular)]] [[Categoria:Laridae]] kicipmk5uj9zgidvk55r2wqpjsf4i6g 0 25480 2502138 2443860 2026-05-31T19:44:09Z Briantin de Montrei 37340 2502138 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en Lengadocian--> [[File:Hautbois languedocien.JPG|thumb|right|250px|Graile]] Lo '''graile''' es un [[autbòi]] tradicional occitan del [[Naut Lengadòc]] ([[Monts de La Cauna]], [[Montanha Negra]]) e de la plana lengadociana. Aquel instrument possedís las caracteristicas dels autbòis de la [[Renaissença]]: es fach de fusta ([[bois]]) e de còrna de vaca amb un [[enche]] doble apelat [[caramèla]]. A l'ora d'ara es sempre utilizat per de grops coma [[Montanha Negra (grop)|Montanha Negra]], [[La Talvera]] o [[La Cosconilha]]. == Descripcion == Lo graile ten una longor de 45 centimètres e compta sièis traucs. Son registre es d'una [[octava (musica)|octava]] e una septima. A l'entorn de [[Besièrs]], son registre es Re-Sòl mentre que cap a l'èst al país de [[Seta]] es puslèu Dò-Fa, e a la Montanha Negra es Si bemòl.<ref>[http://www.farandolebiterroise.fr/?page_id=797 Informacion al site web de la Farandòla besierenca]</ref> ==Vejatz tanben== *[[Gralla]] *[[Dolçaina]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Instrument d'espiulas doblas]] [[Categoria:Autbòi]] [[categoria:Graile|*]] kswte69a14tqwpvxsennw9gx1nhz3q3 0 26015 2502110 2502011 2026-05-31T13:34:35Z Toku 7678 /* Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria */ 2502110 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] ao0lnppovk4ngad6w94c3xlsxsz6jim 2502112 2502110 2026-05-31T13:46:49Z Toku 7678 /* La fotosintèsi */ 2502112 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorifilla]], carotenoïdas) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] e7epke6dju1wrixivj4txanne9y53pf 2502113 2502112 2026-05-31T13:47:17Z Toku 7678 /* La fotosintèsi */ 2502113 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], carotenoïdas) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] c69njhdx8x3t9a0d9tlmyghbco4hbmu 2502114 2502113 2026-05-31T13:48:03Z Toku 7678 /* La fotosintèsi */ 2502114 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], carotenoïdas) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 2i61wohtz7j7nf80c0x1ty3hdpti3lg 2502115 2502114 2026-05-31T13:49:38Z Toku 7678 /* La fotosintèsi */ 2502115 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] l09twb5h07iz6yrl3u56wz2l4lbymme 2502121 2502115 2026-05-31T15:32:30Z Toku 7678 /* Lo catabolisme */ 2502121 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] ogpc98oq66s3v6w4ajjjhaqbhi7hc0m 2502122 2502121 2026-05-31T15:32:44Z Toku 7678 /* L'anabolisme */ 2502122 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] dpv42pi1hicpweabqack10lukl2g7s4 2502126 2502122 2026-05-31T15:47:40Z Toku 7678 /* La gluconeogenèsi */ 2502126 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === {{veire|Gluconeogenèsi}} La [[gluconeogenèsi]] es lo mecanisme metabolic que permet la sintèsi de la [[glucòsa]] a partir de precursors non glucidis coma lo [[lactat]], lo [[piruvat]], lo [[gliceròl]] e d'aminoacids glucoformators<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. E. Gerich, C. Meyer, H. J. Woerle e M. Stumvoll, « Renal gluconeogenesis: its importance in human glucose homeostasis », ''Diabetes Care'', vol. 24, n° 2, 2001, pp. 382-391.</ref>. Se debana mai que mai dins lo fetge e, dins una mendre mesura, dins los rens. Jòga un ròtle crucial dins lo manten de la [[glicemia]] (lo taus de glucòsa dins la [[sang]]) pendent un [[june]] o un [[exercici fisic]] quand las resèrvas de glicogèn son agotadas. Al nivel quimic, la gluconeogenèsi es lo camin invèrs de la [[glicolisi]], mas utiliza d'enzims especificas per la reversar. Es energeticament costosa que necessita sièis moleculas d'[[ATP]] o de [[GTP]] per cada molecula de gluòca sintetizada. === La sintèsi dels lipids === === La sintèsi de las proteïnas === === La sintèsi dels acids nucleïcs === == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] slyoyksx0ot0ssps6gnloruxxkr7r0m 0 29096 2502135 1878547 2026-05-31T19:27:46Z Briantin de Montrei 37340 2502135 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--> [[Imatge:Hurdy-Gurdy.jpg|200px|right|thumb|Sonsaina]] La '''sonsaina''' (tanben aperada '''vièla''', reg. '''sansònha''', '''viòla'''<ref>{{fr}} [https://music-ceret.com/occitanie/ Occitanie | Musée de la musique - Céret]</ref> '''velha''' o '''vièna''') qu'ei un instrument de musica de [[Instrument de còrdas hregadas|còrdas hregadas]] au mejan d'ua arròda e jogat au mejan d'ua manivèla qui hè virar l'arròda e d'un clavièr qui prem las còrdas. {{arquets}} {{Multi bendèl|Auvèrnhe|musica}} [[Categoria:Instrument de còrdas hregadas]] cc2ow7kea0icq7l2i05illmmwoeph7q 2502140 2502135 2026-05-31T19:48:20Z Briantin de Montrei 37340 2502140 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--> [[Imatge:Hurdy-Gurdy.jpg|200px|right|thumb|Sonsaina]] La '''sonsaina''' (tanben aperada '''vièla''', reg. '''sansònha''', '''viòla'''<ref>{{fr}} [https://music-ceret.com/occitanie/ Occitanie | Musée de la musique - Céret]</ref> '''velha''' o '''vièna''') qu'ei un instrument de musica de [[Instrument de còrdas hregadas|còrdas hregadas]] au mejan d'ua arròda e jogat au mejan d'ua manivèla qui hè virar l'arròda e d'un clavièr qui prem las còrdas. {{arquets}} {{Multi bendèl|Auvèrnhe|musica}} [[Categoria:Instrument de còrdas hregadas]] [[Categoria:Instrument tradicional d'Occitània]] ju60akq3dcjqxnjxz6azduovr9xt3qg 0 57701 2502150 2502062 2026-05-31T22:19:15Z Alaric 506 44932 2502150 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Peramola''' es una municipalitat de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), dins la [[província de Lhèida]]. {{Entpopcat}} == Situacion == Peramola se tròba al sud de la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Noguera]] a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de [[Coll de Nargó]], a l'èst amb [[Oliana]] e al sud amb [[Bassella]]. [[File:Entitats de població de Peramola.svg|thumb|left|300px|Entitats de populacion de Peramola]] ==Toponimia== Las prononciacions son [perə'mɔlɛ], [perə'molə], lo gentilici es [perəmo'lins]. Las fòrmas ancianas son ''Petramola'' en 997, 1044, 1050, ''Peramola'' en 1116, al sègle XII, XIII (atestacions nombrosas), 1359, etc. Lo nom es format de ''pera'', « pèira », e ''mòla'', que designa un rocàs en fòrma de mòla, un ròc planièr environat d'un bauç <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31181</ref>. ===Tragó (de Segre)=== La prononciacion es [trə'go]. Lo lòc es atestat en 1286 ''Trogone''. Los noms d'aquela familha son associats al vèrbe ''dragar'', « engolir ». Lo vèrbe es un derivat del latin ''draco, draconis'', « dragon, granda sèrp ». Lo nom foguèt alterat per ''trasca'', ''tarasca''. Lo territòri manca pas d'esplugas e d'avencs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 333 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44373</ref>. ===Nuncarga=== Lo nom es pauc conegut e sovent alterat, çaquelà a [[Oliana]] se pòt ausir [nuŋ'karga]. En 1033, es atestat ''villa Nabkarrega''. Lo segond element es lo bascoïde ''karri-ka'', del protobasc ''karri'', modèrne ''harri'', « pèira, ròca ». La fòrma ambe ''Nab-'' es una error de copista o de lectura; se pòt corregir en ''Nun-'', el-meteis associat ambe ''Non''asp e ''Nom''pot. L'element ''Nun''/''Non'' es de [[basc]] ancian, que representariá « las crabas » (e tota sòrta de bèstias aparentadas). Nuncarga seriá « lòc rocós de las crabas » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 471-473 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28712</ref>. ===Cortiuda=== La prononciacion seriá [kor'tiwda]. Las fòrmas ancianas son ''Curtizda'' en 839, ''Curticita'' en 1024, ''Corticita'' en 1350. La finala poiriá representar ''bide'', « camin ». ''Cortiuda'' seriá passat per ''Kortißda''; mès, coma dins lo nom de finala semblabla ''Tavarcita'', la consonanta, plaçada darrèr ''-r'', non se pòt sonorizar, la solucion se deu abandonar. Non cal, çaquelà, renonciar a una etimologia bascoïda. La terminason es puslèu lo sufixe ''-kide'' (varianta ''-ide''). Aquel sufixe indica egalitat, pertinéncia o analogia. Coma i a alternància entre las finalas ''-e'' e ''-a'', una terminason ''-kida'' es irreprochabla. L'etime de ''Cortiuda'' es KORTÍKIDA. Lo primièr element es benlèu format de ''kur-'' (varianta ''gur-''), « corbament », que pòt representar lo colet ont se tròba Cortiuda o los contorns del camin que i mena. I a una autra possibilitat, lo latin ''cohortem'' > ''corte'', manlevat pel basc a data mai o mens anciana <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 445-446 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15527</ref>. ===Castell-llebre=== <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 318-319 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13520</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=35| 1515=50| 1553=44| 1717=397| 1787=475| 1857=942| 1877=847| 1887=835| 1900=713| 1910=725| 1920=704| 1930=688| 1940=656| 1950=649| 1960=573| 1970=517| 1981=450| 1990=399| 1996=375| 2000=394| 2006=377 | 2010=387| 2014=349 |2020=347 |2025=339| 2030=|}} {{Coord|42|3|36|N|1|16|8|E|type:city(370)_region:ES-CT|display=title}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] qbxd919edx98hnmtvfv72w79qopccka 2502159 2502150 2026-06-01T05:34:04Z Alaric 506 44932 Castell-llebre 2502159 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Peramola''' es una municipalitat de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), dins la [[província de Lhèida]]. {{Entpopcat}} == Situacion == Peramola se tròba al sud de la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de la [[Noguera]] a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de [[Coll de Nargó]], a l'èst amb [[Oliana]] e al sud amb [[Bassella]]. [[File:Entitats de població de Peramola.svg|thumb|left|300px|Entitats de populacion de Peramola]] ==Toponimia== Las prononciacions son [perə'mɔlɛ], [perə'molə], lo gentilici es [perəmo'lins]. Las fòrmas ancianas son ''Petramola'' en 997, 1044, 1050, ''Peramola'' en 1116, al sègle XII, XIII (atestacions nombrosas), 1359, etc. Lo nom es format de ''pera'', « pèira », e ''mòla'', que designa un rocàs en fòrma de mòla, un ròc planièr environat d'un bauç <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31181</ref>. ===Tragó (de Segre)=== La prononciacion es [trə'go]. Lo lòc es atestat en 1286 ''Trogone''. Los noms d'aquela familha son associats al vèrbe ''dragar'', « engolir ». Lo vèrbe es un derivat del latin ''draco, draconis'', « dragon, granda sèrp ». Lo nom foguèt alterat per ''trasca'', ''tarasca''. Lo territòri manca pas d'esplugas e d'avencs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 333 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44373</ref>. ===Nuncarga=== Lo nom es pauc conegut e sovent alterat, çaquelà a [[Oliana]] se pòt ausir [nuŋ'karga]. En 1033, es atestat ''villa Nabkarrega''. Lo segond element es lo bascoïde ''karri-ka'', del protobasc ''karri'', modèrne ''harri'', « pèira, ròca ». La fòrma ambe ''Nab-'' es una error de copista o de lectura; se pòt corregir en ''Nun-'', el-meteis associat ambe ''Non''asp e ''Nom''pot. L'element ''Nun''/''Non'' es de [[basc]] ancian, que representariá « las crabas » (e tota sòrta de bèstias aparentadas). Nuncarga seriá « lòc rocós de las crabas » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 471-473 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28712</ref>. ===Cortiuda=== La prononciacion seriá [kor'tiwda]. Las fòrmas ancianas son ''Curtizda'' en 839, ''Curticita'' en 1024, ''Corticita'' en 1350. La finala poiriá representar ''bide'', « camin ». ''Cortiuda'' seriá passat per ''Kortißda''; mès, coma dins lo nom de finala semblabla ''Tavarcita'', la consonanta, plaçada darrèr ''-r'', non se pòt sonorizar, la solucion se deu abandonar. Non cal, çaquelà, renonciar a una etimologia bascoïda. La terminason es puslèu lo sufixe ''-kide'' (varianta ''-ide''). Aquel sufixe indica egalitat, pertinéncia o analogia. Coma i a alternància entre las finalas ''-e'' e ''-a'', una terminason ''-kida'' es irreprochabla. L'etime de ''Cortiuda'' es KORTÍKIDA. Lo primièr element es benlèu format de ''kur-'' (varianta ''gur-''), « corbament », que pòt representar lo colet ont se tròba Cortiuda o los contorns del camin que i mena. I a una autra possibilitat, lo latin ''cohortem'' > ''corte'', manlevat pel basc a data mai o mens anciana <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 445-446 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15527</ref>. ===Castell-llebre=== La prononciacion es [kaste'lebre], o, en esitant, [kaste'ʎʎebre]. Las fòrmas ancianas son ''Kastro Vetre'' en 995, ''Castels'' en 1094, ''Castellvetre'' en 1071, ''Castell-uedre'' en 1518. Probable que la Roca de ''Castellvidre'', en [[Cerdanha]], e [kasteʎ'bidre], a [[El Pont de Suert|Adons]], en [[Auta Ribagòrça|Nauta Ribagòrça]], an la meteissa origina. Las variantas en ''i'' son degudas a una anciana diftongason ''ě'' > ''ie'', redusida après en ''i''. L'etime es ''Castellu větěre'', del latin ''vetus'', ''vetere'', « vièlh ». La fòrma actuala ''Castel(l)-(ll)ebre'' s'explica per una metatèsi ''b-d'' > ''d-b'' [kasteʎ-'bedre] > [kasteʎ-'debre], puèi per l'assimilacion catalana regulara ''ʎd'' > ''ʎʎ'' (parallèla a ''ld'' > ''ll''). L'etimologia populara a partir del mot ''llebre'' (« lèbre ») e lo fait que ''vedre'' (resultat del latin classic) a perdut tota significacion en catalan facilitan lo resultat final. Una etimologia dirècta ambe'l nom de l'animal ''lepus'', ''lepŏris'', dins lo cas d'una fortalesa, seriá absurda <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 318-319 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13520</ref>. [[Imatge:Mare_de_Déu_de_Castell-llebre.jpg|thumb|400px|left|Glèisa de la Mare de Déu de Castell-llebre]] {{Clr}} == Demografia == {{Demografia2| 1497=35| 1515=50| 1553=44| 1717=397| 1787=475| 1857=942| 1877=847| 1887=835| 1900=713| 1910=725| 1920=704| 1930=688| 1940=656| 1950=649| 1960=573| 1970=517| 1981=450| 1990=399| 1996=375| 2000=394| 2006=377 | 2010=387| 2014=349 |2020=347 |2025=339| 2030=|}} {{Coord|42|3|36|N|1|16|8|E|type:city(370)_region:ES-CT|display=title}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] eivxpvibfocuhbp616ocfzsq1d8t19i 0 57703 2502161 1781230 2026-06-01T06:15:33Z Alaric 506 44932 2502161 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Pont de Bar''' es una municipalitat de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), nomenada ''Aristot e Toloriu'' fins en 1989. La capitala de la municipalitat es el Pont de Bar, un vilatge que fins en [[1982]] se trobava situat dins lo congost del riu [[Segre]] mas los [[La Seu d'Urgèl#Aiguats deth 1982|aigats de 1982]] destrusiguèron l'ancian vilatge, ara nomenat [[el Pont de Bar Vell]] e se rebastiguèt un pauc mai aval del cors del [[Segre]] e a una nautor superiora perque cap d'autre aigat lo poguès destrusir. Lo castèl de Bar es a l'origina del nom del [[Baridan]], subcomarca situada entre lo Naut Urgèl e la [[Bassa Cerdanha]]. [[El Pont de Bar Vell]] es un exemple del profechament de la tèrra amb lo cultiu de la [[Vinha dels Pirenèus|vinha]]. Las siás terrassas pujavan dempuèi la ribièra del [[Segre]] fins als vilatges d'[[Aristot]] e [[Castellnou de Carcolze]], encimbellats dins la montanha. Los bancals del Pont de Bar son, sens cap de dobte, un exemple força interessant de l'engenhariá populara aplicada a las activitats per la subsisténcia. Al Pont de Bar se tròba tanben lo ''Musèu del vin de montanha'' o Musèu de la Vinha e del Vin del Pont de Bar plaçat a l'ancian cortal de Cal Teixidoret, a la dintrada del nòu vilatge (rebastit après los [[aigats de 1982]]). S'expausa naut tot aquò que fa referéncia a la cultura de la vinha, del temps qu'a l'estança de jos siás consacrat a l'elaboracion del vin. {{Entpopcat}} == Lo nòu Pont de Bar == Lo vilatge actual del Pont de Bar a 36 abitants e foguèt inaugurat per [[Jordi Pujol]], alavetz president de la [[Generalitat de Catalonha]], en julhet de [[1988]], sièis ans après los [[aigats de 1982]] que destrusiguèron [[el Pont de Bar Vell]]. Lo nòu nuclèu se lèva a mièg quilomètre, riu aval del [[Segre]], del vilatge vièlh a l'endrech del Solar del Gripó, en un tuc. Las òbras d'urbanizacion del nòu vilatge comencèron en junh de [[1985]]. Se bastiguèt d'abitacions unifamilhalas, una fonda, la comuna, la glèisa, una plaça e una vaqueria. ==Toponimia== ===Bar (e lo Pont de Bar)=== Bar èra de l'ancian municipi de Toloriu. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 338 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5778</ref>. == Demografia == {{Demografia| 1497=19| 1515=17| 1553=31| 1717=377| 1787=368| 1857=932| 1877=946| 1887=695| 1900=554| 1910=575| 1920=601| 1930=532| 1940=451| 1950=428| 1960=357| 1970=275| 1981=167| 1990=172| 2000=160| 2010=194| 2014=172| 2020=152| 2025=162| 2030=|}} Lo primièr recensament es de 1970 après la fusion d'[[Aristot]] e [[Toloriu]]. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|22|27|N|1|36|22|E|type:city(193)_region:ES-CT|display=title}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Pont de Bar, el]] 4l12tomj6qlpyt8nxv6o68iqj6gfmo7 0 65250 2502102 2280790 2026-05-31T12:55:01Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502102 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Miuvachas | nom2 = ''Millevaches'' | lògo = cap | imatge = Millevaches, l'Eglise et le Monument aux Morts.jpg | descripcion = | escut = Blason_ville_fr_Millevaches_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = {{Montanha Lemosina}} | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton de Suornac|Suornac]] | insee = 19139 | cp = 19290 | cònsol = Sylvie Prabonneau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = Comunautat de comunas Bugeat - Sornac - Millevaches au Cœur | longitud = 2.09611111111 | latitud = 45.6422222222 | alt mini = 800 | alt mej = | alt maxi = 956 | km² = 11.54 | gentilici = miuvachièr |}} '''Miuvachas''' o '''Miauvachas'''<ref>segon https://web.archive.org/web/20200302211744/http://www.bn-limousin.fr/archive/files/095c25361f3aa9583c3280ce8d85df3d.pdf p.238, e tanben: https://la-biaca.org/items/show/277</ref> (oficialament en [[francés]] ''Millevaches'') es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins la [[Montanha Lemosina]] e lo [[Replanat de Miuvachas]]. Es administrada per lo [[Departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[Region francesa|region]] de la [[Novèla Aquitània]], ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]. ==Geografia== Comuna situada dins lo [[Massís Centrau]] qu'aperten au [[parc naturau regionau de Miuvachas en Lemosin]]. Lo vilatge de Miuvachas se es lo chapluec de comuna pus naut de lo Lemosin, quilhat entre 890 e 920 mètres d'altitud. Se situa sus l'[[aigavèrs]] entre los afluents de [[Léger]] e los de [[Dordonha]]. Au nòrd, [[Vinhana]] a la font a aperaquí 4 km dau borg, au sud, [[Vesera]], Luseja e Triosona son tot just distantas de 3 a 5 quilomètres. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=19139 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Sylvie Prabonneau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19139 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=105 |1968=113 |1975=86 |1982=79 |1990=76 |1999=82 |2004= |2005= |2006=89 |2007=90 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|139}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Montanha Lemosina]] [[Categoria:comuna de la Montanha Lemosina]] mkuffwfb84y5jufyqayeplx7n21v6x3 14 68975 2502131 788811 2026-05-31T19:19:52Z Briantin de Montrei 37340 2502131 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Tradicion provençala]] [[Categoria:Instrument tradicionau d'Occitània]] shi4llchzagyexqdri0swlystt2ck8f 2502141 2502131 2026-05-31T19:48:57Z Briantin de Montrei 37340 2502141 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Tradicion provençala]] [[Categoria:Instrument tradicional d'Occitània]] 9gybqpcio55a0ex1f6r1i0t7goixr8n 0 69703 2502118 2479109 2026-05-31T14:43:43Z 브릴란떼 63779 Cambiatz la mapa del mond d'execucion a un esquema de colors verd-violet. 2502118 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Capital punishment in the world purple-green.svg|miniatura|500px|{{center|Aplicacion de la pena capitala en 2024.}} '''Legenda''' {{legenda|#742881|Païses que l'aplican: 53}} {{legenda|#c3a4cf|Païses abolicionistas en practica (degun foguèt executat dempuèi 10 ans): 23}} {{legenda|#add4a0|Païses abolicionistas dins la lei, levat pels crimes comeses dins de circonstàncias excepcionalas (coma los crimes du guèrra): 9}} {{legenda|#1b7939|Païses completament abolicionistas: 110}} ]] La '''pena de mòrt''' o '''pena capitala''' es l'[[execucion]] d'un presonièr coma consequéncia d'un [[crime]] o [[delicte]]. Etimologicament, la pena capitala es lo castig impausat a un crime tant grèu que merita la [[decapitacion]]. Segon lo rapòrt annadièr sus las execucions judiciaras d'[[Amnistia Internacionala]], de [[2003]] foguèron executadas al mens {{unitat|1146|personas}} dins 28 païses. 84% de las morts documentadas venon de quatre païses: de la [[Republica Populara de China]] 726 personas, d'[[Iran]] 108 , dels [[Estats Units d'America]] 65 e de [[Vietnam]] 64. == Istòria == [[File:Beccaria - Dei delitti e delle pene - 6043967 A.jpg|thumb|[[Cesare Beccaria]], ''Dei delitti e delle pene'']] L'usatge de l'execucion capitala coma castig remonta gaireben als començaments de l'istòria escricha ela meteissa. Fòrça documents istorics, quitament las practicas tribalas primitivas, mòstran que la pena de mòrt faguèt partida dels sistèmas judiciaris dempuèi lo començament de l'existéncia d'aqueles; los castigs comunautaris inclusián generalament una reparacion de la part de l'ofensat, [[castig corporal]], [[repudiacion]], [[exili]] e [[execucion]]. Pasmens, dins las pichonas comunitats los crimes èran rares, e l'assassinat resultava gaireben totjorn d'un [[crime passional]], per aquò las execucions e l'exili èran de castigs fòrça pauc frequents. Abitualament lo recors a la compensacion o la repudiacion sufisiá. Pasmens, aquelas responsas son pas mai eficaças quand lo crime es comés per d'individús estrangièrs a la comunitat. En consequéncia, tot crime, tant pichon que siá, tendiá a èsser considerat coma una ataca per l'ensemble de la comunitat se èra comés per un estrangièr, e èra castigat amb severitat. Los metòdes variavan, dempuèi los bastonatges fins a l'[[esclavatge]] o l'execucion. E mai, la responsa als crimes comeses per tribús o comunautats vesinas inclusián excusas formalas, compensacions o fins a la venjança de sang. Quand existissiá pas un sistema d'arbitratge entre familhas o tribús, o, se existissiá, lo sistèma capitava pas, se passava de conflictes entre familhas o [[venjança]]s. Aquela forma primitiva de justícia èra comuna abans de l'aparicion dels sistemas d'arbitratge organizats pels Estats o lo poder religiós. Podiá s'acabar per de crimes, conflites territotials o l'aplicacion de [[còde d'onor|còdes d'onor]]: {{cita|Los actes de venjança mòstran la capacitat del collectiu social de se defendre d'esperel, e mòstran al seus enemics (tanben als aliats potencials) que los prejudicis a las propietats, dreches o personas membres del dich collectiu demoraran pas impunits}}.<ref>{{es}}Waldmann, Peter. ''Sociedades en guerra: conflictos violentos de Euròpa y América Latina''. 2000, Barcelona, ed.: Pidós</ref> Las formas mai elaboradas d'arbitratge de discussions comprenon las condicions e tractats de patz plan sovent faches dins d'un contèxte religiós, amb un mecanisme de compensacion tanben de base religiosa. la compensacion se basava sul principi de «substitucion», que podiá comprendre de compensacions materialas (en [[bestial]] o [[esclau]]s), escambi de promesas o promeses, o pagament del deute de sang. Las normas de cada tribú o societat podián permetre que se paga la sang umana versada amb de sang animala, compensat pel [[prètz del sang]], o dins qualques cases, exigir lo pagament mejans la dona d'un èsser uman per la seuna execucion. La persona ofèrta èra pas necessàriament l'autor vertadièr del crime, per que lo sistèma se basava sus las tribús, non suls individús. Los conflictes de sang podián èsser resòuts en reünions periodicas, coma los [[Thing]]s [[Viking]]s. Malgrat lor origina primitiva, los sistèmes basats suls conflictes de sang podèron sobreviure de forma parallèla a d'autres sistèmas legals mai modèrnes, o èsser fin finlas acceptat dins los jutjaments (es per exemple lo cas dels [[duèl]]s). Endacòm pel mond emergiguèt de nacions jos la forma de [[republica]]s, [[monarquia]]s o [[oligarquia]]s tribalas. Aquelas nacions s'uniguèron amb de ligams comuns linguistics, religioses o familhars. L'expansion d'aquel tipe de nacions se fasiá per conquèsta de tribús o nacions vesinas. En consequéncia, emergiguèron divèrsas classas de reialetat, noblesa, ciutadanitat e d'esclaus, que menèt los sistèmas d'arbitratge tribal a se modernizar per formar un sistèma de justícia que formalizará la relacion entre las diferentas classas dins de una meteissa societat, al luòc d'entre las diferentas tribús relativament independentas. Lo primièr e mai celèbre sistema de justícia conegut per aquela nova mena de justícia es lo [[Còde d'Hammurabi]], qu'establissiá de penas e compensacions segon las diferentas classas o grops socials de las víctimas e dels autors. La ''[[Torah]]'', tanben nomenada ''Pentateuc'' (los cinc primièrs libres de l'[[Ancian Testament]] [[crestian]]), establís la pena de mòrt per l'[[omicidi]], lo [[raubament]], la [[magia]], la violacion del [[Shabat]], lo [[blasfèma]] e una larga gama de crimes sexuals, encara qu'es a creire que las execucions en realitat èran rares.<ref>{{en}}Schabas, WilliamThe. ''Abolition of the Death Penalty in International Law'' Cambridge University Press, ISBN 0-521-81491-X</ref> I a un autre exemple dins la [[Grècia antica]], que lo sistèma legal d'[[Atenas]] escrich pel primièr còp per [[Dracon d'Atenas|Dracon]] cap al sègle VII AbC; onte, s'aplicava la pena de mòrt coma un castig per una lista pron longa de delictes (d'aquò ven l'usatge modèrne de «draconian» per se referir a un ensems de mesuras especialament dur). De biais similar, en la [[Euròpa]] [[Edat Mejana|medievala]], abans lo desevolopament dels sistèmas modèrnes de las [[preson|presons]], la pena de mòrt s'utilizava d'un biais general. Per exemple, al [[sègle XVIII]] dins lo [[Reialme Unit]] 222 crimes èran castigats per la pena capitala, que d'entres aqueles èra talhar un arbre d'altrú o raubar un animal. Pasmens, gaireben totjorn las senténcias de mòrt per crimes contra la propietat èren comudadas a penas de transferiment a una [[colonia penala]], o endacòm mai onte lo condemnat deviá trabalhar dins de condicions semblablas a l'esclavatge<ref>{{en}}https://web.archive.org/web/20070926035403/http://teacher.deathpenaltyinfo.msu.edu/c/about/history/history.PDF Universidad de Michigan, The Death Penalty</ref > Malgrat l'usatge massís, las proclamacions per la reforma de la pena de mòrt èran pas rares. Al [[sègle XII]], l'erudit jusieu [[Maimonides]] escriguèt: {{cita|Çò melhor e mai satisfasent es de liberar un milièr de copables que de codemnar a mòrt a un sol innocent}}. Maimonides argumentava qu'executar un criminal se basant en quina que siá causa mens segura que una certitud absoluda menava al penjal limpant de l'[[onus probandi]]<ref>Carga de la pròba</ref> totjorn mendre, fins a que al fin finala se comdemnará «segon lo caprici del jutge». La seuna preocupacion èra lo manteniment del respècte popular de la lei, e jos aquel punt de vista, creiá qu'èran fòrça mai domatjosas los errors per accion que los errors per omission. Los darrièrs sègles foguèt marcat per apareisson dels Estats nacions modèrnes, qu'implica lo concèpte fondamental e inevitable de la «ciutadanitat». Aquò implica que la justícia s'associa cada cada còp amb l'egalitat e l'universalitat (la justícia s'aplica a totes en egalitat), qu'en [[Euròpa]] suposausa l'emergéncia del concèpte de [[drech natural]]. Un autre aspècte important es l'emergéncia de las fòrças de polícia e de las institucions penitenciàrias permanentas. Dins aquel contèxte, la pena de mòrt vengava pas un factor dissuasiu totjorn mens necessari per prevenir los delictes menors coma lo [[panatòri]]. Lo [[sègle XX]] èra un dels mai sagnós de l'istòria de l'umanitat. Las [[guèrra]]s entre los Estats nacions impliquèt la mòrt de milions de personas, que fòrça moriguèron per d'execucions massissas, combatents enemics presonièrs coma civils. E mai, las organizacions militaras modèrnas utilizèron la pena capitala coma mejan per mantenir la disciplina militara. Dins lo passat, la [[coardiá]], l'abséncia sens autorzacion, la [[desercion]], l'[[insubordinacion]] e lo [[pilhatge]] èran de crimes qu'en temps de guèrra se castigava de mòrt. La [[fusilhada]] venguèt lo principal biais d'executar dins le mejan militar. Atal, divèrses estats [[dictatura|autoritaris]]: per exemple, los regimes [[Faissisme|faissistas]] o [[comunisme|comunistas]]: utilizèron la pena de mòrt coma una poderosa mena d'opression politica. En partida en reaccion amb aquel tipe de castig excessiu, las organizacions civilas comencèron a metre pendent aquel sègle un accent de contunh sul concèpte dels [[dreches de l'Òme]] e l'[[Abolicionisme|abolicion]] de la pena de mòrt. === Movement cap a una execucion «umanitària» === [[fichièr:Anonymous - Portrait de Joseph-Ignace Guillotin (1738-1814), médecin et homme politique. - P1052 - Musée Carnavalet (cropped).jpg|thumb|100px|right|Dr. Guillotin, inventor de la [[guillotina]]]] Dempuèi la fin del [[sègle XVIII]] existís pel mond una tendéncia a emplegar formas d'execucion mens dolorosas, o mai «umanitàrias». Per exemple, a [[França]] apareguèt la [[Guillotina]], alara qu'al [[Reialme Unit]] s'enebiguèt la pena de penjament amb escartairament al començament del [[sègle XIX]]. Tradicionalament se practicava lo [[forca (poténcia)|penjament]] daissant caire la victima d'una escala, o la pojant d'una mena de plataforma qu'al moment èra retirada (coma un escabèl, una cadièra, o la partida posteriora d'un carri), que provòcava una mòrt lenta per [[asfixia]]; aquels metòdes foguèron substituïts per l'actual, que la victima cau d'una distància minimala d'un mètre, çò dislòca lo còl, seccionant la [[mesolha espinala]] e causant una mòrt gaireben sul còp. Als Estats Units d'America foguèt introdusida la [[cadièra electrica]] e la [[cambra de gas]] coma metòdes d'execucion mai "umanitàrias" que la forca, mai que foguèt gaireben totalament remplaçats per [[injeccion letala]], que al seu torn es criticada coma pron dolorosa. Pasmen, qualques païses encara utilizan de metòdes de penjament «lent», [[decapitacion]] per espasa e [[lapidacion]]. A partir de [[1995]] se comencèt a suggerir dind diferents mitans l'usatge de la [[asfixia per nitrogèn]] coma metode d'execucion, mas encara s'utiliza dins cap de país. == La pena de mòrt dins lo drech francés == {{article detalhat|Pena de mòrt en França}} == La pena de mòrt dins lo mond == Almens dempuèi de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] existís una tendéncia clara al nivèl mondial cap a l'abolicion de la pena de mort. En [[1977]], 16 païses èren abolicionistas ''de facto'', quantitat qu'aumentèt en [[2007]] fins a 128: 89 païses aboliguèron la pena capital per totes los crimes, 10 per a totes levat circomstàncias especialas (sobretot en estat de [[guèrra]]), e 29 de fa mai de 10&nbsp;ans que l'aplican pas. 69 païses encara consèrvan la pena de mort dins de la lor legislacion; qu'un permeton l'aplicacion a menors de 18 ans. La [[Republica Populara de China]] faguèt mai de [[unitat|3400]] execucions en [[2004]], mai del 90% del total mondial. Encara que qualques cases s'utiliza un [[fusilhada|peloton d'execucion]], la China decidiguèt recentament que totes las execucions se realizarán mejans [[injeccion letala]], sovent efectuadas amb de [[forgonetas d'execucion]] de marca [[Iveco]].<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20090503015437/http://www.atimes.com/atimes/China/HG21Ad01.html China's mobile death fleet], in l'Asian Times</ref> Iran realizèt 159 execucions en 2004.<ref>[https://web.archive.org/web/20080925131136/http://www.commondreams.org/headlines05/0405-07.htm China Leads Death List as Number of Executions Around the World Soars, Anne Penketh 2005 The Independent (UK) (2007-03-13)]</ref> Als [[Estats Units d'America]], [[Tèxas]] es l'Estat que mai executa, amb 370 entre [[1976]] e [[2006]]. [[Singapor]] es lo país amb mai d'execucions ''per capita'' del mond, amb 70 [[penjament]]s per a una populacion de prèp de 4 milons, i a, amb [[Japon]], la menor taus d'asesinats.<ref>https://web.archive.org/web/20070614043406/http://www.singstat.gov.sg/ssn/feat/4Q97/feat.pdf</ref > 21 païses procedèron al mens a una execucion capitala en 2010 (contra 18 en 2009)<ref>{{fr}}https://web.archive.org/web/20110907205131/http://www.amnesty.org/fr/library/asset/ACT50/001/2011/fr/827800b8-b10d-4dbf-a6a9-ecad88fbb4ab/act500012011fra.html</ref>. {|class="wikitable" |- ! scope=col | País ! scope=col | Nombre ! scope=col | Continent |- ! scope=col | [[Pena de mòrt en China|China]] |Mantun milièrs |Asia |- ! scope=col | [[Pena de mòrt en Iran|Iran]] |Al mens 252 |Asia |- ! scope=col | Corèa del Nòrd |Al mens 60 |Asia |- ! scope=col | Iemèn |Au moins 53 |Asia |- ! scope=col | [[Pena de mòrt als Estats Units d'America|Estats Units d'America]] |47 |America |- ! scope=col | [[Pena de mòrt en Arabia Saudite|Arabia Saudita]] |Al mens 27 |Asia |- ! scope=col |Libia |Au moins 18 |Africa |- ! scope=col | Siria |Al mens 17 |Asia |- ! scope=col | Bangladèsh |9 |Asia |- ! scope=col | Somalia |Al mens 8 |Africa |- ! scope=col | Sodan |Al mens 6 |Africa |- ! scope=col | Autoritat palestiniana |5 |Asia |- ! scope=col | Taiwan |4 |Asia |- ! scope=col | Egipte |4 |Africa |- ! scope=col | Guinèa Eqüatoriala |4 |Africa |- ! scope=col | [[Pena de mòrt al Japon|Japon]] |2 |Asia |- ! scope=col | Bielorussia |2 |Euròpa |- ! scope=col | [[Pena de mòrt en Iraq|Iraq]] |Al mens 1 |Asia |- ! scope=col | Malaisia |Al mens 1 |Asia |- ! scope=col |Botswana |1 |Africa |- ! scope=col | Bahrayn |1 |Asia |- ! scope=col | Vietnam |Benlèu |Asia |- ! scope=col | Singapor] |Benlèu |Asia |- |} L'usatge de la pena de mòrt es totjorn mai restrench dins lo païses practicants. Japon, la Corèa del Sud, Taiwan, Singapor e los Estats Units son las solas nacions completament desvolopadas que mantenon la pena de mòrt. Aquela èra majoritàriament aplicada dins lo païses paures e/o amb govèrns autoritaris, que l'utilizan coma mena d'opression política. Pendent los [[ans 1980]], la democratizacion de [[America Latina]] provoquèt un gran aument dels païses abolicionistas, seguida lèu per la casuda del comunisme en [[Euròpa centrala]] e [[Euròpa de l'Èst]], qu'es una condicion de dintrada dins l'[[Union Europèa]]. Dins aqueles païses lo sosten popular a la pena de mòrt varia, mas merma de contunh. L'[[Union Europèa]] e lo [[Conselh d'Euròpa]] exigisson de biais estricte los seus estats membres qu'enebisson expressament la pena de mòrt, levat lo Protocòl 6 de la Convencion per a la Proteccion dels Dreches Umans e las Libertats Fonamentalas, qu'encara autoriza l'usatge de la pena capitala dins de l'Union per de crimes se passant en temps de guèrra.<ref>{{en}}[http://www.eurunion.org/legislat/deathpenalty/EurHRConvProt13Decl.htm]</ref> Cal notar que l'unic membre qu'encara se pretend d'aquela excepcion es [[Bielorussia]]: es la rason qu'aquel país siá encara exclusit del Conselh d'Euròpa. L'industrializacion aviada en [[Asia]] aumentèt la quantitat d'Estats desvolopats practicants. Dins aqueles païses, la pena de mòrt compta amb un grand sosten popular, e receb pauca o cap l'atencion dels govèrns e de la premsa. Curiosament, qualques païses d'africas e de l'[[Orient Mejan]] que lo sosten a la pena de mòrt es bas seguèron la meteissa tendéncia d'ignorar lo subjècte. Qualques païses tornèron a la practica de la pena capitala aprèp aver suspendut las execucions pendent de longs periòdes. Los cases mai notables son los Estats Units d'America, que suspenguèt las execucions en [[1973]] per i tornar en [[1977]]; l'Índia, que faguèt cap d'execucion entre [[1995]] e [[2004]]; e [[Sri Lanka]], que recentament declarèt la fin del moratòri sus la pena de mòrt, mas qu'encara ne realizèt cap. Las [[Filipinas]] tornèron introduire la pena capitala en [[1993]] aprèp l'abolicion en [[1987]], mas tornèt a l'abolir en [[2006]]. === Opinion publica === [[fichièr:GarroteExecution1901.jpg|thumb|250px|Execucion mejans [[garròt (execucion)|garròt]] en [[Filipinas]] al començament del [[sègle XX]].]] Lo nivèl de sosten a la pena de mòrt varia fòrça d'un país a l'autre. Dins las democracias abolicionistas o non, lo punt de vista del govèrn a un larg sosten popular e receb pauca atencion de la classa politica o dels mejans de comunicacion. Dins qualques païses abolicionistas, la majoritat de la populcion sosten o sostenguèt la pena de mòrt, e l'abolicion èra la consequéncia de cambis politics, o lo passatge d'un regime [[dictatura|autoritari]] cap a un [[democracia|demoratic]]. Tanben influguèron de païses d'[[Euròpa]] per l'abolicion la faguent condicion necessària per poder dintrar dins la [[Union Europèa]], per aquò, per exemple, foguèt abolida la [[pena de mòrt en França]] en 1981. Los [[Estats Units d'America]] es una notable excepcion: qualques estats proïbiguèron la pena de mòrt fa de decenias (Lo primièr a l'abolir foguèt [[Michigan]] en [[1846]]), alara que d'autres encara la practican; la pena capitala es a l'ora d'ara un tèma polemic de discussion per tot lo país. Mas, dins d'autres païses es rare que se proïbiguèt l'aplicacion de la pena de mort aprèp una discussion publica activa suls avetatges e consequéncias. Quitament dins los païses abolicionistas a vegadas torna lo debat sus la pena de mort coma a reaccion a qualque assassinat especialament brutal, pasmens que paucs païses la tornèron admetre aprèp de l'aver abolida. Mas, l'aument subte de la quantitat de crimes violents, coma assassinats o atacas terroristas, butèt qualques païses, coma [[Sri Lanka]] o [[Jamaica]], d'acabar amb los moratòris sus la pena capitala. Dins los païses practicants, lo debat sus l'oportunitat de la pena de mòrt torna cada còp que se fa jorn un cas d'error dins son aplicacion, encara que aquel tipe de faches provòca de modificacions dins lo sistèma legal per melhorar son aplicacion, mas que capita jamai a la proïbicion. Una enquèsta internacional del Grop Gallup en [[2000]] assegurava que «Lo sosten a la pena de mort a nivèl mondial es de 52%». La repaticion del porcentatge de sosten e rebuta a la pena de mòrt per continents es: al nivèl mondial, 52%/39%, America del Nòrd 66%/27%,<ref>{{en}}[http://www.galluppoll.com/content/default.aspx?ci=1606 Death Penalty International Poll, Grupo Gallup (2007-06-04</ref> Asia 63%/21%, Euròpa Centrala e de l'Èst 60%/29%, Africa 54%/43%, America Latina 37%/55%, Euròpa Occidentala 34%/60%. Als Estats Units d'America, las enquèstas mòstran un sosten majoritàri a la pena capitala. Una enquèsta facha per [[ABC (television)|ABC News]] en julhèt de [[2006]] mostrava un sosten de 65% per de la pena de mort, de biais coerent amb d'autres resultats de [[2000]].<ref>{en}[http://abcnews.go.com/images/Politics/1015a3DeathPenalty.pdf Capital Punishment, 30 Years On: Support, but Ambivalence as Well, ABC News poll (2007-06-04)]</ref> D'acòrdi amb una autra enquèsta del Grop Gallup de mai de [[2006]], la mitat del public nòrdamerican pensa que la pena de mort s'aplica pas amb una frequéncia sufisenta, e 60% considèra que s'aplica de biais juste.<ref>{{en}}[http://www.pollingreport.com/crime.htm Crime / Law Enforcement, Gallup 2006 (2007-06-04)]</ref> Mas, las enquèstas mòstran tanben que lo public es mai dividit quand se li demana de causir entre la pena capitala e la [[pena perpetuitat]], o quan se la deu aplicar als delinquents juvenils.<ref>{en}[https://web.archive.org/web/20080419022539/http://www.publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm Crime: Bills and proposals, Public Agenda (2007-06-04)]</ref><ref>{en}[https://web.archive.org/web/20070818182523/http://publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm?issue_type=crime&list=10 Bills and proposals (2007-06-04)]</ref> Aperaquí 6 sus 10 nòrdamericans pensan que la pena de mort a cap d'efècte dissuasiu dins los cases d'assassinat, e la majoritat pensa que al mens un innocent foguèt executat dins los darrièrs cinc ans<ref>{{en}}https://web.archive.org/web/20161116230550/http://www.publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm?issue_type=crime&list=5 Crime: Bills and proposals (2007-06-04)]</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20070818182707/http://publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm?issue_type=crime&list=8 Bills and proposals (2007-06-04)]</ref> Una enquèsta recenta sul web de [[Al-Jazeera]] concluguèt que 52,7% dels enquestats èran en favor de la proïbicion de la pena de mort, 39,3% contra sa proïbicion, e 8% se mostrèron indecís. === Organizacions internacionalas === Qualques convencions regionalas enebisson l'usatge de la pena de mort, la mai notable essent la [[Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme]] dins lo seus protocòls sesen (abolicion en temps de patz) e tretzen (abolicion en totas las circonstàncias). Pasmens, la majoritat de tractats internacionals negan categoricament la proïbicion de la pena capitala en cas de crime grèu, coma per exemple lo [[Pacte Internacional dels Dreches Civils e Politics]], encara que inclsi de protocòls opcionals que permeton l'abolicion. Diferentas organizacions internacionalas faguèron de l'abolicion de la pena de mòrt en una de sa condicion de dintrada, coma per exemple l'[[Union Europèa]] e lo [[Conselh d'Euròpa]] Ambedoas organizacions èran dispausadas a acceptar un [[moratòri]] coma mesura provisòria. D'aqueste biais la [[Russia]], qu'autoriza la pena de mòrt dins sa legislacion, utilizèt de la pena capitala per dintrar al Conselh d'Euròpa. D'autres Estats, qu'an prohibit ''[[de iure]]'' la pena de mòrt en temps de patz e ''[[de facto]]'' en tota circumstància, pasmens se se ratifiquèt pas lo Protocòl n°13, que fa pas l'obligacion internacionala d'evitar l'usatge de la pena de mòrt en temps de guerra o en perilh de guèrra imminent. Concretament [[Armenia]], [[França]], [[Itàlia]], [[Letònia]], [[Polonha]] e [[Espanha]],<ref>[https://web.archive.org/web/20060505105743/http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-treaties-esl Ratificacions de tractats internacionals, [[Amnistia Internacionala]] (2007-06-04)]</ref> quitament se Itàlia e Espanha an signat lo Segon Protocòl Opcional del [[Pacte Internacional dels Drechs Civils e Politics]] dins aqueste sens, e [[Espanha]], encara qu'èra presenta dins la [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion]], enebiguèt expressament en [[2006]] l'usatge de la pena capitala en temps de guèrra. [[Albania]] es fins ara lo darrièr país a ratificar lo Protocòl n°13, amb data efectiva lo [[1èr de junh]] de [[2007]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110811001750/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=187&CM=10&DF=3/9/2007&CL=ENG Protocol No. 13 to the Convention for the Protection of Human Rights and Fonamental Freedoms, concerning the abolition of the death penalty in all circumstances, [[Conselh d'Euròpa]] (2007-06-04)]</ref> [[Turquia]], que pels darrièrs ans dintrèt en negociacion per integrar en l'Union Europèa, deguèt menar a una reforma del seu sistèma legal. E en [[1984]], decidiguèt un moratòri ''de facto'' sus l'aplicacion la pena capitala. En agost de [[2002]] sortiguèt de la legislacion turca la possibilitat d'aplicar la pena de mort en temps de patz, e en mai de [[2004]] se modifiquèt la constitucion per eliminar la pena capitala en tota circonstància. Turquia ratifiquèt lo Protocòl n°13 de la Convencion Europèa dels Drechzs Umans el febrièr de [[2006]]. Lo resultat es que, en [[Euròpa]] es rebutada nimai s'aplica en practica la pena de mort: levat [[Russia]], que decidiguèt una [[moratòri]] sus lo tèma, ratifiquèron lo Seisen Protocòl de la Convencion Europèa dels Dreches Umans. L'unica excepcion es [[Bielorussia]], qu'es pas membre del [[Conselh d'Euròpa]]. La [[Assemblada Parlamentària del Conselh d'Euròpa]] fa pression suls estats observadors del Conselh d'Euròpa qu'encara aplican la pena capitala ([[Estats Units d'America]] e [[Japon]]) que proïbisca l'aplicacion, o daisse la seuna situacion d'Estat observador. En mai de promòure l'abolicion de la pena de mort pels seus Estats membres, l'[[Union Europèa]] proïbiguèt l'extradicion de criminals en cases que lo país reclamant pòsca aplicar la pena capitala. Las organizacions non governamentalas [[Amnistia Internacionala]] e [[Human Rights Watch]] se son posicionadas explicitament per la luta contra la pena de mòrt qu'es lor objectiu primièr. === Pena de mòrt pels menors === S'aplica de mens en mens la pena de mort pels criminals [[Adolescéncia|adolescents]] (es a dire, qu'an mens de 18 ans al moment de cometre lo crime). Los païses qu'encara permeton oficialament aquela practica son [[Bangladèsh]], [[Iran]], [[Iraq]], [[Nigèria]] e [[Arabia Saudita]]. Nòu païses executèron de [[menor d'edat|menors d'edat]] dempuèi [[1990]]: [[China]], [[Republica Democratica de Còngo]], [[Iran]], [[Nigèria]], [[Paquistan]], [[Arabia Saudita]], [[Sodan]], [[Estats Units]] e [[Iemèn]]. [[China]], [[Paquistan]], [[Estats Units d'America]] e [[Iemèn]] an aumentat l'edat minimala per poder èsser executat fins a 18 ans.<ref>[https://web.archive.org/web/20060412012121/http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-facts-esl Dades i xifres sobre la pena de mort (2007-06-04)]</ref > [[Amnistia Internacionala]] comptèt 47 execucions dins divèrses païses de menors e adultes que foguèron condemnats per crimas comeses essent menors d'edad.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20060412015210/http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-children-stats-esl Execució de menors d'edat des de 1990 (2007-06-04)]</ref >China permet pas l'execucion de menors d'edat; pasmens, segons Amnistia Internacionala, d'aquel tipe execucions se faguèron.<ref>{{ca}}[https://web.archive.org/web/20041119192422/http://web.amnesty.org/library/index/eslACT500152004?open&of=esl-392 ¡No a l'execució de menors! (2007-06-04)]</ref > La [[Còrt Suprèma dels Estats Units]] aboliguèt l'usatge de la pena capitala pels criminals menors de 16 ans dins lo cas [[Thompson v. Oklahoma]] ([[1988]]), e per totes los menors d'edat en [[Roper v. Simmons]] ([[2005]]). Quitament, en [[2002]] la Còrt Suprèma dels EUA declarèt inconstitucionala l'execucion d'individus amb [[retard mental]]<ref>{en}[https://web.archive.org/web/20130401112354/http://archives.cnn.com/2002/LAW/06/20/scotus.executions/ Supreme Court bars executing mentally retarded (2007-06-04)][[CNN]]</ref> La [[Convencion suls dreches de l’enfant]] de l'[[Organizacion de las Nacions Unidas]] dispausa que {{cita|S'impausarà pas la pena capitala nimai la de preson a perpetuitat sens possibilitat de liberacion pels delictes comeses per menors de 18 ans d'edat}}. Aquela convencion foguèt signada e [[ratificacion|ratificada]] per totes los païses del mond levat los [[Estats Units d'America]] e [[Somalia]]. {{cita|A l'ora d'ara, Somalia pòt pas avançar cap a la ratificacion a causa del manca d'un govèrn reconegut. Al signatura la Convencion, los Estats Units d'America indiquèron la seuna intencion de la ratificar, mas encara l'an pas signada}}.<ref>[https://web.archive.org/web/20070518190454/http://www.unicef.org/spanish/crc/index_30229.html Convencion suls Dreches dels enfants : Las questions mai frequentas (207-06-04)[[ONU]]]</ref > La soscomission de las Nacions Unidas per la Promocion e Proteccion dels Dreches Umans sosten que la pena de mort aplicada als menors d'edat es contrària al [[Dret internacional costumièr]]. == L'abolicionisme dins diferents païses == La primièra donada istòrica sus l'abolicion de la pena de mòrt ven de [[China]], foguèt proïbida brevament entre [[747]] e [[759]]. En [[Anglatèrra]] s'incluguèt una opinion contrària sus aquela dian ''Las dotze conclusions dels lolards'', tèxt escrich en [[1395]]. Se considèra que l'actual moviment abolicionista foguèt iniciat per la publicacion en [[Itàlia]] del libre de [[Cessés Beccaria]], ''Dei Delitti i Delle Pene'' (Del delicte e de la pena) en [[1764]]. Beccaria pretendava demostrar non solament l'injustícia, mas quitament la futilitat de la pena capitala e de la [[tortura]] del punt de vista de la [[politica sociala]]. Influiguèt amb son libre [[Leopold II del Sant Empèri Roman Germanic|Leopold d'Habsburg]], celèbre [[monarca]] de las [[Sègle de las Luses|Luses]] e futur [[Emperaire]] de [[Àustria]], aboliguèt la pena de mort dins lo Gran Ducat de [[Toscana]] alara independent lo [[30 de novembre]] de [[1786]], aprèp que suspendèt ''de facto'' las execucions (la darrièra se faguèt en [[1769]]). Leopold promulguèt en aquela data la reforma del [[còde penal]] qu'aboliguèt la pena de mort, i ordenèt la destruccion de totes los instruments utilizats per l'aplicacion, foguèt la primlèra proïbicion formala de l'epòca modèrna. En [[2000]], las autoritats regionalas de Toscana establiguèron lo 30 de novembre un festenal annadièr, per remembrar l'eveniment. Aquela meteissa data s'utiliza al nivèl mondial dins prèp de 300 vilas pel meteis objectiu, dins un moviment revindicatiu que se nomena de [[Jorn de las Vila per la Vida]]. Dins lo rèsta del mond l'abolicion de la pena de mort continuhèt mas pron lentament, e se percebiá coma pas necessàri. Pasmens, la segona [[Republica Romana]] se desmarquèt completament de la tendéncia practican la pena capitala e lo meteis an de sa proclamacion, en [[1849]], proïbiguèt l'usatge de la pena de mòrt, venguent la primièra [[republica]] de l'istòria en prendre aquela mesura. [[Veneçuèla]] seguèt l'exemple abolissent la pena capitala en [[1863]], e [[Portugal]] lo faguèt en [[1867]] (la darrièra execucion se faguèt en [[1846]]). Als Estats Units d'America, [[Michigan]] foguèt lo primèr [[Estats dels Estats Units|Estat]] a proïbir la pena de mort lo 1 {{èr}} de març de [[1847]]. Ara dotze Estats e lo [[Washington, DC|Districte de Colúmbia]] aboliguèron la pena de mort. == Metòdes d'aplicacion == * [[Asfixia]] * [[Crucificion]] * [[Decapitacion]] (a [[espasa]], [[destral]] o [[guillotina]]) * [[Desmembrament]] * [[Electrocucion]] sus una [[cadièra electrica]] * [[Fusilhada]] * [[garròt (execucion)|garròt]] * [[Cambra de gas]] * Abandonament dins un luòc desèrt * [[Forca (execucion)|Forca]] * [[Empalament]] * [[Injeccion letala]] * [[La ròda (execucion)|La ròda]] * [[Lenhèr (execucion)]] o en aigua bullent * [[Lapidacion]] * [[Estrangulacion]] * [[Mòrt per mil talhs]] * [[Empoisonament]] * [[Dessagnament]] * [[Negada]] * [[Esclafament per elefant]] * [[Esclafament]] * Èsser devorat per animals * [[Enterrament]] viu * Èsser lançat d'un avion == Nòtas == <references/> == Ligams extèrnes == * [http://www.todopolitica.com/reportajes/?n=pena_de_muerte 'La realitat de la pena capital'] {{es}} * [https://web.archive.org/web/20200922105521/http://www.capital-punishment.net/ In Favor of Capital Punishment] - Quotes supporting Capital Punishment {{en}} * [https://web.archive.org/web/20060225025944/http://constitucion.rediris.es/legis/1983/tr1983-04-28_estrasburgo.html Protocòl europèu contra la pena de mòrt de 1983/1999] {{es}} {{commons|Death Penalty|Pena capitala}} [[Categoria:Drech penal]] [[Categoria:Mètodes d'execucion]] [[Categoria:Mòrt]] gty6kjoxkih6ixbadf5d29zxvjcxfya 2502119 2502118 2026-05-31T14:44:35Z 브릴란떼 63779 2502119 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Capital punishment in the world purple-green.svg|miniatura|500px|{{center|Aplicacion de la pena capitala en 2025.}} '''Legenda''' {{legenda|#742881|Païses que l'aplican: 53}} {{legenda|#c3a4cf|Païses abolicionistas en practica (degun foguèt executat dempuèi 10 ans): 23}} {{legenda|#add4a0|Païses abolicionistas dins la lei, levat pels crimes comeses dins de circonstàncias excepcionalas (coma los crimes du guèrra): 9}} {{legenda|#1b7939|Païses completament abolicionistas: 110}} ]] La '''pena de mòrt''' o '''pena capitala''' es l'[[execucion]] d'un presonièr coma consequéncia d'un [[crime]] o [[delicte]]. Etimologicament, la pena capitala es lo castig impausat a un crime tant grèu que merita la [[decapitacion]]. Segon lo rapòrt annadièr sus las execucions judiciaras d'[[Amnistia Internacionala]], de [[2003]] foguèron executadas al mens {{unitat|1146|personas}} dins 28 païses. 84% de las morts documentadas venon de quatre païses: de la [[Republica Populara de China]] 726 personas, d'[[Iran]] 108 , dels [[Estats Units d'America]] 65 e de [[Vietnam]] 64. == Istòria == [[File:Beccaria - Dei delitti e delle pene - 6043967 A.jpg|thumb|[[Cesare Beccaria]], ''Dei delitti e delle pene'']] L'usatge de l'execucion capitala coma castig remonta gaireben als començaments de l'istòria escricha ela meteissa. Fòrça documents istorics, quitament las practicas tribalas primitivas, mòstran que la pena de mòrt faguèt partida dels sistèmas judiciaris dempuèi lo començament de l'existéncia d'aqueles; los castigs comunautaris inclusián generalament una reparacion de la part de l'ofensat, [[castig corporal]], [[repudiacion]], [[exili]] e [[execucion]]. Pasmens, dins las pichonas comunitats los crimes èran rares, e l'assassinat resultava gaireben totjorn d'un [[crime passional]], per aquò las execucions e l'exili èran de castigs fòrça pauc frequents. Abitualament lo recors a la compensacion o la repudiacion sufisiá. Pasmens, aquelas responsas son pas mai eficaças quand lo crime es comés per d'individús estrangièrs a la comunitat. En consequéncia, tot crime, tant pichon que siá, tendiá a èsser considerat coma una ataca per l'ensemble de la comunitat se èra comés per un estrangièr, e èra castigat amb severitat. Los metòdes variavan, dempuèi los bastonatges fins a l'[[esclavatge]] o l'execucion. E mai, la responsa als crimes comeses per tribús o comunautats vesinas inclusián excusas formalas, compensacions o fins a la venjança de sang. Quand existissiá pas un sistema d'arbitratge entre familhas o tribús, o, se existissiá, lo sistèma capitava pas, se passava de conflictes entre familhas o [[venjança]]s. Aquela forma primitiva de justícia èra comuna abans de l'aparicion dels sistemas d'arbitratge organizats pels Estats o lo poder religiós. Podiá s'acabar per de crimes, conflites territotials o l'aplicacion de [[còde d'onor|còdes d'onor]]: {{cita|Los actes de venjança mòstran la capacitat del collectiu social de se defendre d'esperel, e mòstran al seus enemics (tanben als aliats potencials) que los prejudicis a las propietats, dreches o personas membres del dich collectiu demoraran pas impunits}}.<ref>{{es}}Waldmann, Peter. ''Sociedades en guerra: conflictos violentos de Euròpa y América Latina''. 2000, Barcelona, ed.: Pidós</ref> Las formas mai elaboradas d'arbitratge de discussions comprenon las condicions e tractats de patz plan sovent faches dins d'un contèxte religiós, amb un mecanisme de compensacion tanben de base religiosa. la compensacion se basava sul principi de «substitucion», que podiá comprendre de compensacions materialas (en [[bestial]] o [[esclau]]s), escambi de promesas o promeses, o pagament del deute de sang. Las normas de cada tribú o societat podián permetre que se paga la sang umana versada amb de sang animala, compensat pel [[prètz del sang]], o dins qualques cases, exigir lo pagament mejans la dona d'un èsser uman per la seuna execucion. La persona ofèrta èra pas necessàriament l'autor vertadièr del crime, per que lo sistèma se basava sus las tribús, non suls individús. Los conflictes de sang podián èsser resòuts en reünions periodicas, coma los [[Thing]]s [[Viking]]s. Malgrat lor origina primitiva, los sistèmes basats suls conflictes de sang podèron sobreviure de forma parallèla a d'autres sistèmas legals mai modèrnes, o èsser fin finlas acceptat dins los jutjaments (es per exemple lo cas dels [[duèl]]s). Endacòm pel mond emergiguèt de nacions jos la forma de [[republica]]s, [[monarquia]]s o [[oligarquia]]s tribalas. Aquelas nacions s'uniguèron amb de ligams comuns linguistics, religioses o familhars. L'expansion d'aquel tipe de nacions se fasiá per conquèsta de tribús o nacions vesinas. En consequéncia, emergiguèron divèrsas classas de reialetat, noblesa, ciutadanitat e d'esclaus, que menèt los sistèmas d'arbitratge tribal a se modernizar per formar un sistèma de justícia que formalizará la relacion entre las diferentas classas dins de una meteissa societat, al luòc d'entre las diferentas tribús relativament independentas. Lo primièr e mai celèbre sistema de justícia conegut per aquela nova mena de justícia es lo [[Còde d'Hammurabi]], qu'establissiá de penas e compensacions segon las diferentas classas o grops socials de las víctimas e dels autors. La ''[[Torah]]'', tanben nomenada ''Pentateuc'' (los cinc primièrs libres de l'[[Ancian Testament]] [[crestian]]), establís la pena de mòrt per l'[[omicidi]], lo [[raubament]], la [[magia]], la violacion del [[Shabat]], lo [[blasfèma]] e una larga gama de crimes sexuals, encara qu'es a creire que las execucions en realitat èran rares.<ref>{{en}}Schabas, WilliamThe. ''Abolition of the Death Penalty in International Law'' Cambridge University Press, ISBN 0-521-81491-X</ref> I a un autre exemple dins la [[Grècia antica]], que lo sistèma legal d'[[Atenas]] escrich pel primièr còp per [[Dracon d'Atenas|Dracon]] cap al sègle VII AbC; onte, s'aplicava la pena de mòrt coma un castig per una lista pron longa de delictes (d'aquò ven l'usatge modèrne de «draconian» per se referir a un ensems de mesuras especialament dur). De biais similar, en la [[Euròpa]] [[Edat Mejana|medievala]], abans lo desevolopament dels sistèmas modèrnes de las [[preson|presons]], la pena de mòrt s'utilizava d'un biais general. Per exemple, al [[sègle XVIII]] dins lo [[Reialme Unit]] 222 crimes èran castigats per la pena capitala, que d'entres aqueles èra talhar un arbre d'altrú o raubar un animal. Pasmens, gaireben totjorn las senténcias de mòrt per crimes contra la propietat èren comudadas a penas de transferiment a una [[colonia penala]], o endacòm mai onte lo condemnat deviá trabalhar dins de condicions semblablas a l'esclavatge<ref>{{en}}https://web.archive.org/web/20070926035403/http://teacher.deathpenaltyinfo.msu.edu/c/about/history/history.PDF Universidad de Michigan, The Death Penalty</ref > Malgrat l'usatge massís, las proclamacions per la reforma de la pena de mòrt èran pas rares. Al [[sègle XII]], l'erudit jusieu [[Maimonides]] escriguèt: {{cita|Çò melhor e mai satisfasent es de liberar un milièr de copables que de codemnar a mòrt a un sol innocent}}. Maimonides argumentava qu'executar un criminal se basant en quina que siá causa mens segura que una certitud absoluda menava al penjal limpant de l'[[onus probandi]]<ref>Carga de la pròba</ref> totjorn mendre, fins a que al fin finala se comdemnará «segon lo caprici del jutge». La seuna preocupacion èra lo manteniment del respècte popular de la lei, e jos aquel punt de vista, creiá qu'èran fòrça mai domatjosas los errors per accion que los errors per omission. Los darrièrs sègles foguèt marcat per apareisson dels Estats nacions modèrnes, qu'implica lo concèpte fondamental e inevitable de la «ciutadanitat». Aquò implica que la justícia s'associa cada cada còp amb l'egalitat e l'universalitat (la justícia s'aplica a totes en egalitat), qu'en [[Euròpa]] suposausa l'emergéncia del concèpte de [[drech natural]]. Un autre aspècte important es l'emergéncia de las fòrças de polícia e de las institucions penitenciàrias permanentas. Dins aquel contèxte, la pena de mòrt vengava pas un factor dissuasiu totjorn mens necessari per prevenir los delictes menors coma lo [[panatòri]]. Lo [[sègle XX]] èra un dels mai sagnós de l'istòria de l'umanitat. Las [[guèrra]]s entre los Estats nacions impliquèt la mòrt de milions de personas, que fòrça moriguèron per d'execucions massissas, combatents enemics presonièrs coma civils. E mai, las organizacions militaras modèrnas utilizèron la pena capitala coma mejan per mantenir la disciplina militara. Dins lo passat, la [[coardiá]], l'abséncia sens autorzacion, la [[desercion]], l'[[insubordinacion]] e lo [[pilhatge]] èran de crimes qu'en temps de guèrra se castigava de mòrt. La [[fusilhada]] venguèt lo principal biais d'executar dins le mejan militar. Atal, divèrses estats [[dictatura|autoritaris]]: per exemple, los regimes [[Faissisme|faissistas]] o [[comunisme|comunistas]]: utilizèron la pena de mòrt coma una poderosa mena d'opression politica. En partida en reaccion amb aquel tipe de castig excessiu, las organizacions civilas comencèron a metre pendent aquel sègle un accent de contunh sul concèpte dels [[dreches de l'Òme]] e l'[[Abolicionisme|abolicion]] de la pena de mòrt. === Movement cap a una execucion «umanitària» === [[fichièr:Anonymous - Portrait de Joseph-Ignace Guillotin (1738-1814), médecin et homme politique. - P1052 - Musée Carnavalet (cropped).jpg|thumb|100px|right|Dr. Guillotin, inventor de la [[guillotina]]]] Dempuèi la fin del [[sègle XVIII]] existís pel mond una tendéncia a emplegar formas d'execucion mens dolorosas, o mai «umanitàrias». Per exemple, a [[França]] apareguèt la [[Guillotina]], alara qu'al [[Reialme Unit]] s'enebiguèt la pena de penjament amb escartairament al començament del [[sègle XIX]]. Tradicionalament se practicava lo [[forca (poténcia)|penjament]] daissant caire la victima d'una escala, o la pojant d'una mena de plataforma qu'al moment èra retirada (coma un escabèl, una cadièra, o la partida posteriora d'un carri), que provòcava una mòrt lenta per [[asfixia]]; aquels metòdes foguèron substituïts per l'actual, que la victima cau d'una distància minimala d'un mètre, çò dislòca lo còl, seccionant la [[mesolha espinala]] e causant una mòrt gaireben sul còp. Als Estats Units d'America foguèt introdusida la [[cadièra electrica]] e la [[cambra de gas]] coma metòdes d'execucion mai "umanitàrias" que la forca, mai que foguèt gaireben totalament remplaçats per [[injeccion letala]], que al seu torn es criticada coma pron dolorosa. Pasmen, qualques païses encara utilizan de metòdes de penjament «lent», [[decapitacion]] per espasa e [[lapidacion]]. A partir de [[1995]] se comencèt a suggerir dind diferents mitans l'usatge de la [[asfixia per nitrogèn]] coma metode d'execucion, mas encara s'utiliza dins cap de país. == La pena de mòrt dins lo drech francés == {{article detalhat|Pena de mòrt en França}} == La pena de mòrt dins lo mond == Almens dempuèi de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] existís una tendéncia clara al nivèl mondial cap a l'abolicion de la pena de mort. En [[1977]], 16 païses èren abolicionistas ''de facto'', quantitat qu'aumentèt en [[2007]] fins a 128: 89 païses aboliguèron la pena capital per totes los crimes, 10 per a totes levat circomstàncias especialas (sobretot en estat de [[guèrra]]), e 29 de fa mai de 10&nbsp;ans que l'aplican pas. 69 païses encara consèrvan la pena de mort dins de la lor legislacion; qu'un permeton l'aplicacion a menors de 18 ans. La [[Republica Populara de China]] faguèt mai de [[unitat|3400]] execucions en [[2004]], mai del 90% del total mondial. Encara que qualques cases s'utiliza un [[fusilhada|peloton d'execucion]], la China decidiguèt recentament que totes las execucions se realizarán mejans [[injeccion letala]], sovent efectuadas amb de [[forgonetas d'execucion]] de marca [[Iveco]].<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20090503015437/http://www.atimes.com/atimes/China/HG21Ad01.html China's mobile death fleet], in l'Asian Times</ref> Iran realizèt 159 execucions en 2004.<ref>[https://web.archive.org/web/20080925131136/http://www.commondreams.org/headlines05/0405-07.htm China Leads Death List as Number of Executions Around the World Soars, Anne Penketh 2005 The Independent (UK) (2007-03-13)]</ref> Als [[Estats Units d'America]], [[Tèxas]] es l'Estat que mai executa, amb 370 entre [[1976]] e [[2006]]. [[Singapor]] es lo país amb mai d'execucions ''per capita'' del mond, amb 70 [[penjament]]s per a una populacion de prèp de 4 milons, i a, amb [[Japon]], la menor taus d'asesinats.<ref>https://web.archive.org/web/20070614043406/http://www.singstat.gov.sg/ssn/feat/4Q97/feat.pdf</ref > 21 païses procedèron al mens a una execucion capitala en 2010 (contra 18 en 2009)<ref>{{fr}}https://web.archive.org/web/20110907205131/http://www.amnesty.org/fr/library/asset/ACT50/001/2011/fr/827800b8-b10d-4dbf-a6a9-ecad88fbb4ab/act500012011fra.html</ref>. {|class="wikitable" |- ! scope=col | País ! scope=col | Nombre ! scope=col | Continent |- ! scope=col | [[Pena de mòrt en China|China]] |Mantun milièrs |Asia |- ! scope=col | [[Pena de mòrt en Iran|Iran]] |Al mens 252 |Asia |- ! scope=col | Corèa del Nòrd |Al mens 60 |Asia |- ! scope=col | Iemèn |Au moins 53 |Asia |- ! scope=col | [[Pena de mòrt als Estats Units d'America|Estats Units d'America]] |47 |America |- ! scope=col | [[Pena de mòrt en Arabia Saudite|Arabia Saudita]] |Al mens 27 |Asia |- ! scope=col |Libia |Au moins 18 |Africa |- ! scope=col | Siria |Al mens 17 |Asia |- ! scope=col | Bangladèsh |9 |Asia |- ! scope=col | Somalia |Al mens 8 |Africa |- ! scope=col | Sodan |Al mens 6 |Africa |- ! scope=col | Autoritat palestiniana |5 |Asia |- ! scope=col | Taiwan |4 |Asia |- ! scope=col | Egipte |4 |Africa |- ! scope=col | Guinèa Eqüatoriala |4 |Africa |- ! scope=col | [[Pena de mòrt al Japon|Japon]] |2 |Asia |- ! scope=col | Bielorussia |2 |Euròpa |- ! scope=col | [[Pena de mòrt en Iraq|Iraq]] |Al mens 1 |Asia |- ! scope=col | Malaisia |Al mens 1 |Asia |- ! scope=col |Botswana |1 |Africa |- ! scope=col | Bahrayn |1 |Asia |- ! scope=col | Vietnam |Benlèu |Asia |- ! scope=col | Singapor] |Benlèu |Asia |- |} L'usatge de la pena de mòrt es totjorn mai restrench dins lo païses practicants. Japon, la Corèa del Sud, Taiwan, Singapor e los Estats Units son las solas nacions completament desvolopadas que mantenon la pena de mòrt. Aquela èra majoritàriament aplicada dins lo païses paures e/o amb govèrns autoritaris, que l'utilizan coma mena d'opression política. Pendent los [[ans 1980]], la democratizacion de [[America Latina]] provoquèt un gran aument dels païses abolicionistas, seguida lèu per la casuda del comunisme en [[Euròpa centrala]] e [[Euròpa de l'Èst]], qu'es una condicion de dintrada dins l'[[Union Europèa]]. Dins aqueles païses lo sosten popular a la pena de mòrt varia, mas merma de contunh. L'[[Union Europèa]] e lo [[Conselh d'Euròpa]] exigisson de biais estricte los seus estats membres qu'enebisson expressament la pena de mòrt, levat lo Protocòl 6 de la Convencion per a la Proteccion dels Dreches Umans e las Libertats Fonamentalas, qu'encara autoriza l'usatge de la pena capitala dins de l'Union per de crimes se passant en temps de guèrra.<ref>{{en}}[http://www.eurunion.org/legislat/deathpenalty/EurHRConvProt13Decl.htm]</ref> Cal notar que l'unic membre qu'encara se pretend d'aquela excepcion es [[Bielorussia]]: es la rason qu'aquel país siá encara exclusit del Conselh d'Euròpa. L'industrializacion aviada en [[Asia]] aumentèt la quantitat d'Estats desvolopats practicants. Dins aqueles païses, la pena de mòrt compta amb un grand sosten popular, e receb pauca o cap l'atencion dels govèrns e de la premsa. Curiosament, qualques païses d'africas e de l'[[Orient Mejan]] que lo sosten a la pena de mòrt es bas seguèron la meteissa tendéncia d'ignorar lo subjècte. Qualques païses tornèron a la practica de la pena capitala aprèp aver suspendut las execucions pendent de longs periòdes. Los cases mai notables son los Estats Units d'America, que suspenguèt las execucions en [[1973]] per i tornar en [[1977]]; l'Índia, que faguèt cap d'execucion entre [[1995]] e [[2004]]; e [[Sri Lanka]], que recentament declarèt la fin del moratòri sus la pena de mòrt, mas qu'encara ne realizèt cap. Las [[Filipinas]] tornèron introduire la pena capitala en [[1993]] aprèp l'abolicion en [[1987]], mas tornèt a l'abolir en [[2006]]. === Opinion publica === [[fichièr:GarroteExecution1901.jpg|thumb|250px|Execucion mejans [[garròt (execucion)|garròt]] en [[Filipinas]] al començament del [[sègle XX]].]] Lo nivèl de sosten a la pena de mòrt varia fòrça d'un país a l'autre. Dins las democracias abolicionistas o non, lo punt de vista del govèrn a un larg sosten popular e receb pauca atencion de la classa politica o dels mejans de comunicacion. Dins qualques païses abolicionistas, la majoritat de la populcion sosten o sostenguèt la pena de mòrt, e l'abolicion èra la consequéncia de cambis politics, o lo passatge d'un regime [[dictatura|autoritari]] cap a un [[democracia|demoratic]]. Tanben influguèron de païses d'[[Euròpa]] per l'abolicion la faguent condicion necessària per poder dintrar dins la [[Union Europèa]], per aquò, per exemple, foguèt abolida la [[pena de mòrt en França]] en 1981. Los [[Estats Units d'America]] es una notable excepcion: qualques estats proïbiguèron la pena de mòrt fa de decenias (Lo primièr a l'abolir foguèt [[Michigan]] en [[1846]]), alara que d'autres encara la practican; la pena capitala es a l'ora d'ara un tèma polemic de discussion per tot lo país. Mas, dins d'autres païses es rare que se proïbiguèt l'aplicacion de la pena de mort aprèp una discussion publica activa suls avetatges e consequéncias. Quitament dins los païses abolicionistas a vegadas torna lo debat sus la pena de mort coma a reaccion a qualque assassinat especialament brutal, pasmens que paucs païses la tornèron admetre aprèp de l'aver abolida. Mas, l'aument subte de la quantitat de crimes violents, coma assassinats o atacas terroristas, butèt qualques païses, coma [[Sri Lanka]] o [[Jamaica]], d'acabar amb los moratòris sus la pena capitala. Dins los païses practicants, lo debat sus l'oportunitat de la pena de mòrt torna cada còp que se fa jorn un cas d'error dins son aplicacion, encara que aquel tipe de faches provòca de modificacions dins lo sistèma legal per melhorar son aplicacion, mas que capita jamai a la proïbicion. Una enquèsta internacional del Grop Gallup en [[2000]] assegurava que «Lo sosten a la pena de mort a nivèl mondial es de 52%». La repaticion del porcentatge de sosten e rebuta a la pena de mòrt per continents es: al nivèl mondial, 52%/39%, America del Nòrd 66%/27%,<ref>{{en}}[http://www.galluppoll.com/content/default.aspx?ci=1606 Death Penalty International Poll, Grupo Gallup (2007-06-04</ref> Asia 63%/21%, Euròpa Centrala e de l'Èst 60%/29%, Africa 54%/43%, America Latina 37%/55%, Euròpa Occidentala 34%/60%. Als Estats Units d'America, las enquèstas mòstran un sosten majoritàri a la pena capitala. Una enquèsta facha per [[ABC (television)|ABC News]] en julhèt de [[2006]] mostrava un sosten de 65% per de la pena de mort, de biais coerent amb d'autres resultats de [[2000]].<ref>{en}[http://abcnews.go.com/images/Politics/1015a3DeathPenalty.pdf Capital Punishment, 30 Years On: Support, but Ambivalence as Well, ABC News poll (2007-06-04)]</ref> D'acòrdi amb una autra enquèsta del Grop Gallup de mai de [[2006]], la mitat del public nòrdamerican pensa que la pena de mort s'aplica pas amb una frequéncia sufisenta, e 60% considèra que s'aplica de biais juste.<ref>{{en}}[http://www.pollingreport.com/crime.htm Crime / Law Enforcement, Gallup 2006 (2007-06-04)]</ref> Mas, las enquèstas mòstran tanben que lo public es mai dividit quand se li demana de causir entre la pena capitala e la [[pena perpetuitat]], o quan se la deu aplicar als delinquents juvenils.<ref>{en}[https://web.archive.org/web/20080419022539/http://www.publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm Crime: Bills and proposals, Public Agenda (2007-06-04)]</ref><ref>{en}[https://web.archive.org/web/20070818182523/http://publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm?issue_type=crime&list=10 Bills and proposals (2007-06-04)]</ref> Aperaquí 6 sus 10 nòrdamericans pensan que la pena de mort a cap d'efècte dissuasiu dins los cases d'assassinat, e la majoritat pensa que al mens un innocent foguèt executat dins los darrièrs cinc ans<ref>{{en}}https://web.archive.org/web/20161116230550/http://www.publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm?issue_type=crime&list=5 Crime: Bills and proposals (2007-06-04)]</ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20070818182707/http://publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm?issue_type=crime&list=8 Bills and proposals (2007-06-04)]</ref> Una enquèsta recenta sul web de [[Al-Jazeera]] concluguèt que 52,7% dels enquestats èran en favor de la proïbicion de la pena de mort, 39,3% contra sa proïbicion, e 8% se mostrèron indecís. === Organizacions internacionalas === Qualques convencions regionalas enebisson l'usatge de la pena de mort, la mai notable essent la [[Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme]] dins lo seus protocòls sesen (abolicion en temps de patz) e tretzen (abolicion en totas las circonstàncias). Pasmens, la majoritat de tractats internacionals negan categoricament la proïbicion de la pena capitala en cas de crime grèu, coma per exemple lo [[Pacte Internacional dels Dreches Civils e Politics]], encara que inclsi de protocòls opcionals que permeton l'abolicion. Diferentas organizacions internacionalas faguèron de l'abolicion de la pena de mòrt en una de sa condicion de dintrada, coma per exemple l'[[Union Europèa]] e lo [[Conselh d'Euròpa]] Ambedoas organizacions èran dispausadas a acceptar un [[moratòri]] coma mesura provisòria. D'aqueste biais la [[Russia]], qu'autoriza la pena de mòrt dins sa legislacion, utilizèt de la pena capitala per dintrar al Conselh d'Euròpa. D'autres Estats, qu'an prohibit ''[[de iure]]'' la pena de mòrt en temps de patz e ''[[de facto]]'' en tota circumstància, pasmens se se ratifiquèt pas lo Protocòl n°13, que fa pas l'obligacion internacionala d'evitar l'usatge de la pena de mòrt en temps de guerra o en perilh de guèrra imminent. Concretament [[Armenia]], [[França]], [[Itàlia]], [[Letònia]], [[Polonha]] e [[Espanha]],<ref>[https://web.archive.org/web/20060505105743/http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-treaties-esl Ratificacions de tractats internacionals, [[Amnistia Internacionala]] (2007-06-04)]</ref> quitament se Itàlia e Espanha an signat lo Segon Protocòl Opcional del [[Pacte Internacional dels Drechs Civils e Politics]] dins aqueste sens, e [[Espanha]], encara qu'èra presenta dins la [[Constitucion espanhòla de 1978|Constitucion]], enebiguèt expressament en [[2006]] l'usatge de la pena capitala en temps de guèrra. [[Albania]] es fins ara lo darrièr país a ratificar lo Protocòl n°13, amb data efectiva lo [[1èr de junh]] de [[2007]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110811001750/http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ChercheSig.asp?NT=187&CM=10&DF=3/9/2007&CL=ENG Protocol No. 13 to the Convention for the Protection of Human Rights and Fonamental Freedoms, concerning the abolition of the death penalty in all circumstances, [[Conselh d'Euròpa]] (2007-06-04)]</ref> [[Turquia]], que pels darrièrs ans dintrèt en negociacion per integrar en l'Union Europèa, deguèt menar a una reforma del seu sistèma legal. E en [[1984]], decidiguèt un moratòri ''de facto'' sus l'aplicacion la pena capitala. En agost de [[2002]] sortiguèt de la legislacion turca la possibilitat d'aplicar la pena de mort en temps de patz, e en mai de [[2004]] se modifiquèt la constitucion per eliminar la pena capitala en tota circonstància. Turquia ratifiquèt lo Protocòl n°13 de la Convencion Europèa dels Drechzs Umans el febrièr de [[2006]]. Lo resultat es que, en [[Euròpa]] es rebutada nimai s'aplica en practica la pena de mort: levat [[Russia]], que decidiguèt una [[moratòri]] sus lo tèma, ratifiquèron lo Seisen Protocòl de la Convencion Europèa dels Dreches Umans. L'unica excepcion es [[Bielorussia]], qu'es pas membre del [[Conselh d'Euròpa]]. La [[Assemblada Parlamentària del Conselh d'Euròpa]] fa pression suls estats observadors del Conselh d'Euròpa qu'encara aplican la pena capitala ([[Estats Units d'America]] e [[Japon]]) que proïbisca l'aplicacion, o daisse la seuna situacion d'Estat observador. En mai de promòure l'abolicion de la pena de mort pels seus Estats membres, l'[[Union Europèa]] proïbiguèt l'extradicion de criminals en cases que lo país reclamant pòsca aplicar la pena capitala. Las organizacions non governamentalas [[Amnistia Internacionala]] e [[Human Rights Watch]] se son posicionadas explicitament per la luta contra la pena de mòrt qu'es lor objectiu primièr. === Pena de mòrt pels menors === S'aplica de mens en mens la pena de mort pels criminals [[Adolescéncia|adolescents]] (es a dire, qu'an mens de 18 ans al moment de cometre lo crime). Los païses qu'encara permeton oficialament aquela practica son [[Bangladèsh]], [[Iran]], [[Iraq]], [[Nigèria]] e [[Arabia Saudita]]. Nòu païses executèron de [[menor d'edat|menors d'edat]] dempuèi [[1990]]: [[China]], [[Republica Democratica de Còngo]], [[Iran]], [[Nigèria]], [[Paquistan]], [[Arabia Saudita]], [[Sodan]], [[Estats Units]] e [[Iemèn]]. [[China]], [[Paquistan]], [[Estats Units d'America]] e [[Iemèn]] an aumentat l'edat minimala per poder èsser executat fins a 18 ans.<ref>[https://web.archive.org/web/20060412012121/http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-facts-esl Dades i xifres sobre la pena de mort (2007-06-04)]</ref > [[Amnistia Internacionala]] comptèt 47 execucions dins divèrses païses de menors e adultes que foguèron condemnats per crimas comeses essent menors d'edad.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20060412015210/http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-children-stats-esl Execució de menors d'edat des de 1990 (2007-06-04)]</ref >China permet pas l'execucion de menors d'edat; pasmens, segons Amnistia Internacionala, d'aquel tipe execucions se faguèron.<ref>{{ca}}[https://web.archive.org/web/20041119192422/http://web.amnesty.org/library/index/eslACT500152004?open&of=esl-392 ¡No a l'execució de menors! (2007-06-04)]</ref > La [[Còrt Suprèma dels Estats Units]] aboliguèt l'usatge de la pena capitala pels criminals menors de 16 ans dins lo cas [[Thompson v. Oklahoma]] ([[1988]]), e per totes los menors d'edat en [[Roper v. Simmons]] ([[2005]]). Quitament, en [[2002]] la Còrt Suprèma dels EUA declarèt inconstitucionala l'execucion d'individus amb [[retard mental]]<ref>{en}[https://web.archive.org/web/20130401112354/http://archives.cnn.com/2002/LAW/06/20/scotus.executions/ Supreme Court bars executing mentally retarded (2007-06-04)][[CNN]]</ref> La [[Convencion suls dreches de l’enfant]] de l'[[Organizacion de las Nacions Unidas]] dispausa que {{cita|S'impausarà pas la pena capitala nimai la de preson a perpetuitat sens possibilitat de liberacion pels delictes comeses per menors de 18 ans d'edat}}. Aquela convencion foguèt signada e [[ratificacion|ratificada]] per totes los païses del mond levat los [[Estats Units d'America]] e [[Somalia]]. {{cita|A l'ora d'ara, Somalia pòt pas avançar cap a la ratificacion a causa del manca d'un govèrn reconegut. Al signatura la Convencion, los Estats Units d'America indiquèron la seuna intencion de la ratificar, mas encara l'an pas signada}}.<ref>[https://web.archive.org/web/20070518190454/http://www.unicef.org/spanish/crc/index_30229.html Convencion suls Dreches dels enfants : Las questions mai frequentas (207-06-04)[[ONU]]]</ref > La soscomission de las Nacions Unidas per la Promocion e Proteccion dels Dreches Umans sosten que la pena de mort aplicada als menors d'edat es contrària al [[Dret internacional costumièr]]. == L'abolicionisme dins diferents païses == La primièra donada istòrica sus l'abolicion de la pena de mòrt ven de [[China]], foguèt proïbida brevament entre [[747]] e [[759]]. En [[Anglatèrra]] s'incluguèt una opinion contrària sus aquela dian ''Las dotze conclusions dels lolards'', tèxt escrich en [[1395]]. Se considèra que l'actual moviment abolicionista foguèt iniciat per la publicacion en [[Itàlia]] del libre de [[Cessés Beccaria]], ''Dei Delitti i Delle Pene'' (Del delicte e de la pena) en [[1764]]. Beccaria pretendava demostrar non solament l'injustícia, mas quitament la futilitat de la pena capitala e de la [[tortura]] del punt de vista de la [[politica sociala]]. Influiguèt amb son libre [[Leopold II del Sant Empèri Roman Germanic|Leopold d'Habsburg]], celèbre [[monarca]] de las [[Sègle de las Luses|Luses]] e futur [[Emperaire]] de [[Àustria]], aboliguèt la pena de mort dins lo Gran Ducat de [[Toscana]] alara independent lo [[30 de novembre]] de [[1786]], aprèp que suspendèt ''de facto'' las execucions (la darrièra se faguèt en [[1769]]). Leopold promulguèt en aquela data la reforma del [[còde penal]] qu'aboliguèt la pena de mort, i ordenèt la destruccion de totes los instruments utilizats per l'aplicacion, foguèt la primlèra proïbicion formala de l'epòca modèrna. En [[2000]], las autoritats regionalas de Toscana establiguèron lo 30 de novembre un festenal annadièr, per remembrar l'eveniment. Aquela meteissa data s'utiliza al nivèl mondial dins prèp de 300 vilas pel meteis objectiu, dins un moviment revindicatiu que se nomena de [[Jorn de las Vila per la Vida]]. Dins lo rèsta del mond l'abolicion de la pena de mort continuhèt mas pron lentament, e se percebiá coma pas necessàri. Pasmens, la segona [[Republica Romana]] se desmarquèt completament de la tendéncia practican la pena capitala e lo meteis an de sa proclamacion, en [[1849]], proïbiguèt l'usatge de la pena de mòrt, venguent la primièra [[republica]] de l'istòria en prendre aquela mesura. [[Veneçuèla]] seguèt l'exemple abolissent la pena capitala en [[1863]], e [[Portugal]] lo faguèt en [[1867]] (la darrièra execucion se faguèt en [[1846]]). Als Estats Units d'America, [[Michigan]] foguèt lo primèr [[Estats dels Estats Units|Estat]] a proïbir la pena de mort lo 1 {{èr}} de març de [[1847]]. Ara dotze Estats e lo [[Washington, DC|Districte de Colúmbia]] aboliguèron la pena de mort. == Metòdes d'aplicacion == * [[Asfixia]] * [[Crucificion]] * [[Decapitacion]] (a [[espasa]], [[destral]] o [[guillotina]]) * [[Desmembrament]] * [[Electrocucion]] sus una [[cadièra electrica]] * [[Fusilhada]] * [[garròt (execucion)|garròt]] * [[Cambra de gas]] * Abandonament dins un luòc desèrt * [[Forca (execucion)|Forca]] * [[Empalament]] * [[Injeccion letala]] * [[La ròda (execucion)|La ròda]] * [[Lenhèr (execucion)]] o en aigua bullent * [[Lapidacion]] * [[Estrangulacion]] * [[Mòrt per mil talhs]] * [[Empoisonament]] * [[Dessagnament]] * [[Negada]] * [[Esclafament per elefant]] * [[Esclafament]] * Èsser devorat per animals * [[Enterrament]] viu * Èsser lançat d'un avion == Nòtas == <references/> == Ligams extèrnes == * [http://www.todopolitica.com/reportajes/?n=pena_de_muerte 'La realitat de la pena capital'] {{es}} * [https://web.archive.org/web/20200922105521/http://www.capital-punishment.net/ In Favor of Capital Punishment] - Quotes supporting Capital Punishment {{en}} * [https://web.archive.org/web/20060225025944/http://constitucion.rediris.es/legis/1983/tr1983-04-28_estrasburgo.html Protocòl europèu contra la pena de mòrt de 1983/1999] {{es}} {{commons|Death Penalty|Pena capitala}} [[Categoria:Drech penal]] [[Categoria:Mètodes d'execucion]] [[Categoria:Mòrt]] 701mhegmccu8zv8rgd135acl3unqz7n 0 76465 2502104 2165634 2026-05-31T12:58:55Z Poiuytrell 61256 /* Vejatz tanben */ 2502104 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Grandsanha | nom2 = ''Grandsaigne'' | imatge = Cledat5.jpg | descripcion = Cledat, vilatge abandonat e restaurat. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Grandsaigne_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussel]] | canton = [[Canton de Bugeat]] | insee = 19088 | cp = 19300 | cònsol = Jean-François Ensergueix | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | gentilici = | latitud = 45.4911111111 | longitud = 1.91888888889 | alt mini = 532 | alt mej = | alt maxi = 872 | km² = 19.92 |}} '''Grandsanha''' (''Grandsaigne'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=19088 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-François Ensergueix|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19088 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=144 |1968=134 |1975=111 |1982=87 |1990=70 |1999=58 |2004= |2005= |2006=48 |2007=47 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|088}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 9dq839rvkqc2bcivy2bdlpmy9ro94wa 2502105 2502104 2026-05-31T12:59:33Z Poiuytrell 61256 /* Ligams extèrnes */ 2502105 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Grandsanha | nom2 = ''Grandsaigne'' | imatge = Cledat5.jpg | descripcion = Cledat, vilatge abandonat e restaurat. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Grandsaigne_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussel]] | canton = [[Canton de Bugeat]] | insee = 19088 | cp = 19300 | cònsol = Jean-François Ensergueix | mandat = [[2014]]-[[2020]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | gentilici = | latitud = 45.4911111111 | longitud = 1.91888888889 | alt mini = 532 | alt mej = | alt maxi = 872 | km² = 19.92 |}} '''Grandsanha''' (''Grandsaigne'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=19088 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-François Ensergueix|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19088 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=144 |1968=134 |1975=111 |1982=87 |1990=70 |1999=58 |2004= |2005= |2006=48 |2007=47 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|088}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== * [https://la-biaca.org/items/show/277 Enquèsta lingüistica e folklorica] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] jim8s5xj6411uwpi0109pbjs21v7iei 0 76477 2502116 2271876 2026-05-31T13:58:45Z Poiuytrell 61256 /* Vejatz tanben */ 2502116 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Grauliera | nom2 = ''Lagraulière'' | lògo = cap | imatge = Lagraulière - Eglise.JPG | descripcion = La glèisa de la Grauliera. | escut = Blason ville fr Lagraulière (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment de Tula|Tula]] | canton = [[Canton de Seilhac]] | insee = 19100 | cp = 19700 | cònsol = Françoise Laurent | mandat = [[2008]]-[[2014]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | gentilici = | latitud = 45.3533 | longitud = 1.6397 | alt mej = | alt mini = 316 | alt maxi = 504 | km² = 30.75 |}} '''La Grauliera''' (''Lagraulière'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 19100 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Françoise Laurent|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 19100 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=935 |1968=1072 |1975=980 |1982=1010 |1990=968 |1999=920 |2004= |2005= |2006=1039 |2007=1060 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|100}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 4ht3tiktv10nizl7bxrqqzbyunv3zc6 2502117 2502116 2026-05-31T13:59:36Z Poiuytrell 61256 2502117 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Grauliera | nom2 = ''Lagraulière'' | lògo = cap | imatge = Lagraulière - Eglise.JPG | descripcion = La glèisa de la Grauliera. | escut = Blason ville fr Lagraulière (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment de Tula|Tula]] | canton = [[Canton de Seilhac]] | insee = 19100 | cp = 19700 | cònsol = Françoise Laurent | mandat = [[2008]]-[[2014]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | gentilici = | latitud = 45.3533 | longitud = 1.6397 | alt mej = | alt mini = 316 | alt maxi = 504 | km² = 30.75 |}} '''La Grauliera''' (''Lagraulière'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Geografia == {{...}} == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 19100 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Françoise Laurent|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 19100 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=935 |1968=1072 |1975=980 |1982=1010 |1990=968 |1999=920 |2004= |2005= |2006=1039 |2007=1060 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|100}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== * [https://la-biaca.org/items/show/279 Enquèsta lingüistica e folklorica] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] g42xn34ncvf6fagmhmfgmn5gauuzp3k 0 82003 2502111 2491493 2026-05-31T13:43:32Z ~2026-32356-87 63777 2502111 wikitext text/x-wiki {{Ambigüitat|Comuna}} Una '''municipalitat''' (tanben se pòt dire un '''municipi''') es l'entitat administriva d'una entiat de tipe [[Comuna (subdivision administrativa)|comunal]] que repausa sus l'element primari de participacion ciutadana dins los afars publics, valent a dire, lo conselh municipal.<ref>{{DGLO}}</ref><ref>{{Ref-web|títol=municipi {{!}} Diccionari Francés-Provençau|editor=IEO CREO|url=https://ieo-creo-provence.org/dictionnaire/municipi/?highlight=municipi|consulta=2025-01-28|llengua=fr-FR}}</ref> L'organizacion, las competéncias e la talha de las entitas municipalas vàrian d'un país a l'autre: * en [[França]] e [[Soïssa]], designa l'organ executiu d'una comuna. * lo mot designa tanben las comunas en [[Alemanha]], [[Belgica]] e [[Àustria]] (''Gemeind''), als Païses Basses (''gemeent''), en [[Suècia]] (''kommuner''), etc.; * en [[Canada|Canadà]], las municipalitats an divèrses reng, entre autres ciutat (''city''), borg (''town''), parròquia (''parish''), comtat (''county''), canton (''township''), etc.; * dins los païses ispanics, es nomenat ''ayuntamiento''. Non cal confondre lo concèpte de ''municipalitat'' amb lo de ''comuna'' format per un nuclèu urban nomenat ''ciutat'', ''borg'', ''vilatge'', etcetèra. == Istòria == Durant la Roma antica, un municipi (''municipium'' en latin) èra una ciutat liura governada per sas pròprias leis segon los dreits de ciutadanatge roman. Òm utiliza de còps coma sinonim lo mot «municipalitat» que significava a l'origina la qualitat de municipal. == Espanha == En [[Espanha]], lo tèrme ''municipio'' designa, segon la Lei regulatritz de las Basas del Regim Local,<ref>{{Ref-web |títol=Ley 7/1985, de 2 de abril, Reguladora de las Bases del Régimen Local |lenga=es |url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1985-5392 |òbra=[[Bulletin Oficial de l'Estat]] |volum=num. 80 |consulta=18 de genièr de 2025}}</ref> l'entitat locala basica de l'organizacion territoriala de l'Estat. La meteissa lei indica que la municipalitat a una personalitat juridica constituida del territòri, la populacion e l'organizacion municipala.<ref>{{Ref-web |url=https://www.ine.es/daco/daco42/codmun/cod_num_muni_provincia_ccaa.htm |títol=Lista de los municipios españoles por provincias y comunidades autónomas |lenga=es |autor=Institut Nacional d'Estatistica |site=ine.es}}</ref> === Val d'Aran === Aran es devesit en nòu municipis que lo mai important es la capitala, [[Vielha e Mijaran]], amb 5 493 abitants (2018). == Referéncias == {{Referéncias}} {{Dialècte Lengadocian}} [[Categoria:Geografia politica]] [[Categoria:Administracion territoriala]] juz8ur6k0kr9ayvyttgrd9im5tyc3rl 0 107559 2502151 2289093 2026-05-31T22:51:38Z Briantin de Montrei 37340 2502151 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Torreta de Levens | nom2 = ''Tourrette-Levens'' | imatge = Tourrette Levens©c alfonsi (1).jpg | descripcion = Vista generala de Torreta de Levens. | lògo = | escut = Blason Ville fr Tourrette-Levens (06).svg | escais = | ist = {{Comtat de Niça}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Niça|Niça]] | canton = [[Canton de Levenç|Levenç]] | sitweb = | cp = 06690 | insee = 06147 | cònsol = Alain Frère | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = torretans | longitud = 7.2767 | latitud = 43.7875 | alt mini = 160 | alt mej = | alt maxi = 845 | km² = 16.5 |}} '''Torreta de Levens'''{{Ref Comunas Aups Maritims}} (''Tourrette-Levens'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Comtat de Niça]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dei [[Aups Maritims]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 06147 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Alain Frère|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Luòcs e monuments== == Personalitats liadas ambé la comuna == == Veire tanben == == Liames extèrnes == ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Comtat de Niça}} {{Comunas dei Aups Maritims}} [[Categoria:Comuna dei Aups Maritims]] [[Categoria:Comuna dau Comtat de Niça]] hhjuwrf9ef2ycufic9fier8g2medg6n 0 126002 2502160 2498454 2026-06-01T05:37:16Z Alaric 506 44932 2502160 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''El Pont de Suert''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], capitala de la comarca de [[Auta Ribagorça|Nauta Ribagorça]]. ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = El Pont de Suert | nòrd = [[La Vall de Boí]] | nòrd-èst = | èst = [[Sarroca de Bellera]] <small>([[Palhars Jusan]])</small> | sud-èst = [[Tremp|Sapeira]] | sud = [[Sopeira]] | sud-oèst = | oèst = [[Montanui]] </br> [[Bonansa]] | nòrd-oèst = [[Vilaller]] }} ===Istòria=== Lo municipi actual es format de quatre ancians municipis, ajustats en 1968 : * '''Llesp''': Llesp, Les Bordes, Casós, Castilló de Tor, Gotarta, Igüerri, Iran, Irgo, Sarroqueta de Barravés e Viuet; * '''Malpàs''': Malpàs, Casòs, Castellars, Erillcastell, Erta, Esperan, Massivert, Montiberri, Peranera e Raons; * '''El Pont de Suert''': el Pont de Suert, Ventolà, les Cases d'Aragó e Cellers, desparegut sota les aigües del barratge d'Escales; * '''Viu de Llevata''': Viu de Llevata, Abella d'Adons, Adons, la Bastideta de Corroncui, la Beguda d'Adons, Corroncui, Perves e Pinyana. ==Toponimia== ===el Pont de Suert=== Las fòrmas ancianas son ''castro Suberte'' en 955, 958, ''villa que dicitur Suverte'' en 978, ''in pau Sovertense'' cap a 1000, ''pago Sovertense'' e ''Suverte'' en 1015, ''castrum de Ssuert'' en 1095, ''Lo Pont de Suert'' en 1240 o 1247, etc. Çò qu'importava a l'epòca, èra lo monestièr de Lavaix e lo pont, que serviá per totis los vilatjòts. La val èra desèrta, pr'amor dels moros e Soverte èra pas una vila, quitament se se parlava d'un ''pagus Sovertensis''. Dins lo nom, i a dos còps lo mot ''pont'', coma arriba dins los païses qu'an cambiat de lenga (''çubi'' designa lo pont en basc). Auèi lo nom del Pont designa la vila : « anirem al Pont », « la gent del Pont »; n'èra atal a temps passat, en basc, ambe un derivat de ''çubi'', ''*çubĭrĭ-ti'', que designava tot lo pagus o airal del Pont de Suert, ''iri'', « vilatge, vila, ciutat », ''-ti'' es un sufixe d'adjectiu coma dins ''baso-ti'', « campèstre, salvatge ». Donc ''*çubĭrĭ-ti'' significa l'(airal) del vilatge del pont. Los notaris, de sègles après, utilisavan l'adjectiu ''Subertensis'', sense se mainar que ''-ti'' valiá çò meteis que ''-ensis''. Dins las nautas vals catalanas, ''iri'' e ''uri'' deguèron coexistir : ''Irgo'' e ''Iran'' d'una part, [[Camprodon|Creixenturri]], [[Les Valls de Valira|Asnurri]], [[Montferrer i Castellbò|Canturri]] de l'autra. La diferéncia ambe [[Sort]] es que i a ''iri'' al lòc de ''uri'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 186-187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39558</ref>. ===Llesp=== La prononciacion es ['ʎesp]. Las fòrmas ancianas son ''infra territorio Lespetano'' en 819, ''Bal Lespetana'' en 874, ''in valle Lespetana'' en 892 (la formacion adjectivala ''-itanus'', ''-a'' es signe de l'importància de Llesp), ''in Lespe'' en 1015, 1076-94, ''Loch Dalesp'' en 1359 (« lòc de Llesp », es un cens copiat per d'escribas orientals, plen de confusions entre ''e'' e ''a''). A Barruera, [[Joan Coromines]] reculhiguèt lo nom ''Lespedàna'', ensemble de camps e de prats que confrontan ambe'l territòri de Llesp, signe que lo nom, creat per l'usatge administratiu, aviá penetrat dins l'usatge popular (evolucion del ''-t-'' en ''-d-'', mès ''L-'' iniciala non palatalizada, d'una fòrma mièja-sabenta). Lo nom ''Llesp'' conten lo mot ''leçe'' (sinonime ''leize''), « espeluga, avenc, bauç, gòrja » e tanben « valat, fossat ». A Llesp, l'informator parlèt d'un trauc o espeluga d'ont sord una vabor, sul travèrs que tresplomba lo vilatge. L'etime es donc clar ''leç-pe'' (o benlèu ''*léçepe'', puèi casuda romanica, o dejà basca, de ''-e-'' intermediàri), « jos l'espeluga », ambe ''be'' o ''pe'' qu'altèrnan (cambiament normal de ''z+b'' en ''zp'', mès dins lo paleobasc extrème oriental, dominava la varianta ''pe'') <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 68-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23627</ref>. ===Malpas=== La prononciacion es [mal'pas]. Las fòrmas ancianas son ''Malpas'' en 1172, 1113 e 1281, ''Mal Pas'' en 1359. Malpàs se tròba sus los travèrses escalabroses de la sèrra que s'acaba serra ambe'ls Pics d'Erta e de Cerví <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 144 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=24745</ref>. ===Gotarta=== La prononciacion es [go'tarta] e de còps [bo'tarta]. Las fòrmas ancianas son ''Gotarta'' après 1203, en 1496, ''Gotarda'' en 1553. Sembla un nom prelatin, bascoïde. L'origina pòt èsser ''*gorta-arte'', « entre, espaci intermediari (arte) las tèrras comunautàrias, ont assemblan lo bestiar ». Gotarta pòt èsser estat un tal lòc, puèi un establiment uman estable. La dificultat es ''-a'' final. Una autra solucion seriá ''*Agor-tarta'', « la mata seca » (agor = sec). ''Tarta'' seriá « romegàs, planta d'albres joves, lenha que se copa ». La segonda solucion règla lo problèma de la finala. Es un nom diferent del paronime ''Gotarda'', nom patronimic d'origina germanica <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 372-373 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20812</ref>. ===Viu (de Llevata), Viuet=== La prononciacion es ['biw]. Las fòrmas ancianas son ''kastro Vivitano'' en 979, ''in kastro Vivo'' en 1020, ''castro de Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu'' en 1359, etc. I a plan de paronimes. I a doás explicacions en ''bigo'' (''bigo'' > ''bío'' > ''biu'') , una basca e una autra germanica. L'explicacion basca, coërenta ambe'l païsatge toponimic, se basa sul mot ''bigo'', « forca de doás puntas », que en toponimia pòt aver un sens idronimic (jonhent, etc). Per l'explicacion germanica, ''Bigo'' e tanben ''Wigo'', que foneticament pòdon menar a ''Viu, Biu'' son de noms de personas atestats en Catalonha (lo comte Bigo de Ribagorça, 806, l'avesque Wigo de [[Girona]], 922) <ref name = viu>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VIII, p. 81-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47528</ref>. ====Viuet==== La prononciacion es [bi'wet]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo'' en 1083, 1093, 1117, ''Vivum'' en 1117, ''Uiuo'' en 1118-1119, ''Viu'' en 1554. La fòrma diminutiva es donc recenta. Veire lo precedent per l'etimologia <ref name = viu/>. ====Llevata==== Es lo nom de doás comarquetas pirenencas, aquesta del Flamicell a la Creu de Perves, l'autra es la nauta val de [[Sarroca de Bellera|Manyanet]]. La prononciacion es [la ʎe'bata], [biw de ʎe'bata]. Las fòrmas ancianas son ''Vivo Lavata'' al començament del sègle XI, ''Vivo ad Lavata'' en 1064, ''Viu a Lavata'' en 1072. La caracteristica de las doás vals es la granda extension de pastencs, sense bòsc, sus un terren plan inclinat. En Ribagorça, ''l-'' darrèr consonanta se pronóncia [ʎ]. Donc, de mots coma ''gleva'' o ''glera'' sonan [gʎ-]. Mès ''g'', consonanta pus febla que las sordas, tend a s'amudir, en se fondent ambe ''l''. D'aquí las fòrmas ['ʎeba] e ['ʎera], per ''gleva'' o ''glera''. ''Llevata'' es donc lo resultat de ''glebata'', plural latin de ''glebatum''. Los dos airals son glevoses, al sens de « erboses ». ''-T-'' intervocalic s'es conservat sord, pr'amor de la fonetica precatalana. Las versions de tipe ''Lavata'' ambe ''a'' per ''e'' son degudas a l'assimilacion. Lo tractament en ʎ de ''-l'' pòstconsonantica foguèt pus espandit a temps passat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 72-73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23650</ref>. ===Sarroqueta de Barravés=== ''Sa'' representa l'article arcaïc vengut de ''ipsa'', ''-roqueta'' es lo diminutiu de ''ròca'' e corrspond generalament a un castèl, una fortalesa. ''Barravés'' es ara inusitat popularament. La vall de Barravés es la val nauta de la Noguera Ribagorçana, de l'Hospital de [[Vielha]] e Aneto d'aquí al jonhent ambe la val de Boí. Las fòrmas ancianas son ''Barraues'', cap a 1080, '' valle Barrabensi'', ambe varianta ''Arravensi'', puèi ''Barrabés'', dins un document de 1068, mès copiat en 1433, ''Barraues'' en 1092, ''valle Barravensi'' en 1083, ''Barraves'' en 1105, etc. Los ''barrabés'' son los abitants de la bassa val de Boí, autrament [loz barra'bezos] a Gotarta. Lo sufixe ''-és'' del catalan occidental ven del latin ''-ensis''. ''Barravés'' pòt venir del nom germanic de persona ''Barrau'' (nom probable de senhor), enrasigat tant en Catalonha coma en [[Lengadòc]]. La finala pòt venir de ''-ald'', ''-aldu'' cambiat en ''-al.lu'' > ''au(l)'', associat a ''Ber-'', ''Bar-''. I agèt superposicion de ''Bar-''- o ''Berrad-'' ambe ''Berwald'', çò qu'explica la ''-rr-'' dobla. Per las fòrmas en ''Arr-'', i a benlèu una contaminacion d'un autre nom germanic d'una persona de l'airal, ''Arrau'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 355-358 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6154</ref>. ===Corroncui=== Es a associar ambe ''Corronco'', granda cima del territòri de Durro. I a lo vilatge vièlh e lo nuèu. Lo vilatge èra situat al pè d'una prominéncia rocosa en fòrma de bòça o morrèl, pas briga ponchuda, lo Tossal de Corroncui. La prononciacion es [korruŋ'kuj]. Ven d'una anciana fòrma bascoïda ''*kunkurru'' > ''kurrunku'' (metatèsi), ara lo basc ''kunkur(r)'', « bòça ». Corronco de Durro es un massís larg, enòrme, pas briga ponchut. Lo sufixe ibèrobasc ''-ŏi'' (> ''-ui'') s'i ajusta per Corroncui <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 441-442 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=63487</ref>. ===Castilló de Tor=== I a un castèl de Castilló de Tor, fòrma redondanta actuala. </br> ''Castilló'' es un diminutiu de ''castèl'', del latin ''castellum'' ambe'l sufixe diminutiu ''-ion-'' (latinizacion ''castellionem''). Lo sens es de « fortalesa, castèl pichon »<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 207</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 26 720</ref>. </br> '''Tor'''. Lo nom es pas popular. Las fòrmas ancianas son ''Thoro'' cap a l'an 1000, en 1015, 1020, ''Castellone ad Tauri'' en 1040, ''Castello Atoro'' en 1094 e 1095. D'après las fòrmas de 1040, 1094, 1095, lo nom èra ''Ator(o)''. Las autras manifèstan una aferèsi per confusion ambe la preposicion ''a''. Lo ''-t-'' intervocalic se consèrva dins aquelas vals [de parla bascoïda anciana]. Fa pensar al nom de l'[[Ador]], atestat ''Aturris'' tanlèu l'[[Antiquitat]]. ''Aturris'' es un allotròp del nom de las fonts, l'ibèrobasc ''Iturri'', qu'a donat [[Dorres]] en nauta [[Cerdanha]] (''Etorres'' en 897, ''Edors'' en 1011 etc). La grafia en ''au'' de 1040 es una latinizacion abusiva. Dins d'autres cases, ''Tor'' es pas un nom d'aiga (veire per exemple [[Alins|Tor]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 293-294 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43702</ref>. ===Casós=== Casós èra del municipi de Llesp, mentre que Casòs èra del de Malpàs. [[Joan Coromines]] indiquèt dins ''Estudis de Toponímia Catalana'' qu'aquels dos toponimes èran prelatins. Son benlèu aparentats ambe'l [[basc]] comun ''gazi'', « salat » o ''gazitu'', « salar », e al còp ambe'ls mots ''gazna'' e ''gazto'', « formatge ». De mai, los sufixes ''-òs'' e ''-ós'' menan dins la direccion del basc. Se pòt supausar que lo basc ''gazi'' aviá una varianta ibèra o dialectala ''kaç-'' ambe la sibilanta intervocalica sonorizada pel romanic. [Cal precisar que i a pas de distincion fonematica entre ''k''- e ''g-'' dins de lengas coma l'ibèr e quitament lo basc. Signat J.C.] Signat J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 300 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13333</ref>. ===Castellars o Castellàs=== Ven del latin ''castellare'', « ensemble pichon fortificat o territòri associat a un castèl ». Signat J. F. C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 308-309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13457</ref>. Comparar ambe [[Lo Castelar (Agenés)]]. ===Irgo, Iran=== Son dos vilatges que l'explicacion d'un pòt mutualament corroborar e afortir la de l'autre. ''Iran'' es lo basc ''iri andi'', « vilatge grand » e ''Irgo'' es ''iri-ko'', « vilatge pichon », ambe'l sufixe diminutiu ''-ko''. Ara Irgo es un pauc pus grand que Iran, mès Irgo es pus près del fons de la val del Pont de Suert e donc expausat, a temps passat, a las incursions dels moros. Donc la diferéncia d'importància deviá èsser dins l'autre sens que non pas ara.</br> '''Clot de l'Alígol''', dins lo territòri d'Irgo, pòt èsser una forma derivada d'Irgo: ''iriko-le'', ambe un sufixe ''-le'' pas estranh al basc modèrne, ara es un sufixe d'agent. Veire [[Gósol]]. Signat J.C. e J.F.C. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 443 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22054</ref>{{,}}<ref>Joan Coromines, ''Estudis de Toponímia Catalana'', vol. I, p. 207-208</ref>. ===Igüerri=== La prononciacion es [aj'gwɛrri] o [aj'wɛrri]. Se constata una seria de caneladuras de color roge viu, a costat del vilatge. L'iniciala primitiva es conservada per l'administracion laïca e eclesiastica, sense aglutinacion de la preposicion locativa ''a''. En general en nauta Ribagorça, i a pas diftongason de ''ò''. L'influéncia metafonica de ''i-'' a jogat dins aquel sens e non pas en cambiant ''gorri'' en ''gurri''. Igüerri ven de ''gorri'', « roge », ambe conservacion de ''I-'' amovibla de la toponimia iberica, coma ''Ilerda''/''Lersda'' (> [[Lleida]]), ''Iluro(n)'' / ''luron'' = ''Llerona'' / ''Alarona'' / [[Alaró]]; ''Itúrissa'' / ''Túrissa'' > ''Torsa'' > [[Tossa de Mar|Tossa]]; ''Iturres'' > ''Dorres''; ''Egósale'' > ''Gósal'' > [[Gósol]] <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 412 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21880</ref>. ===Adons=== La prononciacion es [a'dons]. Las mencions ancianas son ''Atonze'' en 982, ''Adonze'' en 961, ''Adoncem'' en 1066, ''Adonce'' en 1072. Los toponimes basques ''Ataondo'', ''Atondo'', ''Ataun'', ''Atauri'', ''Atazabal'', aparentats ambe ''Adons'', contenon la rasic ''at(he)'', « pòrta », que pòt préner lo sens de « còl, pòrt », çò que correspond a la situacion d'Adons. Que pòt èsser lo segond element ? A costat del sufixe ''une'', « espaci », i a una fòrma compausada ambe ''-unza'' o ''-unce'' plan productiva. L'etime seriá donc ''*Atauntze'' (puèi ''au'' > ''o''), mès, segon Xavier Terrado, l'ipotèsi se truca ambe'l timbre barrat de ''o'' d'Adons [veire çaquelà [[La Guingueta d'Àneu|Berrós < ''Berrauntze'']], tanben ambe un resultat ''o'' barrada]. Aquela objeccion mena l'autor a postular una varianta ''*Atuntze'' per explicar ''Adons'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 11 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6</ref>. ===La Beguda d'Adons=== Una beguda es una tavèrna o ostalariá pichona sus un camin ''ral''. Usatge substantivat del participi passat de ''beure'', citat per Du Cange per la Nauta Edat Mejana : ''beguta'', « hospitium, diversorium » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 391 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6862</ref>. ===Abella d'Adons=== Desabitat o gaireben segon las annadas. Veire [[Abella de la Conca]]. ===Ventolà=== La prononciacion es [bento'la]. Las fòrmas ancianas son ''Ventolano'' en 965-966, 1010, 1013, 1043 e al començament del sègle XIII, etc. Ven de l'adjectiu catalan ''ventolà'', « elevat, levat enlaire ». Ventolà tresplomba lo Pont de plan naut <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 458 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=46276</ref>. ===Erta=== La prononciacion es ['ɛrta]. Las fòrmas ancianas son ''Erta'' en 895, a la fin del sègle XI, en 1203, ''Herta'' en 1119-1124, a la fin del sègle XII. Ven probablament de ''*ercta'', participi passat del latin vulgar ''*ergĕre'', que correspond al latin classic ''erigere'', « dreçar, botar dret, redreçar ». Erta es al pè del Pòrt d'Erta, de montada impressionanta. ''Ert, erta'' a ara lo sens de « rigide », mès probablament que ''erta'' a significat « montada », abans d'èsser fossilizada dins la toponimia <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 87 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17318</ref>. ===Perves=== La prononciacion es ['perbes]. Las fòrmas ancianas son ''Perbes'' en 954, 1156, ''Perves'' en 1015, 1080, 1094, ''Perbas'' en 1143, etc. L'etime es ''(villas) pĕrvias'', « mases traversats per un camin ». Èra traversat per la viá romana [e ara pel camin grand del Pont de Suert a [[la Pobla de Segur]] e al Palhars Jusan]. L'etime, citat per un autre Perves galhèc, es benlèu ''pervīis'' al locatiu plural<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 211-212 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31307</ref>, per arribar a ''Perves'' ambe ''-e'' pòsttonic. ===Pinyana=== La prononciacion es [pi'ɲana]. Lo nom es atestat ''Pinyana'' en 1359. Los noms atal son totes en un site rocós, al pè d'un castèl sus un ròc, o dins un lòc entraucat. L'etime es, non pas un nom de proprietat galloromana, mes ''*castra pinniana'', derivat de ''pinna'', « ròc, rocàs », ambe'l sens de « castèl sus una ròca ». De còps es al singular ''(castrum) *pinnianum'' o ''pagum) pinnianum''. I a d'equivalents fòra de Catalonha : [[Pinhan]], citat ''Pinianum castrum'' en 1025, [[Pinhans]], ''Pigniano'' en Italia, sense poder assegurar qu'an totes la meteissa origina <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 229-231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31668</ref>. ===Peranera=== La prononciacion es [pra'nera] o [pera'nera]. Las fòrmas ancianas son ''Petra Nigra'' sense data, en 974, ''Petra Nera'' cap a l'an 1000, ''Petranera'' cap a 1020, ''Peranera'' en 1359, etc. ''Nera'' es una varianta de ''negra'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 198-199 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31184</ref>. ===Erillcastell=== I a Erillcastell e a 8 km Erill la Vall. Las explicacions valon pel segond, mès Erillcastell es lo castèl (pui un vilatge desabitat) de la familha d'Erill. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Erilio'', ''Erilli'', ''Erillo'', ''Eryll'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Yrill'', ''Arill'', ''Erir'', ''Rill'' als sègles X e XI, puèi al sègle XII ''Eril'', ''Herilli'', ''Yrillo'', ''Ril'', etc. ''Erill'' ven d'un basco-iberic ''ili-ili'', d'un mot ''ili'' plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz ''iri'' e ''uri''. Veire per exemple ''Iliberris'', nom iberolatin de la vila d'[[Elna]], ''Ilixo'' > [[Banhèras de Luishon|Luishon]]. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr ''l'' > ''r''). La duplicacion ''ili-ili'', coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. [[Joan Coromines]] aviá interpretat al començament lo nom coma ''iri-iri''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 82-84 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17237</ref>. ===Esperan=== La prononciacion es [espe'ran]. Las fòrmas ancianas son ''Esperanto'' en 1167, ''Esperant'' en 1173, ''Sperant'' a la fin del sègle XII, ''Spranto'' en 1203, ''Esperant'' en 1381. La glèisa Sant Sadurní es romanica. I a pas de solucion clara. A) Se ''Iran'' es ''iri-andi'', « lo vilatge grand », ''Esperan'' pòt venir de ''az-pe-iran'', « l'Iran jos lo ròc » (Iran es a dos km de l'autre costat de l'acrin). B) fonciona mal. C) Joan Coromines supausa un temps ''ezpel-andi'', « boisseda granda », puèi l'abandona, pr'amor que en basc ''-l-'' > ''-r-'' (e ''-ll-'' ancian dona ''-l-''). Lo basc ''ezpeleta'', « boisseda », fòrça a acceptar una origina en ''-ll-'' per aquel mot. Xavier Terrado causís donc ''ezpelle-andi'', puslèu que ''ezpel-andi'', « boisseda granda », e supausa lo tractament gascon de ''-ll-'', pas impossible dins l'airal <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 122-123 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17648</ref>. NB. Lo basc ''ezpel'' es « bois », non « boisseda », qu'es ''ezpeleta''. ===Massivert=== Desabitat. La prononciacion es [masi'bɛrt], entre [masi-] e [mazi-] a Sentís (qualques Km). Las fòrmas ancianas son ''Manciverti'' en 939, 980, ''Manciverte'' eb 1026-1035, ''Macivert'' en 1119-1124, 1359, etc. Representa lo nom germanic d'òme ''Marcibehrt'', format del plan espandit ''-Behrt'' e de la rasic ''Mark(i)'', catalanizat coma ''Marci-'' quand es ancian. Lo grop ''-rci-'' foguèt dissimilat en ''-nci-'', puèi en ''-ci'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 228 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=25578</ref>. ===Montiberri=== Desabitat. La prononciacion es [monti'bɛrri]. Ven de ''mendi-be-erri'', « lòc jos la montanha » (montanha-jos-lòc) ambe ''mendi'' substituït pel latin ''montem''. La montanha es la Faiada de Malpàs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 357 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27231</ref>. ===Raons (a Arraona)=== Las fòrmas ancianas son ''Arravonse'' en 1015, ''Arrabonse'' en 1020, 1018, ''Rahós'' a la fin del sègle XII, ''Rahonse'' al sègle XIII, ''Rahons'' en 1381, ''Arrahons'', ''Arrohons'', ''Rahons'' en 1381, etc. La terminason ''-tze'' es basca. Lo nom se religa al basc ''arreba'', « sòr ». Deu tanben èsser una varianta del nom ibèr ''Arraona'' de [[Sabadell]] (''Arraona'' en 974, ancian ''Arragona'') <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 249 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=34175</ref>. ===Cellers=== Vilatge jos las aigas del barratge d'Escales. ''Celler'' ven del latin ''cellarium'', « despensa ». En catalan, prenguèt la significacion de « sala sosterranha » o « aubèrga per lo vin » e tanben « granièr » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13939</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 7ym3o55txj3qtmdzzjmc3g0f5kvj0ye 0 132279 2502149 2501205 2026-05-31T21:42:44Z Antiaichecker 63786 remplaçament per una melhora fotografia 2502149 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} [[Fichièr:La_Fouine_in_a_gym_with_boxing_gloves_and_four_other_people_in_Paris_Region_France.jpg|vinheta|309x309px|La Fouine pendent una session d'entraïnament a la sala de gimnastica.]] '''La Fouine''' (naissut ''Laouni Mouhid'' lo [[25 de decembre]] en [[1981]] a [[Trappes]]) es un [[rap]]aire francés de las originas marroquinas. Se creèt la marca d'abilhament que li dián ''Streetwar'' e lo label qu'es un ostau de disques. Sei escaisnoms son la Fouine e Fouiny baby. Es rapur, cantaire, productor, actor, entrepenaire. Fa de musica despuei [[2001]]. Lo label es ''Banlieue Sale'' (banlèga lorda). {{O|Fouine, La}} [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Rapaire francés]] [[Categoria:Naissença en 1981]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] 3fesgfo7sxjttwn5svlxqt9ud82wk2h 0 157249 2502108 2502034 2026-05-31T13:09:04Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502108 wikitext text/x-wiki {{redaccion}} <!--Article redigit en gascon--> {{Taxobox debuta | animal | ''Pinguinus impennis'' | Riesenalk.JPG | Grand pingüin | classification=COI }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Aves }} {{Taxobox | òrdre | Charadriiformes }} {{Taxobox | familha | Alcidae }} {{Taxobox | genre | Pinguinus }} {{Taxobox UICN | EX }} {{Taxobox fin}} Eth '''gran pingüïn''' (en gascon) o eth '''grand pingüin''' (''Pinguinus impennis'' més tamben ''Alca impennis'') siguec un audeth que non podie pas volar. Apartenhie ara familha des [[Alcids]]. Demoraue prèp der [[Ocean Atlantic]] e s’escandiguec ena mieitat deth sègle XIX. Ère era soleta espécia moderna deth genre ''Pinguinus'', qu’include tanben d’autes espécies de pingüins de gran talha. Se podie trapar aguest pingüin enes aigües der Atlantic Nòrd, en un airal qu’includie es aigües deth [[Canadà]]. [[Groenlàndia]], es [[Illas Feròe]], [[Norvègia]], [[Irlanda]] e eth [[Reiaume Unit]]. Demoraua tamben més ath sud, ena Nòva Anglatèrra e en eth nòrd d’[[Espanha]]. Pendent era sason de reproduccion s’amassaua en colonies sus d’ilhòts arrocalhats pròches dera còsta. Eth gran pingüin heia de 75 a 85 cm de naut e pesaua aperaquí 5 Kg e açò ne hadie eth membre mès important dera familha des Alcids. Era sua esquia ère nere e sòn vrente blanc. Eth sòn bec ère nere, massís e ponchut e avie barracanades. Ua flapa blanca apareishie dessús de cadun des uelhs der animal pendent era sason de repoduccion. De seguit perdie es flapes e presentave en sòn loc ua raia blanca enter es uelhs. Es sues ales héien 15 cm de longor e açò non deishave pas que volés. Totun, ère plan bon nadaire e minjave basicaments peishi e crustaci. Ère plan agil en l’aiga més plan malaisit sus era tèrra. Es sòns principals predadors includien es orques, es pigards de coa blanca, es ossi polari e es umans. Es grands pingüins nidaven en colonies plan denses. Era hema ponia sus es arrocs un ueu blanc dab rebats bruns e es dus pairs clocaven er un e er aute pendent sieis setmanes e enquiath moment dera espelida. Es joens deishaven eth pichon dempús tres o quate setmanes e es pairs contunhauen de hèr atencion aths pichons enqüera pendent quauque temps. Er òme a caçat eth grand pingüin pendent més de 100.000 annades. Aguesta caça prenie ua gran plaça ena cultura des indians d’America que demoraven pròches d’aguest audèth. Ère un manjar més tanben eren un objecte de culte. Es prumèrs europèus qu’esploraren America descurbiren lèu qu’aguest animal ère ua preda aisida de caçar e podie èster utilizat coma esca tara pesca e fornir de plomes ara industria. Totun, era populacion des grands pingüins ère cada còp més e més petita. Quan es scientifics saberen qu’eren menaçats, divèrses leis sajaren de sauvar aguest audèth més sigueren pas pro. Era sua raretat atirèt era atencion des grands musèus e de colleccionadors privats que cercaven pertot es ueus e era pèth d’aguest pingüin. Atau siguec aucit eth darrièr grand pingüin en Eldey en Islàndia, en 1844. Eth grand pingüin ei mentavut en fòrça libes e eth jornal scientific American Ornithologists Union siguec aperat ''The Auk'' era sua onor. ==== Descripcion ==== Auia de 75 a 85 cm de naut e 5 Kg (1). Eth Grand Pingoïn, erá eth més important representant dera sua familha e tamben de sòn orde, es charadriiformes. Es pingoïns que demorauen en eth nòrd de sòn airal eren més grani que no pas es que demorauen en eth sud. Mascles e hemelhes auien plomes parières més un comportament disparièr. Eth tamanh deth bec e era longor deth femur tamben eren disparièrs. Era esquia erá de color nere lusent e contrastaua dab eth blanc de sòn vrente. Eth còl e es pautes eren plan cuertes, eth sòn cap qu’erá petit e es ales tamben (6). Lo pingoïn semblaua un shinhau gautut pr’amor qu’auia ua bossa de graissa qu’eth caperaua tà l’isolar deth hreth (7). Pendent eth periode de reproduccion, eth Grand Pingoïn auia ua flapa blanca jos er uelh. Aguesta erá de color avelana e bruna (8) (9). Dempús dera sason de reproduccion, er audèth mudaua e perdia es sues flapes blanques, remudaua aguestes per ua longa raia blanca e ua linha de plomes grisi der uelh ara aurelha (3). Pendent er ostiu, eth menton e era garganta eren bruns plan hoscs més laguens dera boca qu’erá jaune (4). Pendent er ivern aguest Alcid remudaua e era sua garganta se tornaua blanca (3). Eth bec erá long, d’11 cm (10) e apuntaua tà jos ena sua ponta, e auia luges blanques sus era ramfoteca: enquia set sus era daissa de sus e dotze sus era daissa de jos pendent er ostiu. En ivern n’auien mens (11) (12). Es ales hèien 15 cm de long e es sues ales més longues héien 10 cm (7). Es sues pautes e es sues arpes eren neres e era pèth enter es pautes erá bruna (12). Es pautes plaçades ena extremitat deth cos de l’audèth e açò héia qu’agues plan bona aptitud tà nadar. Es petits audèths (12) quan gessien des ueus eren grisi e borrilhuts. Es joens auien mens lugats preminents que no pas es adults sus eth bec, auien un còl flapat de blanc e nere (14) e auien pas cap flapa blanca dejós des uelhs més ua linha grisa enter es uelhs (círcols d’un anèl blanc ) qu’arribaua enquias aurelhes (14). Es brams deth Grand Pingoïn eren un petit coarnament e un bram rauc. Un pingoïn capcionat siguec guardat hent brams e gorgolhs pr’amor qu’erá estressat. Se coneish pas aué coma eren aguests brams més se pot pensar qu’eren com es de pingoïns més petits e benlèu un shinhau més prigonds e més horts. ==== Abitat ==== Eth Grand Pingoïn demoraua enes aigües costeres der Atlantic nòrd en Canada, eth nòrd-èst des Estats Units, Noruega, Gronlandia, Islandia, Irlanda e era Grand Bretanha, Occitania e tamben eth nòrd d’Espanha (16). Sonque deishaua aguestes aigües tà reproduir-se (11) (17). Es rookeries des Grand Pingoïns se plaçauen ena mar de Baffin e enquiath eth golf de sant-Laurent e en Europa, en Islandia, Noruega e es Ilhes britaniques (18). Es colonies auien de besonh ilhes rocalhoses dab rives inclinades que deishauen aguesti animals d’arribar ben ara mar (13). Aguest factor demesia eth nombre de colonies sonque a un vintenat. Ath cant, ens nins auien d’éster proches de sorgues de manjar e tamben pro luenh deth continent tà demesir era presencia de predadors com er os polar o er òme (19). Sonque set colonies an sigut classades : en Papa Westray, enes Orcades, en Sant-Kilda (Escocia), enes Ilhes Féroé, enter es ilhes de Grimsey e Eldey (Islandia), sus era ilha Funk, proche de Tèrra Naua e Labrador e tamben sus es arroques deth golf de Sant-Laurent. Quauques estudis diden qu’aguesta espécia tamben se reprodusia en eth Cap Cod, en Massachussets (13). Ena fin deth sègle XVIII e principis deth sègle XIX, er abitat deth Grand Pingoïn demeniguec enquia Funk, Grimsey, Eldey, Sant-Kilda e Sant-Laurent (18). Funk, qu’erá era coloniá més importanta. Un cop es joens deishauen es nins e endevenien autonòms, es Grand Pingoïns se n’anauen entarath sud, ara fin dera tardor e er inici der ivern (21). Soent se vedien en eth Grand Banc (19). S’an trapat ossi d’aguest animal enquia Florida, on i demoréc pendent eth sègle X auans de Crist, entarath sègle X dempús Crist, en es sègles XVau e XVIIau. Tamben demorauen enes costes franceses, occitanes, espanholes e tamben italianes ena Mediterrània pendent era darrièra glaciacion (18). Eth Grand Pingoïn anaua pas més luenh dera baia de Massachussets en eth sud pendent er ivern. Atau, es ossi trapats en Florida bènleu son ossi objectes d’un negoci indian. ==== Ecologia ==== Es Grand Pingoïns desmarchauen pauc a pauc e s’ajudauen dab es ales tà avançar peths terrenhs rocalhosi. Quand corrien eren plan malagits e héien petits passi en linha drecha (17). Auien pas guaires predadors naturals, principauments grans mamifèrs marins coma es orques o es pigargs de coa blanca (17). Es ossi polars atacauen de còps es colonies pendent eth moment dera ponduda (24). Era espécia auia pas ua por innata der òme e coma que sabia pas volar e erá malagit en tèrra, erá plan vulnerable. Sigueren maselats per sòn carn e sòns plomes e dempús tà fornir d’specimens es musèus e es collecions privades (25). Es Grand Pingoïns eren reactius ath brulh més eren pas enjaurats se vedien quauque causa (26). Utilizauen es sòns becs ponchuts tà se devesar quan eren menaçats (17). Se cre qu’aguesti audèths podien viuer enquia 20 a 25 annades. Pendent er ivern, eth Grand Pingoïn desmarchaua més ath sud tot cercant parelha o en petits gropi més jamés tà ua coloniá on podia pas nidar. Eth Grand Pingoïn erá bon nadador e utilizaua es sues ales tà se propulsar jos era aiga (14). Quan nadaua aishecaua un shinhau eth cap e eth còl enquiath jos (17). Aguesta espécia erá plan abil jos era aigua e podia hér diuerses maniobres en tot nadar (28). Erá cabedís de se cabussar enquias 76 m (29) més normauments sonque enquias 50 m de prigondor (30). Podia tamben éster cabedís de recotar eth alenament pendent 15 minuts, açò vò díder més temps que no pas ua foca (28). Eth Grand Pingoïn erá, donques, cabedís de nadar plan lèu. Demenir era aviadessa e dempús gésser dera aigua tà arribar ara riba. ==== Dieta ==== Aguest audèth minjaua enes aigües més prigondes més que no pas en aqueres vesitades per d’autes Alcidae (30). Totun, dempús dera periode de reproduccion om podiá trapa’l a més de 500 Km de tèrra. Se pensa que caçaua en grop tà éster més eficaç (30). Es sues victimes eren peishi de 12 a 20 cm de longor, que pesauen de 40 a 50 g e podien arribar a capturar peishi dab era meitat dera sua propia talha. Era sua capacitat de nadar en grans prigondeses redusia era competicion dab es autes espécias d’Alcidae. Dempús des estudis basats sus es ossi deth grand Pingoïn ena ilha de Funk e tamben pes apreciacions morfologiques e ecologiques auia peishi favorits (31) coma es capelans, es merluçes e quauques crustacis. Ammodytidae tamben eren minjats. Es joens minjauen plancton e benlèu crustacis e peishi regurgitats pes adults (20) (27). ==== Reproduccion ==== Es Grand Pingoïns començauen a formar parelhes ena prumèra meitat deth mes de mai (32). Se cre qu’es parelhes se formauen tà tota era vita més d’autes teories mos diden que tamben podien auer hilhs dehóra d’aguestes parelhes coma he eth Petit Pingoïn (17) (27). Un còp era parelha heta, heien un nin sus arroques, laguens colonies plan importantas (7) (17). Auans dera reproduccion, es parelhes practicauen ua parada nupcial e mouien eth cap e mostrauen era sua flapa blanca e era sua boca jauna (17). Es colonies eran plan denses: s’estima l’amassada en un nin /m2 de terrenh (17). Es relacions socials se heien laguens es colonies (17). Quand d’autes Alcidae se mesclauen dab aguestes colonies, es Grand Pingoïns heien us de sòn tamanh. Eth Grand Pingoïn auia sonque un ueu enter era fin de mai e començaments de junh més podiá auer un ueu extra s’eth prumèr erá perdut (28) (32). Era espécia auia un solet ueu dab 400 gr en d’aperaquí 100 m dera ribera (14) (35). Aguest auia ua forma de perada e auia 12,4 cm de longor e 7,6 cm de nautada (36) (24). Er ueu erá blanc jaune tà ocre clar dab disparièrs motius de ponchs e linhes neres, marrons o grisi (14) (37). Se cre qu’aguestes diferéncies deishauen es pairs arreconeisher es sòns ueus ena coloniá (32). Eth mascle e era hemelha clocaquen eth sòn ueu pendent de 39 a 44 jorns d’incubacion enquia sòn aresclament en eth mes de junh. Totun, tamben se traparen veus enes colonies enquiath mes d’agost (24) (32). Es pairs, donques, ensenhauen es hilhs coma hér es causes. Pendent eth neishement, eth petit audèth auia tot eth cos caperat d’un pelufòl gris (27). En sonque dus o tres setmanes podia adestrar era maturitat bastadora tà deishar eth nin e anar enquia era aigua, generauments en eth mes de junhsega (24) (32). Es pairs auien cura des petits un cop deishat eth nin e s’auia vist pichons nadant sus era esquia d’adults. Es Grand Pingoïns auien era marjoritat sexual enter es 4 e es 7 ans. Etimologia e noms Era paraula basca tà aperar eth Grand Pingoïn, arponaz, e eth prumèr tèrme francés utilizat, apponatz, volia díder, ambdús, bec de lança. En es lengues escandinaves coma en er islandés, geirfugl, o eth danés gejrfugl, eth nom vò díder audèth lança. Era anglisizacion siguec garefowl (38). Es espanhòls e portuguesi es aperauen pingüinos o pajaros bobo. Eth nom inuit erá isarukitsck que voliá díder petites ales (39). S’era origina deth tèrme francofòn pinguin erá pas segura. Er adjectiu Grand associat a aguest tèrme, ei de besonh tà despariençar dus espécies proches dera familha des Alcids, ei a díder, aguesta espécia e era deth Petit Pingoïn. Aguest darrièr tamben ei cabedís de volar. Ua auta sorga d’error proven dera semblança fonetica enter eth mot francés pinguin e aquera paraula qu’es apera en diuerses lengues coma pingüin en olandés, pingüino en espanhòl o pingüim en portugués o pingüí en catalan. E se pode auer era confusion enter aguest e d’auti audèths que tamben demoren en eth sud. ==== Taxonomia ==== Eth Grand Pingoïn erá una des 4.400 espécies descriches per Carl von Linne en eth sègle XVIII en eth libe Systema Naturae e aciu erá aperat Alca impennis (41). Aguesta siguec classada como pinguinus un aute cop en 1791 (36). Eth sòn nom proven deth nom qu’es espanhòls e portuguesi dauen ara espécia e impennis vò díder desestança de plomes (42). Quauques recercaires cren que sòn genre més adequat ei Alca (43) ==== Filogenia ==== Es analisis de sequencies deth genoma mitocondrial an confirmat es estudis morfologics e biogeografics que diden qu’eth Petit Pingoïn era eth cosin més proche viu d’aguesta especiá (44). Eth Grand Pingoïn erá tamben proche deth malmaridat pichot nan qu’evolucionéc d’ua forma disparièra dera des animals deth genre Pinguinus. Eth Grand Pingoïn , donques, semblaua plan eth Petit pingoïn e erá soent classat laguens eth genre Alca (42). Er estudi de quauques fossils coma Pinguinus alfrednewtoni e diuerses analisis molleculars demostren qu’aguestes espécies an divergit plan deth sòn ancessor comun, eth Guilhamot de Xantus e lèu lèu. En aquera epoca aguest guilhemot erá relacionat dab d’autes Alcids. Es audèths proches deth Petit Pingoïn eren comuns en er Atlantic deth Pliocèn més era evolucion deth malmaridat pichòt nan ei pas força coneguda (44). Se cre, dab tot, qu’ei d’un genre disparièr. Eth Grand Pingoïn erá pas semblant a d’autes genres d’Alcids coma Mancalla, Praemancalla o Alcodes (2). Pinguinus alfrednewtoni, erá més gran e tamben descabedís de volar. Aguest aute membre deth genre Pinguinus demoréc pendent es inicis deth Pliocèn (45). A sigut estudiat pes ossi discurberts en Yorktown, ena mina de Lee Creek, en Carolina deth Nòrd e se cre qu’ei un ancessor comun d’aguest e deth Grand Pingoïn. Demoraua en er oèst der Atlantic e eth Grand Pingoïn en er èst més quan eth prumèr s’escandiguec ena fin deth Pliocèn, eth dusau a aucupat eth sòn loc. ==== Relacions dab er òme ==== Eth grand Pingoïn a sigut era meta de plan de caçaires pendent de milièrs d’annades. Aguest audèth demoraua pendent détz mesi ena mar, més s’amassaua en grans colonies tà auer hilhs. Coma qu’era densitat erá plan grana, era sua gran talha e desestança ena tèrra ferma héien d’aguest ua presa aisida. Se sabe qu’eth Grand Pingoïn auia sigut caçat ja pes neandertals hé més de 100.000 ans, ja que s’an trapat ossi de Grands Pingoïns en sòns camps (16). I a diboishi de Grands Pingoïns ancians de hé més de 20.000 annades qu’an sigut discurberts ena [[Bauma de Cosquer]], en Occitània, proche dera mar e que son dera epoca dera darrièra glaciacion, quan eth airal de despartiment deth Grand Pingoïn includia aguest partida dera planeta (39). Es indians americans an demorat proche des Grand Pingoïns e l’an utilizat coma sorga de manjar pendent er ivern. Auia tamben ua valor simbolica tà eri e ansin se poden véder representacions de Grands Pingoïns en sòns collars d’os (46). Ua persona enclapada pendent eth sègle XX auans de Crist, en un loc arqueologic maritim de Tèrra Naua, s’a trapat vestit dab era pèth de més de 200 Grand Pingoïns e es caps encara i eren coma decoracion (47). Era meitat des ossi de Grands Pingoïns an sigut trapats enes tombes en aguest loc, çò que deisha pensar en un siginificat simbolic particular tà aguest poble (48). Es ancians Beothuk de Tèrra Naua héien ua manièra de pudding dab es ueus dera espécia (27). Es esquimals Dorset caçauen tamben eth Grand Pingoïn e es Saqqaqs de Groenlàndia an gairebén escandit aguest ena ilha (48). Dempús, es marins europèus utilisaven es pingoïns coma atrairament e senhalaven era sua presència tà díder qu’es Grands bancs eren proches. ==== Escantiment ==== Se cre que i auien milions de membres pendent eth sòn apogèu (27). Eth Grand Pingoïn a sigut escandit coma sorga de manjar més tamben per sòns ueus e sòn pelufòl auans deth VIIIau sègle. Auans d’açò era caça héta pes tribús locals escandinaues e der èst nòrd-american e açò dempús dera edat dera pèira (49) pendent qu’en labrador pendent eth Vau sègle on aguest audèth auia migrat (50). Es prumèrs discurbidors, coma Jacques Cartier, e diuersi batèus que venien a cercar aur ena ilha de Baffin, auien pas eth manjar de bessonh tà hér eth viatge de retorn e utilizaven gaiment eth Grand Pingoïn tà auer stocks de manjar més tamben coma esca tara pesca (51). Quauques batèus an lençat era ancora proche des colonies de pingoïns e es marins an amassat centenats de pingoïns sus es batèus auans de los tuar (52). Es ueus des Grands Pingons podien tamben éster minjats: eren tres còps més grans qu’es de guilhamot e eren més jaunes (48). Aguests marins an tamben introdusit es arrats en aguestes ilhes (37). Eth poblament de Grand Pingoïns a decaigut pendent era petita edat glacial; es audèths eren més aisits de caçar pes ossi polari, més tamben eren plan caçats pes umans per sòns plomes tà hér capèls e dempús per sòn pelufòl 833). En eth sègle XVIau, es colonies europees s’an escandit ja qu’es caçaires volien eth pelufòl tà hér aurelhièrs (53). Pendent era fin dau sègle XVIIIau sonque demorauen Grands Pingoïns en quauques ilhes d’acostament malaisit. En 1553 eth Grand Pingoïn a arrecebut era sua prumèra proteccion oficial e en 1794, era Granda Bretanha enebec tuar aguest animal pes sues plomes (54). En San-Jan de Tèrra-Naua, quauques individús auien violat ua lei de 1775 qu’enebia era caça deth Grand Pingoïn per sòns plomes o ueus e sigueren flagelats en public. Totun, se podia utilizar eth animal coma manjar (48). Ena partida nòrd-americana, aguesti pingoïns eren ua sorga de manjar e oli (45) (55) (56). Es specimens de Grand Pingoïn e sòns ueus endeveneren plan ben pagats pes rics europèus. Es collectors de ueus podien anar enquias colonies tà auer-ne un maxim més prenien es ueus clocs e deishauen aguests qu’auien embrions (24). Sus era petita ilha de Stacan Armin, en Santa-Kilda, en junhsega 1840, se vedec per darrièr còp un Grand Pingoïn enes Ilhes britaniques (57). Tres òmes de Santa-Kilda auien pres un audèth dab petites ales e un ponch blanc sus eth cap. Eth gardaren pendent tres jorns. Ua gran tempesta caiguec sus era ilha. Pensaren qu’eth pingoïn erá un bruishot qu’auia provocat era tempesta e pr’açò lo tuaren dab un bròc (58) (59). Ena fin deth sègle XVIIIau era gran coloniá dera ilha de Funk i auia pas més nins de Grand Pingoïn. Sonque enes ilhes ath long d’Islàndia. En ua d’aguestes , era especià aguec, pendent un temps, un asil. Era ilha siguec aperada Geirfuglasker o Ilha deth Grand Pingoïn. Aciu es audèths demorauen sans pr’amor qu’es corrents marins héien plan malaisit d’i arrivar. Geirfuglasker siguec era soleta ilha on demoraua ja era especià. Era espetada d’un volcan sos-marin pendent er ivern de 1830 héc qu’era ilha desaparegues dejos es ones der ocean. Quan quauques Grand Pingoïns surbigueren e volgueren trapar un aute loc tà méter es nins non en traparen cap més e aueren de marchar enquia era ilha d’Eldey un gran arroc malaisit més aisit d’i arrivar. Pendent eth prumèr raid sus era ilha, 24 audèths sigueren tuats. Un an dempús, 13 més. Dab cada raid era coloniá demenia. En 1844 sonque i demorauen dus individús (ua hemelha e un mascle) més tamben sigueren tuats (60). Aguesta darrièra parelha que cobaua encara un ueu siguec tuada per Jón Brandsson e Sigurdur Isleifsson e ketill Ketilsson prenguec eth ueu entara sòn barca (61). Un cop arrivats a tèrra ferma, marcharen tà Reykjavik on pensaren véner es audèths. Peth camin traparen un marchand interessat en es pingoïns e es sues rèstes sigueren venudes. Es sues pèths se cre qu’adara son a Los Angeles e Bruxelles e es organs interns en eth musèu de zoologia de Copenhague (62). Totun, un testimoni parla de Grand Pingoïns vius en 1852 en eth Grand Banc. Dempús, un naturalista aperat Hansen confirméc qu’es auia vist en 1868. En 1929 ! dos obrièrs finlandesi vederen un audèth jamai vist enes ilhes Lofoten e ei classat coma Grand Pingoïn (63). Més i auia pas d’esproves materials dera sua existencia des de 1844. Aué se poden trapar 75 ueus de Grand Pingoïn enes disparières colleccions de disparièrs musèus e 24 esqueletes sanceres e 81 pèths. Centenats d’ossi an sigut collectats dempús eth sègle XIX ena ilha de Funk. Just auans der escandiment, es prétz des ueus creisheren plan (64) (65). Eth molatge d’un ueu, hét ena fin deth sègle XIX siguec vendut eth 16 d’abril de 2013 en Drovot per 1239 € (66). ==== Eth Grand Pingoïn ena cultura ==== Eth Grand Pingoïn ei un des audèths desapareguts més citats ena literatura anglesa. Apareish en plan d’obres infantils coma The Water Babies, A fairy Tale for a Land Baby de Charles Kingsley e tamben Eth misteri deth Golf Blau d’Enid Blyton (67) (68). Aguests dus libes parlen der escandiment deth Grand Pingoïn; en eth prumèr un Grand Pingoïn parla der escandiment dera sua especià. En eth dusau, eth personatge principal cerca ua coloniá perduda d’aguesta especià que jamai traparà. En eth libe The surgeon’s mate tamben se’n parla. Eth libe The Last Great Auk, dAllen Eckert tamben, coma en Sea of Slaughter de Farley Mowat (70). I a tamben un ballet Still Life at the Penguin Cafe (71) e ua cançon, A Dream too far ena Rockford’s Rock Opera. Eth Grand Pingoïn siguec tamben evocat en d’autes lengas, coma en francés, ena Ilha des Pingoïns (1908) d’Anatole France (73). Tamben apareish coma una des possessions de Baba eth Turc ena opera d’Stravinsky Era peirièra deth rofian. Atau, eth dodo e eth Grand Pingoïn son simbols d’especies escandides e es riscs sus era biodiversitat deth hét des practiques umanes. A sigut era mascòta dera Fondacion dera Fauna de Québec (62) e dera Achmere Academy de Claymont en Delaware, deth Sandford Fleming College en Ontario e dera Choral Society dera Universitat d’Adelaida, en Australia (74) (75 (76). Tamben ei era mascòta des Knowledge Masters, ua competicion de cultura general (77). Eth periode american dera American Ornithologists Union ei tamben eth Grand Pingoïn. Segons es memories de Homer hickam, Rocket boys, e deth sòn film Cèu d’octubre, es prumèrs missils s’aperaren Auk (Grand Pingoïn) (78). Tamben ua fabrega de cigarretes, era British Great Auk Cigarrettes a eth nom d’aguest audèth. Walter Ford, eth pintre american, a pintat aguest animal dus còps: en The Witch of St. Kilde e en Funk Island (79). Eth pintre e escrivan anglés Errol Fuller a pintat Last Stand tà illustrar era sua monografia sus era especià (80). Eth Grand Pingoïn apareish tamben sus un sagelat apareishut en Cuba en 1974 (81). Es diboishi més ancians coneguts sus eth Grand Pingoïn son es pintures de tres specimens ena Bauma de Cosquer ena Mar Mediterrània. Aguestes pintures daten dera darrierà glaciacion pr’amor qu’eth airal de demorança deth Grand Pingoïn tamben includia era mar Mediterrània (82). ja48yegsqj6cz59ty1wlp2upom1nshv 2502109 2502108 2026-05-31T13:13:38Z Poiuytrell 61256 2502109 wikitext text/x-wiki {{redaccion}} <!--Article redigit en gascon--> {{Taxobox debuta | animal | ''Pinguinus impennis'' | Riesenalk.JPG | Grand pingüin | classification=COI }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Aves }} {{Taxobox | òrdre | Charadriiformes }} {{Taxobox | familha | Alcidae }} {{Taxobox | genre | Pinguinus }} {{Taxobox UICN | EX }} {{Taxobox fin}} Eth '''gran pingüïn''' (en gascon) o eth '''grand pingüin''' (''Pinguinus impennis'' més tamben ''Alca impennis'') siguec un audeth que non podie pas volar. Apartenhie ara familha des [[Alcids]]. Demoraue prèp der [[Ocean Atlantic]] e s’escandiguec ena mieitat deth sègle XIX. Ère era soleta espécia moderna deth genre ''Pinguinus'', qu’include tanben d’autes espécies de pingüins de gran talha. Se podie trapar aguest pingüin enes aigües der Atlantic Nòrd, en un airal qu’includie es aigües deth [[Canadà]]. [[Groenlàndia]], es [[Illas Feròe]], [[Norvègia]], [[Irlanda]] e eth [[Reiaume Unit]]. Demoraua tamben més ath sud, ena Nòva Anglatèrra e en eth nòrd d’[[Espanha]]. Pendent era sason de reproduccion s’amassaua en colonies sus d’ilhòts arrocalhats pròches dera còsta. Eth gran pingüin heia de 75 a 85 cm de naut e pesaua aperaquí 5 Kg e açò ne hadie eth membre mès important dera familha des Alcids. Era sua esquia ère nere e sòn vrente blanc. Eth sòn bec ère nere, massís e ponchut e avie barracanades. Ua flapa blanca apareishie dessús de cadun des uelhs der animal pendent era sason de repoduccion. De seguit perdie es flapes e presentave en sòn loc ua raia blanca enter es uelhs. Es sues ales héien 15 cm de longor e açò non deishave pas que volés. Totun, ère plan bon nadaire e minjave basicaments peishi e crustaci. Ère plan agil en l’aiga més plan malaisit sus era tèrra. Es sòns principals predadors includien es orques, es pigards de coa blanca, es ossi polari e es umans. Es grands pingüins nidaven en colonies plan denses. Era hema ponia sus es arrocs un ueu blanc dab rebats bruns e es dus pairs clocaven er un e er aute pendent sieis setmanes e enquiath moment dera espelida. Es joens deishaven eth pichon dempús tres o quate setmanes e es pairs contunhauen de hèr atencion aths pichons enqüera pendent quauque temps. Er òme a caçat eth grand pingüin pendent més de 100.000 annades. Aguesta caça prenie ua gran plaça ena cultura des indians d’America que demoraven pròches d’aguest audèth. Ère un manjar més tanben eren un objecte de culte. Es prumèrs europèus qu’esploraren America descurbiren lèu qu’aguest animal ère ua preda aisida de caçar e podie èster utilizat coma esca tara pesca e fornir de plomes ara industria. Totun, era populacion des grands pingüins ère cada còp més e més petita. Quan es scientifics saberen qu’eren menaçats, divèrses leis sajaren de sauvar aguest audèth més sigueren pas pro. Era sua raretat atirèt era atencion des grands musèus e de colleccionadors privats que cercaven pertot es ueus e era pèth d’aguest pingüin. Atau siguec aucit eth darrièr grand pingüin en Eldey en Islàndia, en 1844. Eth grand pingüin ei mentavut en fòrça libes e eth jornal scientific American Ornithologists Union siguec aperat ''The Auk'' era sua onor. ==== Descripcion ==== Auia de 75 a 85 cm de naut e 5 Kg (1). Eth Grand Pingoïn, erá eth més important representant dera sua familha e tamben de sòn orde, es charadriiformes. Es pingoïns que demorauen en eth nòrd de sòn airal eren més grani que no pas es que demorauen en eth sud. Mascles e hemelhes auien plomes parières més un comportament disparièr. Eth tamanh deth bec e era longor deth femur tamben eren disparièrs. Era esquia erá de color nere lusent e contrastaua dab eth blanc de sòn vrente. Eth còl e es pautes eren plan cuertes, eth sòn cap qu’erá petit e es ales tamben (6). Lo pingoïn semblaua un shinhau gautut pr’amor qu’auia ua bossa de graissa qu’eth caperaua tà l’isolar deth hreth (7). Pendent eth periode de reproduccion, eth Grand Pingoïn auia ua flapa blanca jos er uelh. Aguesta erá de color avelana e bruna (8) (9). Dempús dera sason de reproduccion, er audèth mudaua e perdia es sues flapes blanques, remudaua aguestes per ua longa raia blanca e ua linha de plomes grisi der uelh ara aurelha (3). Pendent er ostiu, eth menton e era garganta eren bruns plan hoscs més laguens dera boca qu’erá jaune (4). Pendent er ivern aguest Alcid remudaua e era sua garganta se tornaua blanca (3). Eth bec erá long, d’11 cm (10) e apuntaua tà jos ena sua ponta, e auia luges blanques sus era ramfoteca: enquia set sus era daissa de sus e dotze sus era daissa de jos pendent er ostiu. En ivern n’auien mens (11) (12). Es ales hèien 15 cm de long e es sues ales més longues héien 10 cm (7). Es sues pautes e es sues arpes eren neres e era pèth enter es pautes erá bruna (12). Es pautes plaçades ena extremitat deth cos de l’audèth e açò héia qu’agues plan bona aptitud tà nadar. Es petits audèths (12) quan gessien des ueus eren grisi e borrilhuts. Es joens auien mens lugats preminents que no pas es adults sus eth bec, auien un còl flapat de blanc e nere (14) e auien pas cap flapa blanca dejós des uelhs més ua linha grisa enter es uelhs (círcols d’un anèl blanc ) qu’arribaua enquias aurelhes (14). Es brams deth Grand Pingoïn eren un petit coarnament e un bram rauc. Un pingoïn capcionat siguec guardat hent brams e gorgolhs pr’amor qu’erá estressat. Se coneish pas aué coma eren aguests brams més se pot pensar qu’eren com es de pingoïns més petits e benlèu un shinhau més prigonds e més horts. ==== Abitat ==== Eth Grand Pingoïn demoraua enes aigües costeres der Atlantic nòrd en Canada, eth nòrd-èst des Estats Units, Noruega, Gronlandia, Islandia, Irlanda e era Grand Bretanha, Occitania e tamben eth nòrd d’Espanha (16). Sonque deishaua aguestes aigües tà reproduir-se (11) (17). Es rookeries des Grand Pingoïns se plaçauen ena mar de Baffin e enquiath eth golf de sant-Laurent e en Europa, en Islandia, Noruega e es Ilhes britaniques (18). Es colonies auien de besonh ilhes rocalhoses dab rives inclinades que deishauen aguesti animals d’arribar ben ara mar (13). Aguest factor demesia eth nombre de colonies sonque a un vintenat. Ath cant, ens nins auien d’éster proches de sorgues de manjar e tamben pro luenh deth continent tà demesir era presencia de predadors com er os polar o er òme (19). Sonque set colonies an sigut classades : en Papa Westray, enes Orcades, en Sant-Kilda (Escocia), enes Ilhes Féroé, enter es ilhes de Grimsey e Eldey (Islandia), sus era ilha Funk, proche de Tèrra Naua e Labrador e tamben sus es arroques deth golf de Sant-Laurent. Quauques estudis diden qu’aguesta espécia tamben se reprodusia en eth Cap Cod, en Massachussets (13). Ena fin deth sègle XVIII e principis deth sègle XIX, er abitat deth Grand Pingoïn demeniguec enquia Funk, Grimsey, Eldey, Sant-Kilda e Sant-Laurent (18). Funk, qu’erá era coloniá més importanta. Un cop es joens deishauen es nins e endevenien autonòms, es Grand Pingoïns se n’anauen entarath sud, ara fin dera tardor e er inici der ivern (21). Soent se vedien en eth Grand Banc (19). S’an trapat ossi d’aguest animal enquia Florida, on i demoréc pendent eth sègle X auans de Crist, entarath sègle X dempús Crist, en es sègles XVau e XVIIau. Tamben demorauen enes costes franceses, occitanes, espanholes e tamben italianes ena Mediterrània pendent era darrièra glaciacion (18). Eth Grand Pingoïn anaua pas més luenh dera baia de Massachussets en eth sud pendent er ivern. Atau, es ossi trapats en Florida bènleu son ossi objectes d’un negoci indian. ==== Ecologia ==== Es Grand Pingoïns desmarchauen pauc a pauc e s’ajudauen dab es ales tà avançar peths terrenhs rocalhosi. Quand corrien eren plan malagits e héien petits passi en linha drecha (17). Auien pas guaires predadors naturals, principauments grans mamifèrs marins coma es orques o es pigargs de coa blanca (17). Es ossi polars atacauen de còps es colonies pendent eth moment dera ponduda (24). Era espécia auia pas ua por innata der òme e coma que sabia pas volar e erá malagit en tèrra, erá plan vulnerable. Sigueren maselats per sòn carn e sòns plomes e dempús tà fornir d’specimens es musèus e es collecions privades (25). Es Grand Pingoïns eren reactius ath brulh més eren pas enjaurats se vedien quauque causa (26). Utilizauen es sòns becs ponchuts tà se devesar quan eren menaçats (17). Se cre qu’aguesti audèths podien viuer enquia 20 a 25 annades. Pendent er ivern, eth Grand Pingoïn desmarchaua més ath sud tot cercant parelha o en petits gropi més jamés tà ua coloniá on podia pas nidar. Eth Grand Pingoïn erá bon nadador e utilizaua es sues ales tà se propulsar jos era aiga (14). Quan nadaua aishecaua un shinhau eth cap e eth còl enquiath jos (17). Aguesta espécia erá plan abil jos era aigua e podia hér diuerses maniobres en tot nadar (28). Erá cabedís de se cabussar enquias 76 m (29) més normauments sonque enquias 50 m de prigondor (30). Podia tamben éster cabedís de recotar eth alenament pendent 15 minuts, açò vò díder més temps que no pas ua foca (28). Eth Grand Pingoïn erá, donques, cabedís de nadar plan lèu. Demenir era aviadessa e dempús gésser dera aigua tà arribar ara riba. ==== Dieta ==== Aguest audèth minjaua enes aigües més prigondes més que no pas en aqueres vesitades per d’autes Alcidae (30). Totun, dempús dera periode de reproduccion om podiá trapa’l a més de 500 Km de tèrra. Se pensa que caçaua en grop tà éster més eficaç (30). Es sues victimes eren peishi de 12 a 20 cm de longor, que pesauen de 40 a 50 g e podien arribar a capturar peishi dab era meitat dera sua propia talha. Era sua capacitat de nadar en grans prigondeses redusia era competicion dab es autes espécias d’Alcidae. Dempús des estudis basats sus es ossi deth grand Pingoïn ena ilha de Funk e tamben pes apreciacions morfologiques e ecologiques auia peishi favorits (31) coma es capelans, es merluçes e quauques crustacis. Ammodytidae tamben eren minjats. Es joens minjauen plancton e benlèu crustacis e peishi regurgitats pes adults (20) (27). ==== Reproduccion ==== Es Grand Pingoïns començauen a formar parelhes ena prumèra meitat deth mes de mai (32). Se cre qu’es parelhes se formauen tà tota era vita més d’autes teories mos diden que tamben podien auer hilhs dehóra d’aguestes parelhes coma he eth Petit Pingoïn (17) (27). Un còp era parelha heta, heien un nin sus arroques, laguens colonies plan importantas (7) (17). Auans dera reproduccion, es parelhes practicauen ua parada nupcial e mouien eth cap e mostrauen era sua flapa blanca e era sua boca jauna (17). Es colonies eran plan denses: s’estima l’amassada en un nin /m2 de terrenh (17). Es relacions socials se heien laguens es colonies (17). Quand d’autes Alcidae se mesclauen dab aguestes colonies, es Grand Pingoïns heien us de sòn tamanh. Eth Grand Pingoïn auia sonque un ueu enter era fin de mai e començaments de junh més podiá auer un ueu extra s’eth prumèr erá perdut (28) (32). Era espécia auia un solet ueu dab 400 gr en d’aperaquí 100 m dera ribera (14) (35). Aguest auia ua forma de perada e auia 12,4 cm de longor e 7,6 cm de nautada (36) (24). Er ueu erá blanc jaune tà ocre clar dab disparièrs motius de ponchs e linhes neres, marrons o grisi (14) (37). Se cre qu’aguestes diferéncies deishauen es pairs arreconeisher es sòns ueus ena coloniá (32). Eth mascle e era hemelha clocaquen eth sòn ueu pendent de 39 a 44 jorns d’incubacion enquia sòn aresclament en eth mes de junh. Totun, tamben se traparen veus enes colonies enquiath mes d’agost (24) (32). Es pairs, donques, ensenhauen es hilhs coma hér es causes. Pendent eth neishement, eth petit audèth auia tot eth cos caperat d’un pelufòl gris (27). En sonque dus o tres setmanes podia adestrar era maturitat bastadora tà deishar eth nin e anar enquia era aigua, generauments en eth mes de junhsega (24) (32). Es pairs auien cura des petits un cop deishat eth nin e s’auia vist pichons nadant sus era esquia d’adults. Es Grand Pingoïns auien era marjoritat sexual enter es 4 e es 7 ans. Etimologia e noms Era paraula basca tà aperar eth Grand Pingoïn, arponaz, e eth prumèr tèrme francés utilizat, apponatz, volia díder, ambdús, bec de lança. En es lengues escandinaves coma en er islandés, geirfugl, o eth danés gejrfugl, eth nom vò díder audèth lança. Era anglisizacion siguec garefowl (38). Es espanhòls e portuguesi es aperauen pingüinos o pajaros bobo. Eth nom inuit erá isarukitsck que voliá díder petites ales (39). S’era origina deth tèrme francofòn pinguin erá pas segura. Er adjectiu Grand associat a aguest tèrme, ei de besonh tà despariençar dus espécies proches dera familha des Alcids, ei a díder, aguesta espécia e era deth Petit Pingoïn. Aguest darrièr tamben ei cabedís de volar. Ua auta sorga d’error proven dera semblança fonetica enter eth mot francés pinguin e aquera paraula qu’es apera en diuerses lengues coma pingüin en olandés, pingüino en espanhòl o pingüim en portugués o pingüí en catalan. E se pode auer era confusion enter aguest e d’auti audèths que tamben demoren en eth sud. ==== Taxonomia ==== Eth Grand Pingoïn erá una des 4.400 espécies descriches per Carl von Linne en eth sègle XVIII en eth libe Systema Naturae e aciu erá aperat Alca impennis (41). Aguesta siguec classada como pinguinus un aute cop en 1791 (36). Eth sòn nom proven deth nom qu’es espanhòls e portuguesi dauen ara espécia e impennis vò díder desestança de plomes (42). Quauques recercaires cren que sòn genre més adequat ei Alca (43) ==== Filogenia ==== Es analisis de sequencies deth genoma mitocondrial an confirmat es estudis morfologics e biogeografics que diden qu’eth Petit Pingoïn era eth cosin més proche viu d’aguesta especiá (44). Eth Grand Pingoïn erá tamben proche deth malmaridat pichot nan qu’evolucionéc d’ua forma disparièra dera des animals deth genre Pinguinus. Eth Grand Pingoïn , donques, semblaua plan eth Petit pingoïn e erá soent classat laguens eth genre Alca (42). Er estudi de quauques fossils coma Pinguinus alfrednewtoni e diuerses analisis molleculars demostren qu’aguestes espécies an divergit plan deth sòn ancessor comun, eth Guilhamot de Xantus e lèu lèu. En aquera epoca aguest guilhemot erá relacionat dab d’autes Alcids. Es audèths proches deth Petit Pingoïn eren comuns en er Atlantic deth Pliocèn més era evolucion deth malmaridat pichòt nan ei pas força coneguda (44). Se cre, dab tot, qu’ei d’un genre disparièr. Eth Grand Pingoïn erá pas semblant a d’autes genres d’Alcids coma Mancalla, Praemancalla o Alcodes (2). Pinguinus alfrednewtoni, erá més gran e tamben descabedís de volar. Aguest aute membre deth genre Pinguinus demoréc pendent es inicis deth Pliocèn (45). A sigut estudiat pes ossi discurberts en Yorktown, ena mina de Lee Creek, en Carolina deth Nòrd e se cre qu’ei un ancessor comun d’aguest e deth Grand Pingoïn. Demoraua en er oèst der Atlantic e eth Grand Pingoïn en er èst més quan eth prumèr s’escandiguec ena fin deth Pliocèn, eth dusau a aucupat eth sòn loc. ==== Relacions dab er òme ==== Eth grand Pingoïn a sigut era meta de plan de caçaires pendent de milièrs d’annades. Aguest audèth demoraua pendent détz mesi ena mar, més s’amassaua en grans colonies tà auer hilhs. Coma qu’era densitat erá plan grana, era sua gran talha e desestança ena tèrra ferma héien d’aguest ua presa aisida. Se sabe qu’eth Grand Pingoïn auia sigut caçat ja pes neandertals hé més de 100.000 ans, ja que s’an trapat ossi de Grands Pingoïns en sòns camps (16). I a diboishi de Grands Pingoïns ancians de hé més de 20.000 annades qu’an sigut discurberts ena [[Bauma de Cosquer]], en Occitània, proche dera mar e que son dera epoca dera darrièra glaciacion, quan eth airal de despartiment deth Grand Pingoïn includia aguest partida dera planeta (39). Es indians americans an demorat proche des Grand Pingoïns e l’an utilizat coma sorga de manjar pendent er ivern. Auia tamben ua valor simbolica tà eri e ansin se poden véder representacions de Grands Pingoïns en sòns collars d’os (46). Ua persona enclapada pendent eth sègle XX auans de Crist, en un loc arqueologic maritim de Tèrra Naua, s’a trapat vestit dab era pèth de més de 200 Grand Pingoïns e es caps encara i eren coma decoracion (47). Era meitat des ossi de Grands Pingoïns an sigut trapats enes tombes en aguest loc, çò que deisha pensar en un siginificat simbolic particular tà aguest poble (48). Es ancians Beothuk de Tèrra Naua héien ua manièra de pudding dab es ueus dera espécia (27). Es esquimals Dorset caçauen tamben eth Grand Pingoïn e es Saqqaqs de Groenlàndia an gairebén escandit aguest ena ilha (48). Dempús, es marins europèus utilisaven es pingoïns coma atrairament e senhalaven era sua presència tà díder qu’es Grands bancs eren proches. ==== Escantiment ==== Se cre que i auien milions de membres pendent eth sòn apogèu (27). Eth Grand Pingoïn a sigut escandit coma sorga de manjar més tamben per sòns ueus e sòn pelufòl auans deth VIIIau sègle. Auans d’açò era caça héta pes tribús locals escandinaues e der èst nòrd-american e açò dempús dera edat dera pèira (49) pendent qu’en labrador pendent eth Vau sègle on aguest audèth auia migrat (50). Es prumèrs discurbidors, coma Jacques Cartier, e diuersi batèus que venien a cercar aur ena ilha de Baffin, auien pas eth manjar de bessonh tà hér eth viatge de retorn e utilizaven gaiment eth Grand Pingoïn tà auer stocks de manjar més tamben coma esca tara pesca (51). Quauques batèus an lençat era ancora proche des colonies de pingoïns e es marins an amassat centenats de pingoïns sus es batèus auans de los tuar (52). Es ueus des Grands Pingons podien tamben éster minjats: eren tres còps més grans qu’es de guilhamot e eren més jaunes (48). Aguests marins an tamben introdusit es arrats en aguestes ilhes (37). Eth poblament de Grand Pingoïns a decaigut pendent era petita edat glacial; es audèths eren més aisits de caçar pes ossi polari, més tamben eren plan caçats pes umans per sòns plomes tà hér capèls e dempús per sòn pelufòl 833). En eth sègle XVIau, es colonies europees s’an escandit ja qu’es caçaires volien eth pelufòl tà hér aurelhièrs (53). Pendent era fin dau sègle XVIIIau sonque demorauen Grands Pingoïns en quauques ilhes d’acostament malaisit. En 1553 eth Grand Pingoïn a arrecebut era sua prumèra proteccion oficial e en 1794, era Granda Bretanha enebec tuar aguest animal pes sues plomes (54). En San-Jan de Tèrra-Naua, quauques individús auien violat ua lei de 1775 qu’enebia era caça deth Grand Pingoïn per sòns plomes o ueus e sigueren flagelats en public. Totun, se podia utilizar eth animal coma manjar (48). Ena partida nòrd-americana, aguesti pingoïns eren ua sorga de manjar e oli (45) (55) (56). Es specimens de Grand Pingoïn e sòns ueus endeveneren plan ben pagats pes rics europèus. Es collectors de ueus podien anar enquias colonies tà auer-ne un maxim més prenien es ueus clocs e deishauen aguests qu’auien embrions (24). Sus era petita ilha de Stacan Armin, en Santa-Kilda, en junhsega 1840, se vedec per darrièr còp un Grand Pingoïn enes Ilhes britaniques (57). Tres òmes de Santa-Kilda auien pres un audèth dab petites ales e un ponch blanc sus eth cap. Eth gardaren pendent tres jorns. Ua gran tempesta caiguec sus era ilha. Pensaren qu’eth pingoïn erá un bruishot qu’auia provocat era tempesta e pr’açò lo tuaren dab un bròc (58) (59). Ena fin deth sègle XVIIIau era gran coloniá dera ilha de Funk i auia pas més nins de Grand Pingoïn. Sonque enes ilhes ath long d’Islàndia. En ua d’aguestes , era especià aguec, pendent un temps, un asil. Era ilha siguec aperada Geirfuglasker o Ilha deth Grand Pingoïn. Aciu es audèths demorauen sans pr’amor qu’es corrents marins héien plan malaisit d’i arrivar. Geirfuglasker siguec era soleta ilha on demoraua ja era especià. Era espetada d’un volcan sos-marin pendent er ivern de 1830 héc qu’era ilha desaparegues dejos es ones der ocean. Quan quauques Grand Pingoïns surbigueren e volgueren trapar un aute loc tà méter es nins non en traparen cap més e aueren de marchar enquia era ilha d’Eldey un gran arroc malaisit més aisit d’i arrivar. Pendent eth prumèr raid sus era ilha, 24 audèths sigueren tuats. Un an dempús, 13 més. Dab cada raid era coloniá demenia. En 1844 sonque i demorauen dus individús (ua hemelha e un mascle) més tamben sigueren tuats (60). Aguesta darrièra parelha que cobaua encara un ueu siguec tuada per Jón Brandsson e Sigurdur Isleifsson e ketill Ketilsson prenguec eth ueu entara sòn barca (61). Un cop arrivats a tèrra ferma, marcharen tà Reykjavik on pensaren véner es audèths. Peth camin traparen un marchand interessat en es pingoïns e es sues rèstes sigueren venudes. Es sues pèths se cre qu’adara son a Los Angeles e Bruxelles e es organs interns en eth musèu de zoologia de Copenhague (62). Totun, un testimoni parla de Grand Pingoïns vius en 1852 en eth Grand Banc. Dempús, un naturalista aperat Hansen confirméc qu’es auia vist en 1868. En 1929 ! dos obrièrs finlandesi vederen un audèth jamai vist enes ilhes Lofoten e ei classat coma Grand Pingoïn (63). Més i auia pas d’esproves materials dera sua existencia des de 1844. Aué se poden trapar 75 ueus de Grand Pingoïn enes disparières colleccions de disparièrs musèus e 24 esqueletes sanceres e 81 pèths. Centenats d’ossi an sigut collectats dempús eth sègle XIX ena ilha de Funk. Just auans der escandiment, es prétz des ueus creisheren plan (64) (65). Eth molatge d’un ueu, hét ena fin deth sègle XIX siguec vendut eth 16 d’abril de 2013 en Drovot per 1239 € (66). ==== Eth Gran pingüin ena cultura ==== Eth gran pingüin ei un des audèths desapareguts més mentavuts ena literatura anglesa. Apareish en fòrça d’obres infantils coma The Water Babies, A fairy Tale for a Land Baby de Charles Kingsley e tamben Eth misteri deth Golf Blau d’Enid Blyton (67) (68). Aguests dus libes parlen der escandiment deth gran pingüin; en eth prumèr un gran pingüin parla der escandiment dera sua espècia. En eth dusau, eth personatge principal cerca ua colonia perduda d’aguesta espelècia que jamés non traparà. En eth libe The surgeon’s mate tamben se’n parla. Eth libe The Last Great Auk, dAllen Eckert tamben, coma en Sea of Slaughter de Farley Mowat (70). I a tamben un balet Still Life at the Penguin Cafe (71) e ua cançon, A Dream too far ena Rockford’s Rock Opera. Eth gran pingüin siguec tamben evocat en autes lengas, coma en francés, ena Ilha des pingüins (1908) d’[[Anatole France]] (73). Tamben apareish coma una des possessions de Baba eth Turc ena opera d’[[Stravinsky]] Era peirièra deth rofian. Atau, eth [[dodo]] e eth gran pingüin son simbols d’especies escandides e es riscs sus era biodiversitat deth hét des practiques umanes. <Qu'ei estat era mascòta dera Fondacion dera Fauna de Quebec (62) e dera Achmere Academy de Claymont en Delaware, deth Sandford Fleming College en Ontario e dera Choral Society dera Universitat d’Adelaida, en Austràlia (74) (75 (76). Tamben ei era mascòta des Knowledge Masters, ua competicion de cultura general (77). Eth periòde american dera American Ornithologists Union ei tamben eth Grand Pingoïn. Segons es memòries de Homer hickam, Rocket boys, e deth sòn film Cèu d’octubre, es prumèrs missils s’aperaren Auk (gran pingüin) (78). Tamben ua fabr,ica de cigarretes, era British Great Auk Cigarrettes a eth nom d’aguest audèth. Walter Ford, eth pintre american, a pintat aguest animal dus còps: en The Witch of St. Kilde e en Funk Island (79). Eth pintre e escrivan anglés Errol Fuller a pintat Last Stand tà illustrar era sua monografia sus era espècia (80). Eth gran pingüin apareish tamben sus un sagèth apareishut en Cuba en 1974 (81). Es diboishi més ancians coneguts sus eth gran pingüin son es pintures de tres specimens ena Bauma de Cosquer ena Mar Mediterrània. Aguestes pintures daten dera darrèra glaciacion pr’amor qu’eth airal de demorança deth gran pingüin tamben includia era mar Mediterrània (82). cc6bisnbok55azz12m59efzvhta9pc8 0 192137 2502146 2488416 2026-05-31T20:15:23Z Raymond Trencavel 26125 2502146 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Festival du bout du Monde 2011 - Bernard Lavilliers en concert le 6 août- 009.jpg|vignette|right|'''Bernard Lavilliers''' en 2011.]] '''Bernard Oulion''', dich '''Bernard Lavilliers''', es un autor, compositor e cantaire [[francés]]. '''Bernard Lavilliers''' es nascut lo [[7 d'octobre]] de 1946 a la termièra [[Occitan|occitano]]-[[Arpitània|arpitana]], dels costat de [[Sant Estève]] ([[França]]),<ref>https://musique.rfi.fr/artiste/chanson/bernard-lavilliers</ref> pr'aquò son patronime vertadièr (''Oulion'', patronime eissit del nom d'un padoenc de la comuna [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] de [[Sant Ostian]]) daissa supausar una origina [[Occitans|occitana]] pel paire.<ref>https://www.geneanet.org/genealogie/ouillon/OUILLON</ref> Del costat de la maire, sa rèiregrand es eissida d'[[Occitània]], de [[Sinjau]] en [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]. Las influéncias musicalas de '''Bernard Lavilliers''' son lo [[Musica Rock|ròck]] (''Traffic'', ''Les Barbares'', ''Idées noires'', ''Juke-Box'', ''Y'a peut-être un ailleurs''), la cançon francesa (''Saint-Étienne'', ''On the road again''), mai que mai la engatjada (en eredèr de [[Léo Ferré]] : ''Faits divers'', ''Troisièmes couteaux'', ''Noir et blanc''), lo [[reggae]] (''Pigalle la blanche'', ''Stand the ghetto'', ''Melody tempo harmony'') e la musica latino-americana (''La Salsa''). ==Discografia== * 1968 : Chanson pour ma mie * 1972 : Les Poètes * 1975 : Le Stéphanois * 1976 : Les Barbares * 1977 : 15e Round * 1979 : Pouvoirs * 1980 : O gringo * 1981 : Nuit d'amour * 1983 : État d'urgence * 1984 : Tout est permis, rien n'est possible * 1986 : Voleur de feu * 1988 : If... * 1991 : Solo * 1994 : Champs du possible * 1997 : Clair-obscur * 2001 : Arrêt sur image * 2004 : Carnets de bord * 2008 : Samedi soir à Beyrouth * 2010 : Causes perdues et musiques tropicales * 2013 : Baron Samedi * 2014 : Acoustique * 2017 : 5 minutes au paradis * 2021 : Sous un soleil énorme ==Cançons mai conegudas== * ''Saint-Étienne'' (1975) * ''La grande marée'' (1975) * ''Les Barbares'' (1976) * ''Fensch vallée'' (1977) * ''Juke-Box'' (1977) * ''Bats-toi'' (1979) * ''Traffic'' (1980) * ''La Salsa'' (1980) * ''Stand The Ghetto'' (1980 e 1995) * ''Betty'' (1981) * ''Night bird'' (1981) * ''Pigalle la Blanche'' (1981) * ''Troisième monde'' (1982) * ''Idées noires'' (1983, amb [[Nicoletta]]) * ''Y'a peut-être un ailleurs'' (1984, benda sonòra del film ''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Rue%20barbare Rue Barbare]'') * ''Extérieur nuit'' (1986) * ''Noir et blanc - De n'importe quel pays, de n'importe quelle couleur'' (1986) * ''On the road again'' (1988) * ''R&B - Rouge baiser'' (1989) * ''Petit'' (1989) * ''Outremer'' (1991) * ''Faits divers'' (1991) * ''Saïgon'' (1992) * ''Salomé'' (1992) * ''Troisièmes couteaux'' (1994) * ''Minha Selva'' (1994) * ''Melody tempo harmony'' (1995, amb [[Jimmy Cliff]]) * ''Les Mains d'or'' (2001) ==Referéncias== {{ORDENA:Lavilliers, Bernard}} [[Categoria:Cantaire francés|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Naissença en 1946|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire de rock francés|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:reggae]] 3zn9wzzzj82vqdsxdj1kpst5ms7k8o6 2502147 2502146 2026-05-31T20:24:43Z Raymond Trencavel 26125 2502147 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Festival du bout du Monde 2011 - Bernard Lavilliers en concert le 6 août- 009.jpg|vignette|right|'''Bernard Lavilliers''' en 2011.]] '''Bernard Oulion''', dich '''Bernard Lavilliers''', es un autor, compositor e cantaire [[francés]]. '''Bernard Lavilliers''' es nascut lo [[7 d'octobre]] de 1946 a la termièra [[Occitan|occitano]]-[[Arpitània|arpitana]], dels costat de [[Sant Estève]] ([[França]]),<ref>https://musique.rfi.fr/artiste/chanson/bernard-lavilliers</ref> ; pasmens, son patronim vertadièr es ''Oulion'' : del costat de son paire, a d'originas occitanas, vist que sa familah es eissida de Sinjau, en [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]. Se tròba qu'a tanben d'originas occitanas auvernhatas del costat de la maire, vist que sa rèiregrand mairala es tanben eissida de [[Sinjau]]. Las influéncias musicalas de '''Bernard Lavilliers''' son lo [[Musica Rock|ròck]] (''Traffic'', ''Les Barbares'', ''Idées noires'', ''Juke-Box'', ''Y'a peut-être un ailleurs''), la cançon francesa (''Saint-Étienne'', ''On the road again''), mai que mai la engatjada (en eredèr de [[Léo Ferré]] : ''Faits divers'', ''Troisièmes couteaux'', ''Noir et blanc''), lo [[reggae]] (''Pigalle la blanche'', ''Stand the ghetto'', ''Melody tempo harmony'') e la musica latino-americana (''La Salsa''). ==Discografia== * 1968 : Chanson pour ma mie * 1972 : Les Poètes * 1975 : Le Stéphanois * 1976 : Les Barbares * 1977 : 15e Round * 1979 : Pouvoirs * 1980 : O gringo * 1981 : Nuit d'amour * 1983 : État d'urgence * 1984 : Tout est permis, rien n'est possible * 1986 : Voleur de feu * 1988 : If... * 1991 : Solo * 1994 : Champs du possible * 1997 : Clair-obscur * 2001 : Arrêt sur image * 2004 : Carnets de bord * 2008 : Samedi soir à Beyrouth * 2010 : Causes perdues et musiques tropicales * 2013 : Baron Samedi * 2014 : Acoustique * 2017 : 5 minutes au paradis * 2021 : Sous un soleil énorme ==Cançons mai conegudas== * ''Saint-Étienne'' (1975) * ''La grande marée'' (1975) * ''Les Barbares'' (1976) * ''Fensch vallée'' (1977) * ''Juke-Box'' (1977) * ''Bats-toi'' (1979) * ''Traffic'' (1980) * ''La Salsa'' (1980) * ''Stand The Ghetto'' (1980 e 1995) * ''Betty'' (1981) * ''Night bird'' (1981) * ''Pigalle la Blanche'' (1981) * ''Troisième monde'' (1982) * ''Idées noires'' (1983, amb [[Nicoletta]]) * ''Y'a peut-être un ailleurs'' (1984, benda sonòra del film ''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Rue%20barbare Rue Barbare]'') * ''Extérieur nuit'' (1986) * ''Noir et blanc - De n'importe quel pays, de n'importe quelle couleur'' (1986) * ''On the road again'' (1988) * ''R&B - Rouge baiser'' (1989) * ''Petit'' (1989) * ''Outremer'' (1991) * ''Faits divers'' (1991) * ''Saïgon'' (1992) * ''Salomé'' (1992) * ''Troisièmes couteaux'' (1994) * ''Minha Selva'' (1994) * ''Melody tempo harmony'' (1995, amb [[Jimmy Cliff]]) * ''Les Mains d'or'' (2001) ==Referéncias== {{ORDENA:Lavilliers, Bernard}} [[Categoria:Cantaire francés|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Naissença en 1946|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire de rock francés|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:reggae]] eqq5sr9y6ete1gi59hhspur2l1kcdg5 2502148 2502147 2026-05-31T20:29:41Z Raymond Trencavel 26125 2502148 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Festival du bout du Monde 2011 - Bernard Lavilliers en concert le 6 août- 009.jpg|vignette|right|'''Bernard Lavilliers''' en 2011.]] '''Bernard Oulion''', dich '''Bernard Lavilliers''', es un autor, compositor e cantaire [[francés]]. '''Bernard Lavilliers''' es nascut lo [[7 d'octobre]] de 1946 a la termièra [[Occitan|occitano]]-[[Arpitània|arpitana]], dels costat de [[Sant Estève]] ([[França]]),<ref>https://musique.rfi.fr/artiste/chanson/bernard-lavilliers</ref> ; pasmens, son patronim vertadièr es ''Oulion'' : del costat de son paire, a d'originas [[Occitans|occitanas]], vist que sa familla es eissida de [[Sinjau]], en [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]. Se tròba qu'a tanben d'originas occitanas auvernhatas del costat de la maire, vist que sa rèiregrand mairala ela tanben es eissida de [[Sinjau]]. Las influéncias musicalas de '''Bernard Lavilliers''' son lo [[Musica Rock|ròck]] (''Traffic'', ''Les Barbares'', ''Idées noires'', ''Juke-Box'', ''Y'a peut-être un ailleurs''), la cançon francesa (''Saint-Étienne'', ''On the road again''), mai que mai la engatjada (en eredèr de [[Léo Ferré]] : ''Faits divers'', ''Troisièmes couteaux'', ''Noir et blanc''), lo [[reggae]] (''Pigalle la blanche'', ''Stand the ghetto'', ''Melody tempo harmony'') e la musica latino-americana (''La Salsa''). ==Discografia== * 1968 : Chanson pour ma mie * 1972 : Les Poètes * 1975 : Le Stéphanois * 1976 : Les Barbares * 1977 : 15e Round * 1979 : Pouvoirs * 1980 : O gringo * 1981 : Nuit d'amour * 1983 : État d'urgence * 1984 : Tout est permis, rien n'est possible * 1986 : Voleur de feu * 1988 : If... * 1991 : Solo * 1994 : Champs du possible * 1997 : Clair-obscur * 2001 : Arrêt sur image * 2004 : Carnets de bord * 2008 : Samedi soir à Beyrouth * 2010 : Causes perdues et musiques tropicales * 2013 : Baron Samedi * 2014 : Acoustique * 2017 : 5 minutes au paradis * 2021 : Sous un soleil énorme ==Cançons mai conegudas== * ''Saint-Étienne'' (1975) * ''La grande marée'' (1975) * ''Les Barbares'' (1976) * ''Fensch vallée'' (1977) * ''Juke-Box'' (1977) * ''Bats-toi'' (1979) * ''Traffic'' (1980) * ''La Salsa'' (1980) * ''Stand The Ghetto'' (1980 e 1995) * ''Betty'' (1981) * ''Night bird'' (1981) * ''Pigalle la Blanche'' (1981) * ''Troisième monde'' (1982) * ''Idées noires'' (1983, amb [[Nicoletta]]) * ''Y'a peut-être un ailleurs'' (1984, benda sonòra del film ''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Rue%20barbare Rue Barbare]'') * ''Extérieur nuit'' (1986) * ''Noir et blanc - De n'importe quel pays, de n'importe quelle couleur'' (1986) * ''On the road again'' (1988) * ''R&B - Rouge baiser'' (1989) * ''Petit'' (1989) * ''Outremer'' (1991) * ''Faits divers'' (1991) * ''Saïgon'' (1992) * ''Salomé'' (1992) * ''Troisièmes couteaux'' (1994) * ''Minha Selva'' (1994) * ''Melody tempo harmony'' (1995, amb [[Jimmy Cliff]]) * ''Les Mains d'or'' (2001) ==Referéncias== {{ORDENA:Lavilliers, Bernard}} [[Categoria:Cantaire francés|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Naissença en 1946|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire de rock francés|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000|Lavilliers, Bernard]] [[Categoria:reggae]] 6hzvk18lzjqgb35cv4furrkf893wh7h 0 199176 2502156 2488324 2026-06-01T02:47:41Z Briantin de Montrei 37340 Correccion: Fondèt la ciutat de Monterey de Califòrnia, pas Monterrey de Mexic. 2502156 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Gaspar de Portolà Rovira'''<ref group="nt.">en [[catalan]]: '''Gaspar de Portolà i Rovira'''; en [[espanhòl]]: '''Gaspar de Portolá y Rovira'''.</ref> ([[Os de Balaguer]], 1r de genièr de 1716 – [[Lhèida]], 10 d'octobre de 1786) foguèt [[noblesa|nòble]], [[militar]] e explorator [[Catalonha|catalan]] d'origina [[Occitània|occitana]]. Governador de las Califòrnias de 1767 a 1770,<ref>{{Ref-web |url=https://www.britannica.com/biography/Gaspar-de-Portola |títol=Gaspar de Portolá |òbra=Encyclopedia Britannica |lenga=en |consulta=4 de mai de 2025}}</ref> fondèt las ciutats de [[San Diego]] e [[Monterey (Califòrnia)|Monterey]].<ref>{{Ref-libre |nom=Borja |cognòm=de Riquer i Permanyer |edicion=Primièra edicion |títol=Vides catalanes que han fet història |editor=Edicions 62|data=2020 |luòc=Barcelona |isbn=978-84-297-7884-7}}</ref> Nascut a [[Os de Balaguer]] ([[Noguera|Noguèra]]), eissit d'una familha nòbla originària d'[[Arties]], a la [[Val d'Aran]], foguèt baron de Castellnou de Montsec e soldat dins l'armada espanhòla en America. == Armas == Escartelat: en I e IV, de vermelh una agla d'aur; en II e III, un ala abaissada d'argent; sobre lo tot, un escudet d'azur cargat d'una portada d'aur, la pòrta de vermelh.<ref>{{ref-libre |nom=Francisco Xavier |cognòm=de Garma y Durán |títol=Adarga catalana, arte heráldica, y practicas reglas del blasón |volum=vol. 2 |lenga=es |an=1753 |editor=Mauro Martí |pagina=256 |luòc=Madrid |url=https://books.google.com/books?id=rEUxTm0Pwf4C&}}</ref> == Bibliografia == * {{Ref-libre |cognòm=Crespí |nom=Juan |títol=A Description of Distant Roads: Original Journals of the First Expedition into California |an=1769-1770 |editor=San Diego State University Press |luòc=San Diego, CA |an=2001 |isbn=1-879691-64-7 }} == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt.}} == Referéncias == {{Referéncias}} 1039ylcawuju0k7zgie2r3bdt9085f0 0 199510 2502144 2500286 2026-05-31T20:13:11Z Raymond Trencavel 26125 /* Qualquas artistas etiquetats RnB coneguts en Occitània */ 2502144 wikitext text/x-wiki Lo '''RnB contemporanèu''' es un genre de [[Pop (musica)|musica populara]] [[Occident|occidentala]], mai precisament aparegut en [[America del Nòrd]] ([[Estats Units d'America|Estats Units]] e [[Canadà|Canada]]). '''RnB''' es oficialament l'acrònim de [[Rhythm and Blues]], un estili musical qu'es aparegut dins las annadas 1940 als [[Estats Units d'America|Estats Units]] e que lo [[Rock|ròck]] n'es lo derivat direct. Pasmens, en realitat, lo tèrme '''RnB''' es uèi mai sovent utilizat per definir un estili modèrn de musica afroamericana qu'es puslèu aparegut après la baissa de popularitat del [[disco]] dins las annadas 1980. Aquel novèl estili combina d'elements de [[Soul|soul]], de [[Funk|funk]] (de [[disco]] tardiu), de [[hip-hop]] e quitament de [[Eurodance|dance]]. D'aquesta passa, objectivament, lo dich '''RnB contemporanèu''' a pas grand causa en comun ambe lo [[Rhythm and Blues]] original precursor del [[rock]], es puslèu una [[Pop (musica)|musica pop]] afroamericana ibrida [[rap]] / [[hip-hop]] [[Soul|soul]] ambe d'influéncias [[disco]], e ambe quitament de còps d'elements de musica [[Psiquedelisme|musica psiquedelica]] emprontadas al movement [[Hippie|hippie]] de la fin de las annadas 1960. Aital, d'artistas coma [[James Brown]], [[Marvin Gaye]], [[Diana Ross]], [[Stevie Wonder]], [[George Clinton]] o [[Sly & the Family Stone]] son sovent citats coma precursors de l'estili '''RnB'''. Lo [[disco]] tardiu dich "funk" ([[Earth, Wind & Fire]], [[Kool and the Gang]], [[Imagination]]) a tanben agut una influéncia sul '''RnB contemporanèu'''. Un artista clau del '''RnB''' de las annadas 1980 es lo cantaire afroamerican [[Prince (musician)|Prince]] : son succès contribuèt de far del '''RnB contemporanèu''' un dels genres musicals mai populars de la musica [[Occident|occidentala]] dempuèi aquesta decada fins a uèi encara. De còps, los artistas '''RnB''' se reïvindican tanben eredèrs de [[Michael Jackson]]. ==Qualquas artistas etiquetats RnB coneguts en Occitània== * [[Paula Abdul]] * [[Adeva]] * [[Ève Angeli]] * [[Amel Bent]] * [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]] * [[The Black Eyed Peas|Black Eyed Peas]] * [[Toni Braxton]] * [[Bobby Brown (cantaire)|Bobby Brown]] * [[Mariah Carey]] * [[Craig David]] * [[Estelle]] * [[Fugees]] * [[Gabrielle]] * [[Gnarls Barkley]] * [[Matt Houston]] * [[Whitney Houston]] * [[Janet Jackson]] * [[Michael Jackson]] * [[Jamelia]] * [[Lena Ka]] * [[R. Kelly]] * [[Kenza Farah]] * [[Alicia Keys]] * [[Chaka Khan]] * [[K. Maro]] * [[Lââm]] * [[Larusso]] * [[Jena Lee (cantaira francesa)|Jena Lee]] * [[Leslie]] * [[Londonbeat]] * [[Jennifer Lopez]] * [[Loretta (cantaira)|Loretta]] * [[Sheryfa Luna]] * [[Madcon]] * [[Bruno Mars]] * [[Moos]] * [[M. Pokora]] * [[Nâdiya]] * [[OutKast]] * [[Maxi Priest]] * [[Prince (musician)|Prince]] * [[Diana Ross]] * [[Shanice]] * [[Shy'm]] * [[Lisa Stansfield]] * [[Tal (cantaira)|Tal]] * [[Tragédie]] * [[Tribal King]] * [[Kanye West]] * [[Amy Winehouse]] * [[Ophélie Winter]] * [[Womack & Womack]] [[Categoria:Genre musical]] o9uu47ddec9vfc0hecopb98po62qa58 2502145 2502144 2026-05-31T20:13:44Z Raymond Trencavel 26125 /* Qualquas artistas etiquetats RnB coneguts en Occitània */ 2502145 wikitext text/x-wiki Lo '''RnB contemporanèu''' es un genre de [[Pop (musica)|musica populara]] [[Occident|occidentala]], mai precisament aparegut en [[America del Nòrd]] ([[Estats Units d'America|Estats Units]] e [[Canadà|Canada]]). '''RnB''' es oficialament l'acrònim de [[Rhythm and Blues]], un estili musical qu'es aparegut dins las annadas 1940 als [[Estats Units d'America|Estats Units]] e que lo [[Rock|ròck]] n'es lo derivat direct. Pasmens, en realitat, lo tèrme '''RnB''' es uèi mai sovent utilizat per definir un estili modèrn de musica afroamericana qu'es puslèu aparegut après la baissa de popularitat del [[disco]] dins las annadas 1980. Aquel novèl estili combina d'elements de [[Soul|soul]], de [[Funk|funk]] (de [[disco]] tardiu), de [[hip-hop]] e quitament de [[Eurodance|dance]]. D'aquesta passa, objectivament, lo dich '''RnB contemporanèu''' a pas grand causa en comun ambe lo [[Rhythm and Blues]] original precursor del [[rock]], es puslèu una [[Pop (musica)|musica pop]] afroamericana ibrida [[rap]] / [[hip-hop]] [[Soul|soul]] ambe d'influéncias [[disco]], e ambe quitament de còps d'elements de musica [[Psiquedelisme|musica psiquedelica]] emprontadas al movement [[Hippie|hippie]] de la fin de las annadas 1960. Aital, d'artistas coma [[James Brown]], [[Marvin Gaye]], [[Diana Ross]], [[Stevie Wonder]], [[George Clinton]] o [[Sly & the Family Stone]] son sovent citats coma precursors de l'estili '''RnB'''. Lo [[disco]] tardiu dich "funk" ([[Earth, Wind & Fire]], [[Kool and the Gang]], [[Imagination]]) a tanben agut una influéncia sul '''RnB contemporanèu'''. Un artista clau del '''RnB''' de las annadas 1980 es lo cantaire afroamerican [[Prince (musician)|Prince]] : son succès contribuèt de far del '''RnB contemporanèu''' un dels genres musicals mai populars de la musica [[Occident|occidentala]] dempuèi aquesta decada fins a uèi encara. De còps, los artistas '''RnB''' se reïvindican tanben eredèrs de [[Michael Jackson]]. ==Qualquas artistas etiquetats RnB coneguts en Occitània== * [[Paula Abdul]] * [[Adeva]] * [[Ève Angeli]] * [[Amel Bent]] * [[Amine]] * [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]] * [[The Black Eyed Peas|Black Eyed Peas]] * [[Toni Braxton]] * [[Bobby Brown (cantaire)|Bobby Brown]] * [[Mariah Carey]] * [[Craig David]] * [[Estelle]] * [[Fugees]] * [[Gabrielle]] * [[Gnarls Barkley]] * [[Matt Houston]] * [[Whitney Houston]] * [[Janet Jackson]] * [[Michael Jackson]] * [[Jamelia]] * [[Lena Ka]] * [[R. Kelly]] * [[Kenza Farah]] * [[Alicia Keys]] * [[Chaka Khan]] * [[K. Maro]] * [[Lââm]] * [[Larusso]] * [[Jena Lee (cantaira francesa)|Jena Lee]] * [[Leslie]] * [[Londonbeat]] * [[Jennifer Lopez]] * [[Loretta (cantaira)|Loretta]] * [[Sheryfa Luna]] * [[Madcon]] * [[Bruno Mars]] * [[Moos]] * [[M. Pokora]] * [[Nâdiya]] * [[OutKast]] * [[Maxi Priest]] * [[Prince (musician)|Prince]] * [[Diana Ross]] * [[Shanice]] * [[Shy'm]] * [[Lisa Stansfield]] * [[Tal (cantaira)|Tal]] * [[Tragédie]] * [[Tribal King]] * [[Kanye West]] * [[Amy Winehouse]] * [[Ophélie Winter]] * [[Womack & Womack]] [[Categoria:Genre musical]] totxtxu6g7ftd7c1v11zbg8nhkecipn 0 201264 2502086 2502049 2026-05-31T12:07:45Z Jiròni 239 2502086 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta= |nom= |nom2= |imatge= Harlem 03.jpg |legenda= |blason= |bandièra= |nom de division1=país |division1={{USA}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=estat |division2=[[Estat de Nòva York]] |títol autoritat2= |nom de division3=vila |division3=[[Nòva York]] |nom de division4=borough |division4=[[Manhattan]] |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:197 052}} |annada-pop=[[2018]] |superfícia= 10.03 |sits-toristics= |divèrs= |url= http: |imatgeloc=Harlem Map.jpg }} '''Harlem''' es un [[quartièr (vila)|quartièr]] del nòrd de l'[[Borough de Nòva York|arrondiment]] de [[Manhattan]] a [[Nòva York]], als [[Estats Units]]. Se situa entre lo nòrd de la 96ena carrièra e [[Washington Heights]]. Pr'aquò, l'espaci es oficiosament delimitat per la 110ena carrièra al sud e per la 155ena carrièra al nòrd. Harlem joguèt un ròtle màger tot al long de l'istòria de Nòva York : al començament del sègle XX, lo movement de la [[Renaissença de Harlem]] faguèt de Nòva York lo principal centre de la [[cultura afroamericana]] ; lo quartièr es vengut puèi un dels centres de la [[Movement afroamerican dels dreches civics|lucha per l'egalitat dels dreches civics]], Harlem essent un luòc ont se concentran los [[afroamericans]]. Après mantun decennis de crisi e de deslabrament, Harlem se transforma uèi en un quartier dinamic e atractiu, emai que foguèsse considerat coma un [[guèto]] ont la criminalitat èra fòrta encara qualques ans i a. [[categoria:Quartièr de Manhattan]] smkia34v4nlv8zi6qkfj12r8u4ew1pv 0 201267 2502085 2026-05-31T12:00:08Z Sovenhic 36254 en preparacion 2502085 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dama de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Site du patrimoine musical de la ville de Pernes-lesFontaines (Perno Li Font)]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blog consacré à l'écriture de l'occitan et du provençal]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf L'apostolisme des parlers], Provence historique, fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |La Prouvènço te suplico Dins soun vièi e dous parla, La Prouvènço es catoulico ; Nosto-Damo, escouto-la ! '''Refrain''' Prouvençau e catouli, Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ; Canten, tóuti trefouli, Prouvençau e catouli ! Autre-tèms devers Toulouso Quand l'aurige se levè, D'uno fin espetaclouso Toun rousàri nous sauvè ! Li felen, coume li rèire, Te saran toujour fidèu ; Creiren tout ço qu'es de crèire E viéuren coume se dèu. Nòsti fiéu, o bono Maire, Gardo-lèi di faus savènt ; Mantèn-ié la fe di paire, Car s'aubouro un marrit vènt ! Se dóu nord l'auro glaçado Sus si champ vèn mai boufa, S'armaren pèr la crousado Vers l'autar que t'avèn fa. Mai esvarto tron e guerro Liuen di paire, liuen di fiéu E flourigue nosto terro Dins la douço pas de Diéu. Sousto adounc, o ciéutadello, Tóuti li generacioun ; Pièi acampo o Rèino bello Tout toun pople dins Sioun. |La Provence te supplie Dans son vieux et doux parler, La Provence est catholique ; Notre-Dame, écoute-la ! '''Refrain''' Provençaux et catholiques, Notre foi, notre foi n'a pas failli ; Chantons, tous fous de joie, Provençaux et catholiques ! Autrefois vers Toulouse, Quand l'orage se leva, D'une fin spectaculaire Ton rosaire nous sauva ! Les petits enfants, comme les aïeux, Te seront toujours fidèles ; Nous croirons tout ce qu'il faut croire Et vivrons comme il se doit. Nos fils, ô Bonne Mère, Garde-les des faux savoirs ; Maintiens-leur la foi des pères Car se lève un mauvais vent ! Si du nord le vent glacé Sur ses champs vient souffler, Nous nous armerons pour la croisade Vers l'autel que nous t'avons fait. Mais détourne tonnerre et guerres Loin des pères, loin des fils, Et que fleurisse notre terre Dans la douce paix de Dieu. Abrite donc, ô citadelle Toutes les générations ; Puis réunis, ô belle Reine, Tout ton peuple dans Sion. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == l62kfoeid3eghf4wpo7gig3xaqw6zkc 2502087 2502085 2026-05-31T12:17:55Z Sovenhic 36254 /* Paraulas */ 2502087 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Site du patrimoine musical de la ville de Pernes-lesFontaines (Perno Li Font)]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blog consacré à l'écriture de l'occitan et du provençal]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf L'apostolisme des parlers], Provence historique, fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version orginària'' ''en grafia mistralenca'' |- |La Provença te suplica Dins son vielh e doç parlar, La provença es catolica; Nòsta Dama, escota-la! '''''Tornada''''' ''Provençause catolics,'' ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit,'' ''Cantem, totei trefolits,'' ''Provençaus e catolics!'' Autre temps, devèrs Tolosa, Quand l'auritge se levèt, D'una fin espectaclosa Ton rosari nos sauvèt! Lei felens, coma lei rèires, Te rasàn totjorn fidèus; Creirem tot çò qu'es de creire E viurem coma se deu. Nòstei fius, ò Bòna Maire, Grada-lei dei faus savents; Manten-ié la fe dei paires, car s'aubora un marrit vent! Se dau nòrd l'aura glaçada Sus sei champs ven mai bofar, S'armarem per la crosada Vèrs l'autar que t'avèm fach. Mai esvarta tròns e guèrras Luenh dei paires, luenh di fius, E florigue nòsta tèrra Dins la doça patz de Dieu. Sosta adonc, ò ciutadèla, Totei lei generacions; Puei acampa, ò Rèina Bèla, Tot ton pòple dins Sion. |La Prouvènço te suplico Dins soun vièi e dous parla, La Prouvènço es catoulico ; Nosto-Damo, escouto-la ! ''Prouvençau e catouli,'' ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;'' ''Canten, tóuti trefouli,'' ''Prouvençau e catouli !'' Autre-tèms devers Toulouso Quand l'aurige se levè, D'uno fin espetaclouso Toun rousàri nous sauvè ! Li felen, coume li rèire, Te saran toujour fidèu ; Creiren tout ço qu'es de crèire E viéuren coume se dèu. Nòsti fiéu, o bono Maire, Gardo-lèi di faus savènt ; Mantèn-ié la fe di paire, Car s'aubouro un marrit vènt ! Se dóu nord l'auro glaçado Sus si champ vèn mai boufa, S'armaren pèr la crousado Vers l'autar que t'avèn fa. Mai esvarto tron e guerro Liuen di paire, liuen di fiéu E flourigue nosto terro Dins la douço pas de Diéu. Sousto adounc, o ciéutadello, Tóuti li generacioun ; Pièi acampo o Rèino bello Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> llrm5bjm2h0gaqms22hlocdu25ayfm9 2502088 2502087 2026-05-31T12:20:54Z Sovenhic 36254 2502088 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Site du patrimoine musical de la ville de Pernes-lesFontaines (Perno Li Font)]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blog consacré à l'écriture de l'occitan et du provençal]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf L'apostolisme des parlers], Provence historique, fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version orginària'' ''en grafia mistralenca'' |- |La Provença te suplica Dins son vielh e doç parlar, La provença es catolica; Nòsta Dama, escota-la '''''Tornada''''' ''Provençause catolics,'' ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit,'' ''Cantem, totei trefolits,'' ''Provençaus e catolics!'' Autre temps, devèrs Tolosa, Quand l'auritge se levèt, D'una fin espectaclosa Ton rosari nos sauvèt! Lei felens, coma lei rèires, Te rasàn totjorn fidèus; Creirem tot çò qu'es de creire E viurem coma se deu. Nòstei fius, ò Bòna Maire, Grada-lei dei faus savents; Manten-ié la fe dei paires, car s'aubora un marrit vent! Se dau nòrd l'aura glaçada Sus sei champs ven mai bofar, S'armarem per la crosada Vèrs l'autar que t'avèm fach. Mai esvarta tròns e guèrras Luenh dei paires, luenh di fius, E florigue nòsta tèrra Dins la doça patz de Dieu. Sosta adonc, ò ciutadèla, Totei lei generacions; Puei acampa, ò Rèina Bèla, Tot ton pòple dins Sion. |La Prouvènço te suplico Dins soun vièi e dous parla, La Prouvènço es catoulico ; Nosto-Damo, escouto-la ! ''Prouvençau e catouli,'' ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;'' ''Canten, tóuti trefouli,'' ''Prouvençau e catouli !'' Autre-tèms devers Toulouso Quand l'aurige se levè, D'uno fin espetaclouso Toun rousàri nous sauvè ! Li felen, coume li rèire, Te saran toujour fidèu ; Creiren tout ço qu'es de crèire E viéuren coume se dèu. Nòsti fiéu, o bono Maire, Gardo-lèi di faus savènt ; Mantèn-ié la fe di paire, Car s'aubouro un marrit vènt ! Se dóu nord l'auro glaçado Sus si champ vèn mai boufa, S'armaren pèr la crousado Vers l'autar que t'avèn fa. Mai esvarto tron e guerro Liuen di paire, liuen di fiéu E flourigue nosto terro Dins la douço pas de Diéu. Sousto adounc, o ciéutadello, Tóuti li generacioun ; Pièi acampo o Rèino bello Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> p4o0pz7v3nkahnmexr40ezfppxt195m 2502089 2502088 2026-05-31T12:24:41Z Sovenhic 36254 2502089 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Nòtas e referéncias == <references /> f1t4yjvhmuu242hpta37kmqq32zjbbw 2502092 2502089 2026-05-31T12:32:15Z Sovenhic 36254 en preparacion 2502092 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |La Provença de suplica Dins son vielh e doç parlar, La Provença es catolica; Nòsta dama, escota-la! '''Tornada''' Provençaux et catholiques, Notre foi, notre foi n'a pas failli ; Chantons, tous fous de joie, Provençaux et catholiques ! Autrefois vers Toulouse, Quand l'orage se leva, D'une fin spectaculaire Ton rosaire nous sauva ! Les petits enfants, comme les aïeux, Te seront toujours fidèles ; Nous croirons tout ce qu'il faut croire Et vivrons comme il se doit. Nos fils, ô Bonne Mère, Garde-les des faux savoirs ; Maintiens-leur la foi des pères Car se lève un mauvais vent ! Si du nord le vent glacé Sur ses champs vient souffler, Nous nous armerons pour la croisade Vers l'autel que nous t'avons fait. Mais détourne tonnerre et guerres Loin des pères, loin des fils, Et que fleurisse notre terre Dans la douce paix de Dieu. Abrite donc, ô citadelle Toutes les générations ; Puis réunis, ô belle Reine, Tout ton peuple dans Sion. |La Prouvènço te suplico Dins soun vièi e dous parla, La Prouvènço es catoulico ; Nosto-Damo, escouto-la ! Prouvençau e catouli, Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ; Canten, tóuti trefouli, Prouvençau e catouli ! Autre-tèms devers Toulouso Quand l'aurige se levè, D'uno fin espetaclouso Toun rousàri nous sauvè ! Li felen, coume li rèire, Te saran toujour fidèu ; Creiren tout ço qu'es de crèire E viéuren coume se dèu. Nòsti fiéu, o bono Maire, Gardo-lèi di faus savènt ; Mantèn-ié la fe di paire, Car s'aubouro un marrit vènt ! Se dóu nord l'auro glaçado Sus si champ vèn mai boufa, S'armaren pèr la crousado Vers l'autar que t'avèn fa. Mai esvarto tron e guerro Liuen di paire, liuen di fiéu E flourigue nosto terro Dins la douço pas de Diéu. Sousto adounc, o ciéutadello, Tóuti li generacioun ; Pièi acampo o Rèino bello Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> fjh41j2zs0fe1ta1evjgfhloh6awg76 2502093 2502092 2026-05-31T12:39:08Z Sovenhic 36254 en preparacion 2502093 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |La Provença de suplica Dins son vielh e doç parlar, La Provença es catolica; Nòsta dama, escota-la! '''Tornada''' Provençaus e catolics, Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit; Cantem, totei trefolits, Provençaus e catolics! Autre temps devèrs Tolosa, Quand l'auritge se levèt, D'una fin espectaclosa Ton rosari nos sauvèt! Lei felens, come lei rèires, Te saràn totjorn fidèus; Creirem tot çò qu'es de creire E viurem come se deu. Nòstei fieus, ò Bòna Maire, Garda-lei dei faus savents; Manten-ié la fe dei paires, Car s'aubora un marrit vent! Se dau nòrd l'aura glaçada Sus sei champs ven mai bofar, S'armarem per la crosada Vèrs l'autar que t'avèm fach. Mais détourne tonnerre et guerres Loin des pères, loin des fils, Et que fleurisse notre terre Dans la douce paix de Dieu. Abrite donc, ô citadelle Toutes les générations ; Puis réunis, ô belle Reine, Tout ton peuple dans Sion. |La Prouvènço te suplico Dins soun vièi e dous parla, La Prouvènço es catoulico ; Nosto-Damo, escouto-la ! Prouvençau e catouli, Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ; Canten, tóuti trefouli, Prouvençau e catouli ! Autre-tèms devers Toulouso Quand l'aurige se levè, D'uno fin espetaclouso Toun rousàri nous sauvè ! Li felen, coume li rèire, Te saran toujour fidèu ; Creiren tout ço qu'es de crèire E viéuren coume se dèu. Nòsti fiéu, o bono Maire, Gardo-lèi di faus savènt ; Mantèn-ié la fe di paire, Car s'aubouro un marrit vènt ! Se dóu nord l'auro glaçado Sus si champ vèn mai boufa, S'armaren pèr la crousado Vers l'autar que t'avèn fa. Mai esvarto tron e guerro Liuen di paire, liuen di fiéu E flourigue nosto terro Dins la douço pas de Diéu. Sousto adounc, o ciéutadello, Tóuti li generacioun ; Pièi acampo o Rèino bello Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> bdnokf07o44au1yck51gq32y2o5mj14 2502094 2502093 2026-05-31T12:42:10Z Sovenhic 36254 en preparacion 2502094 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |La Provença de suplica Dins son vielh e doç parlar, La Provença es catolica; Nòsta dama, escota-la! '''Tornada''' Provençaus e catolics, Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit; Cantem, totei trefolits, Provençaus e catolics! Autre temps devèrs Tolosa, Quand l'auritge se levèt, D'una fin espectaclosa Ton rosari nos sauvèt! Lei felens, come lei rèires, Te saràn totjorn fidèus; Creirem tot çò qu'es de creire E viurem come se deu. Nòstei fieus, ò Bòna Maire, Garda-lei dei faus savents; Manten-ié la fe dei paires, Car s'aubora un marrit vent! Se dau nòrd l'aura glaçada Sus sei champs ven mai bofar, S'armarem per la crosada Vèrs l'autar que t'avèm fach. Mai esvarta tròns e guèrras Luenh dei paires, luenh dei fius, E que florigue nòsta tèrra Dins la doça patz de Dieu. Sosta adonc, ò ciutadèla, Totei lei generacions; Puei acampa, ò Reina bèla, Tot ton pòple dins Sion. |La Prouvènço te suplico Dins soun vièi e dous parla, La Prouvènço es catoulico ; Nosto-Damo, escouto-la ! Prouvençau e catouli, Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ; Canten, tóuti trefouli, Prouvençau e catouli ! Autre-tèms devers Toulouso Quand l'aurige se levè, D'uno fin espetaclouso Toun rousàri nous sauvè ! Li felen, coume li rèire, Te saran toujour fidèu ; Creiren tout ço qu'es de crèire E viéuren coume se dèu. Nòsti fiéu, o bono Maire, Gardo-lèi di faus savènt ; Mantèn-ié la fe di paire, Car s'aubouro un marrit vènt ! Se dóu nord l'auro glaçado Sus si champ vèn mai boufa, S'armaren pèr la crousado Vers l'autar que t'avèn fa. Mai esvarto tron e guerro Liuen di paire, liuen di fiéu E flourigue nosto terro Dins la douço pas de Diéu. Sousto adounc, o ciéutadello, Tóuti li generacioun ; Pièi acampo o Rèino bello Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> 6lorfp444x6bbjoyk4sry2gij5jf4bc 2502095 2502094 2026-05-31T12:43:47Z Sovenhic 36254 en preparacion 2502095 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |La Provença de suplica Dins son vielh e doç parlar, La Provença es catolica; Nòsta dama, escota-la! '''''Tornada''' Provençaus e catolics, Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit; Cantem, totei trefolits, Provençaus e catolics!'' Autre temps devèrs Tolosa, Quand l'auritge se levèt, D'una fin espectaclosa Ton rosari nos sauvèt! Lei felens, come lei rèires, Te saràn totjorn fidèus; Creirem tot çò qu'es de creire E viurem come se deu. Nòstei fieus, ò Bòna Maire, Garda-lei dei faus savents; Manten-ié la fe dei paires, Car s'aubora un marrit vent! Se dau nòrd l'aura glaçada Sus sei champs ven mai bofar, S'armarem per la crosada Vèrs l'autar que t'avèm fach. Mai esvarta tròns e guèrras Luenh dei paires, luenh dei fius, E que florigue nòsta tèrra Dins la doça patz de Dieu. Sosta adonc, ò ciutadèla, Totei lei generacions; Puei acampa, ò Reina bèla, Tot ton pòple dins Sion. |La Prouvènço te suplico Dins soun vièi e dous parla, La Prouvènço es catoulico ; Nosto-Damo, escouto-la ! ''Prouvençau e catouli, Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ; Canten, tóuti trefouli, Prouvençau e catouli !'' Autre-tèms devers Toulouso Quand l'aurige se levè, D'uno fin espetaclouso Toun rousàri nous sauvè ! Li felen, coume li rèire, Te saran toujour fidèu ; Creiren tout ço qu'es de crèire E viéuren coume se dèu. Nòsti fiéu, o bono Maire, Gardo-lèi di faus savènt ; Mantèn-ié la fe di paire, Car s'aubouro un marrit vènt ! Se dóu nord l'auro glaçado Sus si champ vèn mai boufa, S'armaren pèr la crousado Vers l'autar que t'avèn fa. Mai esvarto tron e guerro Liuen di paire, liuen di fiéu E flourigue nosto terro Dins la douço pas de Diéu. Sousto adounc, o ciéutadello, Tóuti li generacioun ; Pièi acampo o Rèino bello Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> j4xm6lz6gn39wkofvbzxqbqvwqz5iwk 2502096 2502095 2026-05-31T12:44:40Z Sovenhic 36254 en preparacion 2502096 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |La Provença de suplica Dins son vielh e doç parlar, La Provença es catolica; Nòsta dama, escota-la! '''''Tornada''' Provençaus e catolics, Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit; Cantem, totei trefolits, Provençaus e catolics!'' Autre temps devèrs Tolosa, Quand l'auritge se levèt, D'una fin espectaclosa Ton rosari nos sauvèt! Lei felens, come lei rèires, Te saràn totjorn fidèus; Creirem tot çò qu'es de creire E viurem come se deu. Nòstei fieus, ò Bòna Maire, Garda-lei dei faus savents; Manten-ié la fe dei paires, Car s'aubora un marrit vent! Se dau nòrd l'aura glaçada Sus sei champs ven mai bofar, S'armarem per la crosada Vèrs l'autar que t'avèm fach. Mai esvarta tròns e guèrras Luenh dei paires, luenh dei fius, E que florigue nòsta tèrra Dins la doça patz de Dieu. Sosta adonc, ò ciutadèla, Totei lei generacions; Puei acampa, ò Reina bèla, Tot ton pòple dins Sion. |La Prouvènço te suplico Dins soun vièi e dous parla, La Prouvènço es catoulico ; Nosto-Damo, escouto-la ! ''Prouvençau e catouli, Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ; Canten, tóuti trefouli, Prouvençau e catouli !'' Autre-tèms devers Toulouso Quand l'aurige se levè, D'uno fin espetaclouso Toun rousàri nous sauvè ! Li felen, coume li rèire, Te saran toujour fidèu ; Creiren tout ço qu'es de crèire E viéuren coume se dèu. Nòsti fiéu, o bono Maire, Gardo-lèi di faus savènt ; Mantèn-ié la fe di paire, Car s'aubouro un marrit vènt ! Se dóu nord l'auro glaçado Sus si champ vèn mai boufa, S'armaren pèr la crousado Vers l'autar que t'avèn fa. Mai esvarto tron e guerro Liuen di paire, liuen di fiéu E flourigue nosto terro Dins la douço pas de Diéu. Sousto adounc, o ciéutadello, Tóuti li generacioun ; Pièi acampo o Rèino bello Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> b1wn83qvhv6ufyiswb8xoxarnimv8yy 2502098 2502096 2026-05-31T12:50:37Z Sovenhic 36254 /* Paraulas */ 2502098 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |La Provença de suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> ''Tornada''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br>'' <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fieus, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E que florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> rgj7x2c0pzpky3o0y8jmdw68cocpmlh 2502099 2502098 2026-05-31T12:52:30Z Sovenhic 36254 /* Paraulas */ 2502099 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' ''(se sèrva lei formas oralas d'origina,'' ''e mai quand son francizadas)'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- |La Provença de suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fieus, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E que florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> sr26lrsza2j4tsogexptzdeba8q4gp3 2502100 2502099 2026-05-31T12:53:10Z Sovenhic 36254 /* Paraulas */ 2502100 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- |La Provença de suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fieus, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E que florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> cei8y1ny6wabxidu44gs42bxwz2ct01 2502101 2502100 2026-05-31T12:54:17Z Sovenhic 36254 /* Paraulas */ 2502101 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença de suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fieus, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E que florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> 90knw5u5zik41n39r23ttiedxkbbpy7 2502103 2502101 2026-05-31T12:56:12Z Sovenhic 36254 /* Paraulas */ 2502103 wikitext text/x-wiki '''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença de suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fius, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E que florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> lu59dz8mgv5zode6judd5sg9kp4gcbx 2502123 2502103 2026-05-31T15:33:21Z Sovenhic 36254 2502123 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dòna [Dama] de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença de suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fius, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E que florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> mtf1eo2kgr3ip66m2ibibef1xwh8nna 2502124 2502123 2026-05-31T15:33:45Z Sovenhic 36254 2502124 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dama de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença de suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fius, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E que florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> 9x8ujaxd33e3y1li336k1vo7kb0soh8 2502125 2502124 2026-05-31T15:34:41Z Sovenhic 36254 /* Paraulas */ 2502125 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dama de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença te suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fius, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E que florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> 5b3fmya453v952xr2noa52frm3oyr08 2502128 2502125 2026-05-31T18:46:27Z Sovenhic 36254 2502128 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dama de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença te suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fius, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E que florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> [[fr: Prouvençau e catouli]] fj66eif1sm0jpx4t33gnjcogixfucig 2502129 2502128 2026-05-31T18:47:08Z Sovenhic 36254 /* Paraulas */ 2502129 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòstra Dama de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli, à Nostro Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença te suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fius, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> [[fr: Prouvençau e catouli]] ca675fpd3gk7zfn1fu2thksyb6s2f15 2502130 2502129 2026-05-31T18:48:19Z Sovenhic 36254 2502130 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòsta Dama de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli»'' e ''«À Nosto Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en occitan provençau en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença te suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fius, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paroles de Prouvençau e Catouli], Gloria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> [[fr: Prouvençau e catouli]] rfef1z3k893i1no8nac74mjbf3rv3vr 0 201268 2502091 2026-05-31T12:27:40Z Sovenhic 36254 Redireccion cap a [[Provençaus e catolics]] 2502091 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Provençaus e catolics]] rf9p7efb9h4kw04gfn2vze2q00jec7r 1 201269 2502120 2026-05-31T15:11:04Z Poiuytrell 61256 /* Perqué una S a Saupesí? */ seccion nòva 2502120 wikitext text/x-wiki == Perqué una S a Saupesí? == Mercés. [[Utilizaire:Poiuytrell|Poiuytrell]] ([[Discussion Utilizaire:Poiuytrell|d]]) 31 mai de 2026 a 15.11 (UTC) pq22v8zh993t5roq81j44wssl6p622t 0 201270 2502127 2026-05-31T18:25:42Z Briantin de Montrei 37340 Creacion de la pagina amb « Vaquí una brèva presentacion dels [[instrument musical|instruments musicals]] tradicionals d'[[Occitània]] classats per categoria. ==Còrdas== *[[Sonsaina]] *[[Vriolon]] ==Vents== *[[Acordeon]] *[[Bodega]] *[[Boha]] *[[Cabreta]] e [[chabreta]] *[[Graile]] ==Percussion== *[[Pifre]]<ref name=Occitanica>{{Ligam web|url=https://mondes.occitanica.eu/oc/explorar/arts/los-instruments|títol=Los intruments de musica|sit web=Occitanica.eu}}</ref> *Tamborin de c... » 2502127 wikitext text/x-wiki Vaquí una brèva presentacion dels [[instrument musical|instruments musicals]] tradicionals d'[[Occitània]] classats per categoria. ==Còrdas== *[[Sonsaina]] *[[Vriolon]] ==Vents== *[[Acordeon]] *[[Bodega]] *[[Boha]] *[[Cabreta]] e [[chabreta]] *[[Graile]] ==Percussion== *[[Pifre]]<ref name=Occitanica>{{Ligam web|url=https://mondes.occitanica.eu/oc/explorar/arts/los-instruments|títol=Los intruments de musica|sit web=Occitanica.eu}}</ref> *[[Tamborin de còrdas]] *[[Tamborin de Provença]] {{Multibendèl|Portal Musica|Portal Occitània}} 2u1u4c31leqqi5qbr99e1dznhio346z 2502132 2502127 2026-05-31T19:21:30Z Briantin de Montrei 37340 2502132 wikitext text/x-wiki Vaquí una brèva presentacion dels [[instrument musical|instruments musicals]] tradicionals d'[[Occitània]] classats per categoria. ==Còrdas== *[[Sonsaina]] *[[Vriolon]] ==Vents== *[[Acordeon]] *[[Bodega]] *[[Boha]] *[[Cabreta]] e [[chabreta]] *[[Flaüta]] o [[pifre]]<ref name=Occitanica>{{Ligam web|url=https://mondes.occitanica.eu/oc/explorar/arts/los-instruments|títol=Los intruments de musica|sit web=Occitanica.eu}}</ref> *[[Galobet]] *[[Graile]] ==Percussion== *[[Tamborin de còrdas]] *[[Tamborin de Provença]] {{...}} {{Multibendèl|Portal Musica|Portal Occitània}} [[Categoria:Instrument tradicionau d'Occitània]|*]] [[Categoria:Musica occitana]] 27xbokbgdl0tyjsrwmhisw3cjta0c3m 2502133 2502132 2026-05-31T19:22:41Z Briantin de Montrei 37340 /* Vents */ 2502133 wikitext text/x-wiki Vaquí una brèva presentacion dels [[instrument musical|instruments musicals]] tradicionals d'[[Occitània]] classats per categoria. ==Còrdas== *[[Sonsaina]] *[[Vriolon]] ==Vents== *[[Acordeon]] *[[Bodega]] *[[Boha]] *[[Cabreta]] e [[chabreta]] *[[Flabuta]] *[[Flaüta]] o [[pifre]]<ref name=Occitanica>{{Ligam web|url=https://mondes.occitanica.eu/oc/explorar/arts/los-instruments|títol=Los intruments de musica|sit web=Occitanica.eu}}</ref> *[[Galobet]] *[[Graile]] ==Percussion== *[[Tamborin de còrdas]] *[[Tamborin de Provença]] {{...}} {{Multibendèl|Portal Musica|Portal Occitània}} [[Categoria:Instrument tradicionau d'Occitània]|*]] [[Categoria:Musica occitana]] 5yog2qhzomhw03q9xhqdc25h4j5t16t 2502134 2502133 2026-05-31T19:25:33Z Briantin de Montrei 37340 /* Vents */ 2502134 wikitext text/x-wiki Vaquí una brèva presentacion dels [[instrument musical|instruments musicals]] tradicionals d'[[Occitània]] classats per categoria. ==Còrdas== *[[Sonsaina]] *[[Vriolon]] ==Vents== *[[Acordeon]] *[[Bodega]] *[[Boha]] *[[Cabreta]] e [[chabreta]] *[[Chalemina]] *[[Clarin]] *[[Flabuta]] *[[Flaüta]] o [[pifre]]<ref name=Occitanica>{{Ligam web|url=https://mondes.occitanica.eu/oc/explorar/arts/los-instruments|títol=Los intruments de musica|sit web=Occitanica.eu}}</ref> *[[Galobet]] *[[Graile]] ==Percussion== *[[Tamborin de còrdas]] *[[Tamborin de Provença]] {{...}} {{Multibendèl|Portal Musica|Portal Occitània}} [[Categoria:Instrument tradicionau d'Occitània]|*]] [[Categoria:Musica occitana]] gf7vl8au0ev1u70a5ddf3mk0sku2y1p 2502136 2502134 2026-05-31T19:32:52Z Briantin de Montrei 37340 /* Vents */ 2502136 wikitext text/x-wiki Vaquí una brèva presentacion dels [[instrument musical|instruments musicals]] tradicionals d'[[Occitània]] classats per categoria. ==Còrdas== *[[Sonsaina]] *[[Vriolon]] ==Vents== *[[Acordeon]] *[[Bodega]] o craba *Bonda *Bufet *[[Graile]] *[[Boha]] *[[Cabreta]] e [[chabreta]] *[[Chalemina]] *[[Clarin]] *[[Flabuta]] *[[Flaüta]] o [[pifre]]<ref name=Occitanica>{{Ligam web|url=https://mondes.occitanica.eu/oc/explorar/arts/los-instruments|títol=Los intruments de musica|sit web=Occitanica.eu}}</ref> *[[Galobet]] ==Percussion== *[[Tamborin de còrdas]] *[[Tamborin de Provença]] {{...}} {{Multibendèl|Portal Musica|Portal Occitània}} [[Categoria:Instrument tradicionau d'Occitània]|*]] [[Categoria:Musica occitana]] q80omti725dgjwxyw4f7n2tudefpz07 2502137 2502136 2026-05-31T19:38:49Z Briantin de Montrei 37340 /* Vents */ 2502137 wikitext text/x-wiki Vaquí una brèva presentacion dels [[instrument musical|instruments musicals]] tradicionals d'[[Occitània]] classats per categoria. ==Còrdas== *[[Sonsaina]] *[[Vriolon]] ==Vents== *[[Acordeon]] *[[Chalemina]] *[[Clarin]] *[[Flabuta]] *[[Flaüta]] o [[pifre]]<ref name=Occitanica>{{Ligam web|url=https://mondes.occitanica.eu/oc/explorar/arts/los-instruments|títol=Los intruments de musica|sit web=Occitanica.eu}}</ref> *[[Galobet]] *[[Graile]] ===Bodegas=== *[[Bodega]] o craba *[[Boha]] *[[Cabreta]] e [[chabreta]] ==Percussion== *[[Tamborin de còrdas]] *[[Tamborin de Provença]] {{...}} {{Multibendèl|Portal Musica|Portal Occitània}} [[Categoria:Instrument tradicionau d'Occitània]|*]] [[Categoria:Musica occitana]] 6xye0a69msw8x6b6vcetjz3u00hg7n1 2502139 2502137 2026-05-31T19:45:47Z Briantin de Montrei 37340 2502139 wikitext text/x-wiki Vaquí una brèva presentacion dels [[instrument musical|instruments musicals]] tradicionals d'[[Occitània]] classats per categoria. ==Còrdas== *[[Sonsaina]] *[[Vriolon]] ==Vents== *[[Acordeon]] *[[Flabuta]] *[[Flaüta]] o [[pifre]]<ref name=Occitanica>{{Ligam web|url=https://mondes.occitanica.eu/oc/explorar/arts/los-instruments|títol=Los intruments de musica|sit web=Occitanica.eu}}</ref> *[[Galobet]] ===Autbòis=== *[[Clarin]] o autbòi *[[Chalemina]] *[[Graile]] ===Bodegas=== *[[Bodega]] o craba *[[Boha]] *[[Cabreta]] e [[chabreta]] ==Percussion== *[[Tamborin de còrdas]] *[[Tamborin de Provença]] {{...}} {{Multibendèl|Portal Musica|Portal Occitània}} [[Categoria:Instrument tradicionau d'Occitània|*]] [[Categoria:Musica occitana]] 5uqop7cjpze102bbgh9lqst3w4w7xa1 2502142 2502139 2026-05-31T19:49:09Z Briantin de Montrei 37340 2502142 wikitext text/x-wiki Vaquí una brèva presentacion dels [[instrument musical|instruments musicals]] tradicionals d'[[Occitània]] classats per categoria. ==Còrdas== *[[Sonsaina]] *[[Vriolon]] ==Vents== *[[Acordeon]] *[[Flabuta]] *[[Flaüta]] o [[pifre]]<ref name=Occitanica>{{Ligam web|url=https://mondes.occitanica.eu/oc/explorar/arts/los-instruments|títol=Los intruments de musica|sit web=Occitanica.eu}}</ref> *[[Galobet]] ===Autbòis=== *[[Clarin]] o autbòi *[[Chalemina]] *[[Graile]] ===Bodegas=== *[[Bodega]] o craba *[[Boha]] *[[Cabreta]] e [[chabreta]] ==Percussion== *[[Tamborin de còrdas]] *[[Tamborin de Provença]] {{...}} {{Multibendèl|Portal Musica|Portal Occitània}} [[Categoria:Instrument tradicional d'Occitània|*]] [[Categoria:Musica occitana]] 4i7umbkvrvnl25u8x1ur3fe5ei268q9 14 201271 2502143 2026-05-31T19:50:01Z Briantin de Montrei 37340 Creacion de la pagina amb « [[Categoria:Instrument tradicional per país|Occitània]] [[Categoria:Musica occitana]] » 2502143 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Instrument tradicional per país|Occitània]] [[Categoria:Musica occitana]] m4sye8f9lqghdjmmh3juqdfigzkjyxx