Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 13282 2502216 2464359 2026-06-03T08:20:06Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502216 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = Sent Prèch | nom2 = ''Saint-Priest-Ligoure'' | imatge = Town hall of St-Priest-Ligoure (1).jpg | descripcion = La mairariá. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton d'Aimostier|Aimostier]] ([[Canton de Neiçon|Neiçon]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de País de Neiçon e Monts de Chasluç|CC de País de Neiçon e Monts de Chasluç]] | insee = 87176 | cp = 87800 | cònsol = Bernard Deloménie | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 45.6522 | longitud = 1.2925 | alt mej = | alt mini = 269 | alt maxi = 472 | km² = 41.13 |}} '''Sent Prèch''' o '''Sent Prèch de Ligora'''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org nom inventat per destriar dels altres "Sent Prèch"</ref> (''Saint-Priest-Ligoure'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los sent prierauds o los sent prèchs. ==Geografia== [[Imatge:Commune de Saint-Priest-Ligoure.png|miniatura|centre|Situacion de Sent Prèch (Ligora) en Nauta Vinhana]] [[Imatge:Map commune FR insee code 87176.png|vignette|upright=1.8|centre|Mapa de la comuna e de las comunas vesinas.]]{{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Prèch | nòrd = [[Sent Joan Ligora]] | nòrd-èst = [[Vic (Nauta Vinhana)|Vic]] | èst = [[Chasteu Chervic]] | sud-èst = | sud = [[Coçac]] | sud-oèst = | oèst = [[La Ròcha l'Abelha]] | nòrd-oèst = [[Janalhac (Nauta Vinhana)|Janalhac]] }} ==Toponimia== Fòrmas ancianas : ''ecclesia Sancti Praejecti de Ligora'' en 1060-1108, ''St Priest-Ligoure-près la-Vernha'' en 1242. Prononciat [sɛ̃'pɾɛj] <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 176, ed. Lucien Souny, 2000</ref>. </br> ''Sent Prèch'' representa ''Praejectus'', evesque d'Auvernhe au sègle VII <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 625, a ''St-Préjet''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 6985, 9788</ref>{{,}}<ref name = yla/>. </br> ''La Vernha'', chasteu e nom daus chastelans <ref name = yla/>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 87176 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Bernard Delomenie|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Guy Royer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= davant de [[1995]] |Fin=? |Identitat= Jean Ditlecadet |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 87176 |1793=1067 |1800=1184 |1806=1094 |1821=1547 |1831=1538 |1836=1673 |1841=1587 |1846=1689 |1851=1686 |1856=1680 |1861=1636 |1866=1693 |1872=1601 |1876=1677 |1881=1684 |1886=1794 |1891=1869 |1896=1830 |1901=1854 |1906=1745 |1911=1687 |1921=1507 |1926=1374 |1931=1341 |1936=1311 |1946=1181 |1954=1018 |1962=926 |1968=758 |1975=631 |1982=640 |1990=561 |1999=567 |cassini=34294 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|176}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|176}}/41.13) round 2}}}} ab/km². == Particularitats dau parlar comunau == * Articles definits : * Prononciacion : ''Ch''- ; ''g''-,'' j''- == Luecs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] 9ol5099c4suh9m3lfrg8vx8e9qdi94z 0 13295 2502215 2484745 2026-06-03T08:14:46Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502215 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = Sent Prech | nom2 = ''Saint-Priest-Taurion'' | imatge = Town hall of Saint-Priest-Taurion (1).jpg | descripcion = La mairariá. | lògo = | escut = | escais = | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton de Sent Liunard|Sent Liunard]] ([[Canton d'Embasac|Embasac]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Vam Lemosin Avenidor Natura|CC de Vam Lemosin Avenidor Natura]] | insee = 87178 | cp = 87480 | cònsol = Claudette Rossander | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = sentpreiraud, -a; olieirés, -esa ? | longitud = 1.40083333333 | latitud = 45.8875 | alt mej = | alt mini = 223 | alt maxi = 428 | ectaras = | km² = 27 |}} '''Sent Prech'''<ref name = yla/> o '''Sent Prech de Taurion'''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> (''Saint-Priest-Taurion'' en [[francés]], ancianament ''Saint-Priest-Thaurion'') es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los sentpreirauds. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Commune de Saint-Priest-Taurion.png|miniatura|gaucha|Situacion de Sent Prech en Nauta Vinhana]]{{clr}} [[Imatge:Map commune FR insee code 87178.png|miniatura|390px|left|Comunas a l'entorn.]] {{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Préch | nòrd = [[Embasac]] | nòrd-èst = [[Sent Martin Tarrassos]] | èst = [[Lo Chastanet]] | sud-èst = [[Roiera]] | sud = [[Sent Just (Lemosin)|Sent Just]] | sud-oèst = [[Lu Palaiç]] | oèst = [[Rilhac (Rancom)]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''in solaribus de Sancto Prejecto ultra Vizenam'' (delà Vinhana) vers 1180, ''Olerias'' au segle XII <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 178, ed. Lucien Souny, 2000</ref>.</br> ''Sent Prech'' representa ''Praejectus'', nom d'un evesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]], a l'epòca evesque d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], assassinat (e adonc martir) entre 674 e 676 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 625, a ''St-Préjet d'Allier''</ref>{{,}}<ref>Ernest Negre, ''Toponymie générale de la France'', n° 28524, vol. III</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/5363/Saint-Prix.html</ref>. </br> Segon l'informator d'Ives Lavalada, s'apelava ''St-Priest-les-Oulières'', a causa d'un luec sanhós (l'aulieràs : chamin gaulhós). Lo borg es dins un luec qu'era pro fanhós. En fach, i aviá una produccion locala d'òli, achaminada dins de las olas (topins, gèrlas), fachas per daus oliers (topiniers) <ref name = yla/>. </br> ''Taurion'' : dau latin ''taurus'' (taureu, metaforic o divinitat eponima) o prelatin ''*TAURO'' (nautura); la nasalizacion finala pausa problèma <ref name = yla/>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=87178 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Claudette Rossander (1950-) |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Dupin (1946-) |Partit= [[PS]] puei [[Renaissença (partit politic)|LREM]] |Qualitat= retirat de professor de matematicas, president de la CC (2017-2020) }} {{Elegit |Debuta= [[1972]] |Fin=1977 |Identitat=Paul Puiffe (1919-2011) |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1972 |Identitat= Pierre Pénicaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre de [[1947]] |Fin= 1959 |Identitat= Amédée Broussillon (1880-1960) |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= pintor ceramista puei redactor e chap de bureu }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1947 |Identitat= Pierre Pénicaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1945 |Identitat=Léopold Crespy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1945 |Identitat= Marcel Malignier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Particularitats dau parlar comunau == * Articles definits : * Prononciacion : ''Ch''- ; ''g''-,'' j''- ==Demografia== {{Demografia |insee=87178 |1793=1142 |1800=791 |1806=843 |1821=1092 |1831=1135 |1836=1155 |1841=1086 |1846=1120 |1851=1211 |1856=1217 |1861=1170 |1866=1143 |1872=1197 |1876=1292 |1881=1346 |1886=1432 |1891=1448 |1896=1458 |1901=1520 |1906=1565 |1911=1538 |1921=1498 |1926=1513 |1931=1505 |1936=1485 |1946=1601 |1954=1641 |1962=1656 |1968=1687 |1975=1690 |1982=2266 |1990=2506 |1999=2613 |cassini=34306 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|178}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|178}}/27) round 2}}}} ab/km². == Luecs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] sd8vvacf625l9n3o89ybpka0k59j00t 2502221 2502215 2026-06-03T08:25:13Z Poiuytrell 61256 2502221 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = Sent Prech | nom2 = ''Saint-Priest-Taurion'' | imatge = Town hall of Saint-Priest-Taurion (1).jpg | descripcion = La mairariá. | lògo = | escut = | escais = | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton de Sent Liunard|Sent Liunard]] ([[Canton d'Embasac|Embasac]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Vam Lemosin Avenidor Natura|CC de Vam Lemosin Avenidor Natura]] | insee = 87178 | cp = 87480 | cònsol = Claudette Rossander | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = sentpreiraud, -a; olieirés, -esa ? | longitud = 1.40083333333 | latitud = 45.8875 | alt mej = | alt mini = 223 | alt maxi = 428 | ectaras = | km² = 27 |}} '''Sent Prech'''<ref name = yla/> o '''Sent Prech de Taurion'''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> (''Saint-Priest-Taurion'' en [[francés]], ancianament ''Saint-Priest-Thaurion'') es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los sentpreirauds. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Commune de Saint-Priest-Taurion.png|miniatura|gaucha|Situacion de Sent Prech en Nauta Vinhana]]{{clr}} [[Imatge:Map commune FR insee code 87178.png|miniatura|390px|left|Comunas a l'entorn.]] {{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Préch | nòrd = [[Embasac]] | nòrd-èst = [[Sent Martin Tarrassos]] | èst = [[Lo Chastanet]] | sud-èst = [[Roiera]] | sud = [[Sent Just (Lemosin)|Sent Just]] | sud-oèst = [[Lu Palaiç]] | oèst = [[Rilhac (Rancom)]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Es prononciat [sɛ̃m’prej] o [sɛ̃m’priː]<ref>https://la-biaca.org/items/show/13511<r/ef> Las fòrmas ancianas son ''in solaribus de Sancto Prejecto ultra Vizenam'' (delà Vinhana) vers 1180, ''Olerias'' au segle XII <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 178, ed. Lucien Souny, 2000</ref>.</br> ''Sent Prech'' representa ''Praejectus'', nom d'un evesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]], a l'epòca evesque d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], assassinat (e adonc martir) entre 674 e 676 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 625, a ''St-Préjet d'Allier''</ref>{{,}}<ref>Ernest Negre, ''Toponymie générale de la France'', n° 28524, vol. III</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/5363/Saint-Prix.html</ref>. </br> Segon l'informator d'Ives Lavalada, s'apelava ''St-Priest-les-Oulières'', a causa d'un luec sanhós (l'aulieràs : chamin gaulhós). Lo borg es dins un luec qu'era pro fanhós. En fach, i aviá una produccion locala d'òli, achaminada dins de las olas (topins, gèrlas), fachas per daus oliers (topiniers) <ref name = yla/>. </br> ''Taurion'' : dau latin ''taurus'' (taureu, metaforic o divinitat eponima) o prelatin ''*TAURO'' (nautura); la nasalizacion finala pausa problèma <ref name = yla/>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=87178 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Claudette Rossander (1950-) |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Dupin (1946-) |Partit= [[PS]] puei [[Renaissença (partit politic)|LREM]] |Qualitat= retirat de professor de matematicas, president de la CC (2017-2020) }} {{Elegit |Debuta= [[1972]] |Fin=1977 |Identitat=Paul Puiffe (1919-2011) |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1972 |Identitat= Pierre Pénicaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre de [[1947]] |Fin= 1959 |Identitat= Amédée Broussillon (1880-1960) |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= pintor ceramista puei redactor e chap de bureu }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1947 |Identitat= Pierre Pénicaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1945 |Identitat=Léopold Crespy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1945 |Identitat= Marcel Malignier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Particularitats dau parlar comunau == * Articles definits : * Prononciacion : ''Ch''- ; ''g''-,'' j''- ==Demografia== {{Demografia |insee=87178 |1793=1142 |1800=791 |1806=843 |1821=1092 |1831=1135 |1836=1155 |1841=1086 |1846=1120 |1851=1211 |1856=1217 |1861=1170 |1866=1143 |1872=1197 |1876=1292 |1881=1346 |1886=1432 |1891=1448 |1896=1458 |1901=1520 |1906=1565 |1911=1538 |1921=1498 |1926=1513 |1931=1505 |1936=1485 |1946=1601 |1954=1641 |1962=1656 |1968=1687 |1975=1690 |1982=2266 |1990=2506 |1999=2613 |cassini=34306 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|178}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|178}}/27) round 2}}}} ab/km². == Luecs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] 5gv7n7eohsgt620ddx1oeihkjddo8jp 2502222 2502221 2026-06-03T08:25:32Z Poiuytrell 61256 /* Toponimia */ 2502222 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = Sent Prech | nom2 = ''Saint-Priest-Taurion'' | imatge = Town hall of Saint-Priest-Taurion (1).jpg | descripcion = La mairariá. | lògo = | escut = | escais = | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton de Sent Liunard|Sent Liunard]] ([[Canton d'Embasac|Embasac]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Vam Lemosin Avenidor Natura|CC de Vam Lemosin Avenidor Natura]] | insee = 87178 | cp = 87480 | cònsol = Claudette Rossander | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = sentpreiraud, -a; olieirés, -esa ? | longitud = 1.40083333333 | latitud = 45.8875 | alt mej = | alt mini = 223 | alt maxi = 428 | ectaras = | km² = 27 |}} '''Sent Prech'''<ref name = yla/> o '''Sent Prech de Taurion'''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> (''Saint-Priest-Taurion'' en [[francés]], ancianament ''Saint-Priest-Thaurion'') es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los sentpreirauds. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Commune de Saint-Priest-Taurion.png|miniatura|gaucha|Situacion de Sent Prech en Nauta Vinhana]]{{clr}} [[Imatge:Map commune FR insee code 87178.png|miniatura|390px|left|Comunas a l'entorn.]] {{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Préch | nòrd = [[Embasac]] | nòrd-èst = [[Sent Martin Tarrassos]] | èst = [[Lo Chastanet]] | sud-èst = [[Roiera]] | sud = [[Sent Just (Lemosin)|Sent Just]] | sud-oèst = [[Lu Palaiç]] | oèst = [[Rilhac (Rancom)]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Es prononciat [sɛ̃m’prej] o [sɛ̃m’priː]<ref>https://la-biaca.org/items/show/13511</ref> Las fòrmas ancianas son ''in solaribus de Sancto Prejecto ultra Vizenam'' (delà Vinhana) vers 1180, ''Olerias'' au segle XII <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 178, ed. Lucien Souny, 2000</ref>.</br> ''Sent Prech'' representa ''Praejectus'', nom d'un evesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]], a l'epòca evesque d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], assassinat (e adonc martir) entre 674 e 676 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 625, a ''St-Préjet d'Allier''</ref>{{,}}<ref>Ernest Negre, ''Toponymie générale de la France'', n° 28524, vol. III</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/5363/Saint-Prix.html</ref>. </br> Segon l'informator d'Ives Lavalada, s'apelava ''St-Priest-les-Oulières'', a causa d'un luec sanhós (l'aulieràs : chamin gaulhós). Lo borg es dins un luec qu'era pro fanhós. En fach, i aviá una produccion locala d'òli, achaminada dins de las olas (topins, gèrlas), fachas per daus oliers (topiniers) <ref name = yla/>. </br> ''Taurion'' : dau latin ''taurus'' (taureu, metaforic o divinitat eponima) o prelatin ''*TAURO'' (nautura); la nasalizacion finala pausa problèma <ref name = yla/>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=87178 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Claudette Rossander (1950-) |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Dupin (1946-) |Partit= [[PS]] puei [[Renaissença (partit politic)|LREM]] |Qualitat= retirat de professor de matematicas, president de la CC (2017-2020) }} {{Elegit |Debuta= [[1972]] |Fin=1977 |Identitat=Paul Puiffe (1919-2011) |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1972 |Identitat= Pierre Pénicaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre de [[1947]] |Fin= 1959 |Identitat= Amédée Broussillon (1880-1960) |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= pintor ceramista puei redactor e chap de bureu }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1947 |Identitat= Pierre Pénicaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1945 |Identitat=Léopold Crespy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1945 |Identitat= Marcel Malignier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Particularitats dau parlar comunau == * Articles definits : * Prononciacion : ''Ch''- ; ''g''-,'' j''- ==Demografia== {{Demografia |insee=87178 |1793=1142 |1800=791 |1806=843 |1821=1092 |1831=1135 |1836=1155 |1841=1086 |1846=1120 |1851=1211 |1856=1217 |1861=1170 |1866=1143 |1872=1197 |1876=1292 |1881=1346 |1886=1432 |1891=1448 |1896=1458 |1901=1520 |1906=1565 |1911=1538 |1921=1498 |1926=1513 |1931=1505 |1936=1485 |1946=1601 |1954=1641 |1962=1656 |1968=1687 |1975=1690 |1982=2266 |1990=2506 |1999=2613 |cassini=34306 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|178}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|178}}/27) round 2}}}} ab/km². == Luecs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] kfdou5wrz7e87a9vumhmwxwlsj50gpc 2502223 2502222 2026-06-03T08:27:21Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502223 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = Sent Prech | nom2 = ''Saint-Priest-Taurion'' | imatge = Town hall of Saint-Priest-Taurion (1).jpg | descripcion = La mairariá. | lògo = | escut = | escais = | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton de Sent Liunard|Sent Liunard]] ([[Canton d'Embasac|Embasac]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Vam Lemosin Avenidor Natura|CC de Vam Lemosin Avenidor Natura]] | insee = 87178 | cp = 87480 | cònsol = Claudette Rossander | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = sentpreiraud, -a; olierés, -esa ? | longitud = 1.40083333333 | latitud = 45.8875 | alt mej = | alt mini = 223 | alt maxi = 428 | ectaras = | km² = 27 |}} '''Sent Prech'''<ref name = yla/> o '''Sent Prech de Taurion'''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> (''Saint-Priest-Taurion'' en [[francés]], ancianament ''Saint-Priest-Thaurion'') es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los sentpreirauds. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Commune de Saint-Priest-Taurion.png|miniatura|gaucha|Situacion de Sent Prech en Nauta Vinhana]]{{clr}} [[Imatge:Map commune FR insee code 87178.png|miniatura|390px|left|Comunas a l'entorn.]] {{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Préch | nòrd = [[Embasac]] | nòrd-èst = [[Sent Martin Tarrassos]] | èst = [[Lo Chastanet]] | sud-èst = [[Roiera]] | sud = [[Sent Just (Lemosin)|Sent Just]] | sud-oèst = [[Lu Palaiç]] | oèst = [[Rilhac (Rancom)]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Es prononciat [sɛ̃m’prej] o [sɛ̃m’priː]<ref>https://la-biaca.org/items/show/13511</ref> Las fòrmas ancianas son ''in solaribus de Sancto Prejecto ultra Vizenam'' (delà Vinhana) vers 1180, ''Olerias'' au segle XII <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 178, ed. Lucien Souny, 2000</ref>.</br> ''Sent Prech'' representa ''Praejectus'', nom d'un evesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]], a l'epòca evesque d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], assassinat (e adonc martir) entre 674 e 676 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 625, a ''St-Préjet d'Allier''</ref>{{,}}<ref>Ernest Negre, ''Toponymie générale de la France'', n° 28524, vol. III</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/5363/Saint-Prix.html</ref>. </br> Segon l'informator d'Ives Lavalada, s'apelava ''St-Priest-les-Oulières'', a causa d'un luec sanhós (l'aulieràs : chamin gaulhós). Lo borg es dins un luec qu'era pro fanhós. En fach, i aviá una produccion locala d'òli, achaminada dins de las olas (topins, gèrlas), fachas per daus oliers (topiniers) <ref name = yla/>. </br> ''Taurion'' : dau latin ''taurus'' (taureu, metaforic o divinitat eponima) o prelatin ''*TAURO'' (nautura); la nasalizacion finala pausa problèma <ref name = yla/>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=87178 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Claudette Rossander (1950-) |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Dupin (1946-) |Partit= [[PS]] puei [[Renaissença (partit politic)|LREM]] |Qualitat= retirat de professor de matematicas, president de la CC (2017-2020) }} {{Elegit |Debuta= [[1972]] |Fin=1977 |Identitat=Paul Puiffe (1919-2011) |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1972 |Identitat= Pierre Pénicaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre de [[1947]] |Fin= 1959 |Identitat= Amédée Broussillon (1880-1960) |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= pintor ceramista puei redactor e chap de bureu }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1947 |Identitat= Pierre Pénicaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1945 |Identitat=Léopold Crespy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1945 |Identitat= Marcel Malignier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Particularitats dau parlar comunau == * Articles definits : * Prononciacion : ''Ch''- ; ''g''-,'' j''- ==Demografia== {{Demografia |insee=87178 |1793=1142 |1800=791 |1806=843 |1821=1092 |1831=1135 |1836=1155 |1841=1086 |1846=1120 |1851=1211 |1856=1217 |1861=1170 |1866=1143 |1872=1197 |1876=1292 |1881=1346 |1886=1432 |1891=1448 |1896=1458 |1901=1520 |1906=1565 |1911=1538 |1921=1498 |1926=1513 |1931=1505 |1936=1485 |1946=1601 |1954=1641 |1962=1656 |1968=1687 |1975=1690 |1982=2266 |1990=2506 |1999=2613 |cassini=34306 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|178}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|178}}/27) round 2}}}} ab/km². == Luecs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] 96gv0wptnz3mac5ejmdtudfalovtn29 0 17548 2502201 2287221 2026-06-02T12:52:39Z ~2026-32611-68 63808 fauta d'accent 2502201 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Bodegaire - Lo Gran Passacarrèra - Carnaval Biarnés 2016 10.jpg|alt= Bodegaire al Carnaval Biarnés de Pau|vinheta|Bodegaire al Carnaval Biarnés de Pau]] {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> La '''Bodèga''' o '''Craba''' es una sansonha tradicionala occitana fargada amb una pèl de cabra entièra que fa resèrva d'aire. Lo jogaire o bodegaire bufa dins lo [[bufet]] per conflar la bodega e l'aire va s'escapar per lo [[graile]] que ten una anca dobla, e per la [[bonda]], tudèl long amb una anca simpla e que se pausa sus l'espatla del bodegaire. Aquel instrument es tradicional en [[Lengadòc]]: dins la [[Montanha Negra]], dins los monts de [[La Cauna]] e del [[Somalh]]. Aviá gaireben desaparegut al començament del sègle XX , mas dempuèi qualques annadas viu una respelida ambe lo revelh de las musicas tradicionalas popularas e d'unes gropes coma [[Montanha Negra (grop)|Montanha Negra]] o [[La Talvera]]. Cada mes de julhet, a [[Masamet]] dins [[Tarn]] se debana un festenal avodat a aquel instrument. ==Vejatz tanben== *[[Boha]] *[[Cabreta]] ==Ligams extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20060909201721/http://perso.orange.fr/ieotarn/IEO_Craba.htm Lo camin de crabas] [[categoria:instrument d'espiulas doblas]] [[Categoria:Sansonha]] 1suk6ikl94gh239gek7o1rspblpsmx6 0 26015 2502206 2502183 2026-06-02T20:31:00Z Toku 7678 /* La sintèsi dels acids nucleïcs */ 2502206 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === {{veire|Gluconeogenèsi}} La [[gluconeogenèsi]] es lo mecanisme metabolic que permet la sintèsi de la [[glucòsa]] a partir de precursors non glucidis coma lo [[lactat]], lo [[piruvat]], lo [[gliceròl]] e d'aminoacids glucoformators<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. E. Gerich, C. Meyer, H. J. Woerle e M. Stumvoll, « Renal gluconeogenesis: its importance in human glucose homeostasis », ''Diabetes Care'', vol. 24, n° 2, 2001, pp. 382-391.</ref>. Se debana mai que mai dins lo fetge e, dins una mendre mesura, dins los rens. Jòga un ròtle crucial dins lo manten de la [[glicemia]] (lo taus de glucòsa dins la [[sang]]) pendent un [[june]] o un [[exercici fisic]] quand las resèrvas de glicogèn son agotadas. Al nivel quimic, la gluconeogenèsi es lo camin invèrs de la [[glicolisi]], mas utiliza d'enzims especificas per la reversar. Es energeticament costosa que necessita sièis moleculas d'[[ATP]] o de [[GTP]] per cada molecula de gluòca sintetizada. === La sintèsi dels lipids === {{veire|Lipogenèsi}} La [[lipogenèsi]] designa l'ensemble dels mecanismes anabolics condusent a la sintèsi de [[lipid|lipids]]. Comença amb la sintèsi d'acids grasses dins lo citoplasma de las cellulas per un complèx enzimatic, apelat « [[sintasa d'acid gras]] », a partir d'[[acetil-CoA]] condensada. Aquò consoma d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Los acids eissits d'aquela sintèsi son [[esterificacion|esterificats]] amb lo [[gliceròl]] per formar de [[triglicerid|triglicerids]], una molecula que servís de mejan d'estocatge dels lipids dins las cellulas adiposas, o de [[fosfolipid|fosfolipids]], un compausant central de las membranas cellularas. Un autre mecanisme important de sintèsi lipida es la fabricacion del [[colesteròl]], un precursor de las ormònas esteroïdianas, dels acids biliars e de la [[vitamina D]]. La regulacion de la lipogenèsi es ligada a la de la glicoli e del cicle de Krebs. L'excès de glucids es convertit en lipids quand los besonhs energetics immediats son satisfaches. === La sintèsi de las proteïnas === {{veire|Sintèsi proteïca}} La sintèsi (o traduccion) de las proteïnas es un procediment central per lo foncionament de l'organisme. Es lo mecanisme que permet de descodar l'informacion genetica veïculada pels ARn messatgièrs per produrre las cadenas polipeptidicas de las proteïnas dins los ribosòmas. Constituís un dels procediments anabolics mai costoses en energia per la cellula que consuma mantuna molecula d'ATP o de GTP per cada aminoacid incorporat. Los aminoacids necessaris a aquela sintèsi son siá fornits per l'alimentacion (aminoacids assencials) siá sintetizats per l'organisme a partir de precursors metabolics. Sa regulacion es fòrça fina e fa intervenir de mecanismes nombroses per contrarotlar la transcripcion de l'ARN o per regular l'activitat dels ribosòmas. === La sintèsi dels acids nucleïcs === La sintèsi dels acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) es indispensable a la reproduccion cellulara e a l'expression dels gèns. La primièra es la via de sintèsi de « novo », que bastís los nucleotids a partir de precursors simples coma los aminoacids, lo dioxid de carbòni e la [[ribòsa-5-fosfat]]. La segonda es una via de recuperacion que recicla las basas azotadas liberadas pendent la degradacion dels acids nucleïcs. La replicacion de l'ADN e la transcripcion dels gèns en ARN son de procediments anabolics finament regulats que necessitan l'intervencion de mecanismes enzimatics per contrarotlar la qualitat e la fidelitat de la transmission e de l'expression de l'informacion genetica. == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Neil A. Campbell e Jane B. Reece (trad. Richard Mathieu), ''Biologie'', Éditions du Renouveau Pédagogique Inc., Saint-Laurent, 2004, 1400 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] qar2wsks3cmnyn7ooz31el0hdnb9n7k 2502207 2502206 2026-06-02T20:31:48Z Toku 7678 /* La sintèsi dels acids nucleïcs */ 2502207 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === {{veire|Gluconeogenèsi}} La [[gluconeogenèsi]] es lo mecanisme metabolic que permet la sintèsi de la [[glucòsa]] a partir de precursors non glucidis coma lo [[lactat]], lo [[piruvat]], lo [[gliceròl]] e d'aminoacids glucoformators<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. E. Gerich, C. Meyer, H. J. Woerle e M. Stumvoll, « Renal gluconeogenesis: its importance in human glucose homeostasis », ''Diabetes Care'', vol. 24, n° 2, 2001, pp. 382-391.</ref>. Se debana mai que mai dins lo fetge e, dins una mendre mesura, dins los rens. Jòga un ròtle crucial dins lo manten de la [[glicemia]] (lo taus de glucòsa dins la [[sang]]) pendent un [[june]] o un [[exercici fisic]] quand las resèrvas de glicogèn son agotadas. Al nivel quimic, la gluconeogenèsi es lo camin invèrs de la [[glicolisi]], mas utiliza d'enzims especificas per la reversar. Es energeticament costosa que necessita sièis moleculas d'[[ATP]] o de [[GTP]] per cada molecula de gluòca sintetizada. === La sintèsi dels lipids === {{veire|Lipogenèsi}} La [[lipogenèsi]] designa l'ensemble dels mecanismes anabolics condusent a la sintèsi de [[lipid|lipids]]. Comença amb la sintèsi d'acids grasses dins lo citoplasma de las cellulas per un complèx enzimatic, apelat « [[sintasa d'acid gras]] », a partir d'[[acetil-CoA]] condensada. Aquò consoma d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Los acids eissits d'aquela sintèsi son [[esterificacion|esterificats]] amb lo [[gliceròl]] per formar de [[triglicerid|triglicerids]], una molecula que servís de mejan d'estocatge dels lipids dins las cellulas adiposas, o de [[fosfolipid|fosfolipids]], un compausant central de las membranas cellularas. Un autre mecanisme important de sintèsi lipida es la fabricacion del [[colesteròl]], un precursor de las ormònas esteroïdianas, dels acids biliars e de la [[vitamina D]]. La regulacion de la lipogenèsi es ligada a la de la glicoli e del cicle de Krebs. L'excès de glucids es convertit en lipids quand los besonhs energetics immediats son satisfaches. === La sintèsi de las proteïnas === {{veire|Sintèsi proteïca}} La sintèsi (o traduccion) de las proteïnas es un procediment central per lo foncionament de l'organisme. Es lo mecanisme que permet de descodar l'informacion genetica veïculada pels ARn messatgièrs per produrre las cadenas polipeptidicas de las proteïnas dins los ribosòmas. Constituís un dels procediments anabolics mai costoses en energia per la cellula que consuma mantuna molecula d'ATP o de GTP per cada aminoacid incorporat. Los aminoacids necessaris a aquela sintèsi son siá fornits per l'alimentacion (aminoacids assencials) siá sintetizats per l'organisme a partir de precursors metabolics. Sa regulacion es fòrça fina e fa intervenir de mecanismes nombroses per contrarotlar la transcripcion de l'ARN o per regular l'activitat dels ribosòmas. === La sintèsi dels acids nucleïcs === La sintèsi dels acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) es indispensable a la reproduccion cellulara e a l'expression dels gèns. La primièra es la via de sintèsi de « novo », que bastís los nucleotids a partir de precursors simples coma los aminoacids, lo [[dioxid de carbòni]] e la [[ribòsa-5-fosfat]]. La segonda es una via de recuperacion que recicla las basas azotadas liberadas pendent la degradacion dels acids nucleïcs. La replicacion de l'ADN e la transcripcion dels gèns en ARN son de procediments anabolics finament regulats que necessitan l'intervencion de mecanismes enzimatics per contrarotlar la qualitat e la fidelitat de la transmission e de l'expression de l'informacion genetica. == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Neil A. Campbell e Jane B. Reece (trad. Richard Mathieu), ''Biologie'', Éditions du Renouveau Pédagogique Inc., Saint-Laurent, 2004, 1400 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] jkyh3qsbid1iwyqc9yct478mornwq8j 2502208 2502207 2026-06-02T20:49:51Z Toku 7678 /* La regulacion enzimatica */ 2502208 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === {{veire|Gluconeogenèsi}} La [[gluconeogenèsi]] es lo mecanisme metabolic que permet la sintèsi de la [[glucòsa]] a partir de precursors non glucidis coma lo [[lactat]], lo [[piruvat]], lo [[gliceròl]] e d'aminoacids glucoformators<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. E. Gerich, C. Meyer, H. J. Woerle e M. Stumvoll, « Renal gluconeogenesis: its importance in human glucose homeostasis », ''Diabetes Care'', vol. 24, n° 2, 2001, pp. 382-391.</ref>. Se debana mai que mai dins lo fetge e, dins una mendre mesura, dins los rens. Jòga un ròtle crucial dins lo manten de la [[glicemia]] (lo taus de glucòsa dins la [[sang]]) pendent un [[june]] o un [[exercici fisic]] quand las resèrvas de glicogèn son agotadas. Al nivel quimic, la gluconeogenèsi es lo camin invèrs de la [[glicolisi]], mas utiliza d'enzims especificas per la reversar. Es energeticament costosa que necessita sièis moleculas d'[[ATP]] o de [[GTP]] per cada molecula de gluòca sintetizada. === La sintèsi dels lipids === {{veire|Lipogenèsi}} La [[lipogenèsi]] designa l'ensemble dels mecanismes anabolics condusent a la sintèsi de [[lipid|lipids]]. Comença amb la sintèsi d'acids grasses dins lo citoplasma de las cellulas per un complèx enzimatic, apelat « [[sintasa d'acid gras]] », a partir d'[[acetil-CoA]] condensada. Aquò consoma d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Los acids eissits d'aquela sintèsi son [[esterificacion|esterificats]] amb lo [[gliceròl]] per formar de [[triglicerid|triglicerids]], una molecula que servís de mejan d'estocatge dels lipids dins las cellulas adiposas, o de [[fosfolipid|fosfolipids]], un compausant central de las membranas cellularas. Un autre mecanisme important de sintèsi lipida es la fabricacion del [[colesteròl]], un precursor de las ormònas esteroïdianas, dels acids biliars e de la [[vitamina D]]. La regulacion de la lipogenèsi es ligada a la de la glicoli e del cicle de Krebs. L'excès de glucids es convertit en lipids quand los besonhs energetics immediats son satisfaches. === La sintèsi de las proteïnas === {{veire|Sintèsi proteïca}} La sintèsi (o traduccion) de las proteïnas es un procediment central per lo foncionament de l'organisme. Es lo mecanisme que permet de descodar l'informacion genetica veïculada pels ARn messatgièrs per produrre las cadenas polipeptidicas de las proteïnas dins los ribosòmas. Constituís un dels procediments anabolics mai costoses en energia per la cellula que consuma mantuna molecula d'ATP o de GTP per cada aminoacid incorporat. Los aminoacids necessaris a aquela sintèsi son siá fornits per l'alimentacion (aminoacids assencials) siá sintetizats per l'organisme a partir de precursors metabolics. Sa regulacion es fòrça fina e fa intervenir de mecanismes nombroses per contrarotlar la transcripcion de l'ARN o per regular l'activitat dels ribosòmas. === La sintèsi dels acids nucleïcs === La sintèsi dels acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) es indispensable a la reproduccion cellulara e a l'expression dels gèns. La primièra es la via de sintèsi de « novo », que bastís los nucleotids a partir de precursors simples coma los aminoacids, lo [[dioxid de carbòni]] e la [[ribòsa-5-fosfat]]. La segonda es una via de recuperacion que recicla las basas azotadas liberadas pendent la degradacion dels acids nucleïcs. La replicacion de l'ADN e la transcripcion dels gèns en ARN son de procediments anabolics finament regulats que necessitan l'intervencion de mecanismes enzimatics per contrarotlar la qualitat e la fidelitat de la transmission e de l'expression de l'informacion genetica. == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === La regulacion dels mecanismes metabolics es primièr assegurada al nivèl dels enzims eles meteisses. En efièch, mai d'un mecanisme permet d'ajustar precisament l'activitat enzimatic en foncion dels besonhs exprimits per las cellulas. La regulacion allosterica designa la modulacion de l'activitat d'un [[enzim]] per l'establiment d'una ligason amb una molecula sus un sit determinat, distint del site actiu. Un compausat activator accelèra l'activitat mentre qu'un compausat inibitor, sovent lo produch final de la via metabolica regardada, la demenís pel mejan d'un mecanisme de retroinibicion. Aqueles mecanismes inibitors tènon un ròtle central dins lo foncionament de l'organisme per evitar una subreproduccion de metabolits e mantenir en plaça l'equilibri entre las diferentas vias metabolicas. La modificacion covalenta, generalament la fosforilacion o la defosforilacion, es un autre mecanisme màger de regulacion de l'activitat enzimatica. === La regulacion ormonala === === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Neil A. Campbell e Jane B. Reece (trad. Richard Mathieu), ''Biologie'', Éditions du Renouveau Pédagogique Inc., Saint-Laurent, 2004, 1400 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] jdv34muswk65s424shmomj1nygin7i9 0 54193 2502209 2488838 2026-06-02T21:40:56Z Marcosigm 60059 2502209 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Easter Island map-es.svg|thumb|right|250px|Mapa de Rapa Nui]] [[Fichièr:LocationEasterisland.png|thumb|right|250px|Localizacion de Rapa Nui]] L''''Illa de Pascas''' (oficialament '''Rapa Nui''') (en [[espanhòl]]: ''Isla de Pascua'', {{AFI|[ˈisla ðe ˈpaskwa]}}; en [[rapa nui]]: ''Rapa Nui'', {{AFI|[ˈɾapa ˈnu.i]}}) es una [[illa]] [[Polinesia|polinesiana]] del sud-èst de l'ocean Pacific, situada al punt sud-èst del triangle polinesian. L'illa es un territòri especial de [[Chile]], famosa per sas estatuas monumentalas, sonadas ''[[moai]]'' ({{AFI|[moʊ.аɪ]||pron}}), creadas per lo pòble [[Rapanui (pòble)|Rapanui]]. Fa part del [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] e una granda part de l'illa es protegida per lo [[Pargue Nacional de Rapa Nui]]. Son nom ven del tahitian, Nui o "grand" per la diferenciar de son illa Rapa o Rapa Iti (petita). L’illa se tròba a 3700&nbsp;km de las còstas chilenas e a 4000&nbsp;km de [[Tahiti]]; l’illa abitada pus pròcha es [[Pitcairn]] a mai de 2000&nbsp;km a l’oèst. L’illa de forma triangulara, d'aperaquí 23&nbsp;km dins sa pus granda dimension, cobrís 162&nbsp;km². La populacion comptava 3304 abitants en [[2002]] <ref>{{es}}[http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/demografia/demografia.php] Recensament 2002, Institut Nacional d'Estatistica de Chile (INE) </ref>. Lo sieu capluòc es [[Hanga Roa]]. Foguèt visitada pel primièr europèu, lo navigaire neerlandés [[Jakob Roggeveen]], lo jorn de Pascas, lo 5 d'abril de 1722, e comptava alara aperaquí 4000 abitants. Foguèt annexada per [[Espanha]] en [[1770]] e venguèt una possession chilena en [[1888]]. [[Fichièr:Standing Moai at Ahu Tongariki, Easter Island, Pacific Ocean.jpg|700px|center|thumb|Moais a Rapa Nui]] == Nòtas == <references /> {{commons|Easter Island}} [[Categoria:Illa de Pascas]] 6ubewlbx1it038h6qot9wtfii66y9o4 0 57689 2502224 2489510 2026-06-03T09:20:50Z Alaric 506 44932 correccion de la traduccion catalanizada, infobox, etc 2502224 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] t9eaq2uczvpn7h90fgkh83b96gkuq3p 0 57702 2502204 2496862 2026-06-02T13:53:44Z Alaric 506 44932 infobox, etc 2502204 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del l'[[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], [['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 8pinunnjqikmf9vqccejgote2iz5caj 2502210 2502204 2026-06-02T22:21:11Z Alaric 506 44932 2502210 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del l'[[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son ''Adralle'' en 839 (e ''Adral'' dins lo ''Capbreu''), ''Atralle'' en 855 (''-t-'' per ipercorreccion ?), ''Adralle'' en 952, ''Adral'' en 1070, ''Atralis'' en 1094, ''Adaral'' en 1359. I a una terminason ''-(r)all'' dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma ''-t-'' de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en ''*Atra-'' coma per ''Adraén'' ont se tròba tanben una atestacion ambe ''-t-'', ''Atrasenne''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29</ref>. ===El Pla de Sant Tirs=== La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son ''Ipso Plano'' en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu ''Sancti Tirsi'' e la copia del sègle XII escriu ''Ipso Piano Sancti Tirsi''), ''Sancti Tirsi'' en 1093, ''in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel'' en 1094, ''Plano Sto Tirsi'' en 1139, ''Pla de Sentis'' en 1359, ''loch del Pla de Sentirs'' en 1455, ''la creu del pla de Sant Tis'' en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de [[Sarroca de Bellera|Sentís]], l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en ''Sent Tirs''. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513</ref>. ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], [['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ===la Parròquia d'Hortó=== La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès ''d'Hortó'' es conegut. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-423 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563</ref>. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] szj9ox5zdzxn4uwd2j600iyggb1snoa 2502227 2502210 2026-06-03T10:47:26Z Alaric 506 44932 2502227 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del l'[[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son ''Adralle'' en 839 (e ''Adral'' dins lo ''Capbreu''), ''Atralle'' en 855 (''-t-'' per ipercorreccion ?), ''Adralle'' en 952, ''Adral'' en 1070, ''Atralis'' en 1094, ''Adaral'' en 1359. I a una terminason ''-(r)all'' dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma ''-t-'' de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en ''*Atra-'' coma per ''Adraén'' ont se tròba tanben una atestacion ambe ''-t-'', ''Atrasenne''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29</ref>. ===El Pla de Sant Tirs=== La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son ''Ipso Plano'' en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu ''Sancti Tirsi'' e la copia del sègle XII escriu ''Ipso Piano Sancti Tirsi''), ''Sancti Tirsi'' en 1093, ''in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel'' en 1094, ''Plano Sto Tirsi'' en 1139, ''Pla de Sentis'' en 1359, ''loch del Pla de Sentirs'' en 1455, ''la creu del pla de Sant Tis'' en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de [[Sarroca de Bellera|Sentís]], l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en ''Sent Tirs''. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513</ref>. ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ===la Parròquia d'Hortó=== La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès ''d'Hortó'' es conegut. Las fòrmas ancianas son : ''Ortone'' en 839 (idem a la copia del sègle XII), ''Parròquia de Laortó'' en 1359, ''la parrochia de la Orto'' en 1518, ''La Parròchia'' en 1556, ''Laurto'', sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas ''Laortó(n)'' representan ''Lo Arton'', donc, fòra l'article, la rasic ''art-'', que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : ''Hourtoux'', près de [[Fulhan]] ([[Aude (departament)|Aude]]), atestat ''Ortonibus'' en 1271 e ''Ortós'' (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de ''Lourtoue'' entre la [[Vath d'Aspa|val d'Aspa]] e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]] (''-n-'' de ''ona'' s'amudís en [[gascon]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563</ref>. ===Tost=== Es aparentat ambe [[Les Valls d'Aguilar|Taús]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : ''Tost'' (839, començament del sègle XI, 1018, 1033, 1039, 1040, 1054... 1359), ''Toste'' (1028), ''Tosto'' (1035), ''Tusto'' (1036). Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taúst(e)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost''. ''Tost'' es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Torà de Tost=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 295 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43721</ref>. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 369e417ilr6cslsv38zdf6tz2zgvi2a 2502228 2502227 2026-06-03T11:00:14Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502228 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del l'[[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son ''Adralle'' en 839 (e ''Adral'' dins lo ''Capbreu''), ''Atralle'' en 855 (''-t-'' per ipercorreccion ?), ''Adralle'' en 952, ''Adral'' en 1070, ''Atralis'' en 1094, ''Adaral'' en 1359. I a una terminason ''-(r)all'' dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma ''-t-'' de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en ''*Atra-'' coma per ''Adraén'' ont se tròba tanben una atestacion ambe ''-t-'', ''Atrasenne''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29</ref>. ===El Pla de Sant Tirs=== La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son ''Ipso Plano'' en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu ''Sancti Tirsi'' e la copia del sègle XII escriu ''Ipso Piano Sancti Tirsi''), ''Sancti Tirsi'' en 1093, ''in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel'' en 1094, ''Plano Sto Tirsi'' en 1139, ''Pla de Sentis'' en 1359, ''loch del Pla de Sentirs'' en 1455, ''la creu del pla de Sant Tis'' en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de [[Sarroca de Bellera|Sentís]], l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en ''Sent Tirs''. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513</ref>. ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ===la Parròquia d'Hortó=== La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès ''d'Hortó'' es conegut. Las fòrmas ancianas son : ''Ortone'' en 839 (idem a la copia del sègle XII), ''Parròquia de Laortó'' en 1359, ''la parrochia de la Orto'' en 1518, ''La Parròchia'' en 1556, ''Laurto'', sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas ''Laortó(n)'' representan ''Lo Arton'', donc, fòra l'article, la rasic ''art-'', que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : ''Hourtoux'', près de [[Fulhan]] ([[Aude (departament)|Aude]]), atestat ''Ortonibus'' en 1271 e ''Ortós'' (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de ''Lourtoue'' entre la [[Vath d'Aspa|val d'Aspa]] e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]] (''-n-'' de ''ona'' s'amudís en [[gascon]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563</ref>. ===Tost=== Es aparentat ambe [[Les Valls d'Aguilar|Taús]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : ''Tost'' (839, començament del sègle XI, 1018, 1033, 1039, 1040, 1054... 1359), ''Toste'' (1028), ''Tosto'' (1035), ''Tusto'' (1036). Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taúst(e)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost''. ''Tost'' es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Torà de Tost=== Nom identic a [[Torà (Segarra)]]. La prononciacion es [to'ra] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 295-296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43721</ref>. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] tlnm8szzwp7x35a2kqomewoxt4vh8c3 0 57703 2502202 2502197 2026-06-02T12:55:48Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502202 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Pont de Bar''' es una municipalitat de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), nomenada ''Aristot e Toloriu'' fins en 1989. La capitala de la municipalitat es el Pont de Bar, un vilatge que fins en [[1982]] se trobava situat dins lo congost del riu [[Segre]] mas los [[La Seu d'Urgèl#Aiguats deth 1982|aigats de 1982]] destrusiguèron l'ancian vilatge, ara nomenat [[el Pont de Bar Vell]] e se rebastiguèt un pauc mai aval del cors del [[Segre]] e a una nautor superiora perque cap d'autre aigat lo poguès destrusir. Lo castèl de Bar es a l'origina del nom del [[Baridan]], subcomarca situada entre lo Naut Urgèl e la [[Bassa Cerdanha]]. [[El Pont de Bar Vell]] es un exemple del profechament de la tèrra amb lo cultiu de la [[Vinha dels Pirenèus|vinha]]. Las siás terrassas pujavan dempuèi la ribièra del [[Segre]] fins als vilatges d'[[Aristot]] e [[Castellnou de Carcolze]], encimbellats dins la montanha. Los bancals del Pont de Bar son, sens cap de dobte, un exemple força interessant de l'engenhariá populara aplicada a las activitats per la subsisténcia. Al Pont de Bar se tròba tanben lo ''Musèu del vin de montanha'' o Musèu de la Vinha e del Vin del Pont de Bar plaçat a l'ancian cortal de Cal Teixidoret, a la dintrada del nòu vilatge (rebastit après los aigats de 1982). S'expausa naut tot aquò que fa referéncia a la cultura de la vinha, del temps qu'a l'estança de jos siás consacrat a l'elaboracion del vin. {{Entpopcat}} == Lo nòu Pont de Bar == Lo vilatge actual del Pont de Bar a 36 abitants e foguèt inaugurat per [[Jordi Pujol]], alavetz president de la [[Generalitat de Catalonha]], en julhet de [[1988]], sièis ans après los [[aigats de 1982]] que destrusiguèron [[el Pont de Bar Vell]]. Lo nòu nuclèu se lèva a mièg quilomètre, riu aval del [[Segre]], del vilatge vièlh a l'endrech del Solar del Gripó, en un tuc. Las òbras d'urbanizacion del nòu vilatge comencèron en junh de [[1985]]. Se bastiguèt d'abitacions unifamilhalas, una fonda, la comuna, la glèisa, una plaça e una vaqueria. ==Toponimia== ===Aristot=== La prononciacion es [aris'tɔt]. Las fòrmas ancianas son ''Aresthote'' en 839, ''Arestuate'' en 898, ''Aristot'' en 952, 1166, ''Arestot'' en 1155, 1290, etc. ''Ar(e)itz'' es « casse » en [[basc]], de còps, generalizat a « albre ». ''Arest-'' e ''Arist'' altèrnan. L'etime seriá ''areisti'' + ''ote'', « ginèsta, romegàs, lòc espinós ». La sola excepcion a l'unanimitat de las mencions istoricas es la grafia en ''-uate'' de 898, mès es comparabla a l'ipercorreccion ''ŭa'' per ''ŏ'', coma dins las fòrmas bascoïdas ''La Quar'' < ''Lakorre'', ''Navascuart'' < ''navaskorre''. Lo sens es « la ginestièra de la cassanha, de la garena » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 233 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3749</ref>. ===Bar (e lo Pont de Bar)=== Bar èra de l'ancian municipi de Toloriu. La prononciacion es [bar] e lo gentilici es [bə'rɛns]. Las fòrmas ancianas son en 839, lo gentilici ''Bariense'' e dins lo ''Capbreu'', ''Bar'', ''kastro Bari'' en 896, ''k. Vari'' en 898, ''Bar'' en 1010, 1011, 1040, 1043, 1316, 1359. ''Bar'' s'opausa a ''Barguja'' situat amont de Bar. En pensant a las oposicions bascas entre los parelhs de noms ''Iri-barren'' / ''Iri-goien'', ''Etxebarren'' / ''Etxegoien'', en [[Cerdanha]] ''Estavar'' / ''Estaguja'', etc qu'indican respectivament los lòcs de bas e de naut, formats ambe'ls primitius ''Barr'', « en bas » e ''Goi'', « en naut », l'origina deu èsser ''Barr'', « en bas ». I a pas de dificultat fonetica : dins tota la zòna pirenenca, sobretot dins los toponimes, la -RR dobla finala apareis coma ''-r'' (non ''-rre'' ni ''-rro''), cf. La Tor, Er etc. Pr'amor de l'escassetat dels noms celtics e de l'abondància dels noms celtics, de la preséncia de l'inequivòc ''Barguja'', un ''Bar'' celtic es improbable <ref name = bar>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 338-339 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5778</ref>. ===Baridan=== ''Baridan'' es format de ''Bar'' e del sufixe ''-itanus'', tractat en partida de manièra latinizanta, coma o mòstra ''ĭ'' > ''i'' (comparar ambe [[Berguedan]]), per un nom utilizat per de monde de curia, eclesiastica o feodala. A l'origina usavan una autra varianta en bas latin ''in territorio Variense'' en 882, ''in terr. Variense'' en 930. Las fòrmas ancianas de ''Baridan'' son ''in Baridano'' en 983, ''per tota terra Ceritanie et Baridani'' en 1303-1324, ''per Baridà... per tot Baridà'' en 1458, etc <ref name = bar/>. ===Toloriu=== La prononciacion es [tųlų'riw] e lo gentilici es [bə'rɛns]. Las fòrmas ancianas son ''Tolorit'' en 1143, ''Tolerid'', ''Toleriuo'' en 1238, ''Tholariu'' o ''Tolariu'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Toloriu'' en 1281, ''Toloriuo'' en 1408. Los testimònis ancians son en ''-z'' grafiat ''-d'' o ''-t'', los pus recents son en ''-u''. Çò pus probable es que siá de la seria de toponimes que venon del genitiu ''-rici'' de noms germanics de personas en -RĪK (Arderiu, Guitarriu, Escariu, Boloriu, Vilopriu), precisament del nom ipotetic ''*Toluric'', de la familha pas gaire abondosa dels noms ''Tollo'', ''Tolleib'', ''Tolmann'' reculhits per [[Ernst Förstemann|Förstemann]] (feble suls noms gotics e ispanics en general) <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 287 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43624</ref>. ===(Castellnou de) Carcolze=== Lo monde coneisson mai que mai ''Castellnou'', de fondacion pus recenta. La prononciacion es [kar'kɔlze]. Las fòrmas ancianas son ''Karchobite'' (''Acta de Consagració de la Seu d'Urgell'' en 839), ''Karkovite'' en 995, ''Carcobite'' en 1001, puèi ''Charcoude'' en 839, ''Carqoude'' en 1127, ''castro Carcolde'' en 964 (''-l-'' benlèu introdusida pel copista del sègle XII), ''Carchoðde'' en 1155, etc. L'etime es un bascoïde ''*karri-kó-bide'', « camin del ròc ». Lo camin que puja a Carcolze encontra un ròc gigantesc. ''Karri'' correspond al basc actual ''arri'' o ''harri''. L'element ''-ko'' es marcaire del « genitiu locatiu ». ''Bide'' es « camin ». L'evolucion es ''Karchobite'' (839) > ''Carcoude'' (839) > ''Carcolðe'' (1155) > ''Carcolze''. Es totalament parallèla a la del latin ''cubitu'' > ''cobede'' > ''cobde'' > ''coude'' > ''colde'' > ''colze''. Signat X. T. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 266-267 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=12978</ref>. == Demografia == {{Demografia| 1497=19| 1515=17| 1553=31| 1717=377| 1787=368| 1857=932| 1877=946| 1887=695| 1900=554| 1910=575| 1920=601| 1930=532| 1940=451| 1950=428| 1960=357| 1970=275| 1981=167| 1990=172| 2000=160| 2010=194| 2014=172| 2020=152| 2025=162| 2030=|}} Lo primièr recensament es de 1970 après la fusion d'[[Aristot]] e [[Toloriu]]. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|22|27|N|1|36|22|E|type:city(193)_region:ES-CT|display=title}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Pont de Bar, el]] dkkfldaufj13tg7crm13zrglb3aa5g6 2502203 2502202 2026-06-02T13:08:00Z Alaric 506 44932 2502203 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''El Pont de Bar''' es una municipalitat de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), nomenada ''Aristot e Toloriu'' fins en 1989. La capitala de la municipalitat es el Pont de Bar, un vilatge que fins en [[1982]] se trobava situat dins lo congost del riu [[Segre]] mas los [[La Seu d'Urgèl#Aiguats deth 1982|aigats de 1982]] destrusiguèron l'ancian vilatge, ara nomenat [[el Pont de Bar Vell]] e se rebastiguèt un pauc mai aval del cors del [[Segre]] e a una nautor superiora perque cap d'autre aigat lo poguès destrusir. Lo castèl de Bar es a l'origina del nom del [[Baridan]], subcomarca situada entre lo Naut Urgèl e la [[Bassa Cerdanha]]. [[El Pont de Bar Vell]] es un exemple del profechament de la tèrra amb lo cultiu de la [[Vinha dels Pirenèus|vinha]]. Las siás terrassas pujavan dempuèi la ribièra del [[Segre]] fins als vilatges d'[[Aristot]] e [[Castellnou de Carcolze]], encimbellats dins la montanha. Los bancals del Pont de Bar son, sens cap de dobte, un exemple força interessant de l'engenhariá populara aplicada a las activitats per la subsisténcia. Al Pont de Bar se tròba tanben lo ''Musèu del vin de montanha'' o Musèu de la Vinha e del Vin del Pont de Bar plaçat a l'ancian cortal de Cal Teixidoret, a la dintrada del nòu vilatge (rebastit après los aigats de 1982). S'expausa naut tot aquò que fa referéncia a la cultura de la vinha, del temps qu'a l'estança de jos siás consacrat a l'elaboracion del vin. {{Entpopcat}} == Lo nòu Pont de Bar == Lo vilatge actual del Pont de Bar a 36 abitants e foguèt inaugurat per [[Jordi Pujol]], alavetz president de la [[Generalitat de Catalonha]], en julhet de [[1988]], sièis ans après los [[aigats de 1982]] que destrusiguèron [[el Pont de Bar Vell]]. Lo nòu nuclèu se lèva a mièg quilomètre, riu aval del [[Segre]], del vilatge vièlh a l'endrech del Solar del Gripó, en un tuc. Las òbras d'urbanizacion del nòu vilatge comencèron en junh de [[1985]]. Se bastiguèt d'abitacions unifamilhalas, una fonda, la comuna, la glèisa, una plaça e una vaqueria. ==Toponimia== ===Aristot=== La prononciacion es [aris'tɔt]. Las fòrmas ancianas son ''Aresthote'' en 839, ''Arestuate'' en 898, ''Aristot'' en 952, 1166, ''Arestot'' en 1155, 1290, etc. ''Ar(e)itz'' es « casse » en [[basc]], de còps, generalizat a « albre ». ''Arest-'' e ''Arist'' altèrnan. L'etime seriá ''areisti'' + ''ote'', « ginèsta, romegàs, lòc espinós ». La sola excepcion a l'unanimitat de las mencions istoricas es la grafia en ''-uate'' de 898, mès es comparabla a l'ipercorreccion ''ŭa'' per ''ŏ'', coma dins las fòrmas bascoïdas ''La Quar'' < ''Lakorre'', ''Navascuart'' < ''navaskorre''. Lo sens es « la ginestièra de la cassanha, de la garena » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 233 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3749</ref>. ===Bar (e lo Pont de Bar)=== Bar èra de l'ancian municipi de Toloriu. La prononciacion es [bar] e lo gentilici es [bə'rɛns]. Las fòrmas ancianas son en 839, lo gentilici ''Bariense'' e dins lo ''Capbreu'', ''Bar'', ''kastro Bari'' en 896, ''k. Vari'' en 898, ''Bar'' en 1010, 1011, 1040, 1043, 1316, 1359. ''Bar'' s'opausa a ''Barguja'' situat amont de Bar. En pensant a las oposicions bascas entre los parelhs de noms ''Iri-barren'' / ''Iri-goien'', ''Etxebarren'' / ''Etxegoien'', en [[Cerdanha]] ''Estavar'' / ''Estaguja'', etc qu'indican respectivament los lòcs de bas e de naut, formats ambe'ls primitius ''Barr'', « en bas » e ''Goi'', « en naut », l'origina deu èsser ''Barr'', « en bas ». I a pas de dificultat fonetica : dins tota la zòna pirenenca, sobretot dins los toponimes, la -RR dobla finala apareis coma ''-r'' (non ''-rre'' ni ''-rro''), cf. La Tor, Er etc. Pr'amor de l'escassetat dels noms celtics e de l'abondància dels noms celtics, de la preséncia de l'inequivòc ''Barguja'', un ''Bar'' celtic es improbable <ref name = bar>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 338-339 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5778</ref>. ===Baridan=== ''Baridan'' es format de ''Bar'' e del sufixe ''-itanus'', tractat en partida de manièra latinizanta, coma o mòstra ''ĭ'' > ''i'' (comparar ambe [[Berguedan]]), per un nom utilizat per de monde de curia, eclesiastica o feodala. A l'origina usavan una autra varianta en bas latin ''in territorio Variense'' en 882, ''in terr. Variense'' en 930. Las fòrmas ancianas de ''Baridan'' son ''in Baridano'' en 983, ''per tota terra Ceritanie et Baridani'' en 1303-1324, ''per Baridà... per tot Baridà'' en 1458, etc <ref name = bar/>. ===Toloriu=== La prononciacion es [tųlų'riw] e lo gentilici es [bə'rɛns]. Las fòrmas ancianas son ''Tolorit'' en 1143, ''Tolerid'', ''Toleriuo'' en 1238, ''Tholariu'' o ''Tolariu'' dins la segonda mitat del sègle XIII, ''Toloriu'' en 1281, ''Toloriuo'' en 1408. Los testimònis ancians son en ''-z'' grafiat ''-d'' o ''-t'', los pus recents son en ''-u''. Çò pus probable es que siá de la seria de toponimes que venon del genitiu ''-rici'' de noms germanics de personas en -RĪK (Arderiu, Guitarriu, Escariu, Boloriu, Vilopriu), precisament del nom ipotetic ''*Toluric'', de la familha pas gaire abondosa dels noms ''Tollo'', ''Tolleib'', ''Tolmann'' reculhits per [[Ernst Förstemann|Förstemann]] (feble suls noms gotics e ispanics en general) <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 287 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43624</ref>. ===(Castellnou de) Carcolze=== Lo monde coneisson mai que mai ''Castellnou'', de fondacion pus recenta. La prononciacion es [kar'kɔlze]. Las fòrmas ancianas son ''Karchobite'' (''Acta de Consagració de la Seu d'Urgell'' en 839), ''Karkovite'' en 995, ''Carcobite'' en 1001, puèi ''Charcoude'' en 839, ''Carqoude'' en 1127, ''castro Carcolde'' en 964 (''-l-'' benlèu introdusida pel copista del sègle XII), ''Carchoðde'' en 1155, etc. L'etime es un bascoïde ''*karri-kó-bide'', « camin del ròc ». Lo camin que puja a Carcolze encontra un ròc gigantesc. ''Karri'' correspond al basc actual ''arri'' o ''harri''. L'element ''-ko'' es marcaire del « genitiu locatiu ». ''Bide'' es « camin ». L'evolucion es ''Karchobite'' (839) > ''Carcoude'' (839) > ''Carcolðe'' (1155) > ''Carcolze''. Es totalament parallèla a la del latin ''cubitu'' > ''cobede'' > ''cobde'' > ''coude'' > ''colde'' > ''colze''. Signat X. T. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 266-267 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=12978</ref>. ===Ardaix=== Pas d'informacion dins l'Onomasticon Cataloniæ. ===els Arenys=== Ven de l'ancian adjectiu ''*arenĕus'', que correspond al latin classic ''arenarius'', ''-um'', ''arenosus'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 230 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3567</ref>. == Demografia == {{Demografia| 1497=19| 1515=17| 1553=31| 1717=377| 1787=368| 1857=932| 1877=946| 1887=695| 1900=554| 1910=575| 1920=601| 1930=532| 1940=451| 1950=428| 1960=357| 1970=275| 1981=167| 1990=172| 2000=160| 2010=194| 2014=172| 2020=152| 2025=162| 2030=|}} Lo primièr recensament es de 1970 après la fusion d'[[Aristot]] e [[Toloriu]]. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|22|27|N|1|36|22|E|type:city(193)_region:ES-CT|display=title}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Pont de Bar, el]] bxy6t1ajlqxyolm1bvzja2n4j0toduo 0 76446 2502211 2310547 2026-06-03T07:54:13Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502211 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Dampnhac | nom2 = ''Dampniat'' | imatge = Dampniat_mairie.JPG | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_Ville_fr_Dampniat_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment de Briva|Briva]] | canton = [[Canton de Malemort-sur-Corrèze|Malemort-sur-Corrèze]] | insee = 19068 | cp = 19360 | cònsol = Jean Pierre Bernardie | mandat = [[2008]]-[[2014]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | gentilici = ''Dampniacois'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 45.1676 | longitud = 1.63229 | alt mini = 116 | alt mej = | alt maxi = 377 | km² = 15.38 |}} '''Dampnhac'''<ref>[http://www.lemosin.net/oc/lemosin.html Toponímia occitana a lemosin.net] e [http://membres.multimania.fr/chamboliva/newpage3.html Toponimia de la Corresa].</ref> (''Dampniat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Geografia == {{...}} == Toponimia == {{...}} == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19068 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean Pierre. Bernardie|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19068 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=599 |1968=608 |1975=598 |1982=546 |1990=569 |1999=581 |2004= |2005= |2006=640 |2007=648 |2008=657 |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|068}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 2ckzizeu42wzhwwab4y8he2nqyoc5rx 0 76644 2502226 2310526 2026-06-03T09:44:27Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502226 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Sarnin las Volps | nom2 = ''Saint-Sornin-Lavolps'' | imatge = Saint-Sornin-Lavolps_église_2.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Sornin-Lavolps.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment de Briva|Briva]] | canton = [[Canton de Lubersac|Lubersac]] | insee = 19243 | cp = 19230 | cònsol = Daniel Peyramaure | mandat = [[2008]]-[[2014]] | intercom = [[Comunautat de comunas de]] | longitud = 1.38361111111 | latitud = 45.3788888889 | alt mej = | alt mini = 289 | alt maxi = 464 | km² = 15.36 | gentilici = |}} '''Sent Sarnin las Volps'''<ref>[http://www.lemosin.net/oc/canton_lubersac.htm Toponimia occitana] a lemosin.net e [http://membres.multimania.fr/chamboliva/newpage3.html toponimia de la Corresa]</ref> (''Saint-Sornin-Lavolps'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=19243 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Daniel Peyramaure|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19243 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=850 |1968=850 |1975=935 |1982=940 |1990=946 |1999=956 |2004= |2005= |2006=931 |2007=928 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|243}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] s4zsrx9e3zok3a14u13dua6g6eje6qx 0 102926 2502218 2291744 2026-06-03T08:23:06Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502218 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Prejet (de Salèrn) | nom2 = ''Saint-Projet-de-Salers'' | imatge = Village_st-projet-de-salers.jpg | descripcion = Lo vilatge de Sent Prejet. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | departament = {{Cantal}} | arrondiment = [[Arrondiment de Mauriac]] | canton = de [[Naucèla (Cantal)|Naucèla]], <small>ancianament de [[Canton de Salèrn|Salèrn]]</small> | intercom = Comunautat de comunas del País de Salèrn | insee = 15208 | cp = 15140 | cònsol = Bruno Faure | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.0864 | longitud = 2.5275 | alt mej = | alt mini = 720 | alt maxi = 1736 | km² = 36.32 |}} '''Sent Prejet <ref>IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf</ref> ('''de Salèrn''') (''Saint-Projet-de-Salers'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. == Geografia == Col de legal.jpeg {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sent Prejet (de Salèrn)]] '''Sent Prejet (de Salèrn)'''}} {{Image label|x=0.392662353955|y=0.324977377826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 222 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontanjas]] <br/>(3,8 km)}}}} {{Image label|x=0.759554620075|y=0.402882806737|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 28 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lo Fau]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.625228193467|y=0.77287972433|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 316 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Las Celas]] <br/>(4,9 km)}}}} {{Image label|x=0.303025982612|y=0.720009029678|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 142 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tornamira (Cantal)|Tornamira]] <br/>(5,2 km)}}}} {{Image label|x=0.452696025368|y=0.154291943938|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 122 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Pau de Salèrn]] <br/>(6,1 km)}}}} {{Image label|x=0.357632416104|y=0.161820647276|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 364 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Salèrn (Auvèrnhe)|Salèrn]] <br/>(6,5 km)}}}} {{Image label|x=0.288771474917|y=0.814108026915|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 76 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Girgols|Girgòls]] <br/>(6,6 km)}}}} {{Image label|x=0.0975414196778|y=0.478542031009|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 262 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sanch Amanç (Cantal)|Sanch Amanç]] <br/>(7,2 km)}}}} {{Image label|x=0.74705732938|y=0.885320549562|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 148 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Cirgue de Jordana]] <br/>(7,6 km)}}}} {{Image label|x=0.429280193626|y=0.964381729115|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 359 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Ròca Vielha]] <br/>(7,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Sant Prejet (de Salèrn) | nord = [[Fontanjas]] | nord-est = [[Lo Falgós]] <br> [[Lo Fau]] | est = [[Mandalha e Sant Julian]] | sud-est = [[Sant Cirgue de Jordana]] | sud = [[Tornamira (Cantal)|Tornamira]] | sud-ouest = [[Sant Sarnin (Cantal)|Sant Sarnin]] | ouest = [[Sanch Amanç (Cantal)|Sanch Amanç]] | nord-ouest = [[Sant Martin de Valmaron]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Prœjectus'', en latin, en 1535, ''Sainct-Préghet'', en 1600, ''Sainct-Préghetz'', en 1600, ''Sainct-Presgyet'', en 1615, ''Sainct-Proiect'', en 1635, ''Sainct-Préject'', en 1642, ''Sainct-Prégect'', 1657, ''Sainct-Prégiet'', en 1666, ''Sainct-Purget'', en 1668, ''Sainct-Pruget'', en 1669, ''Sainct-Proghet'', en 1670, ''Sainct-Préjet'', en 1693, etc <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862uqGqoj</ref>. Las atestacions son tardivas e lo vialatge aviá benleu un autre nom davant. Sant Prejet, ''Praejectus'' en latin, [francizat en ''Projet'' per atraccion paronimica] es lo nom d'un avesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]], martirizat entre 674 e 676 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 625</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 290 e 386</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/5363/Saint-Prix.html</ref>. En francés, ''Saint-Projet'' venguèt oficialament ''Saint-Projet-de-Salers'' en 1949 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=34331</ref>; lo determinant es [[Salèrn]], a l'epòca [[chapluòc]] de canton. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 15208 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bruno Faure|Partit= divèrs dreita |Qualitat= quadre superior, conselhèir departamental }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= André Magne |Partit= divèrs dreita |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Salèrn (Auvèrnhe)|Salèrn]]; es ara del canton de [[Naucèla (Cantal)|Naucèla]] ==Demografia== {{Demografia |insee= 15208 |1793=1093 |1800=840 |1806=1171 |1821=1153 |1831=1106 |1836=1111 |1841=1160 |1846=1090 |1851=1127 |1856=965 |1861=901 |1866=756 |1872=809 |1876=770 |1881=782 |1886=798 |1891=806 |1896=709 |1901=708 |1906=671 |1911=653 |1921=608 |1926=555 |1931=546 |1936=565 |1946=441 |1954=388 |1962= 381 |1968= 325 |1975= 225 |1982= 186 |1990= 157 |1999= 117 |2005=128 |2006=128 |2007= 125 |2008= |2009= |2010=126 |2015=138 |cassini=34331 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de Cantal}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] 2opwibr4a0pugjm3frr1pzf9hqgvc12 2502219 2502218 2026-06-03T08:23:28Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502219 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Prejet (de Salèrn) | nom2 = ''Saint-Projet-de-Salers'' | imatge = Village_st-projet-de-salers.jpg | descripcion = Lo vilatge de Sent Prejet. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | departament = {{Cantal}} | arrondiment = [[Arrondiment de Mauriac]] | canton = de [[Naucèla (Cantal)|Naucèla]], <small>ancianament de [[Canton de Salèrn|Salèrn]]</small> | intercom = Comunautat de comunas del País de Salèrn | insee = 15208 | cp = 15140 | cònsol = Bruno Faure | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.0864 | longitud = 2.5275 | alt mej = | alt mini = 720 | alt maxi = 1736 | km² = 36.32 |}} '''Sent Preget'''<ref>IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf</ref> ('''de Salèrn''') (''Saint-Projet-de-Salers'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. == Geografia == Col de legal.jpeg {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sent Prejet (de Salèrn)]] '''Sent Prejet (de Salèrn)'''}} {{Image label|x=0.392662353955|y=0.324977377826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 222 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontanjas]] <br/>(3,8 km)}}}} {{Image label|x=0.759554620075|y=0.402882806737|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 28 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lo Fau]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.625228193467|y=0.77287972433|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 316 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Las Celas]] <br/>(4,9 km)}}}} {{Image label|x=0.303025982612|y=0.720009029678|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 142 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tornamira (Cantal)|Tornamira]] <br/>(5,2 km)}}}} {{Image label|x=0.452696025368|y=0.154291943938|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 122 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Pau de Salèrn]] <br/>(6,1 km)}}}} {{Image label|x=0.357632416104|y=0.161820647276|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 364 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Salèrn (Auvèrnhe)|Salèrn]] <br/>(6,5 km)}}}} {{Image label|x=0.288771474917|y=0.814108026915|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 76 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Girgols|Girgòls]] <br/>(6,6 km)}}}} {{Image label|x=0.0975414196778|y=0.478542031009|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 262 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sanch Amanç (Cantal)|Sanch Amanç]] <br/>(7,2 km)}}}} {{Image label|x=0.74705732938|y=0.885320549562|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 148 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Cirgue de Jordana]] <br/>(7,6 km)}}}} {{Image label|x=0.429280193626|y=0.964381729115|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 359 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Ròca Vielha]] <br/>(7,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Sant Prejet (de Salèrn) | nord = [[Fontanjas]] | nord-est = [[Lo Falgós]] <br> [[Lo Fau]] | est = [[Mandalha e Sant Julian]] | sud-est = [[Sant Cirgue de Jordana]] | sud = [[Tornamira (Cantal)|Tornamira]] | sud-ouest = [[Sant Sarnin (Cantal)|Sant Sarnin]] | ouest = [[Sanch Amanç (Cantal)|Sanch Amanç]] | nord-ouest = [[Sant Martin de Valmaron]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Prœjectus'', en latin, en 1535, ''Sainct-Préghet'', en 1600, ''Sainct-Préghetz'', en 1600, ''Sainct-Presgyet'', en 1615, ''Sainct-Proiect'', en 1635, ''Sainct-Préject'', en 1642, ''Sainct-Prégect'', 1657, ''Sainct-Prégiet'', en 1666, ''Sainct-Purget'', en 1668, ''Sainct-Pruget'', en 1669, ''Sainct-Proghet'', en 1670, ''Sainct-Préjet'', en 1693, etc <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862uqGqoj</ref>. Las atestacions son tardivas e lo vialatge aviá benleu un autre nom davant. Sant Prejet, ''Praejectus'' en latin, [francizat en ''Projet'' per atraccion paronimica] es lo nom d'un avesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]], martirizat entre 674 e 676 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 625</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 290 e 386</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/5363/Saint-Prix.html</ref>. En francés, ''Saint-Projet'' venguèt oficialament ''Saint-Projet-de-Salers'' en 1949 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=34331</ref>; lo determinant es [[Salèrn]], a l'epòca [[chapluòc]] de canton. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 15208 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bruno Faure|Partit= divèrs dreita |Qualitat= quadre superior, conselhèir departamental }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= André Magne |Partit= divèrs dreita |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Salèrn (Auvèrnhe)|Salèrn]]; es ara del canton de [[Naucèla (Cantal)|Naucèla]] ==Demografia== {{Demografia |insee= 15208 |1793=1093 |1800=840 |1806=1171 |1821=1153 |1831=1106 |1836=1111 |1841=1160 |1846=1090 |1851=1127 |1856=965 |1861=901 |1866=756 |1872=809 |1876=770 |1881=782 |1886=798 |1891=806 |1896=709 |1901=708 |1906=671 |1911=653 |1921=608 |1926=555 |1931=546 |1936=565 |1946=441 |1954=388 |1962= 381 |1968= 325 |1975= 225 |1982= 186 |1990= 157 |1999= 117 |2005=128 |2006=128 |2007= 125 |2008= |2009= |2010=126 |2015=138 |cassini=34331 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de Cantal}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] nfj3xn2duyw7ir9k65eclei5hycnoc4 2502220 2502219 2026-06-03T08:23:58Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502220 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Prejet (de Salèrn) | nom2 = ''Saint-Projet-de-Salers'' | imatge = Village_st-projet-de-salers.jpg | descripcion = Lo vilatge de Sent Prejet. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | departament = {{Cantal}} | arrondiment = [[Arrondiment de Mauriac]] | canton = de [[Naucèla (Cantal)|Naucèla]], <small>ancianament de [[Canton de Salèrn|Salèrn]]</small> | intercom = Comunautat de comunas del País de Salèrn | insee = 15208 | cp = 15140 | cònsol = Bruno Faure | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 45.0864 | longitud = 2.5275 | alt mej = | alt mini = 720 | alt maxi = 1736 | km² = 36.32 |}} '''Sent Prejet'''<ref>IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf</ref> ('''de Salèrn''') (''Saint-Projet-de-Salers'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. == Geografia == Col de legal.jpeg {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sent Prejet (de Salèrn)]] '''Sent Prejet (de Salèrn)'''}} {{Image label|x=0.392662353955|y=0.324977377826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 222 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontanjas]] <br/>(3,8 km)}}}} {{Image label|x=0.759554620075|y=0.402882806737|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 28 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lo Fau]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.625228193467|y=0.77287972433|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 316 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Las Celas]] <br/>(4,9 km)}}}} {{Image label|x=0.303025982612|y=0.720009029678|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 142 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tornamira (Cantal)|Tornamira]] <br/>(5,2 km)}}}} {{Image label|x=0.452696025368|y=0.154291943938|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 122 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Pau de Salèrn]] <br/>(6,1 km)}}}} {{Image label|x=0.357632416104|y=0.161820647276|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 364 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Salèrn (Auvèrnhe)|Salèrn]] <br/>(6,5 km)}}}} {{Image label|x=0.288771474917|y=0.814108026915|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 76 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Girgols|Girgòls]] <br/>(6,6 km)}}}} {{Image label|x=0.0975414196778|y=0.478542031009|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 262 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sanch Amanç (Cantal)|Sanch Amanç]] <br/>(7,2 km)}}}} {{Image label|x=0.74705732938|y=0.885320549562|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 148 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Cirgue de Jordana]] <br/>(7,6 km)}}}} {{Image label|x=0.429280193626|y=0.964381729115|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 359 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Ròca Vielha]] <br/>(7,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Sant Prejet (de Salèrn) | nord = [[Fontanjas]] | nord-est = [[Lo Falgós]] <br> [[Lo Fau]] | est = [[Mandalha e Sant Julian]] | sud-est = [[Sant Cirgue de Jordana]] | sud = [[Tornamira (Cantal)|Tornamira]] | sud-ouest = [[Sant Sarnin (Cantal)|Sant Sarnin]] | ouest = [[Sanch Amanç (Cantal)|Sanch Amanç]] | nord-ouest = [[Sant Martin de Valmaron]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Prœjectus'', en latin, en 1535, ''Sainct-Préghet'', en 1600, ''Sainct-Préghetz'', en 1600, ''Sainct-Presgyet'', en 1615, ''Sainct-Proiect'', en 1635, ''Sainct-Préject'', en 1642, ''Sainct-Prégect'', 1657, ''Sainct-Prégiet'', en 1666, ''Sainct-Purget'', en 1668, ''Sainct-Pruget'', en 1669, ''Sainct-Proghet'', en 1670, ''Sainct-Préjet'', en 1693, etc <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862uqGqoj</ref>. Las atestacions son tardivas e lo vialatge aviá benleu un autre nom davant. Sant Prejet, ''Praejectus'' en latin, [francizat en ''Projet'' per atraccion paronimica] es lo nom d'un avesque de [[Clarmont-Ferrand|Clarmont]], martirizat entre 674 e 676 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 625</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 290 e 386</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/5363/Saint-Prix.html</ref>. En francés, ''Saint-Projet'' venguèt oficialament ''Saint-Projet-de-Salers'' en 1949 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=34331</ref>; lo determinant es [[Salèrn]], a l'epòca [[chapluòc]] de canton. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 15208 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bruno Faure|Partit= divèrs dreita |Qualitat= quadre superior, conselhèir departamental }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= André Magne |Partit= divèrs dreita |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de [[Salèrn (Auvèrnhe)|Salèrn]]; es ara del canton de [[Naucèla (Cantal)|Naucèla]] ==Demografia== {{Demografia |insee= 15208 |1793=1093 |1800=840 |1806=1171 |1821=1153 |1831=1106 |1836=1111 |1841=1160 |1846=1090 |1851=1127 |1856=965 |1861=901 |1866=756 |1872=809 |1876=770 |1881=782 |1886=798 |1891=806 |1896=709 |1901=708 |1906=671 |1911=653 |1921=608 |1926=555 |1931=546 |1936=565 |1946=441 |1954=388 |1962= 381 |1968= 325 |1975= 225 |1982= 186 |1990= 157 |1999= 117 |2005=128 |2006=128 |2007= 125 |2008= |2009= |2010=126 |2015=138 |cassini=34331 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de Cantal}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] gvs51l84wdp8gusrlw8n5mmbwdkdxr8 0 107218 2502217 2485743 2026-06-03T08:21:48Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502217 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Marchés}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Príech | nom2 = ''Saint-Priest-la-Plaine'' | imatge = Saint-Priest-la-Plaine bourg.jpg | descripcion = Vuda dau borg de Sent Príech. | lògo = | escut = Blason ville fr Saint-Priest-la-Plaine (Creuse).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[País de La Sostrana]]<ref>https://www.jornalet.com/editorial/7560/lo-trabalh-de-recuperacion-de-las-encontradas-doccitania-contunha</ref> | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23236 | cònsol = Jean-Paul Chaput | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.1922222222 | longitud = 1.62916666667 | alt mini = 353 | alt maxi = 454 | km² = 21.9 |}} '''Sent Príech'''<ref>https://web.archive.org/web/20230228105945/http://www.armorial-limousin.fr/blasons_grandbourg.htm</ref><ref group=N>L'autor d'armorial-limousin.fr es Xavier Lansade, qu'escriguet ''Sant Prit la Plana'' per lo nom de comuna a [https://web.archive.org/web/20160303173835/http://www.lemosin.net/23236.htm lemosin.net]. L'atestacion d'armorial-limousin es mai recenta, donc ''Sent Príech'' es una correccion mai recenta de la mesma persona.</ref> (['''de'''] '''La Planha''')<ref group=N>Veire la [[#Toponimia]].</ref> (''Saint-Priest-la-Plaine'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo dialecte locau es lo [[marchés]]<ref name=lemosin.net>https://web.archive.org/web/20160303173835/http://www.lemosin.net/23236.htm</ref>. ==Geografia== ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: *'''Sent Príech''' - ''Ecclesia sancti Prejecti de la Plaina'' vers [[1087]]; ''Dominus, parrochia, sancti Prejecti la Planha'' en [[1264]]; ''Golferius capellanus S. Prejecti La Planha'' en [[1281]]; ''Quia ecclesia seu capella [de Floirat] fuit acthenus achephale arbitri … pronunciaverunt eam esse su…'' en [[1282]]; ''Capellanus sancti Prejecti la Planha'' en [[1292]]; ''Capellanus Sancti Petri la Plaigne et Capellanus Sancti Prejecti la Planha'' au [[seglhe XIV]]; ''Pro prioratu Sancti Preiecti la Planha collato Johanni Sepie taxato ad IIIIxx et X libras'' en [[1352]]; ''Malbert de S. Hyllaire et Jehan Salert collecteurs de la parr. de St Priet la Pleigne'' en [[1486]]; ''Sainct-Priect-la-Plaine'' en [[1541]]; ''Priest-la-Plaine'' en [[1844]]; ''Saint-Priest-la-Plaine'' en [[1882]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P01546980</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23236 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Paul Chaput |Partit= sense etiqueta |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Guy Moutaud |Partit= [[PS]] |Qualitat= Conselhier generau (1982-2011) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23236 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|236}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== * [https://web.archive.org/web/20140821152646/http://www.7alimoges.tv/En-Lemosin-le-boulanger-de-Saint-Priest-la-Plaine_v1827.html Documentari filmat, per l'IEO lemosin, en marchés] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] od0vd1rnktj7iqqyisg3llmcuyhv96w 0 155347 2502225 2500784 2026-06-03T09:40:21Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502225 wikitext text/x-wiki Lo [[Lemosin (dialècte)|lemosin]] ten en general lo vocabulari de l'[[occitan]] amb los eventuals cambiaments fonetics del [[nòrd-occitan]], mas a tanben de fòrmas lexicalas especificas ([[arcaïsme]]s e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes [[auvernhat]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per amor de donar una mòstra de vocabulari lemosin. Nos basèm sus lo diccionari Occitan/Francés d'[[Ives Lavalada]], ed. IEO Lemosin 2010, dont trobam extraches aquí [http://al.deliquet.free.fr/Occitan/Joan-Pau_VERDIER/Joan-Paul_VERDIER_01.htmlz] D'espleitar: https://espritdepays.com/bonus/glossaire-les-mots-du-perigord. NDR: tota esmenda, correccion o melhorament es benvengut, especialament quand ignorèm la definicion o l'existéncia d'un mot ("??") o que sèm pas segurs qu'existisca ("?"). Certans mots pòdon aver una consonanta iniciala [[epetentic]]a: ''g-uech'' [get], ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onta''... franc. : [[Francisme|francesisme]] a evitar Lo [[sufix]] [[aumentatiu]] -às, -assa ven -ard, -arda. * abalhat,-da part. pass. : maucorat,-da, deçaubut,-da * abaura: fr. (d') à présent * abausir, 'bausir [bu 'vi] : abausir, esbalausir * abeurat, abeurada: fr. détrempé(e) * abeuratge m., beuratge f.?? : beuratge * abilhar ('bilhar) v. assasonar (tanben vòl dire Vestir) * abinar: acoblar (sens general e sens sexual) * abocha (d'), d'abochas? : la gòrja duberta e lo còrs virat contra terra * abochar, abochonar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * abora (d') : d'ora, tòst * abòrd (d') : a l'instant, tot primièr, lèu; d'abòrd que: tantlèu que; puèi que (tanben emplegat) * abracar: fatigar grandament * abrial (sud del Perigòrd), abriu (nòrd [abri(w)/abre], abriau: abril) * abriar: acorcir, abracar, escodar * acaçar (acassar? varianta de (a)catar?) : cobrir * aca(p)tar, 'ca(p)tar (/s') : amagar, escondre; cobrir * acelar, açalar, acialar: abrigar de la pluèja * acelat, açalat, acialat (a l') : abric (a l'); d'amagat, d'escondon, d'agachon, d'assetons) * acepte: aisat, facile * achabason: terminacion * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme: Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin captare) * acharrau V. Charrau * acimar: emplenar a ras * acimat, -ada: que sa cima es elevada * aclapir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) ; s'esfondrar, tombar tot d’un còp, s’afojar * aclatar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acocolar (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acoconar (/s'): emmitoufler * acossar : encoratjar * acotar: fr. appuyer, accoter, soutenir, étayer; atteindre * acotir, cotir: batre, maltractar, prene pels cabèls * acotit, -ida, cotit, -ida: mesclat, -ada * acranar (s') : se far crane, polit * acraponhir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * acropir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * adir: asirar, mauvoler a quauqu'un * adissença: asirança, òdi * aer: èr, aire (tanben emplegats) * aficar: pimpar?? * afinar: enganar * aflatar: careçar * afincar: ballar, careçar; aficar ?? * afincar (s') : s'aplicar * aflincar v. Aficar * afamgalir: afamar * afolar: avortar, far avortar; destruire * afolir: afolesir, far venir fòl * aforchar: enforcar; fr. être à califourchon * afortigar, afortir: afirmar, assegurar * ageir? : ?? * agresir fr. aigrir * agroar (s') (Prov. tanben) : acatar (s') (tanben emplegat) * agromar, agromelar, agromelir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agromelir (s’) : se redusir, se far tot pitit en s’escondre * agrumir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * agrupir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * aguir : asirar * aguissable: aissable, fr. détestable, insupportable * aguissença: asirança, òdi * aicí a (/tant) (d') : fins a * aicianta (d') : fins a * aigafòrt: aigafòrta (tanben emplegat) * airau: airial, fr. basse-cour * airier: abajonièr (vaccinum myrtillus) * aisat adj. aisit * aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise * aisinar : aprestar, preparar, alestir * aitanben: (a)tanben; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanpauc: tanpauc ; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitanplan: tanplan; fr. aussi bien, c'est pourquoi * aitau: atal * aitot V. Eitot * ajauc: fr. ajonc * ajumbrir (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * alacada: fòrta plojada? * alaidonc, 'laidonc: donc, doncas. Alaidonc que: dau temps que, mentre que * alau: alai, ailà * albalutz V. Orbalutz * alha (Cruesa): alh * alopir: assalhir; maltractar; invectivar * aluchar : alumar (tanben emplegat) * alulhar: cridar fòrt per far portar la votz au lonh. Alulhar de jòia: udlar, cridar, udolar plan fòrt, per mostrar la jòia * amassar, 'massar: regropar ; atrapar, prendre (un còp) * amodelonar: fr. antasser * amorrar : abaissar la testa, faire mòrdre la pols * amortesir fr. adoucir * ancèis, ancès que : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * anchau m. : anchòia f. * anda: tanta, sògra, mairastra; abusivament: granda, mameta * anueit/anuèit, anuech/anuèch: auei, uei (tanben emplegats) * apà! (de Òc-pas?) : non vòli pas! * apautar: fr. renverser * apetís fr. ciboulette * aplèch [aplej] : fr. soc (de charrue) * apoiar: fr. appuyer * aponhar: garder, aver mestièr de quicòm; fr. répugner à faire quelque chose, tarder * aprueismar ('prueismar, [prajmà], [(o)preimà], [apresmà], [aprowmà]): apropchar * aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte) * ara. D'ara ençai: d'ara enans, d'ara en avant. V. Aura * arair: araire * arban (faire un ") : s'entrajudar * arçà! : interj. per incitar a faire quicòm (de òr + ça) * arcar: passar per dessús de * arçau : arç (planta). Fiau d'arçau: fil de fèrre barbelat * archa: maid * archelar: escalar. fr. escalader * areclana: arcolan * argiu m. : argila * ariclana: V. Areclana * aromaire: murtrièr? * aromir: tuar * arondesir fr. arrondir * apietosir: fr. apitoyer * arpiar: arpejar * arreir: arrèire * arrier: tanben, egalament * arser: ièr al ser * asperja f. espargue * assedrat: assedat * artichau, artrujau m. cachofle * assumir (s') : s'assopir * assuausar: apasimar, adocir, calmar * assús, a sus: sus, sobre * atrapar de (d') : se botar de, començar de * atrevador: endrech qu'atira; rendètz-vos * au: o (pronom neutre) * aubalutz V. Orbalutz * aubrisson: arbust * auçada: nautada * aucha, òucha: pradèl o camp claus situat prèp de la maison, sovent près de la cort dels pòrcs, ont se los laissava * auchard: aucat, mascle de l’aucha * auguer, auger?? : aver * aul: el. V. Eu * aulana: avelana. fr. noisette * aumalha f. bestial gròs, bèstias amb banas que fan de la charn roja per la nuridura * aura adv. ara. Tot aura/Totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment). D'aura enlai: d'ara endavant * aures: quicòm mai, autra causa * ausanier (comunas del sud del país de [[Garait]], region de [[Sent Vauric]]): bois [bwej] entrò una linha que jonh [[Ansesme]], [[Jòlhac]] e [[Ladapeira]], e [bwi] dejós d'aquesta delimitacion) * ausar: gausar * ausela: ironda; femela d'auseu * auseu: aucèl * auvelha, ovelha n. oelha, aolha * auvernhata: fr. litorne (grive) * avacar: reüssir, capitar * avalir (s') : esfondrar (s') * avances, avanceis : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * avant que de + v. inf. : abans de * avantier (l') : i a quauques jorns, i a quauque temps * avena: civada * aver: prend lo sens d'atrapar, raubar, n'acabar amb quicòm o quauquarren, tuar * avesar: rendre domde, adometjar; familiarizar * avesat (d') : de costuma, d'abitud * avisar: regardar * ba(m)bòia, babula, babuia: nesci; estatua; petòta * babinhon mf. menton * babòi : original (persona estranha) * babusar: repapiar * bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals). fr. patée pour les cochons * bacar: donar la bacada * bada-graula:?? * badar v. cridar * badada: grand crit * bafada: repais d’importáncia en quantitat * bajar: pensar * balada : frairiá, vòta * balaia: escoba (tradicionala de bàlec o autra planta) * balajar (Corresa) : escobar * balanç: vam, eslanç * balharc: òrdi * balharja: òrdi de primavera * balinjas n. f. plur.: fr. couches ou langes * banchieron: banc pichon * banlesar (se) : barrutlar, fr. errer * banturla, banturle?? m. persona non seriosa (non pejoratiu) * banturlar (se) : fr. errer; musar, perdre son temps a far quicòm? * barbetar v. : còire * barbòta: mena de sèrp non verenosa * baraquen: fr. voyou * barbelòta: jonquilha * bargassar: charrar * bargasson: que japa sens rason, que crida, que fa de bruch * barginhar: esitar. Sens barginhar: sens esitacion, de manièra fèrma * barja (Cruesa): partida de la granja situada au-dessús de l’estable on s'estojava lo fen e la palha * barracat, - ada adj: barriolat, -ada * barradís n. tèrra clausa près de la maison. * barradissa: claus * barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston * barrial, barriu: barril * barrutlar: fr. errer * bascha: fr. bâche la toile * b-assetz: assatz; cèrts, certans (qualques) * bàssia: aiguièra. fr. évier * b-assuelh: asuèlh, fr. seuil (de la porte) * batalhar, batalar?: charrar * baterias: batasons (tanben emplegat) * bateusa: fr. moissonneuses-batteuse * bauda: asnessa, borrica, Saura * 'bausir [bu 'vi], abausir: abausir, esbalausir * baussuelh : asuèlh, fr. seuil (de la porte) * beca f. vèspa * beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç * becar: fr. picorer * becicar: far la sesta * belier: febrièr * belhier: febrièr * belinament : fr. foisonnement, grouillement * belujar (/se) : (se) bolegar * benaise: satisfait, content * beneisir: benesir (emplegat tanben) * bentot: tanben * berche: fr. édenté * bergossa: vièlha oelha coriaç sense valor mercanta * besenga/besinga: pauta * besilh, besilha: causa de pas cap d'importància, pas res * besilhar, bosilhar, far de las besilhas: bosigar, trencar, deteriorar, desgalhar, far de mala òbra * bessicar (bercicar? breçicar?, de Brèç?) : somnolar * bestiaria: bestiesa * besunha, besonha: causa; obratge, afars (personals), bagatge... (tot çò qu'aparten a qualqu'un) * b'etot, ben 'tot: benlèu * beu (de " de) : a còp de, a fòrça de * beu (de ~ que) : a mesura que, a proporcion que * beuna?, beune? : ?? * beuradenc : bevible, potable, que se pòt beure * bevetar: beure lentament * biau biau ! : japada mai aguda dels jounes chens * bibar (Creissent) : forrupar, fr. gober * bicanard: païsan pej. * bicas f. pl. labras * bicar: baisar, potonar * bicon: poton * bieta: bleta * bi(n)gois (de ") : fr. de guingois * bigòrra m. bigarraud/bigarròt, bigarroei/bigarroelh: blat d'Espanha, milhòc * bigòs/bigoelh (bigwé) m. fr. hoyau * bisard??, bisarde?, bisarda: bisarre, bijarre * bilha: tronc d'un aubre * binhet: bonheta * biòla: bèç??, betol?? * biòla (d'un forn) : fr. charbons ardents * bladar fr. emblaver; fig. joncher?? * bladasons : fr. semailles (du blé) * bladin: blat negre (tanben emplegat) * blagassar: charrar * blanc fr. chevesne, meunier (peis) * blanch, -a: blanc, -a * blancha pura: aiga de vida * blanchinhard, a: fr. banchâtre * blandar: ?? (lo fuec) * blesta f.: fr. écheveau * bocanar: fa de bruch * bochas f. pl. labras * boda: fanga * bodra, broda (de 'brauda'?) : fr. crotte, boue battue; ordure * bodrós: fug-l'òbra * boes!: bah! * boifar: v. Boissar * boija, boïja [bwejjo] [buijJo] (Cruesa e endacòm mai): V. buïja * bòina?, boina [bwejno] : bòrna * boinar: bornar * boïolar: faire de bofiòlas, fr. se boursoufler * boirador [bwejra'dur] fr. instrument pour enlever la deuxième peau des châtaignes dans l'opération qui consiste à blanchir les châtaignes, instrument que l'on appelle aussi en Creuse "las tanalhas" * boirar [bwej'ra]: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir) * boiricin: panièr * boiriu: redalh, fr. regain * bois m. pl.: encastre (d'una fenèstra) * boissar : escobar * boisson blanc : espinalba, aubespina, jargas blanc, jargue, fr. aubépine * bòja, bòtja (?) : saca * bojal(h?) : fr. trou. bogalh? * bojalar: traucar * bolar: s'enfonzar los pès dins l'aiga e n'aver la cauçadura mòla * bolega: fanga liquida * bolin: panet redond * bolit, bolhit, bulit, bulhit: olada (plat) * boljar, bolejar: bolegar (tanben emplegat) * bomba (a tota ~) : en córrer plan regde, plan viste * bombar: fr. bondir, rebondir * bòn(n?)a: fr. marécage * bondir: fr. gronder (bruch) * bonhar: far trempar, macerar (varianta de Banhar qu'a aquesit un sens particular) * bonhat,-da : se ditz d’una frucha tròp madura, tanben de quauquaren qu’a demorat dau temps a trempar dins un liquid * bonicon: ?? * bordairatge, bordieratge: bòria, ermitage, fr. closerie, petite métairie * bordassar (metatèsi d'Adob(r)assar) [burdasà/durdasà] : repetaçar, fr. rapetasser V. 'do(b...)rassar * bordier: bordièr; p. ext. logatièr * boreta: bar(r)iòta, carriòl(a) * borifa: fr. rombe (instrument de musica) * borilh: borlhon, tapon (coma la nèu) ; tot pitit grun de pouvera * bornat m., bornhon : buc (demorança de las abelhas, autrescòps facha amb la cavorna de chastenh, aura dins de caissas de fusta) * bornha: panièr grand, naut e pregond, de palha tressada per tal de conservar la frucha * bornhon V. Bornat * borramesclar: mesclar totalament? * borrar: tustar (tanben emplegat) * borrassons: fr. langes, couches * borricha (grafia?): bòssa, bossa (engenh de pesca) * borricon: fr. bourriquet * borrilh : polvera, bordilha. fr. balayures, poubelle * borrinar : barrutlar, fr. errer * borriqueta: saussa o sopa d'orselha * bòsc beneit: bois * bosar (se) : se laissar tombar coma una bosa * boschalh : tap (de trafec rotièr) * bòta: bota (fr. outre) * botarèl, botareu: campanhòu * botifla: veissiga * bòtja (?), bòja : saca * botjar: vojar fr. verser. Plòure coma qui la bòtja/vòja: plòure a semaladas * 'bracar V. Abracar * braçar: remenar * braçat (de '') : à bras-le-corps * bradar: gelar * bradassa: charraira, fr. barbouilleuse * bradassar (brandassar) v. secodre; parlar a tort e a travèrs * bradasson, bredasson: persona maladreita o brusca * bradau adj. (tombar '') : fr. lourdement * braga: fr. culotte * bran: bordilha * brancantar : barrutlar, fr. errer * branchiera : ?? * brand o bram?: "sonar a brand": fr. sonner à toute volée * brandinar: barrutlar, fr. errer * brau: fr. lisière de terre qui sépare un champ d'un autre * braulhós: brumós * bravament adj. : doçament; regde; rudament * brave, brava : bèl, bèla * brèça [barça] : brèç * brechar: cobrir * brechalh (Cruesa): tapadoira * bredilha: charraira * brejadís: discussions, charradissa; baralha, disputa * brejauda: sopa caracteristica del Lemosin facha de cauls e de lard (de 'brejar') * brejon: codena del lard * brenada: manjalha de bren amb aiga per péisser los pòrcs * breta, bretona: vaca de lach * bretonar: faire de grumèls * briar (de 'breviar') : acortar * bric de (pas '') : pas ges de; pas cap de, cap bri de * brija (pas '') : pas brica * brijon, brigon: miga, morcèl * brima: molsa; bruine, crachin (que dona l'oidiom o lo mildiu als vergièrs) * brimar: fr. bruiner; èsser atacadas las trufas pel mildiu * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * bringar: dançar, saltar, folastrar * bròcha: branca secondària d'un aubre * brochilhon: branquilhoneta * brochon: fr. brindille * brocon (far au "): ?? (es un jòc) * broda: fanga * brodir (brondir), brudir: far de brug, bronzir, bondinar, resclantir * brodischa: branquilhon;fr. broussaille * brostachabrit: fr. chèvrefeuille * brosinar: brosinhar, brusinhar. fr. bruiner d'une pluie fine et persistante * bruau (variant de bruelh?): talús * bruchadís: bruch continu??, brejadís ?? * brucir: mòrdre, atacar a pitits còps de dents, pinçar, piunar * brudir: brusir, brugir, brogir, brunhir, brúnher. V. Brundir * bruja: bruguièra * brujaud: fr. ajonc * brumerlós: brumós * brun (faire ") : faire negre/fosc. montar brun: s'escuresir lo cèl * brundir (lat. grundire) : bronzir, bronzinar * bruset? bruselh?: iò-iò fabricat pels mainatges * budalha: budèls de pòrc * bufec: fr. vide (de fruit à coque: cacau, avelana...) * buïja, buija, boïja, boija, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga. fr. terre en friche, pâtis, jachère * buja, bruja: gèrla, jarra (cruche à huile en terre cuite vernissée, non à long col, mais à anses) * bujandariá: fr. buanderie * bunhet m. : aurelheta (pastisson) * bura: de color fosc * burgaud, bergauda (Cruesa), burgon n. : fosseron * burrau (Cruesa): fr. babeurre * butir: butar * cabonhat adj. : fr. encaissé fig.?? * cacau, cacalh (de 'cascalh' ?), calau, cacòu: notz * cacunha: automobil vièlh * caga-menut: avar * çaiquedelai, çai que delai: ça que la, çaquelà * caireforcha: caireforc * cairiá (cairia, càiria) : canton (coin de l'âtre). C(h)erchar per las cairiás : c(h)erchar, furonar pertot sens succés; caire, ròdol/ròde, parçan, comarca * calau: notz. fr. noix V. Cacau * caleta: fr. cosse * calhada, calhadon, calhat (Cruesa): formatge blanc * calhar: fr. tasser (la terre) * calòta: sièta crosa * camjar: cambiar * campar (/se): quilhar, dreçar * canaçon : fr. caleçon * canal [conar] * cancanar, cancanilhar: charrar * cancaridier: fr. frêne * canòla (Dordonha) V. Coada * cap (pas '') Bas. Lem. : ges * capforcha: caire * capit: poirit (fusta) * 'captar (/se) V. Aca(p)tar * caquetar: charrar * carcalin: pan gròs en corona * carcilhar (se) fr. s’émietter? * cardalhan??, cardalhau: tòpi, topinambor * carolha (Cruesa): pèl d'espic de blat d'Índia * carreu: fr. chariot * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl * cascavelar: avançar fasent cascavels * cassa, casson: bocin de tèrra, ben massiu, fr. motte de terre. Durmir coma un casson : durmir coma una còça (dormir pregondament). Un casson de pan: un bocin de pan * cassar: copar * 'catar (/se) V. Aca(p)tar * catissar(s'): acatar (s') (tanben emplegat) * catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un * cauçar: fr. butter (la terre) * cauças: socas (d’arbre) * caumassa: calmàs (calor estofanta) * cauquilhard: pelegrin * caura f. : avelanièr * cavalhier: gendarme * cencena: nœud de l'écheveau; remue-ménage?? * cendrilha: fr. mésange * censat: gaireben * 'cepte V. Acepte * cerèisa/cirèisa [sirèijo], cerièisa [serièijo] : cerièra * cerv: cèrvi * ‘chabason: terminacion * chabeç: fr. fâne * chablata, chabla: clujada (fr. toit de chaume) * chabreta: siulet o cornet d'escorça de castanhièr fabricat pels goiats * chabreu, chabròla, charbòu?, chabròt? : barreja de bolhon e de vin. "far chabreu" ajostar de vin al bolhon * chabreulh/chabridon: cabridon * chabròl, chabròu, chabròt? : cabiròl? , fr. chevreuil?; cabridon? * chabruelh: cabiròl, fr. chevreuil * chadan: tèrra (de 'chada an') * chadieira: cadièra * chafre : surnom, escais(-nom) * chafrolhar: fr. froisser * chaine, chasne, casse, jarric, rover, rove * chaitiu, -iva: coquin; marrit (maloneste e mauplasent) : persona malaürosa, magra e de pauc de santat, pas en fòrma * chalelh [chonej] [tchalej] : calelh (tanben emplegat) * chambija: rastèl * chambon: jambon * chamnhar, chamjar v. cambiar * chaminaire: vagabond, sens-ostau * chaminar: caminer; vagabondar * chanabon: cambe??, carbe?? * chanòla: ansa * chantilhar v. fr. chantonner * chanturlar: fr. ânonner * chapalon (Cruesa): V. pelharaud * chapdau: ensemble daus bens, la propietat (terras e bèstias) * chapiau: fr. pignon (d'un ostal) * chapmarteu: caboçòla, capgròs, tèsta d’ase * chaputadís: dispute * charavelí(s): carivari, charvarin, fr. charivari, vacarme, tapage qu'on fait aux nouveaux mariés * charbonièra, cendrilha, senzilha, gamada, coa de panlon: chincharra, sarralhier blau, tèsta blava (blua), pimparrin, lardeireta (tots en Provença maritima), lardier Prov.; fr. mésange charbonnière * charjant: pesant, pesuc * charmable, eissarmable ? : fr. charmant * charmenar: tormentar, tracassar * charpinhadís : disputa * charrairon: caminòl charratièr * charrau f. : intrada d'un camp sens barrallha, facha d’entrelaç de branchas, mai granda que la cleda; barralha "à claire voie" * charrièra, carriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas; per ext. cort de la bòria (de. basse cour) * chas adv. en çò de; chas ieu/me…: los membres de ma familha, l'ostalada " chaser: caire, tombar * chasne: casse * chassida: fr. chassie * chastiar: castigar * chat-martre: martra * chat-pitoir, chat-pitoi(s), chat-pitòer?, chat-pitair, chat-pitais? [pituej/pitòj] : catpudre, (gat-)pudís * chat-pudent, chat-punais V. Chat-pitoir * chatinglar v. fr. chatouiller * chauça: cauceta * chauchabutida: ?? * chauchar: fr. appuyer * chaucida: caucida, mena de cardon salvatge * chaufaliech [-et] : fr. bassinoire * chaul d'asne (Cruesa): mena de cardon salvatge * chaulhadura: solhadura, brutícia * chaulhar: solhar, enlordir, embrutar; trempar * chaumassa : calor umidosa de l'estiu * chaumenir fr. moisir * chaumenit, -ida: fr. moisi, -e * chaunhar: fr. grignoter, croquer * chaupir : atrapar, agantar * chaupre m., charpre m. calpre (arbre) * chavana: tempesta * chavau: caval * chavau dau diable: fr. bousier, lucane ou cerf-volant, faucheux; mante religieuse * chavaujar: cavalgar * cheita: fr. chute?? * cheminada: cheminèia, chaminèia, cheminièra * chen: can, chin, gos * cherbe f., chibre m. (Cruesa) : carbe, cambe * chialar (Cruesa): cridar en ploramicant * chonhar (Cruesa): V. Fonhar * chòrta (Cruesa): veitura, automobil * chucant: fr. boudeur * chucar: chocar * 'cianta: V. Aicianta * cierge: ciri *cima (a la <nowiki>''</nowiki> de) : au bot/cap de * cinglan (singlan?): colòbre vèrd e auriòl * cir(i)èja: ceriesa. V. Cerèisa * cirie(i)r m. ceresièr * cirèisa, cirieisa: cerièra V. Cerèisa * citron: sòrta de cogorda de color rossèla * clabòt (ueu '') : uòu covat e non espelit, que siá estat fecondat o pas, o que l’embrion soiá mòrt * clachar (se) : s'amagar, s'escondre * cladassa: fr. litorne (grive) * clampar, clampanciar: charrar * clampinar: ? * clapar: per dire de borrar vivament emb las mans o ben emb una lata, o amb quauquaren de plat, de plange * clapeta: fr. pipelette * clapeta (far "): charrar * clapetar: fr. claquer (de las dents) * clardat: clartat * clauvar: clavar * cledier: fr. séchoir * cledon: fr. portillon * clessa: fr. clisse * clocauda : fr couvée, troupe de poussins, engeance, famille * clucas : fr. lunettes * clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud" * cluseu: fr. fente? * coa de patla [panlo]: ajaça, agaça * coada, coda (Cruesa): sòrta de lòssa de fusta o metalh amb un long tudèl traucat que se pausava sus la selha per beire o versar l'aiga. ("godet à queue qui sert à puiser de l'eau dans un seau"), cassotte * coar: fr. couver * coatar (se) : metre sa coberta *còbla f. : fr. couplet * coble (un ~ de) fig. : parelh (un ~ de) * coca: patata * còça: soca. V. Còssa * coçar: cercar, espepissar * cocorda f. cogorla * codar: pàisser las vacas dins lo coderc * coeijar (/se) V. Coijar (/se) * coenh : canton * cogasson: se ditz per lo còu darreir la testa, lo copet * cogoiç, cogòu/cagüelh-cagoelh [kagwey] m. cogòt * cogolha, cagolha f. cagaròl * coguol m. fr. cocu; coguola: fr. primevère * coia, coja: fr. courge, citrouille; gorda faita amb una coloquinta * coijar (/se) : (/se) colcar * colar: descendre? o prendre una carrièra * còl(d)re, còure (còrre) : coudrier (notat 'coorre' en un lexic) * colenar (se) : fr. se glisser * colidor: corredor, fr. couloir * colier: colar. fr. collier * coma adv. amb (exprimís l’acompanhament quand òm parla daus umans e sovent de las bèstias de la bòria) * coma: com. (/Com) vai 'cò? : com va? * començada : començament, començança * conchon: fr. bassin? * concir (lat. concidere) : fr. abattre, accabler (la calor) * condencionar (se) fr. se coaguler * coneitre: conéisser * conelha (conuelha) : conolha * conestre: conéisser * congièra: congèsta * conhar: enfonzar, folrar; fig fr. glisser dans * conòrt: auguri, presagi, opinion, esgard * conortar (se) : regaudir, consolar, donar de coratge * conselh (se balhar) : se donar de còr, de determinacion * contrariós: fr. contrariant * convidós: convidaire * còpa : copa (de bòsc) * còp-sec d’abòrd : fr. tout de suite, sur le champ * copilhar: copar en morcelets * copinhar: tustar? * coquerla: cocut feme * corbe, corba adj. : corb, corba * corcha: sièja (fr. vandoise) * coret: corada, coradilha * còrnabudeu(s?) : fr. culbute * cornelha: graula * corniòla : còl, traquea artèria, esofag * còrsonela, còrsenela fr. scorsonère * cortissons: pantalons corts * cosinacuol: renouée (lit. "démangecul" planta) * còssa: soca * cossier, cossei (Naut Lemosin): preocupacion (gascon 'cossidèr') * cotilhons pl. : gonèla * coturas f. pl. : terras cultivadas de blat, de segle, de blat negre * cramilhera fr. crémaillère * crànher : crénher, crénger (tanben emplegats) * craunhar: fr. grignoter, croquer * crema f. crenta * crochar, 'crochar: acrocar * crochet: fr. pissenlit * cronhar: fr. grignoter, croquer * cròs: trauc; fr. tane (de renard etc). Cròs dau cul: anus * crostar: enlordir * crubir, crubrir?? (p.p crubert) : cobrir * crum: fr. brume * crumor (en ") : fr. obscurci par la brume * crussir : manjar?, devorar? * cubertilh: tap d'ola * cubrir: cobrir * cueire v. còure * cuenh: canton, fr. coin (d'un luòc) * cujar + v. inf. : arribar a, reüssir a * cul sus testa: fr. sens dessus dessous * cuol [kju], cuòl ([tior] a Tula) : cul (tanben emplegat) * cussòla: gròs pan de segla * dadet? (Cruesa): nom afectiu donat als mainatges (de 'daret' aret?) * daiciá, daiciant (d'aicí a/en, ent (= ont) : d'aquí a; dinc a, fins fig. (tanben: d'aicí a) * daivoar: desautorizar, renegar, condamnar * dalh: fr. faux * darreir (nontronés e endacòm mai) : darrier * dau: del (tanben emplegat) * dausuns: qualques, certans. 'dausuns còps' : certanas vetz * decha: ferida * degolinar: caire gota a gota * degolinari (far ") : fr. enlever furtivement (en jòcs d'enfants) * degrad, degrat: grad, gra * degreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * degut: deute (tanben emplegat) * deibrir, dreibir: dubrir * deimai: fatigat, geinat, excedit * delesei? delaiçai? De lai ençai? [delesej] : d'ara en avant * deleser: fug-l'òbra, hippy * demia, demiá f, demieg m: mièg, mièja * dempès: V. pès (d'en ") * dempuei: dempuèi * denada: viure(s); argent; tropèl? * denaut: en naut * desbilhar, des’bilhar (se) : desabilhar * de(s)bolar: s'enfugir * desavenhe: desagradable, desplasent * desboijar: esbosigar * desboirar: desmesclar V. Boirar * desbojar, desbotjar, desvojar? : desbanar, travolhar; recontar, decorar, cardinejar * desbolegar: desbrolhar?? * desborrinar : esborrifar? * desbraulhar: grafia per Desbrolhar?? * desbrundelar: desrotlar (un fial) * deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar. * descranilhar: descrocar, desgafar * descrubir: descobrir * desdire: fr. fausser (au sens materiel) * desei (deseir?), deser : desir; fr. désir * desennastar: levar l'asta * desfarda: fr. débris, rebuts * desgaunhar: fr. faire des grimaces; rechigner; fr. vomir ? * desgaunhat, -ada: renfrogné, ronchon * desgoletar: fr. se dérober, disparaître * desgorçar: netejar una broa * desgreu: mal grat, despiech, pena, estat de sofrença morala * de(s)guelha: fr. boucan, bombance, ribote * desjaivar, desgeivar? : far sortir del lièch *deslenat: fatigat * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnant: d'aicí/d'ara en avant * desnogalhar: dobrir un *nogalh o notz * despetesir: fr. décrasser * despiech (far) : contranhar, desrenjar, saubre mau * despuei [dejpej] [despë], dempuei, : depuis * desraijar: desrasigar, desraiçar * desrei: malaür, desastre, troble, desrota * desrejar: chambiar de direccion, desviar * dessierv: dessert * dessós, dessot?, dessots?, dessotz?: dessota, dejós * destombar: càser (de sa nautor); fig. desconcertar * destrenh: fr. ménage (faire le ") * desvarachar: desbosigar, artigar, desglevar, de(s?)gorsar, fornelar * desversar: fr. renverser * desviardar: fr. décamper * desvirar : ?? * desvirolar: escorjar * desvoar: renegar (qualqu'un) * det. grand det: det gròs?. mermilhon : det pichon. guinhaire: indèx * deu: del (arrondiment de [[Sent Irieis]) * déver: deure (tanben emplegat) * diaures!, diatres! : diantre! * diesena: desena * diesenat: desenat * dietz: dètz * dieumenc [diòmen], dieumenche [diòmenche], dieumergue [diomerge], dieumenge [dioumejne] : dimenge (dimenge o diumenc semblan las formas majoritàrias) * dijuòus: dijòus * dimenir : demenir, diminuar (tanben emplegat) * dinc a: fins a * dindaud: dindon, dinde (Corresa) * dindrinar: tindar  * dispareitre, disparestre : disparéisser * dissa(n)des n. (de */'die 'sambati/) : dissabte (de */'die 'sabat-i/ tanben emplegat [disadde]) * 'do(b...)rassar, 'dobrassar? (>adobassar) v. : petaçar. fr. raccomoder (un tissu) * doas-tres: qualques * doçarèl: fat, doçastre * doler v. : dòler * domaisela: fr. cerf-volant * domdar v. : domesticar * domde : docil * dondar v. Domdar * dòstar: dostar, retirar * dòuça: fr. gousse; mongeta, fr. haricot vert * dòure, doler v. : dòler * dreibida, deiberta, duberta, druberta: pp. dobèrta * d'òrs en avant: d'ara en davant * drapel: fr. lange * drollichon: drollet * drubir, drobiir, dreibir, dubrir, druebir, deibrir, ubrir : dobrir * drucar: ?? * dueinan, d'uei un an, endueinan, en d'uei un an: l'an que ven * dumpuèi: dempuèi * durbir: dobrir * durmença: dormança, fr. somnolence * egulhada: fr. aiguillon à boeufs * eidredon: edredon * eigar, aigar, eissegar, asengar v. metre en òrdre, agençar, adobar; ajustar, separar; adesar * eimatin: aqueste matin * einoiar: sofrir; fr. ennuyer (embêter) * einueg: problèma, pena * einuech adv. uèi * einuei, ennuei (esnuei) : sofrença. V. einueg * eiperar, esperar [eipéra] fr. attendre * eirisseu f. jolverd * eisanhe: avar * eisilar: fr. glisser * eisir: aisir??; eissir?? * eissabanit : ?? * eissabencar: eissabrancar, eissabancar?, desbrancar, (e)scabeçar * eissaragar (grafia de verificar): esparpalhar lo fen. V. Eissigar * eissarquiar: esfondrar, desplaçar la tèrra * eissaurar: V. Eissurir * eissaurelhar : assordir * eissebrar: estrifar, entalhar * eissegar : segar, meissonar; fig. destruire * eisserbant: deserbant * eisserbar: sarclar, arrancar las marridas èrbas * eisserbatge: deserbatge * eissicolhar (s') : cridar * eissigar (varianta d'eissegar/eissagar: partejar en parts egalas entre personas) (/s') : esparpalhar * eissiular: siblar, siular * eissolent: insolent * eissorlar: eissordar (dins lo sens d'enervar) * eissublar, eissuflar, eissicliar (sicliar) : siblar, siular (lat. exsibilare) * eissubir : fr. se volatiliser?? * eissufle, estufle, eschurlet, eschuflòl, eschurlòl: siblet, siulet (lemosin classic) * eissurir v. fr. premsar, serrar, tòrcer, faire secar, fr. essorer, épreindre; agotar, fr. tarir; fig. agitar, quichar lo chuc * eitot: tanben * embaisse: biais, afar * embarbolicar: embrolhar?; embarbostir? * embonilh: fr. nombril * embrucida, embrussida: morduda, nhacada; fr. pincée * emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò') * emplei: emplec * empleiar, empluiar franc. : emplegar * emplenat, empluiat franc. : emplegat * emplir: emplenar * empluiar, empleiar franc. : emplegar * empluiat, emplenat franc. : emplegat * en per avant: aperabans * enançar: avançar, progressar * enautar (/s') : enauçar * enchaiença, enchaison: escasença, pretèxte * enclunhe: enclutge. fr. enclume * encranilhar: encrancar * endalh: andain. Fenar los endalhs: faner les andains * endechar: endecar, mabolhar, abasir, abismar * endechat, -ada: andicapat ; privat d'un o plusors dets de la man * endonc: puèi que; alara, alavètz (en aquel moment) * endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent * endunle, endutle: budeu emplit de charn de pòrc aprestada. Se conserva emb lo salat (charn de pòrc salada) e que se minja bulhit. fig. V. Entrule * endurar: sofrir * enfetós: pudent * enfeurit,-da: enfebrit (que suefra de las feures) * enfonilh: fr. entonnoir * engalunchar (s'): s'installar o èsser pres dins las brancas d'un aubre * engarçar: trompar meschantament * engaulhar (/s') : se crotter de boue * enginjaire: fr. inventeur * engolar: engolir; fr. gober * engraunhar: engraufinhar, grafinhar * engrunar: fr. écosser, égrainer * engueitar: gaitar, espiar * engingar: engimbrar * engravissa: escaravissa, fr. écrevisse * engulhar: conhar lo fiau dins l’agulha; conhar lo còrs dedins un vestit per s’abilhar * eniurar: fr. enivrer * enjagat,-ada : posicionat d’un meschant biais * enjucar (s') : s'enjocar, se plaçar a la cima de quauquaren d'aut (aubre, eschala, teulada, etc.) * enmatin (l' ~) : matin (lo ~) * enniblat: ennivolat * enniurar: fr. enivrer * enquera, engueras/engueras (d') adv. encara * enquilhar: cargar (un vestit) * enrotar: començar, metre en rota * ensauvar (s'): se sauvar * enser (l'): lo ser * ensorcelar, ensorcierar, ensorcilhar: enfachinar, enfadar (tanben emplegats) * ensubrevut, -uda: que pòrta lo marrit uèlh o sus lo qual l'an getat, embreissat, emmascat, enfada, enfachinat, enfachilhat * entainar: tardar; languir * entau: aital (del latin 'in tale (modo')'); (ai)tant * entanhar: enfangar, enfangassar?, embodigar??/embodijar??. fr. embourber * ente : ont * entòrcha : fr. torche * entraupa: entrava; trapèla, tracanard * entraupar (s') : fr. s'entraver, trébucher * entreprener: entreprendre, entreprene, entrepréner * entrebreschar: ?? * entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit * entrusca (tant) que: fins (a tant) que * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * enviá: enveja * enviblar: trompar; jugar de meschants torns, ensorcelar * envirolar: entornejar * esbabinhar (s') : finfonhar, ranguilhejar, biscar, ragassar, petonar, fr. grommeler, rouspéter (en faisant des grimaces) * esbadaurelar (s’) : cridar a plen gorjareu, plan fòrt, en alulhar * esbalausir [ejbalu 'vi], esblausir [ejblu' zi] : esbalausir * esbatoelh, esbatoeri(s...): fr. ébat; amusement; joguet * esbaubit: plan estonat * esbelar: se far bèl, lo temps * esblanchurir: blanquejar * esblausir [ejblu' zi], esbalausir [ejbalu 'vi] : esbalausir * esbolhar, desbolhar: traire lo budelam, dobrir las tripas; demolir, destruire, abatre * esborlhar: fr. aveugler * esborissar: esborrifar * esbraceiar: esbracejar * esbramelada: fr. bêlement * esbramelar (s') : fr. s'égosiller * esbresinaer, esbrijonar, esbrisonar: fr. émietter? * esbrodichar, esbrodichonar (minoratiu?) : podar un aubre, fr. épointer * escadassar: cridar per paur (per dire los crits de las jalinas) * escaletar: fr. casser, enlever la coquille, écailler * escanar: fr. éreinter * escarabissa: fr. écrevisse * escassonar: émotter * escassonat, -ada: dividit, trencat * escebrament [eysebrà]: estrifament * escebrar [eysebrà, esibrà], escicar, escirpar: destrifar, partir, escarpir * eschala dau Bon Diu, o dau diable: arquet de sant Martin * eschaletar: escalar. fr. escalader * eschamjar, eschamnar: escambiar * eschamge, eschamnhe: escambi * eschantir: atudar; aucir * eschardilha: fr. écharde * escharnir (s') : grimacejar ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * escharonhar: escorjar, levar la charn de mala manièra, en eissebrar * eschauradís : escaufament * eschaurar: escaufar * eschauton: fr. écheveau * eschavel: fr. rouet * eschilla [eschinla] : esquilla * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * eschivar v. estalviar, economizar; evitar * escicar (essecar??) : talhar? * esclapir (s') : s’esfondrar, tombar tot d’un còp * esclargir: esclarir, fr. rincer * esclarsiera, esclarciera?, esclarsida: fr. clairière?; esplendor?; esclat de lum. loc. A l'esclarsiera/esclarsida: fr. à la pointe du jour * escorcir: escorçar * escorsiera: corsièra * escrasar: esclafar * escraunar (s') : cridar (coma una graula) * escrupir: escupir * escujar (s') : s'escondre * escunlar, escutlar, escudlar: versar, vojar, mesurar; plaçar, despensar; fr. embarrasser, rendre penaud, interdit. * escura: bòria, bòrda, granja * escuròu: esquiròl * esfarbir, esferbir: desbarbolhar * esfeunir: mettre en colère, exciter, irriter * esfeunit,-da adj. : dins un estat de colera * esfodir, esfòudir, esfaudir?? : espantar? * esfoudir: affoler * esfredir: mettre en colère, exciter, irriter * esfredit,-da adj. : susprés, paurós * esgirdar: asperger éclabousser * esgleisa: glèisa (tanben emplegat) * esgorçar: agotar; desboijar (desbosigar) * esgrinjòla: V. grinjòla * esjarrar: esgarrar. fr. écuisser, fendre en déchirant * esjarrilhar, ajalhar, esjalinar (per terra): (s'): acatar (s') (tanben emplegat) * esjavinhar(s') V. Esbabinhar (s') * eslampar, eslampiar [eslampià/eslapià], (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar, fr. glisser; déraper?? * eslampiada: fr. laisser-aller, emportement hors de soi, licence; lampada, fr. lampée (prendre une ~ d'une boisson) * eslauç, eslhauç: fr. éclair * eslhausada: coup d'éclair * eslhausar, eslhauçar: fr. faire des éclairs * eslausiada: coup d'éclair * eslonjar (/s') : (/s')alongar; se jaire/jàser * esmai, desmai: fr. émoi, souci, inquiétude * esmaginar (cf. cat. anc.) [eimaginà]: imaginar * esmaiar/esmajar: inquietar, estonar; decorar, florir, fr. émailler fig.; S’esmajar de quauqu’un o de quauqua ren: migrar, demandar o cherchar de las novelas, s'en preocupar, s'en inquietar * esmalir (s'): enrabiar (s') * esmalit,-da adj. : dins un estat de colera * esmància: menaça * esmanciada: menaça. A esmanciadas : fr. en rampant? * esmanciament: acte d'esmanciar * esmanciar: amenaçar, far de menaças amb un signe de la man * esmaraunar o esmarraunar?? (s' ") : fr. grogner * esmirar: visar (aver coma objectiu, cibla) * esmiraudiat: miraculat?? * esnançar [ejnansà]?? (amb EI- non etimologica) : avançar, progressar * esnharlar: agrandir un vestiment a otrança en tirant dessús * esnuiança: fr. ennui * espanhar v. (u)lhauçar * espandre: espandir * espanir (s') (Cruesa) V. espatarrar (s') * espansilhar: escampilhar * esparrar (s') V. espatarrar (s') * esparson: fr. écouvillon * esperar [esperà] fr. espérer * espetissar: apetitir * espeulhar: espelhar, escorjar (levar la peu per la recuperar) * espinasson: albespina??, aubespin?? * espingar: gambadar, se ditz pejorativament per dançar, remudar, bolegar * esplamir: fr. étaler? * espodansar: espodassar, podar un aubre * espofidar: fr. pouffer?? * espotir [ejputí], espòutir (lat. Pullis: pòu, polvèra) : fr. écraser, réduire en poudre * espistrolhar: fr. éclabousser * esraminar : fr. gronder * esranchat, -ada: garrèl,- a * esranhadís : fr. toile d’araignée * esrantelar: levar las rantelas * esrapar: desrapar * esritjós (grafia per iretjós??) : ?? * essaurelhar: V. Eissaurelhar * estamnar : entamenar? * estancha: estanhòl, pescariá * estelura: estelam? * esterbar (de Trevar??): barrutlar, fr. errer * estiflar: siular * estinhar: v. Estribar * estinhassar : fr. ébouriffer * estolha: estobla, restoble, rastolh * estorbar: dispersar * estorbeu: esparvier (tanben emplegat) * estorcer (/s') : fr. se tordre, se tortillerèstra: lucana petita del granièr * estre: èsser. Estre per +v. inf. : èsser al punt de * estrech : èsser un '' : èsser fòrça magre * estrelhar: donar una rosta, fr. étriller, battre, donner une raclée * estribar : trabalhar, usar, fatigar; fr. unir le fil en le dévidant par le moyen d'une pièce de cuir ou de drap nommée 'estribador' ou 'estinhador'; fr. mener bon train * estrifolhar: estrelhar, batre, donar una bona leiçon * estufladís: siulament larg * estuflar: siular * estujar: escondre, amagar; estojar ? * esversar: fr. renverser * esvetlar [esvenlà], esvedlar (s') V. espatarrar (s') * esviardar: fr. éreinter * esvirolada: ?? * esvirolar: escorjar; fig. despolhar * etiada: fr. jachère nue * eu (Naut lemosin): el (Bas lemosin) V. Aul * exprès (a ' '') : fr. à dessein * fadard [fodar], fadarda/fadassa: fadat, fat, nesci * faiòu n. fau * faler: caler * fame: fam * famgala: fr. fringale * familha: tanben vòl dire 'mainatge, enfant'. "(Ilhs) an doas familhas" * fanha: fanja, fanga (tanben emplegats) * fanir: ?? * farcidura: farçum, farça * farfantela: ?? * Farjòu: Ferreòl * faròt: ?? * farrar: farratjar?? ; ferrar * farròlha f. : ?? * fastjar [fashà/foshà] (latin ''fastidiare'') : empebrinar; fr. fâcher * fat, fada: caluc, uga * fava, fava verda: mongeta, fr. haricot vert * feblesir: feblir * femorier: fr. fumier * fendassa: crebassa * feniera: fr. fénil * fermic, fermitz, furmic: formic, formiga * fermijar: formiguejar (de monde, etc) * fers, fera: sauvatge; fièr, -a * feunial: fr. taie d'oreiller * feure f. sovent en pl. : fèbre. Feure bringau * feurier: febrièr * feuse: falgueira (tanben emplegat) * fiau per linha : de fial en cordura, de fial en agulha (punt per punt, per lo detalh, dins una succession logica) * fiau: fil, fial * fiaulat: bandat, pintat * filh de vessa ! : macarèl * fiolon: botelheta * flaia: fr. pousse d'un végétal * flaina: fagina * flau onomat. : fr. vlan * flaujon : fr. flageolet. * flaunhard : fr. flemmard? * flaüticar [flejticà] : sonar mal la flabuta * fleitau: plafond * flissonar: ondejar? ; fr. frissonner?? * fodinar: fr. fouiller * foirar : aver la foira * foitar(/se) : fotre * foitre (/se) : fotre * folharja: fuelham * folharjós: folhós * fonhassar o fonhar (?) (Cruesa): ploricar * fomarier: fumièr; bordilhas * fomorjar : ?? * fòrt (a ~ de), a fòrç de ?? : a fòrça de, a dich de, a dicha de * fotrasson: janfotre * frachin: cendre o escòrias pichonas, oxid negre de fèr * fradassa: frachiva (landa, terrenh inculte) * frair n. fraire * frau: tèrras abandonadas, èrmas * freg f. : freg m. * fregir: refregir * fremijar: fremir * frijoladís: frejolum, fr. frisson * frijolar: fremir, estrementir * frenir (de "fenir" ?) : gastar, usar * fresche : fresc (tanben emplegat) * freschum: fr. fraîchin * frestinar: furgar, fosilhar, cercar, tafurar, nistejar * fretissa: V. Lissa; pan negre fretat d'alh * fricaud, -a, fricós, -a: fr. ragoutant, friand, appétissant * frijol, frijolada: frejolum, fresiment, fr. frisson * frijolar: fremir * frijoladís, frijolament (frisolament? ?), frejolament? (fresolament??): fr. frissonnement * frimor: frejolum, fresiment, fr. frisson * fringa-marçau (far la ") : ribòta, festa * flissar: ondejar? ; fr. frissonner?? * frissar: ondejar? ; fremir, fr. frissonner * friular : fiular en frire ?? * frotjar o frojar? frochar? (se ven de 'fruchar') v. créisser (arbres, plantas), butar, grandir, se fortificar, aprofiechar; fruchar, frutejar * fruncir (las ussas) * fuelher : caler, faler * fumari (Cruesa): fumièr * funtar: defuntar, morir * furgalhar: fr. fouiner, fouiller * gabolhan: fr. églantier * gafada: mossegada, estrifada, esquinç(ada); regomàs, monha; bajocada; malbiais * gafon: fr. gond * galatja, jalatja [ga'lazo] : fr. ajonc d’Europe * galeton: pastisson * galhauda f. rana (de 'gaulha') * galòpa:?? * gamar: raubar finament * gamiraud: fr. garnement * gana: ga, gas, gau. fr. gué (tanben emplegats) * ganh: gasanh * ganha: truèja * ganhon, gaunhon, nhon, go(i?)nhon n. pòrc * gansolhar v. fr. éclabousser * gargolh, garguilh: fr. rale, gargouillement borborygme, grouillement, passage ou production des gaz dans les intestins; enrouement, barguignage; médisance, murmure, babil. * garlècha: fr. gardon * garlopa: fr. varlope * garri: rat pichòt (terme afectiu) * garrissada: bòsc de garrics * gasinar: furetar * gaste, -a: fatigat, -ada, las, -ssa, abracat, -ada (de gaste: de fatiga) * gata: pòcha * gatge m. salari; mòble; instrument; recipient, esplecha, ostilh, ustensilha (sovent vaissèla o panièr); causa. Gatge pissier: gresala de pissar. En occitan medieval ''gatge'' = fr. attirail * gatieira: davantal, faudal * gaton: pochon (pòcha pichona) * gauça: gòrça ?? * gaug : fr. pissenlit * gaulha f. fanga * gaulhada : f. fanga * gaulhar, gaulhier, gaulhasson: gassòt * gaunha: gauta * gaunhas f. pl. : fr. gâle; écrouelles, cicatrices des écrouelles * gemar: gemir * gença: balaja, engranièra, escoba (tanben emplegat) * gençar: balajar * genebeurnier: genebrièr * genha: caprici * gente, -a adj. graciós, -sa * gentiament adv. : doçament, amb gràcia * genuelh: genolh * getacion: (fach de getar un) marrit sòrt * g-i, gui, li: i * giau (<geu) : gibre * giba: volam, fr. serpe à long manche *gibla: ??. Plòure a giblas: plòure a semaladas * giblar: plòure a semaladas de faiçon quasi orizontala * gibon: volam per esclairir (fr. élaguer) los aubres * gigonha: irresolucion, dificultat futila que arrèsta la decision d'un afaire * gigonhar, cigonhar, jaguinhar? : trabalhar inutilament, traire mal a faire un obratge mecanic per fauta de bon otilh; cracar, far de bruch, coma lo de quicòm mal jontat; agir lentament, lambinar, lamternar, trabalhar quaucòm amb mejans insufisents per i reüssir; (Cruesa): fr. gigoter * gileta: vesta * gingar: fr. giguer, saltar, gambadar, fr. folâtrer * gipa-japa (far) : tressautar, tressalhir * giraudela: giròla (mena de camparòl) * girrinar: bruch del sautarelh * giton: fr. rejeton ? (d'arbre) * gitre: fr. gîte * giure: gibre * glaç: glaçon * glapar forrupar, fr. gober * glara: clara d'uòu (tanben emplegat) * gleisa [eλeizo]/[e(l)ieiso] * gloriosetat: vanitat * gòfe (gònfle) : fr. bouffi * goiasson: enfanton * goiat, -a: gojat, -ata * goion: fr. goujon * golar: engolir, englotir * gomar: forrupar, fr. gober * goneu: abit, vestit d'infant * gòrça: brossalha, ramalha, ramada, rodicha onte i a de las rumecs, daus boissons daus petiòts aubres entremesclats; broa de clausura, fr. fourré * gorgeira: fr. gosier * gorgetar: vomir; avoir des haut-le-coeur; fr. gaver (un animal) * gòrja f. boca * gòrja roja: fr. rosé des prés * gorjar: fr. gaver (un animal) * gorjarèu, gorgarèu: fr. gosier, conduit de l'arrière-bouche à l'oesophage. * gorret: fr. goret * gorrin, gòrra: pòrc/truèia; pòrc marin * gorrinar, gorreinar: fr. chatouiller; gratar, fretar * gosonar: fr. remuer (un bâton) dans un trou * ‘grafuelh (agrafuelh) : fr. houx * (non) gran [gro] adv. : ne ... : pas brica ... N'es gran/Non gran: fr. certes pas * granda: mameta * grandmair, grandpair, grandamair: grandmaire * granissar: far de granissa. fr. grêler * granolha: rana, granhòta * grapar: fr. gripper (attraper, saisir) * grapiar: escalar. fr. escalader * gratussar: fr. gratter en surface (la poule) * grautons: gratabons, graissons * eschillon [eschinlon]: esquilon, fr. grelot * gresa: ?? * greu: grelh, grilh (tanben emplegats) * grial: fr. vaisseau en bois rond en forme de jatte * griala: fr. terrine * grinha (cercar ~) : cercar brega: cerchar de se brejar, en paraula o emb los punhs) * gri(n)jòla: v. Grisòla * griselard : grisós, grisastre * grisòla [gri(n)jòlo] : fr. lézard des murailles * grison: granit (pèira) * gro: groa ?? * groada, gruada: nidada (de poletons...) * grolaud: ?? * gromar: fr. croupir; cuire (trop) longtemps; s’attarder * groüm: fr. groin; pòrc * grun : grain; fr. chenil, niche * grumilha, grumulha: lagrema * grusilhon: grun pichòt * guelha: pelha * guena: monina * guèrlhe, guèrlha, guèrle, guèrlia adj. : fr. louche * guerlinja: esquilon, fr. grelot * guerlon : fr. gobelet en ferblanc et à une anse qui sert de mesure pour le lait * guessar ?, guessir ? : profieitar * gui, g-i: i * guicho?: fr. chat-perché * guichon: fenestron * guidauba: fr. viorne * guilanèus m. pl. : fr. quête des oeufs (En Naut Carcin, per l'Avent los jovents e los mainatges anavan quistar de farina e d'uòus. Segon Xavièr Vidal, aqueles cants se dison ''guilhònas'', e, dins d'unes vilatges que i a, se cantavan pel Cap d'an. Per Cap d'an se crida Al gui, l'an nuòu (''gui'' es un francisme per vesc). * guilhaneu (per '') : estrenas? (de començament d'an). V guilanèus * guinde (Peiregòrd, Bas Lemosin) : piòt, dinda, dindon * guindre: fr. dévidoir * guisauba: vidauba ?? * 'guissable, aguissable : asirable, fr. haïssable * gusseu: fr. bobine, pelote * guita: fr. cane (femelle du canard) * i. V. Ilhs * idolar: udolar, cridar fòrt, fr. hurler * i-eu: V. Eu * ififó : mena de crit * ifofonar : cridar per sostenir la nòvia * ilhs: els * imatjar, esmajar?? [ejmajà] (cat. anc. esmaginar) : imaginar * inhon: onhon, ceba * intucat : intocat, endecat?? * io: ièu * iò: o (article neutre) * ja! ja! (jatz? de Jaire?) : per far arrestar los buòus * jaçar, jagassar (liagassar), jacassar, jacinar, (s’)esjacinar (tanben: cridar coma una ajaça), bargassar: charrar * jaciaud: jaç, fr. tanière * jadilha: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses, fait d'une pièce de bois * jadilhada: grand quantitat * jai: gag, gai (auseu) * jaiç: jaç. fr. gîte * jal (bas-lemosin) : gal * jalussada: còp de gel (meteorologia) * jalussier: qui apporte nombreuses gelées blanches * jangaunhas n. maissèlas * jangladís: crits de granda dolor * janglar : cridar, lo pòrc o can quand qualqu'un li trepeja la coa; fr. grignoler * janzi : '' Quante ma granda-mair vesiá quauqu’un cassar de las nosilhas emb las dents, disiá que quò « li donava lo janzi ». Quò li fasiá l’efiech d’una seja que vos sisla dins las aurelhas, que vòstras dents semblen prestas de vos tombar de las gengivas.'' * janton: paisan * januelh: V. Genuelh * jardòla (en '') : ?? * jarpalha: disputa * jarra f. : garra (d'animal), cuèissa; fr. quartiers (de viande); lobes de noix * jasbre, jasbra : ? ''Dau citre o ben dau vin que es jasbre vos fará vos escharnir'' * jase?, jars? (Cruesa): auc (auca mascle) * jaser, jaire v. : jàser, jaire * jaspir: prendre, atrapar quicòm de sas mans * jaspissons, jarpissons? (Cruesa): fr. grande bardanne; autoadesiu, adesiu * jau (naut-lemosin) : gal * jau d'Índia: dindon * jaufada: grapada, grafada, fr. jointée (de mains) * jausemt, jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a, qu'a bonastre * jauvir: gausir * Joan-femna: fr. garçon manqué * joine: jove * jònc: jonc * jorn falit (a '') : a solelh colc * jòune, -a, joune, -a adj. jove, -a * juca: granièr pel fen * junja f. vedèla (vedèla i designa lo vedèl feme que ven grand) * jurc’a, jusca, jurcinc’a, jurcanta, juscanta: adv. duscas * justar o ajustar: mólzer * jutar: far de jus?? * labencha: granda peira plata * lac m. mara, cròs d’aiga durmenta * ladre, -a: marrit, -ida * lai: i * lai-bas, la-bas: aval * lai-sus, la-sus: ailamont * lait (minoritari) : lach * larjoït : ?? * laschar: fr. lacher * la-sus: ailamont * lata: fr. perche * latz (Cruesa): fr. giron * lau (en ") : en bas * lausissa: teit de lausas * lebretar: bruslar d’enveja * lechadier: fr. friand * lechatariá n. lecariá * legièr (de '') : ?? * len, lena adj. : ?? * lendoman: endeman * lerpar: lecar * lerpeiós: vescós, limparós * lesina: avarícia, retenguda * levada: regòla d'un prat * lèva-nas: fr. effronté * li: i * liga [lia] : fr. fanon * liar: ligar ([lià] es la prononciacion generala en occitan) * liauna: fr. lierre * licossiana/liquossiana : pocion, licor?? * liedra: fr. lièrre * liera: fr. lièrre * limaç: limac, caragaula * limaçon: lo haiolet, la malimòrna * limanda: fr. planche, rayon, étagère * limerò: fr. manigance, intrigue * liquossiana/licossiana : pocion, liquor?? * lira: fr. mulot * lissa, lissada, 'lhissa (alhissa) f. alh salvatge * loba: gròssa pèira o ròc isolat dins un prat, que non se pòt traire * loenh: luènh * loina [lwejno] : fr. engourdissement; descoratjament per tota mena de trabalh * loira: puta * lojandier, lotjandier: fr. locataire * lor inv. ex. 'las lors' * lovanja: lausança * luec: luòc (tanben utilizat). Dau luec que: dau temps que * lugarn [ligò] : l'estela del matin * luminier: fr. luminaire * lunon: estela * luquet: fr. loquet * luquetar : fr. scintiller * lura f. : animal o can gròs, bon a pas ren; òme polit que sembla bon mas non l'es, fug-l'òbra, peresós, coard; fig. pl. decas, enganhs, contes * lusert, luserta/lisèta (Cruesa): lausèrt * macha adj. : ?? * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * magilhon (mangilhon?, mensilhon? del latin 'mensa' taula?): còfre de la sala de manjar que servís per s'assetar * mai: emai * maid, mag, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * maiada: fr. bouquet (de fleurs); fr. aubades du premier mai sous les fenêtres des jeunes filles à marier * maiar: florir; agrementar * malhonar: ligar, estachar * mainatgier: estauviaire * mainatjar: economizar, estauviar * mainin: mameta * mairgranda: grandmaire *mairina: ostal de la comuna; fr. mairie * mair-reir: mairgranda * maisei: ?? * maison: ostal. Dins maison: a casa. èsser pas darrier maison: èsser luènh * maitot: tanben * malangorir: trefosir? * malàudia: malautiá * maleira: (fach de getar un) marrit sòrt * maleviar: ?? * malinar (se) v. fr. se culotter * malinas f. pl. pantalons * malurnança n. f. : èsser en situacion de grands malaürs * malvenguda, mauvenguda: accident * manciar: batre a punhadas, se batre; menaçar * manca adv. : levat, exceptat * mance, màncie m., mança f. : esquèrra. A man mança: a man esquèrra * mance, màncie adj., mança f. adj. : maladrech * mandin: matin (tanben utilizat) * mandinier, -iera: mendicant * mangle, manglhe (mànlie): margue * manhar: tocar * maniar: jugar un meschant torn * maniganç n. bandit, coquin, paubre malautruc; hippy * marendar: far lo marende * marende n.: collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest) * marendon: petit repais; collacion de quatre oras; sopar * màrfie (aver lo ") : avoir l'onglée ? * marga: fr. chatte (minou); sobrenom de l'ajaça * margaud: fr. matou * margolin: gaton * marmusar: murmurar * marmona: ?? * marn f. : branca gròsssa, principala, d'un aubre, fr. branche charpentière * marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants * marranha : desacòrd * marronar: V. romegar * mas, mas qu'un [maskan] : solament, levat; mai, pas jamai (ex: Ne’n fagueren ‘na saussa la pus rara / Qu’aguessam mas minjat / En tota nòstra vita) * mas si es [ma:shiej] : mas òc! , mas n'es [ma:nej] : mas non! * mascarat m. : fr. mascara * massadís : regropament * 'massar: V. Amassar * massaròta: fr. bosse? * mast, mag, maid: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin V. Maid * matrassar: tuer?? * mau. Grand mau: fr. haut mal, épilepsie. Ne'n poder pas mau: poder viure sens se’n far, sens i pensar, sens se preocupar de ren. Ne'n poder pas ben mau: li èsser completament egal * mauchancier: malastrós, malastruc * maudisença : dire de chausas faussas sus quauqu’un, ne’n parlar malonestament * maujauvent adj. nefaste, que pòrta malastre * mauplasent: fr. déplaisant * maussa f. majofa, fraga * me (ex: per me) pron. ieu * medre: meissonar * meduesa liuesa, medalierza : fr. moissonneuse-lieuse * megue, mèrgue, lach megi: fr. petit lait * meissaber, menssaber?, maussaber? : fr. méconnaître * meissonja, meissunja, messunja: messòrga, messònja * meitot: tanben * mejauvent V. Maujauvent * melh: milh, fr. millet * memet: mamet, mameta * meneit, -a, menet, -a: fals(a) devòt(a), devòt(a) supersticiós e minuciós * menesplier: nesplier (tanben emplegat) * menina (Cruesa): grand-maire * mercier: gròs grapaud ventrut. sin. sabatier * mèrende V. Marendar * mèrende V. Marende * merendon V. Marendon * merfondre (se) * merlata: merle femèla * merlaton: merle mainatge * mermilhon: det pichon; sexe masculin * meschaent [meytsen/meychen] [mey(t)san]: marrit, dolent * meseis: mesme, meteis, meteus * mesme: meteis, meteus * mestiu: remedi * mestiva: meisson * mestivar v. meissonar * mestivurza-baturza : fr. moissonneuse-batteuse * mestura: fr. méteil (mescla de farina de blat e d'una pichona part d'òrdi o segal) * mia-tastons (a ") : a palpas * mianadís : ?? * miaulan: milan, mialan, mielon, fr. milan * miaunar: miaular * micha: pan de forment * mielhs adv. melhor * migrar: s'enrabiar; s'inquietar. Migrar pas (de quicòm) : pas aver enveja (de quicòm) * migrar (se) : se desolar, se plànger en se-mesme, se far repròche * mijon : migon ("las moschas se permenen sus la taula d'un mijon a l'autre") * mina: fr. chatte (minou) * minaud: minòt, mainatge ("Creurias qu'eu (= lo chastenh) fai de la lumiera talament eu a de minauds") * minhard: manhac, gentil; polit * minjadoira: fr. garde-manger * minin f.: menina * minon: cat?? * miràudia: miracle * miroelh, -a : brilhant, -a * mistra: asnessa, borrica, sauma * mochaespija: idea favorida * mochanàs: mocador * modelon: molon, fr. monceau, tas * moens (nontronés) : mens * moira f. : ?? * molada: molhièra, terrenh umid * montador: ascensor * morisca: masca, careta * moscla : fr. moule * móstie, móstia adj. : mosti, móstia * mòure, mòudre : molinar * museu, morral, morrilhon : fr. muselière * musir: fr. moisir * nhaca: dent? * nainai: brèç * naistre: nàisser * nastre ['na:tre] opiniastre, testut * nauça : ?? * nauva: fr. ruisseau? * naveu: nap * negra: nèira, piusa * neiar (lat negare) : negar fr. nier * neinar: V. ninar fr. * neir, neira: negre, negra * nejar (lat necare) : negar fr. noyer * n'es!, n-es! : que non! * nespla: fr. nèfle * neteiar, netiar, neitiar: netejar * névia, nèvia ? : nèu * nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa * nibla f., nible m./f. : nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben) * niela: ?? * ninadoira [ninadoeira] : breç * ninar : breçar, fr. se balancer; dandiner * niure: sadol, -a (qu’a tròp begut; qu’a lo ventre ben plen, qu’a plan o tròp minjat) * nivol f. * nivós: nivolós * noblalhon : petit nòble * nojalh: nogalh; ametla * nonmàs: solament * nosilha f. avelana * nuble m. : nivol * nuèch, nuèit ? [nè(t)] [né] [nè] [nüè] [nüé] [në] * nuirir (?), nurir: noirir * ò, iò, zo: o (article neutre) * ò! ò! : anèm! (per far avançar los buòus) * obludar: oblidar * oblueda: oblit? * obrant (jorn ") : jorn trabalhat * òc-ben [a bej], òc-plan [o plo]/[a-pla] : òc, reforçat * o-ben-tòst [obeto] (òc-ben-tot?) * olhar : emplenar, comblar, ben unflar * ona/onòr? (estar en l') : non pas bolegar * onglon: ongla del pè del pòrc * onte: ont * òps (per '') : per necessitat? (oc. lem. anc. aver òps de: fr. avoir besoin de; aver òps a : fr. faire besoin, être utile à. ''Las òbras qui aurien òps al molí'' : fr. les bois d’œuvre qui feraient besoin au moulin). cat. anc. ops, it. uopo, cast. anc. uebo * orbalutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * òrge: òrdi (tanben emplegat) * orlutz: orizont. V. Orbalutz * ortolalha: fr. légumes * ortruja: ortiga * òs: nogalh d'un fruch * òssas f. pl. : fr. ossements * ostièra m./f. : fr. casanier * ostieira m. : pauc-val, libertin * ovelha, oelha (Cruesa): oelha * paela: padèla * pagun, paguna, p'un, pen: cap (pas un(a)) * paier (Sent Iries la Montanha) : morceau de pain, de crêpe, etc., que l'on donne au chien pour le « payer » de sa peine quand il a ramené un animal écarté; herbe, fourrage, etc., que l'on donne à la vache pour qu'elle se laisse traire (del latin Panarius) * pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant) * palenc: palissada; fr. palis (facha d'estacas de castanhièr) * palhissa : clujada (fr. toit de chaume) * palisson, palhasson: panièr redond per metre lo pan a levar abans la coccion * palhassona: casal, fr. chaumière * pam (de l’autre ~) expr. : de l’autre costat, de l’autre biais * panolha: fr. panouille, épi de maïs * panturlar (se ) : trular, se promener sans but précis. * papulon m. pibol * paradèla: grande oseille * parchar: ?? * parcir: esparnhar : fr. épargner. Se parcir de: s'estar de, s'empachar de. Lo Parciriam est le surnom qu'on donne à l'enfant non désiré, dont on se serait bien passé. * parelh: fr. paire; couple * parròfia, paròfia : parròquia * parpalh [porpar], [parpai/perpai] : peitrina; corsatge; sen (partida del còs del bas del còl fins al ventre), fr. pourpoint * parquenada: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * parsilh, persilh, peiressilh m. : jolvèrd * part-qu'a-part: fr. de part en part * pasmens: totun * passador: fr. défilé, endroit où passe une route entre une falaise et un cours d’eau (du latin médiéval passus (pas, passage, chemin, défilé) * passat deman: deman passat * passerau: fr. moineau * patolhier: gassòt (region d'Ussel) *pau: baston * paucha: sirventa * paun: paon, pavon * paupanhar, paupinhar : paupar? * pautut (Cruesa): grapal * pavan: pavon, paon * peciar: petaçar * pedoira [pedwejro] : veissiga * peirejadís o peirissadís: tàpia, fr. pisé * peis, pest? ([pejst]>[pejs]??) : la pesta * pejar: pegar * pejar?? , 'pejar ?? : apuejar, apiejar * pelh m. pesolh * pelhaire: fr. déguenillé; pelharòt, pelharotaire * pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a peralhòu/au pelharaud: portar (un enfant) sus l'eschina, los braces entorn del còl e las gambas altorn de la talha del portaire) * pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva * pelissa : femna publica * pelisson: fr. paillasse ?? * peluca: ussa?; parpèla? * pelucar: pampaluguejar * peluja: ?? * pen, pena V. P'un * pena, penau m. : ginesta * penau: fr. lande de genêts et donc par extension une terre pauvre où pousse naturellement cette plante * pendaulha: fr. balançoire * pendaulhar: fr. pendiller * pendolhar: pendre, penjar * penlan: fr. voyou * pensivós,-osa adj. : pensatiu,-iva, pensativós,-osa * peput f. : puput * per m. : pereir, aubre que mena las peras, los perons. * perinqueta: baudufa * permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme) * peròt, -òta (Marcha lemosina, Charanta occitana, nòrd de la Nauta Vinhana): piòt, dindon * perpai (perpalh) : V. Parpalh * per tot aquò: malgrat acò * pès (d'en "), dempès : drech * pès (aus quatre ~) : en córrer plan regde * peschier: lavador (se ditz tanben) * peschièra : endrech aigadós ont i a daus peissons per la consomacion ; se ditz per lo vivier, la serva * peseu m. pese; mongeta * pestelar (se) : (se) batre * pestelariá : causa pauc importanta, babiòla * pesteu: batedor, de bugadeira * pestrir: pastar, fr. pétrir * peta-raba: bleta-raba; fr. pétoire * petairòla: escopeta, fusilh * petaron n. ciclomotor * petinar [pitinà] : apetitir * petiòt: petit, pichòt * petoira: veissiga * petonar: s'enervar, repotegar * petrilhar: petilhar * peu f.: pel; femna publica * pia: còrna, bana * pialar: pelar * piardon: fr. serfouette * piau: pèl * piaular: siular * picassat, picat: V. Pigat * picatau, picatal, pichatal, pichatau: picòt (auseu) * pièg [pjej], piei: pièg * piela, peila, padela, padena n. padena, padela * pietat (a") : de genolhs? * pieuna : ?? * pifrar: chimar * pigassa : fr. moucheture * pigassajar, pijassar: picassar, pigalhar (fr. tacheter; bigarrer; chatoyer) * pigat, picassat, pigassajat, pijassat, picassonat : fr. tacheté, esp. de negre (qui a des tâches de rousseur) * pigonhar (/se): picar còntra qualqu'un, se quichar * pigòt : fr. pie (color) * piguet : fr. chardonnet * pija adj. : bigarrat * pija n. : taca sus la pel * pijassada : fr. moucheture * pijassar: V. Pigassajar * pilaud: aucat, mascle de l’aucha * pilhonar : fr. cligner des yeux * pimpaunhar: fr. peloter, tâter * pinambor: fr. topinambor * pinar, pinard??, pinalh?? : òme ric * pinara: vin * pinarar: chimar de tròp * pinat, - ada: plen, emplit, tot cobèrt * pincar: plantar * pincat,-da part. pass. : dreçat (-da), levat (-a), en l’aer. Estar pincat: estar drech a esperar * pindolhar o pingolhar: pendre * pingraula: espingada * pringralhar: ?? * pinhie(i)r: pin (arbre) * pipeiaire: aucelaire * pirca: pista * pissa-rata [pisa rato/piso ròto] : rata penada * piunar: pinçar * piuse m. : piusa f. Remudar los piuses: mudar d'ostal * plafond, plafons ? * plaidiar: plaidejar * plais: broa * planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç) * planben: encara, tanben * planger: plànger, plànher * plangier: planièr (tanben emplegat), plan, plat * planher: plànger, plànher * plantar (/se) : arrestar (/s') * platussar: charrar * plegut: p.p. de pleure/plòure * ploia: pluèja * ploiós: plujós * plòure a giblas, plòure a raissas plòure a vojadas, plòure a plenas selhas, plòure coma qui la vòja (bòtja?) : plòure a semaladas * plueviós, -osa adj. pluejós, -osa * plòia/plueia: pluèja * pluiau: Occident, colcant, vent de pluèja * plujada: fr. averse * plumadís (de frucha) : pèl, pelalha * plunhar: plenhar, emplenar. fr. remplir; fr. serrer (l'un contre l'autre) * plusiors franc. : plusors * pofar (se) : fr. se piquer, se dépiter * polhar: reprimandar * polon f. asnessa, borrica, sauma * pols f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais) * pom: poma; pomièr * pom/poma de tèrra: patata (tanben emplegat) * poma ar tèrra: patata (tanben emplegat) * pomairòu: luòc plantat de pomièrs * poma-pòrc: patata (tanben emplegat) * pomeitèrra: patata (tanben emplegat) * pompira f. patata * ponar (se): acatar (s') (tanben emplegat) * poner, póner: pondre * ponhada: fr. poignée * popin: popada?? * pòrc de mar n. pòrc marin * pòrcs singliers: pòrc singlar * portament: biais d'anar?? * portar pena: migrar, se far dau meschant sang * pòrta-tetons: sostens * pos f. pl. V. Pols * poschar?, possar (>polsar) : tossir * pòst f. : fr. planche * potareu: camparòl (cèps en particular) * pòus f. pl. : fr. bouillie de maïs. gasc. cruishada * poussiera, pouvera: pols, polvera * pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps * premier: primièr * préner, prener ['prenei] ['prene:] : prene, préner. Préner lo chamin per poncha: anar tot drech, d’un biais decidit. Préner las vias: s’enrotar, se botar en rota * pres: prèp ("Pres lo mur") * pretz (per <nowiki>''</nowiki> que) : a mesura que, a proporcion que * progiet: projècte * propchen fr. : propchan, propdan; venidor, que ven * prosseja, pressuja: persega * priun, -a, prund, -a: pregond, -a, prigon, -a, prefond, -a, fons, -a * puat: otís, qual?? * pudentor: pudor, pudessina * pudin: fr. bourdaine ou bois puant, qui dégage une odeur forte sous son écorce * pudinhard V. Chat-pitoir * puèg [pei], puég, peug, puig, pug: puèg * puescher, puesser : poder (tanben emplegat) * p'un, p'una, p'unpiau: cap (pas un(a)) * punhar: fr. répugner à faire quelque chose, tarder * purar: plorar * purir, puresir: poirir (tanben emplegat) * purnai(s?), putnais, pudnais: catpudre, (gat-)pudís * quante (Alt lemosin) : quand (Bas lemosin) * quauquarren/quauqua ren adv. quicòm. quauqua ren mai: quicòm mai * quauqu'un: qualque * queraque, queriaque (creiaque) (de 'creiriatz que'?) adv. sens dobte * qu'es que qu'es? : qu'es acò? * quincalhar: fr. carcailler (la caille) * quincaròla: partida mai nauta d'un aubre. fr. faîte * quintar (/se) : fr. pencher * quò: aquò, çò; quò es [kej], [kwej]: (aquò) es; quò pleu/plòu: plòu * raba: fr. rave * rabiaud: mena de rabe?? ("Totas doas venina d'eisserbar las racinas e 'las portavan chascuna un panier de rabiauds, aurelhas de lebre, erba dau lach per los lapins) * rabator : fr. rabat * rabilha: fr. fâne * rabin: fr. champ de navets * rabusar: repapiar * raca: misèria * rachar (se) : anar, se rendre a * racina: pastenaga, carròta (tanben emplegat) * racroquilhar : fr. recroqueviller * rafe m. rave (fr. radis ou raifort) * raiar: brilhar * raiç: pastenaga, carròta (tanben emplegat). raiç blancha : panais * raissas (plòure a '') : plòure a semaladas * raleta: fr. faîte de la maison * raletar (se): s'engulhar * ramada f. fr. averse * ramalhaud: fr. têtard * rana: fr. crécelle; fr. courtilière (Nauta Vinhana e Cruesa) * ranar: renar, marronar, se plànger en parlar entre sas dents * randa (a ") [ronda] : a rand de, prèp de * ranhós: ernhós? * rantela, rantiala: fr. toile d’araignée * rantela dau ventre: diafragme * rapieta: fr. lézard gris * ras (èsser bon '') : tot prèp * rasís adv. : tot prèp de * raucenós: ?? * raucha: ratja?? * rauche: rauc * rauchós: enraucat * rauja: ràbia * raunament: renament??, fr. grognement??, bougonnement?? * ravalha (Cruesa): fr. rave * rebombar: fr.rebondir * rebondre : rescondre, amagar; fr. rebondir; apondre * rebusar: repapiar * rechanar, rechinar: arroganhar * rechinat adj. : en colèra * reclana V. Areclana * recorson : ?? * recroquilhar (se ") : fr. se recroqueviller *refaufinhar (se ') : se galar, se regalar; fr. se régaler * reganhar: fr. rechigner, montrer les dents, grommeler * regolar: vomir, regantar * regolhonar: fr. faire des rejets * rei daus auseus, reibelet, reibenet, rebeineu, reibelet (HM), reibetau (23), traucaplais (24), l'uelh de buòu (87S), lo pitit buòu : fr. troglodyte * reir-còr (a ") : a racacòr * reir-grandpair, reina-grandamair : reire-grandpaire * rejauvir (/se) : (/se) regaudir * rejauvit,-da, adj. : plan content, plan aürós, que mostra sa jòia * rejonar, rejonhar?? : ?? * relh: fr. fourgon d'un four * relhar v. grimpar * remudar : remenar * renconhar (se "): fr. se cogner * rencurar, rancurar: regretar, èsser enfelonit d'una pèrda; se plànher, esp. de la dolor. "rencura lo ventre" : li fa mal lo ventre * renmàs: solament * rentrar: tornar, tornar entrar * repastar: repàisser * reprosimar [reprozimà], reprueismar ? : fr. rapprocher * recoquilhonar : fr. recroqueviller? * resmas: pas que * respóner, responer: respondre *resvelhar, revelhar?: desvelhar * retrum: bedoceta, fr. poubelle * ribiera: riba; per ext. fr. marécage * ricancoina f. : un refranh, una chançoneta (pejoratiu) * ridòrta: corona de pan * rifanfara, refanfara ? : refranh * rigalhon: fr. ruisseau * rigolar: vomir * ringueta: baudufa (Sarlat, Peiregòrd lengadocian) * ripar: fr. glisser * risolar: sorire? * rison m. : rire, riseta * rit: guit (fr. canard) * riu [ri], [riew] bas lem. : fr. ruisseau * riufe adj. : rufe, fr. rude au toucher?? ("'na chamisa pròpa de cherbe riufa") * robiera: molhièra, terrenh umid * ròcha: ròc * ròcmòrt: fr. marne * rodelar : redolar * rodelon: rotlada * rodilha: bar(r)iòta, boreta, carriòl(a) * roge, roja: de pèl rog * roia, roja f. : papach-rog * ròla: glaça (element natural) * romar: romegar * romeu: romec (lo romeu de la mòrt) * romde, romdre, ròmdre f. : fr. ronce. V. rumec * rondelhon: fr. grognement, ronchonnement * rondinada: ronde n. ? * ronhament: fr. grognement?? * ronhar, ronjar?, rosjar: rosigar * roquilha: fiòla * ros, -ssa, rosseu, rossela: blond, -a * rosin: candela * rosjar: rosigar * ròure? : rove, rore * rufar : fr. gercer * rufe adj. : dur fig. * rumec, romec, romen ?, romde, romdre, ròmdre, romze, rumze n. f. : fr. ronce * rundir (lat. Grundire) : sens diferent de Brundir * sabat : fr. vacarme * sabatier: gròs grapaud ventrut. sin. mercier * sablon: sabon * sabor (de bona ~) loc. : de bona gràcia * saborau: codena del lard * sabranada: fr. ragoût aux haricots * sabrondar (<subre+abondar) : desbordar (un liquid?, una ribièra) * sadolaud: alcolic * saïn [sei]: sagim, lard * saion: vestit. fr. habit * sancier: san, sanitós * sangí! : sacredieu! (eufemisme per 'sang de Dieu') * sangolhar (Cruesa): se divertir amb aiga dins un recipient o un gassòt * sapcher: saber * saquetar: batre * sarcel, sarceu: fr. sarcloir * sargata: lausèrt * sargòlha: ?? * saubre: saber * saüc [suéy(k)], [swéy], [se-ü], [sèy], [sòy(k)], saücau, saücal (bas+lemosins) [sue(i)cau/siejcà/shuejcà]: sambuc, saüc * saude: saule, sause * saular, saumar (metatèsis de Salvar) : ?? * sautareu: sautarèl * sauticar: fr. sautiller * se: fr. soi (ex: chas se) * se: el/ela; eles/elas ('quò es se' : es el/ela) * sebelir: sepultar * sechiera: sequièra; endrech sec * secodre v. : secotre v. * secoduda : branlada * sedon: fr. lacet; trapa, trapèla * seguela: seguida * sela: cadièra, seti * selh : selha, ferrat * selhe, selh (Cruesa): segle (cereal) * semenalha: semença (tanben emplegat) * sement f. : gra, grana. de tots " : de totas menas * semnar v. semenar * sensena: fiau, sens (d’una istòria, d’un eveniment, logica) * senzilha: mesenga * ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser * serenada: ?? * sernada (serenada?): serada * serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt * sèrva f. estanh petit; reserva d’aiga per l’irrigacion dels camps * seschiera: airal de seschas (fr. roseau des étangs) * si: (ai)tant, talament * sibar : absorbir fig. * sicliar: V. eissublar, eissiular * sicliar: assetar (tanben emplegat) * sinar: sentir amb lo nas * sindraina: ?? * singlarda: singlar femèla * sislar: giscar, guiscar * si us platz [siwpla]: se vos plai/platz * sobechar: ?? * sobrar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * soc, soch (pl. sochs), suchas: sabot * sogolar : èsser assadolat; rotar, singlotar d'aver manjat tròp * sòla f.: sòl * sole adj: sol, solet * solha: fr. paillasse du lit * solombrilha: penòmbra? * somelhejar: començar de s’endormir ; s’endurmelar * somnhe n. : sòmi (tanben emplegat) * sopena: ?? * sòr n. sòrre * sorcelatge: devinha, devinalha * sorniera: obscuritat * sorniaud: ?? * suausa adj. : suauda (f. de suau) * subransida (de ") : subran * subrondar V. Sabrondar * sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer) * sumnhar: somjar * sumcir [sunsí] (lat. subcidere) : fr. saisir, transir (lo freg); somcir/somsir (englotir) ; susprener, plan estonar * sundir: sospirar * suspurar: purar plan fòrt * susvestit: fr. survêtement * tabiraud: lo que vau ren, paubre baliraud * tabustar: picar? * taconar: picar * tainar (/se) : pressar, tardar * tainós: tinhós? * talhon d'Adam: fr. pomme d'Adam * talòs (de pan) : fr. quignon de pan * tandis que (dau '') : dau temps que * tanha: fr. bourbier * tant mai... tant mai... : dont mai... dont mai... (tanben emplegat) * tantarar: charrar * tant-parlar f. : pinta (mesura de 1 a 2 litres) * tapon: pilòt, fr. tas * tarabasteu: fr. claquoir (instrument de musica) * taravelar: sollicitar longament, en insistent. * tartifla: patata * tech, teit: establa * teissut de còu: folat, mocador * telhòu, telhaud m. telh * temps (ben de '') : longtemps * tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin * tèrme: fr. tertre, talus, éminence pouvant servir dans certains cas de terme, borne, limite. * terrassa: grasala granda de tèrra, fr. grande terrine * terrauds pl. (Cruesa) nom donat als dos enfants d'un vilatge que son nascuts lo meteis jorn * test: clesc (d'un uòu) * testut: maça * teula: fr. tuile * tia-tia: fr. litorne (grive) * timplat m.: fr. giffle, claque * tirusa: automata per tirar d'argent * tombareu: fr. charrette ?? * tonar: tronar (tamben emplegat) * tonedre: troneire * tòni m. nesci, pèc * torilhon: taure pichon?? * torilhonar (/se) : la vaca montar una autra vaca?? * tornada (una) n. un fum de * torrin: sop d'alh, ceba o tomata, ben pebrada (que se portava als novèls maridats l'endeman de lor nuèit de nòça) * torrinar : faire son torrin, faire pauca causa * torton: crèspa de blat negre * tortre f. tortora. fr. tourterelle * tòstat m. : tòsta F., fr. toast * tot aura, totaura: ara meteis, en aqueste moment; tota ara/totara (d'aquí un moment) * tot-parier, tot parier: egalament; fr. quand même * Tots-sents: Tots-sants * tram: sòl (d'un ostal) * tramalh: mena de filat * trança: fr. trance; angoissa * tranuja: fr. chiendent * trasconeitre: fr. reconnaître * tràser: traire * trasfojau: fôc de Sant Joab * trasluc, traslutz: plena luna; jorn nefast, accident; agitacion, eveniments malaürós * trassauta: fr. éclabousser ?, tressauter?, regisclar? * trau: biga (fr. poutre) * trauca-sac: fr. brome stérile * trauchar: traucar ?? * traulhar: s'espaterrar dins l'èrba ja nauta; fr. pietiner, fouler, écraser au pressoir * travelar V. Taravelar * traversós: fr. espiègle * treblant: susprenent? * treblar: trebolar * trefa, trefla (Cruesa e endacòm mai), truefla, tròfla, trofla, tofla: trufa; patata * tremuelh: tremol (arbre) * tren. en " de : fr. en train de * trenc, tr(i)an(c) m. fr. croc à fumier * trencha f., trenche m.?: fr. faux; houe, pioche courbe dont le fer est large et mince * trepar : fr. trépinier * trespassar: desobeïr, refusar d’entendre rason * trevar: barrutlar, fr. errer; fr. hanter * tribe: selha, ferrar, fr. seau * tribolar: trebolar, fremir * trifolet: fr. trèfle rampant * troçar/trossar (se) : se (tornar) botar los vestiments * tròia, treuia/trueuia, trueja : truèia (tanben emplegat) * troncar: trencar?? * truelh: pè de cabra (aisina). fr. pied-de-biche * trufa, tofla, tròfla, trofla, truefla: patata * trular: fr. errer; fenhantejar? * trule, trula f. ? (Cruesa): persona bèstia; fug-l'òbra, fenhant * trundiment: retentiment *trundir: fr. résonner * tuar: atudar * tucar: tocar, trucar * tudelar: brotar (una planta * tundir: enflar al punt d'aver la pèl tirada (e al fig. de vanitat p. e.); tondir * tunlar: tossir * turlaud, trulaud: idiòta * tustadís: fait de tustar * tutar v. fr. débusquer * uchar, unlar, udlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * udlar, ular, unlar, utlar, idolar: udolar, cridar fòrt * ueitantivol: qu'a ueitanta ans * uerge (Cruesa): òrdi * ufada: crit * uistra: ustra * ujan [yˈz̪ɔm] : ongan * ulhauç: fr. éclair * um (varianta de ''òm'') o un(?) : òm, un òm * unflar lo fetge (far) : esfeunir, eissorlar quauqu'un d'aiciá a l'esmalir * unlament: udolament * unlar: V. Udlar * urosadament: aürosament * ustilh : ostilh, aisina * utlar: V. Udlar * vachas negras (Cruesa): nivols gròsses grises e pluevioses * vaisselar v. faire la vaissèla * valhent adj. : valent * vances, vancès: V. Avances * vaque! : vèni!, ven! (tanben emplegats), gasc. çai! * vargier: V. Vergier * varrau, verrau : verrat * varroelh: varrolh * vaslet [vàle] : varlet * verdera: fr. oseille * veren m. verin * verenós, -osa: verinós, -osa * vergier [vargié], verdier: òrt (tanben emplegat) * vernhau: vern * vesaquí : veiquí (tanben emplegat) * veschada: vesc(a), visc(ada) * vessa: f. pet, vent * vetz adv. : còp, vegada * veüda, vuda: vista * via: camin * vianelon: androna * viatge: còp (p. e. de beure) * viau, viauda, viaus, viausa: marrit, marrida * viena: fr. vielle * vimzela V. Vinzela * vinheta f. fr. oseille * vinhau: vinha gròssa? * vinhon m. ceba * vinzela: flinga (gauleta, bagueta, lata o branca pichona, de vime o d’un autre arbrisson) * viòrla: V. Nhòrla * virason: vertige * vironar: virar entorn * vironseu: fr. virevolte * 'visar V. Avisar. 'Visa la via! (per fòragitar qualqu'un)- Visar lo bornat: Faire la culhida de la mèl * visda, vusda: vista * vispolar: ?? * vistar: regardar * vita: vida * vitoira: vitualhas, fr. victuailles * vojadas (o botjadas?) (plòure ") : plòure a semaladas * vojar: vuejar * volada n. voleibòl * volha: oelha, aolha * vonvonar : zonzonar? * vorilh [vurí], voriu [vuriw/vwejriw, bwejriw/ bujriw] : fr. regain V. Borilh * v-òs : òs * vuda (>veüda>vesuda), vusda (>visda>vista) : vista * vuelher: voler * vulhença: volontat * v-uèi: uèi * zo, zò, zu: o (article neutre) == Vejatz tanben == [[lexic auvernhat]] tgxnm6v0v1hfrekbq4ruyh3uhzkrog6 0 174572 2502200 2161785 2026-06-02T12:29:49Z AStyle 23904 2502200 wikitext text/x-wiki '''Mila Moskov''' (en [[Macedonian (eslau)|macedonian]]: Мила Москов) es una cantaira macedoniana que nasquèt en [[Prilep]], [[Macedònia]], dins lo jorn 8 de marc de 2005. ==Istòria== Nasquèt dins la vila macedoniana, Prilep dins lo jorn 8 de març de 2005. ==Discografia== *2019: Fire (Оган: Ogan)(en [[Lenga occitana|occitan]] Fuòc) ==Ligam extèrne== *[https://eurovisionsongcontest.fandom.com/wiki/Mila_Moskov Biografia de Mila Moskov] ==Referéncias== [[Categoria:Naissença en 2005]] mexqj4iid5v5rkacg4lkiq45t5l6hst 0 201277 2502205 2026-06-02T16:00:39Z Alaric 506 44932 creacion 2502205 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Scholtz-Förstemann.jpg|right|thumb|200px|Ernst Förstemann, òli sus tela per Julius Scholtz]] [[Imatge:Signatur Ernst Förstemann.PNG|right|thumb|200px]] '''Ernst Wilhelm Förstemann''' ([[Danzig]], 18 de setembre de 1822 - [[Charlottenburg]], 4 de novembre de 1906) foguèt un istorian, matematician, doctor en lingüistica, bibliotecari, e director de la Bibliotèca d'Estat Saxona (en alemand: Sächsische Landesbibliothek) a [[Drèsda]]. Es conegut coma un fondator de l'onomastica e dels estudis d'etimologia populara en Alemanha, e tanben per sas contribucions seminalas faitas dins las primièras annadas de la recèrca [[Maias|maia]], cap al deschiframent e a la compreencion dels elements calendaris dins l'escritura maia precolombiana.<ref>Coe (1992, pp.107–108); Hammond (1991, p.10)</ref> Foguèt lo primièr europèu a comprene e interpretar lo sistèma numeric maia, lor utilizacion del ''zèro'' e lor sistèma calendari. ==Biografia== Ernst Wilhelm Förstemann nasquèt a Danzig coma filh del matematician Wilhelm August Förstemann.<ref name= schneider>Ernst Schneider, ''Förstemann, Ernst'' https://www.deutsche-biographie.de/pnd116635886.html#ndbcontent, Neue Deutsche Biographie, 1961, 270 paginas</ref> Sa familha èra originària de Nordhausen.<ref name= reichhardt/> De 1831 a 1840 foguèt educat al licèu local,<ref name = Neubert>Franz Neubert, ''Deutsches Zeitgenossenlexikon: biographisches Handbuch deutscher Männer und Frauen der Gegenwart'' ed. Schulze, 1905, Leipzig</ref> ont son paire èra professor de matematicas.<ref>Christian Friedrich Kesslin https://archive.org/details/bub_gb_MqyL4nFnjvcC ''Nachrichten von Schriftstellern und Künstlern der Grafschaft Wernigerode'', ed. Commissions-Verlag von Gebrüder Bänsch'', 1856, Magdeburg [https://archive.org/details/bub_gb_MqyL4nFnjvcC/page/n273 258] </ref> En 1840, Förstemann s'inscriguèt en lingüistica comparada a l'Universitat Humboldt de Berlin. En 1841, se desplacèt a Halle (Saale), ont contunhèt sos estudis a l'Universitat Martin Luther de Halle-Wittenberg.<ref name= reichhardt/> Del temps qu'èra a l'universitat, Förstemann recebèt los ensenhaments de Karl Lachmann, Franz Bopp e August Friedrich Pott.<ref name= schneider/> En tornant de Halle, Förstemann foguèt nomenat professor assistent al licèu de Danzig e trabalhèt tanben coma tutor privat fins a 1848.<ref name= reichhardt>A. Reichhardt https://archive.org/details/BiographischesJahrbuchUndDeutscherNekrologBd111906/page/n180/mode/1up ''Förstemann, Ernst Wilhelm, Biographisches Jahrbuch und Deutscher Nekrolog'', ed. Reimer, 1908, ed. Anton Bettelheim, vol. 11, Berlin</ref> En 1845 obtenguèt lo ''Staatsexamen'' a Berlin.<ref name= reichhardt/> Förstemann foguèt tanben lo sol concurrent dins un concors organizat per Jacob Grimm que demandava una lista de noms qu'èran en utilizacion en Alemanha fins a l'an de 1100.<ref name= reichhardt/> E mai se sometèt pas qu'un borrolhon, ganhèt lo prèmi e foguèt encoratjat per Grimm a publicar l'òbra acabada en 1858. <ref>A. Reichhardt https://archive.org/details/BiographischesJahrbuchUndDeutscherNekrologBd111906/page/n179/mode/1up ''Förstemann, Ernst Wilhelm'', ''Biographisches Jahrbuch und Deutscher Nekrolog'', ed. Reimer, 1908, ed. Anton Bettelheim, volume 11, Berlin, p. 375–376</ref> Quand a Förstemann foguèt ofèrt un pòste de bibliotecari a la Fürst zu Stolberg-Wernigerodesche Bibliothek en 1851, abandonèt son pòste a Danzig e anèt a Wernigerode.<ref name = Neubert/> Tanben, apondèt quicòm coma 20 000 volumes a las possessions de la bibliotèca.<ref name= reichhardt/> En mai de son trabalh de bibliotecari, Förstemann acceptèt tanben una mission d'ensenhament al licèu local.<ref name= reichhardt/> En 1865 <ref name= schneider/> Förstemann foguèt convidat a Dresda per la veusa de Frederic Guilhèm IV de Prússia, ont succediguèt a Gustav Klemm coma cap de bibliotecari a la Bibliotèca Publica Reiala (ara la Bibliotèca d'Estat Saxona),<ref name= reichhardt/> que conteniá lo Còdex de Dresda.<ref name= WDL>http://www.wdl.org/en/item/11621/|title=The Dresden Codex, data 1200–1250, site web [[World Digital Library]], 24 de mai de 2017</ref> Förstemann reorganizèt la bibliotèca e comencèt de trabalhar sus un catalògue novèl.<ref name = Neubert/> Förstemann demissionèt en 1887, a l'edat de 65 ans, en favor de la tasca mens fastigosa <ref name= schneider/> de supervisar la bibliotèca privada del Rei e la bibliotèca del Sekundogenitur (Drèsda).<ref name = Neubert/> Per sos servicis Förstemann recebèt l'Òrdre d'Albert en 1892.<ref name= finbib>A. Reichardt https://archive.org/details/BiographischesJahrbuchUndDeutscherNekrologBd111906/page/n182/mode/1up , Förstemann, Ernst Wilhelm ''Biographisches Jahrbuch und Deutscher Nekrolog'', ed. Reimer, 1908, vol. 11, Berlin, p. 179</ref> Dins las annadas seguentas, Förstemann preparèt una edicion del manuscrit maia e tanben divèrses tractats sus el.<ref name= finbib/> Sos servicis en nom de la reorganizacion de la bibliotèca foguèron dels pus importants. En 1894 deschifrèt los sistèmas de numeracion maias.<ref name= finbib/> En 1899, Förstemann se retirèt e se desplacèt a Charlottenburg un an pus tard,<ref name= finbib/> ont moriguèt lo 4 de novembre de 1906.<ref name= schneider/> ==Òbras== * ''Altdeutsches namenbuch'', 2 vols., 1856/59 (2nda e 3na ed. 1900-1913). Onomastica germanica anciana, noms germanics de personas (primièr volume) e noms germanics de lòcs (segond volume).<ref>Vol. I, 2nd ed.: https://archive.org/details/bub_gb_doEFT5vbo2kC. Vol. II, 3rd ed.: https://archive.org/details/ForstemannAltdeutschesNamenbuchBd.2H13teA1913/mode/2up].</ref> * ''Über die Gräflich Stolbergische Bibliothek zu Wernigerode'', 1866. * ''Mitteilungen der königlichen öffentlichen Bibliothek zu Dresden'', 1866. * ''Geschichte des deutschen Sprachstammes'', 2 vols. 1874/75 (Reedicion de 1966) * ''Graf Christian Ernst zu Stolberg-Wernigerode'', Hannover 1886. * ''Zur Entzifferung der Mayahandschriften'', 7 vols. 1887/98 * ''Aus dem alten Danzig, 1820-40'', 1900 * ''Zur Geschichte der Bücher-Sammlungen in der Grafschaft Wernigerode bis zum Dreißigjährigen Kriege, insbesondere der Sammlung Graf Wolfgang Ernst zu Stolberg (angelegt von etwa 1569–1606).'' (manuscrit). Dins lo domeni germanic, sas listas de noms de personas e de lòcs son encara utilizats. [[Joan Coromines]] nòta una relativa insufiséncia dins los noms gotics e en general las fonts ibericas. ==Referéncias== {{Referéncias}} dttqijleu7ac89a5jmhmhzd9k009jqq 0 201278 2502212 2026-06-03T08:02:51Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Persona}} '''Lucas Hernández''' (n. a [[Marselha]] lo) es un jogaire de fotbòl occitan que fa de defensor al [[Paris Saint Germain]] e dins l’equip de França de fotbal. » 2502212 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Lucas Hernández''' (n. a [[Marselha]] lo) es un jogaire de fotbòl occitan que fa de defensor al [[Paris Saint Germain]] e dins l’equip de França de fotbal. s1kowu4hz2pjuvpxzxv01v09fxx3jje 2502213 2502212 2026-06-03T08:04:03Z Jfblanc 104 2502213 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Lucas Hernández''' (n. a [[Marselha]] lo 14 de febrièr de 1996) es un jogaire de fotbòl occitan que fa de defensor al [[Paris Saint Germain]] e dins l’equip de França de fotbal. {{O|Hernandez}} {{nais|1996}} cexjay1848mtahbvhnouo4qdj7cvp5c 2502214 2502213 2026-06-03T08:13:00Z Jfblanc 104 2502214 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Lucas Hernández''' (n. a [[Marselha]] lo 14 de febrièr de 1996) es un jogaire de fotbòl occitan que fa de defensor notadament dins l’equip de França de fotbal. ==Paumarés== Amb l’Atletic de Madrid: * Liga Europa (2018) * Supercopa de l’UEFA (2018) Amb lo Bayern de Munic: * Campion d’Alemanha (2020, 2021, 2022 e 2023) * Copa d’Alemanha (2020) * Supercopa d’Alemanha (2020, 2022) * Liga dels campions (2020) * Supercopa de l’UEFA (2020) * Copa del mond dels Clubs (2020) Amb lo París e Saint Germain: * Campion de França (2024, 2025 e 2026) * Copa de França (2025) * Trofèu dels campions (2023, 2024 e 2025) * Liga dels campions (2025 e 2026) * Supercopa de l’UEFA (2025) * Copa intercontinentala de la FIFA (2025) Amb la seleccion nacionala de Franàa: * Copa del mond (2018) * Liga de las nacions (2021). {{O|Hernandez}} {{nais|1996}} cuj0b3fyfc3qfkoi6ffnb4at2ui5q61