Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 535 2502262 1855296 2026-06-03T23:05:29Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Rafael Nadal]] 2502262 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{junh}} == Eveniments == * [[2006]] - [[Montenegro]] declara son independéncia de [[Serbia e Montenegro]]. == Naissenças == * [[1873]] - [[Otto Loewi]], [[farmacologia|farmacològ]] alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1961]]) * [[1877]] - [[Raoul Dufy]], pintor francés (m. [[1953]]) * [[1899]] - [[Georg von Békésy]], biofisician ongrés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1972]]) * [[1911]] - [[Paulette Goddard]], actritz americana (m. [[1990]]) * [[1924]] - [[Torsten Wiesel]], scientific suedés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina * [[1925]] - [[Tony Curtis]], actor american * [[1926]] - [[Allen Ginsberg]], poèta american (m. [[1997]]) * [[1942]] - [[Curtis Mayfield]], cantaire e compositor american (m. [[1999]]) * [[1986]] - [[Rafael Nadal]], èx-jogador de tennis malhorquin == Decèsses == * [[1875]] - [[Georges Bizet]], compositor francés (n.[[1838]]) * [[1924]] - [[Franz Kafka]], autor [[Republica Chèca|chèc]] (n.[[1883]]) * [[1963]] - Papa [[Joan XXIII]] (n.[[1881]]) * [[1964]] – [[Frans Eemil Sillanpää]], escrivan finés, Prèmi Nobel de Literatura (n.[[1888]]) * [[1975]] - [[Eisaku Sato]], primièr ministre de [[Japon]], [[Prèmi Nobel de la Patz]] (n.[[1901]]) * [[1977]] - [[Roberto Rossellini]] director de [[cinèma]] italian (n.[[1906]]) * [[2001]] - [[Anthony Quinn]], actor mexican (n.[[1915]]) ---- Vejatz tanben: * [[2 de junh]] | [[4 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 9ff6sihjj6ssdanlk9umkd8r83tyeih 0 4383 2502265 2502158 2026-06-04T04:51:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* Escritura e prononciacion */ 2502265 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. === La prononciacion dau latin === == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] sjqrd7kbfbfykqcasctw8uhu9k829ol 2502267 2502265 2026-06-04T05:04:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* La prononciacion dau latin */ 2502267 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, emprunts entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 33njw0pfh3t1hfv0anpvb72f0c5qdi2 2502268 2502267 2026-06-04T05:05:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* La prononciacion dau latin */ 2502268 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] oecmsv771zrz16wvwegm0z2afregjs0 0 7887 2502256 2495924 2026-06-03T20:38:30Z Tegest Vonis 50715 /* L'Empèri Espanhòu */ 2502256 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Continent |imatge=South_America_(orthographic_projection).svg |superfícia=17 840 000 |populacion=434 254 119<ref>[https://population.un.org/wpp/ "World Population Prospects 2022"]. ''population.un.org''.</ref> |densitat=21,4 |país=12–14 |lengas=[[espanhòl]], [[portugués]], [[francés]], [[Aimara (lenga)|aimara]], [[quíchoa]], [[guaraní]] |fus orari=UTC−02:00 a UTC−05:00 |vilas magèrs=[[São Paulo]] · [[Lima]] · [[Bogotà]] · [[Rio de Janeiro]] · [[Santiago de Chile|Santiago]] · [[Caracas]] · [[Buenos Aires]] · [[Salvador]] · [[Brasília]] · [[Fortaleza]] }}L''''America del Sud''' (var. '''America dau Sud, America deu Sud''') es una partida del [[continent]] [[America|american]] o, segon certans geografs, un continent a despart, entre l'[[ocean Atlantic]] e l'[[ocean Pacific]]. L'America del Sud a una [[Aira|superfícia]] de {{unitat|17840000|km²}}, per la màger part dins l'emisfèri sud. Fa solament tres milions d'ans que foguèt restacada a l'America del Nòrd, un periòde recent a l'escala geologica. Los [[Andes]] foguèron tanben formats a aquela epòca. Los païsatges de l'America del Sud son variats. S'i pòt trobar de nautas montanhas, coma los [[Andes]], de selvas tropicalas (coma la selva pluviala atlantica e la selva pluviala amazoniana), de regions semideserticas (coma lo ''sertão'' brasilièr), de savanas (coma la region brasilièra del ''cerrado''), de [[desèrt]]s (coma los d'Atacama o de Patagònia) e mai de [[glacièr]]s (coma lo glacièr Perito Moreno, en [[Argentina]]). Lo [[portugués]] i es la primièra lenga, que la populacion totala de [[Brasil]] representa 51% de la populacion totala de l'America del Sud. == Geografia == [[Fichièr:South America satellite plane.jpg|thumb|left|Imatge satellit de l'America del Sud.|247x247px]] L'America del Sud constituís la màger part australa de las tèrras emergidas de çò qu'es generalament designat coma lo [[Mond Nòu]], l'[[emisfèri oèst]], o las [[America]]s. Se trapa al sud e a l'èst del Canal de Panamà, que travèrsa l'[[istme de Panamà]]. Geograficament, gaireben tot lo territòri sudamerican es situat sus la [[placa sudamericana]]. Geologicament, lo continent foguèt restacat a l'[[America del Nòrd]] fa solament tres milions d'ans, çò que provoquèt lo grand escambi american. Tanben los [[Andes]] son una cadena de montanhas relativament joves e sismicament precàrias, anant del nòrd al sud lo long de la bordadura occidentala del continent ; lo territòri a l'èst dels Andes es principalament cobèrt per la selva tropicala umida, lo vast bacin d'[[Amazonas]]. Lo continent presenta tanben de regions pus secas coma la [[Patagònia]] Orientala o lo [[Atacama|desèrt d'Atacama]]. [[Fichièr:Bariloche- Argentina2.jpg|thumb|[[Patagònia]] ([[Argentina]]).]] Lo continent sudamerican compren tanben de nombrosas illas, que fòrça d'entre elas apertenon als païses del continent. Fòrça illas de [[Caribas]] (las [[Antilhas]]) son situadas sus de la [[placa cariba]]. [[Aruba]], [[Barbados]], [[Trinitat e Tobago]] son situats sul [[replanat continental]] sudamerican. Las [[Antilhas Neerlandesas]] e las dependéncias de [[Veneçuèla]] son localizadas al nòrd del continent. Geopoliticament, las illas Estats e los territòris d'otramar de la [[Cariba]] son generalament considerats coma una part d'[[America del Nòrd]]. Las nacions d'America del Sud que bòrdan la [[Mar Cariba]]: [[Colómbia]], [[Veneçuèla]], [[Guyana]], [[Surinam]] e [[Guaiana]] – forman l'America del Sud cariba. Las autras illas son las [[Galapagos]], l'[[Illa de Pascas]] (en [[Oceania]] mas dependenta de [[Chile]]), l'[[illa Robinson Crusoe]], l'[[illa de Chiloé]], la [[Tèrra del Fuòc]], e las [[Illas Malvinas]]. === Recòrds === [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|Los [[Andes]]]] [[Fichièr:River in the Amazon rainforest.jpg|thumb|Un riu dins la [[selva amazoniana]]]]Se tròba en America del sud: * Las mai nautas casudas d'aiga, [[Salto Angel]], * Lo flume amb lo debit mai grand del mond, [[Amazonas]], * La cadena de montanhas mai longa, los [[Andes]], * Lo desèrt mai sec, lo [[Atacama|desèrt d'Atacama]], * la via de camin de fèrre mai nauta, [[Ticlio]], * la capitala mai nauta, [[La Paz]], * lo lac navegable mai naut, lo [[lac Titicaca]], * la vila mai australa, [[Puerto Toro]]. {{Clr}} == Istòria == === Lo periòde preeuropeu === ==== De la caça a l'agricultura ==== [[Imatge:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura entre lo [[Neolitic]] e l'[[Edat dau Fèrre|Atge dau Fèrre]].]] Li promieri migracions umani en [[Amèrica]] comencèron a partir dau {{formatnum:16000}} avC. Foguèron l'òbra de caçaires-culhèires venguts d'[[Asia]] que passèron per lo [[Estrech de Bering|destrech de Bering]] e que colonizèron pauc a pauc lo continent. Dins mai d'una region, aqueli populacions selecionnèron de [[Plantae|plantas]] comestibli, cen que menèt a un desvolopament progressiu de l'[[agricultura]]. Lo [[blat turc]] e la [[Tartifla|patata]] aguèron probablament un ròtle preponderant dins aquela evolucion<ref>Douglas J. Kennett, Mark Lipson, Keith M. Prufer e David Mora-Marín, « South-to-north migration preceded the advent of intensive farming in the Maya region », ''Nature Communications'', vol. 13, n° 1,‎ 2022, p. 1530.</ref><ref> Bruno Messerli, Martin Grosjean, Georges Bonani, Andreas Bürgi, Mebus A. Geyh, Kurt Graf, Karl Ramseyer, Hugo Romero, Ueli Schotterer, Hans Schreier e Mathias Vuille, ''Climate Change and Natural Resource Dynamics of the Atacama Altiplano during the Last 18,000 Years : A Preliminary Synthesis'', vol. 13, coll. « Mountain Research and development », 1993, pp. 117-127.</ref>. Aquò favorizèt la sedentarizacion de populacions e l'aparicion de societats ierarquizadi e [[Vila|urbanizadi]]. Aqueu procediment comencèt en [[Mesoamerica]] emb li [[Civilizacion|civilizacions]] [[Civilizacion olmèca|olmèca]] e [[Civilizacion maia|maia]]<ref>Carmen Bernand, ''L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle'', Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, pp. 123-127.</ref>. Pi, si difusèt vèrs lo sud e li [[Andes|regions andini]] dont arribèt durant la promiera mitat dau millenari I avC. ==== Li civilizacions precolombiani ==== [[File:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Empèri Inca]].]] La conoissença de l'[[Amèrica dau Sud]] precolombiana es mai que mai basada sobre l'[[arqueologia]] que li culturas e civilizacions andini non avían de [[sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]]. Li civilizacions mai importanti de la region si formèron dins la zòna centrala dei Andes, mas de culturas sedentari apareissèron finda au nòrd de la cordilhiera ([[cultura de San Agustín]], [[Muiscas]]...<ref>Luis Duque Gómez, ''San Agustín'', Delroisse, 1982.<br/>José Pérez de Barradas, ''Les Indiens de l'Eldorado : étude historique et ethnographique des Muiscas de Colombie'', París, Payot, 1955, 400 p.</ref>). La mai anciana [[Cultura arqueologica|cultura]] ierarquizada d'Amèrica dau Sud es, segon li conoissenças actuali, aquela de [[Cultura de Chavín|Chavín]]. Si desvolopèt lo lòng dau litorau [[Peró|perovian]] au començament dau millenari I avC e engendrèt de progrès importants dins lu domenis de l'[[agricultura]], de la [[terralha]], de l'[[artesanat]] ([[Textile|textiles]], trabalh de l'[[aur]]...) e l'[[arquitectura]]. A partir dau sègle IV avC, intrèt dins una fasa protourbana mas una crisi d'origina inconoissuda entraïnèt la sieua disparicion durant lo sègle II avC<ref>Richard L. Burger, ''Chavin and the Origins of Andean Civilization'', Thames and Hudson, 1995.</ref>. Totun, d'autri civilizacions si formèron rapidament dins la region entre lo 200 avC e lo 600 apC<ref>Luis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, ''Le Pérou avant les Incas'', París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017.</ref>. Li mai conoissudi son la [[cultura de Moche]] e la [[cultura de Nazca]]. La promiera si caracterizèt per una terralha policròma decorada de scenas figurativi e realisti presentant de detalhs de la vida quotidiana dei abitants. La segonda desvolopèt finda una terralha de qualitat, mas es mai que mai famoa per lu sieus [[Geoglife|geoglifes]]. Pi, entre lo 600 e lo 1200, la region foguèt dominada per li culturas associadi ai [[vila|vilas]] de [[Tihuanaco]] e de [[Huari]]. La promiera vila si situava au sud dau [[lac Titicaca]]<ref>Adriana Baulenas, « Tiahuanaco, ville sanctuaire de la culture des Andes », ''Histoire & Civilisations'', n° 106, junh dau 2024, pp. 86-89.</ref>. Èra au mens un important centre [[religions|religiós]] emb una influéncia culturala sobre l'ensèms de la region. Foguèt a l'origina d'un « estile de Tihauanaco » que si difusèt vèrs lo sud fins a [[Huari]]. Lo sieu desvolopament s'acompanhèt d'una intensificacion de l'[[agricultura]]. Totun, a partir dau 1200, la secaressa roïnèt rapidament la vila que foguèt abandonada. [[Huari]] èra finda un centre ceremonial important. A partir dau sègle VII, comencèt la conquista dei sieus vesins e formèt un empèri lo lòng dau litoral perovian. Grands bastissèires, desvolopèron l'[[agricultura]] e implantèron de [[colonialisme|colonias]] dins mai d'una region. Luchèron egalament còntra li culturas locali per uniformizar lo sieu espaci. Aquela politica foguèt a l'origina d'un estile arquitectural caracteristic que permet de mesurar l'extension de l'influéncia de la vila. A partir dau 900, intrèron pauc a pauc dins una fasa de declin, bessai en rason de conflictes emb la civilizacion de [[Tihuanaco]]. Pendent lo sègle XI, lo territòri de Huari si fragmentèt e cada pòple de l'empèri tornèt devenir independent<ref>Luis Guillermo Lumbreras, El imperio wari, Lima, IFEA, 2011.<br/>Tiffiny Tung, ''Violence, Ritual, and the Huari Empire: A Social Bioarchaeology of Imperialism in the Ancient Andes'', University Press of Florida, 2012.</ref>. Entre lu sègles XII e XIV, la region andina conoissèt un periòde de fragmentacion politica e de diversitat culturala. Lu dos pòples pus influents d'aquela epòca son lu [[Chimus]] e lu [[Aimaràs]]. Installats dins la vau de Moche, lu Chimus formèron un [[estat]] centralizat dirigit per un [[Monarquia|monarca]] [[Monarquia absoluda|absolut]]. A partir dau 1200, adoptèron una politica expansionista. Totun, dins lo corrent dei ans 1460, foguèron vencuts e somés per lu [[Empèri Inca|Incas]]<ref>J. D. Moore e C. J. Mackey, « The Chimú Empire », dins H. Silverman e W. H. Isbell (dir.), ''The Handbook of South American Archaeology'', New York, Springer, 2008.</ref>. Lu Aimaràs ocupèron un important territòri au nòrd e au sud dau [[lac Titicaca]]. I formèron sèt « nacions » organizadi en dos reiaumes. Li modalitats de l'integracion dei Aimaràs a l'[[Empèri Inca]] non son conoissudi, mas un raliament negociat es probable. Lu Incas èran probablament un pòble eissit de la fragmentacion de la civilizacion de Huari. Installats dins la vau de [[Cusco]], menèron una tièra de guèrras còntra lu [[Chancas]], un pòble installat dins la vau vesina d'Andahuailas. Aquelu conflictes gardèron un caractèr locau entre lo 1200 e lo 1400 e foguèron probablament embelits dins lu racòntes incas<ref>Franck Meddens e Cirilo Vivanco Pomacanchari, « The Chanca confederation; political myth and archeological reality », ''Xama'', vol. 15, n° 18,‎ 2005, pp. 73–99.</ref>. Totun, durant la promiera mitat dau sègle XV, lu Incas menats per [[Viracocha Inca]] sometèron la region chanca. Lo butin obtengut li permetèt de formar un estat ben estructurat e lu Incas posquèron estendre la sieua zòna d'influéncia. A partir dau 1463, aquò menèt a la conquista d'un [[Empèri Inca|important empèri]] qu'anava, au sieu apogeu, de la region de [[Quito]] au nòrd ai territòris [[araucans]] au sud (lo nòrd dau [[Chile]] actuau). L'empèri èra dirigit per l'Inca, considerat coma lo descendent dirècte dau Dieu-Soleu. Lo territòri èra dividit en tres parts destinadi ai besonhs dau [[clergat]], de l'[[Estat]] e dei comunautats. Lu Incas impausèron l'usatge de la sieua lenga, lo [[quíchoa]], e lo culte dau Dieu-Soleu<ref>Alfred Métraux, ''Les Incas'', París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, p. 116.</ref>, instaurèron un sistèma de [[corrogada|corrogadas]] per trobar la man d'òbra necessàrias a la construccion dei infrastructuras comuni (rotas, servici militar...)<ref>Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 70-71.</ref>, installèron de [[colonialisme|colonias]] de locutors dau [[quíchoa]] dins li regions estrategiqui<ref>Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 54-56.</ref> e metèron en plaça una administracion eficaça per susvelhar lo territòri. Totun, laissèron una certana autonòmia ai nòbles locaus que foguèron pauc a pauc integrats dins l'administracion<ref>César Itier, ''Les Incas'', París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, p. 79.</ref>. Un sistèma d'ostatges obligatòris permetent d'educar lu enfants de l'aristocracia a [[Cusco]] favorizèt aquela [[politica]]. Totun, l'òrdre inca èra fragile e, a l'arribada dei [[Espanha|Espanhòus]], non èra aplicat dins toti li regions de l'empèri. De mai, dau 1529 au 1532, una [[Guèrra de Succession Inca|violenta guèrra de succession]] opauèt lu fius de [[Huayna Capac]]. S'acabèt per la victòria d'[[Atahualpa]], mas laissèt de divisions prefondi au sen de la societat. Li destruccions èran finda importanti dins li regions centrali. ==== Lu pòbles d'Amazònia ==== En defòra de l'espaci andin, li conoissenças son mai fragmentari mas de descobèrtas recenti mòstran l'existéncia de [[cultura (arqueologia)|culturas arqueologiqui]] estendudi en [[Seuva Amazonica|Amazònia]]<ref>Stéphen Rostain, ''Histoire de l'Amazonie'', Que-sais-je ?, 2022, 128 p.</ref>. La cultura dau [[maniòc]] li tenguèt una plaça importanta e de rets comerciali importanti existissián dins la [[jungla]]. A l'arribada dei Europèus, la [[seuva]] èra bessai poblada per 10 milions d'[[Amerindians]]. Totun, aqueli populacions declinèron rapidament au contacte dei [[malautiá]]s importadi d'[[Euròpa]] e d'[[Africa]]<ref>Stéphen Rostain, ''Amazonie : Les 12 travaux des civilisations précolombiennes'', París-Clamecy, Belin, coll. « Science à plumes », 2017, pp. 294-299.</ref>. ==== Lu pòbles dau sud dau continent ==== Dins li regions sud dau continent, lo modèle de societat demorèt aqueu dau [[caçaire-culhissèire]] si desplaçant a pen. Pauc a pauc, quaucu pòbles desvolopèron una [[agricultura]] rudimentària e adoptèron un mòde de vida semi-nomada. L'aclimatacion dau [[cavau]] a la [[pampa]] durant la promiera mitat dau sègle XVI accelerèt lu trajèctes, mas non cambièt prefondament l'organizacion sociala. Lo mai coneissut son lu [[Araucans]] que vivián a l'oèst dei [[Andes]]. Menaçats per lu Incas, formèron una mena de confederacion tribala capabla d'[[Batalha dau Maule|arrestar]] li armadas de l'Inca [[Tupac Yupanqui]]<ref>Osvaldo Silva Galdames, « ¿Detuvo la batalla del Maule la expansión inca hacia el sur de Chile? », ''Cuadernos de Historia'', n° 3, 1983, pp. 7-25.</ref>. Pi, [[Guèrra d'Arauco|resistissèron]] ai [[Espanha|Espanhòus]]<ref>Isabel Hernández, ''Los mapuche : derechos humanos y aborígenes'', Galerna, 1985, p. 18.</ref>. === L'Amèrica Espanhòla === ==== La Descobèrta e la Conquista ==== Au començament dei ans 1520, lu Espanhòus, ben establits en [[Amèrica Centrala]] après la conquista de [[Panamà (país)|Panama]], pantaièron d'agantar la region de [[Peró]]. Per aquò, s'associèron [[Francisco Pizarro]] e Diego de Almagro. En lo 1527, una expedicion de reconoissença permetèt a Pizarro d'arribar dins la vila de Tumbes, a l'extremitat nòrd de l'[[Empèri Inca]]. Li observèt la preséncia d'objèctes d'[[aur]] e d'[[Argent (metal)|argent]] e s'entornèt en Espanha per obtenir de ''capitulaciones'' li permetent de venir governador de la region. Ralièt finda la sieua [[Familha (parentèla)|familha]]. Totun, non negocièt un títol important per Almagro, cen que foguèt a l'origina de conflictes ulteriors. L'expedicion decisiva arribèt dins la region de Quito en lo 1532. Emb solament quaucu centenaus d'òmes, lu Espanhòus non representavan una menaça clara. [[Atahualpa]] acceptèt donc una entrevista [[diplomatica]] organizada dins la vila de [[Cajamarca]]. Li tombèt dins una [[emboscada]] e f[[Batalha de Cajamarca|oguèt capturat]] per lu conquistadors. Una importanta rançon foguèt exigida per sa liberacion, mas prudents, Pizarro e Almagro preferissèsson l'executar après lo pagament. D'efècte, lu Incas dispauavan encara de tres armadas intacti dins lo nòrd ([[Ruminavi]]) e lo centre ([[Chalcuchima]] e [[Quisquis]]). L'avançada vèrs [[Cusco]] foguèt donc dificila e marcada per de combats violents còntra li fòrças dau generau Quisquis. Dins lo nòrd, Ruminavi opauèt finda una resisténcia acarnida còntra l'armada de [[Sebastian de Belalcazar]], un luectenent de Pizarro que fondèt Guyaquil en lo 1535 per contrarotlar la region. Totun, lo problèma principau de Pizarro foguèt de gerir li regions centrali de l'[[Empèri Inca]]. Nomèt de fraires d'Atahualpa per assegurar la continuitat politica de l'Estat, mas lu dos Incas noveus ([[Tupac Hualpa]] e [[Manco Inca]]) contunhèron de negociar per obtenir la partença dei Espanhòus e refusèron d'admetre la conquista. Entretant, après lo pilhatge de Cusco (novembre de 1533), li dissensions entre Pizarro e Almagro s'agravèron. Per amaisar la situacion, Pizarro laissèt la conquista dau sud de l'Empèri a Pizarro e ai sieus partisans. Dau sieu caire, fondèt [[Lima]] per dispauar d'un [[Pòrt (marina)|pòrt]] e assegurar li sieui relacions emb Panama. Totun, deuguèt rapidament faire fàcia a dos imprevists. Lo promier foguèt una revòlta de Cusco menada per Manco Inca. En lo 1536, lu insurgents capitèron s'assetjar la vila dont una garnison dirigida per [[Hernando Pizarro]] capitèt de resistir. Lo segond foguèt la revirada de l'expedicion d'Almagro dins lo sud. Au sieu retorn, Almagro dirigissèt alora la sieua armada vèrs Cusco. Lu Incas deuguèron abandonar lo sèti, mas Almagro capturèt lu fraires de Pizarro presents dins la vila e ne'n pilhèt directament possession. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre lu dos camps. En lo 1538, lu almagristas foguèron batuts dins la region de Cusco e Almagro foguèt capturat e executat. Son fiu, [[Diego de Almagro el Mozo|Diego de Almagro lo Jove]] ralièt lu partisans de son paire, organizèt l'assassinat de Francisco Pizarro e si proclamèt governador de Peró en lo 1541. Totun, aquela victòria non durèt. En lo 1542, la corona espanhòla intervenguèt per restablir l'òrdre e Almagro lo Jove foguèt executat. L'intervencion dau 1542 marquèt lo començament d'una estabilizacion progressiva dau Peró Espanhòu. Totun, l'alunhament dau territòri e lo ressentiment dei partisans d'Almagro favorizèron encara mai d'una revòlta demièg lu Espanhòus. De mai, lu Incas de [[Manco Inca]] capitèron de mantenir un reiaume independent, lo [[reiaume de Vilcacamba]], dins li regions montanhoï. Après l'assassinat de Manco Inca per de partisans d'Almagro en lo 1544, Vilcacamba demorèt en patz emb lu Espanhòus. Lo reiaume se cristianizèt lentament e lu Espanhòus assaièron de negociar la sieua somission d'un biais pacific. Totun, un incident frontalier entraïnèt una guèrra novèla en lo 1572 e la vila foguèt pilhada per una armada espanhòla. Lu Incas si retirèron dins la jungla per si tornar organizar, mas foguèron pauc a pauc obligats de si dispersar. ==== L'Empèri Espanhòu ==== Après la conquista de Peró, lu Espanhòus creèron una vice-reiautat per administrar li sieui possessions sud-americani. L'America dau Sud Espanhòla venguèt ensinda un element màger de l'Empèri Espanhòu. Li sieui institucions an totjorn una influéncia fòrça importanta sobre li societats actuali dau continent. ==== Lo Brasil coloniau ==== ==== Li guèrras d'independéncia ==== === L'instabilitat dau sègle XIX === === Li guèrras revolucionari e li dictaturas dau sègle XX === === L'Amèrica dau Sud despí lu ans 1990 === == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Andes]] * [[Empèri Inca]] </div> === Bibliografia === '''Istòria precolombiana :''' * Carmen Bernand, ''L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle'', Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, 680 p. * Luis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, ''Le Pérou avant les Incas'', París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017. * Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, 125 p. * César Itier, ''Les Incas'', París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, 214 p. * Alfred Métraux, ''Les Incas'', París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, 186 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{commons|South America|America del Sud}} {{America del Sud}} [[Categoria:America del Sud|*]] o767g35ygv16q57fgl0iyvle1l4pvrn 2502257 2502256 2026-06-03T20:39:44Z Tegest Vonis 50715 /* Istòria */ 2502257 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Continent |imatge=South_America_(orthographic_projection).svg |superfícia=17 840 000 |populacion=434 254 119<ref>[https://population.un.org/wpp/ "World Population Prospects 2022"]. ''population.un.org''.</ref> |densitat=21,4 |país=12–14 |lengas=[[espanhòl]], [[portugués]], [[francés]], [[Aimara (lenga)|aimara]], [[quíchoa]], [[guaraní]] |fus orari=UTC−02:00 a UTC−05:00 |vilas magèrs=[[São Paulo]] · [[Lima]] · [[Bogotà]] · [[Rio de Janeiro]] · [[Santiago de Chile|Santiago]] · [[Caracas]] · [[Buenos Aires]] · [[Salvador]] · [[Brasília]] · [[Fortaleza]] }}L''''America del Sud''' (var. '''America dau Sud, America deu Sud''') es una partida del [[continent]] [[America|american]] o, segon certans geografs, un continent a despart, entre l'[[ocean Atlantic]] e l'[[ocean Pacific]]. L'America del Sud a una [[Aira|superfícia]] de {{unitat|17840000|km²}}, per la màger part dins l'emisfèri sud. Fa solament tres milions d'ans que foguèt restacada a l'America del Nòrd, un periòde recent a l'escala geologica. Los [[Andes]] foguèron tanben formats a aquela epòca. Los païsatges de l'America del Sud son variats. S'i pòt trobar de nautas montanhas, coma los [[Andes]], de selvas tropicalas (coma la selva pluviala atlantica e la selva pluviala amazoniana), de regions semideserticas (coma lo ''sertão'' brasilièr), de savanas (coma la region brasilièra del ''cerrado''), de [[desèrt]]s (coma los d'Atacama o de Patagònia) e mai de [[glacièr]]s (coma lo glacièr Perito Moreno, en [[Argentina]]). Lo [[portugués]] i es la primièra lenga, que la populacion totala de [[Brasil]] representa 51% de la populacion totala de l'America del Sud. == Geografia == [[Fichièr:South America satellite plane.jpg|thumb|left|Imatge satellit de l'America del Sud.|247x247px]] L'America del Sud constituís la màger part australa de las tèrras emergidas de çò qu'es generalament designat coma lo [[Mond Nòu]], l'[[emisfèri oèst]], o las [[America]]s. Se trapa al sud e a l'èst del Canal de Panamà, que travèrsa l'[[istme de Panamà]]. Geograficament, gaireben tot lo territòri sudamerican es situat sus la [[placa sudamericana]]. Geologicament, lo continent foguèt restacat a l'[[America del Nòrd]] fa solament tres milions d'ans, çò que provoquèt lo grand escambi american. Tanben los [[Andes]] son una cadena de montanhas relativament joves e sismicament precàrias, anant del nòrd al sud lo long de la bordadura occidentala del continent ; lo territòri a l'èst dels Andes es principalament cobèrt per la selva tropicala umida, lo vast bacin d'[[Amazonas]]. Lo continent presenta tanben de regions pus secas coma la [[Patagònia]] Orientala o lo [[Atacama|desèrt d'Atacama]]. [[Fichièr:Bariloche- Argentina2.jpg|thumb|[[Patagònia]] ([[Argentina]]).]] Lo continent sudamerican compren tanben de nombrosas illas, que fòrça d'entre elas apertenon als païses del continent. Fòrça illas de [[Caribas]] (las [[Antilhas]]) son situadas sus de la [[placa cariba]]. [[Aruba]], [[Barbados]], [[Trinitat e Tobago]] son situats sul [[replanat continental]] sudamerican. Las [[Antilhas Neerlandesas]] e las dependéncias de [[Veneçuèla]] son localizadas al nòrd del continent. Geopoliticament, las illas Estats e los territòris d'otramar de la [[Cariba]] son generalament considerats coma una part d'[[America del Nòrd]]. Las nacions d'America del Sud que bòrdan la [[Mar Cariba]]: [[Colómbia]], [[Veneçuèla]], [[Guyana]], [[Surinam]] e [[Guaiana]] – forman l'America del Sud cariba. Las autras illas son las [[Galapagos]], l'[[Illa de Pascas]] (en [[Oceania]] mas dependenta de [[Chile]]), l'[[illa Robinson Crusoe]], l'[[illa de Chiloé]], la [[Tèrra del Fuòc]], e las [[Illas Malvinas]]. === Recòrds === [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|Los [[Andes]]]] [[Fichièr:River in the Amazon rainforest.jpg|thumb|Un riu dins la [[selva amazoniana]]]]Se tròba en America del sud: * Las mai nautas casudas d'aiga, [[Salto Angel]], * Lo flume amb lo debit mai grand del mond, [[Amazonas]], * La cadena de montanhas mai longa, los [[Andes]], * Lo desèrt mai sec, lo [[Atacama|desèrt d'Atacama]], * la via de camin de fèrre mai nauta, [[Ticlio]], * la capitala mai nauta, [[La Paz]], * lo lac navegable mai naut, lo [[lac Titicaca]], * la vila mai australa, [[Puerto Toro]]. {{Clr}} = Istòria = == Lo periòde preeuropeu == === De la caça a l'agricultura === [[Imatge:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura entre lo [[Neolitic]] e l'[[Edat dau Fèrre|Atge dau Fèrre]].]] Li promieri migracions umani en [[Amèrica]] comencèron a partir dau {{formatnum:16000}} avC. Foguèron l'òbra de caçaires-culhèires venguts d'[[Asia]] que passèron per lo [[Estrech de Bering|destrech de Bering]] e que colonizèron pauc a pauc lo continent. Dins mai d'una region, aqueli populacions selecionnèron de [[Plantae|plantas]] comestibli, cen que menèt a un desvolopament progressiu de l'[[agricultura]]. Lo [[blat turc]] e la [[Tartifla|patata]] aguèron probablament un ròtle preponderant dins aquela evolucion<ref>Douglas J. Kennett, Mark Lipson, Keith M. Prufer e David Mora-Marín, « South-to-north migration preceded the advent of intensive farming in the Maya region », ''Nature Communications'', vol. 13, n° 1,‎ 2022, p. 1530.</ref><ref> Bruno Messerli, Martin Grosjean, Georges Bonani, Andreas Bürgi, Mebus A. Geyh, Kurt Graf, Karl Ramseyer, Hugo Romero, Ueli Schotterer, Hans Schreier e Mathias Vuille, ''Climate Change and Natural Resource Dynamics of the Atacama Altiplano during the Last 18,000 Years : A Preliminary Synthesis'', vol. 13, coll. « Mountain Research and development », 1993, pp. 117-127.</ref>. Aquò favorizèt la sedentarizacion de populacions e l'aparicion de societats ierarquizadi e [[Vila|urbanizadi]]. Aqueu procediment comencèt en [[Mesoamerica]] emb li [[Civilizacion|civilizacions]] [[Civilizacion olmèca|olmèca]] e [[Civilizacion maia|maia]]<ref>Carmen Bernand, ''L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle'', Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, pp. 123-127.</ref>. Pi, si difusèt vèrs lo sud e li [[Andes|regions andini]] dont arribèt durant la promiera mitat dau millenari I avC. === Li civilizacions precolombiani === [[File:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Empèri Inca]].]] La conoissença de l'[[Amèrica dau Sud]] precolombiana es mai que mai basada sobre l'[[arqueologia]] que li culturas e civilizacions andini non avían de [[sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]]. Li civilizacions mai importanti de la region si formèron dins la zòna centrala dei Andes, mas de culturas sedentari apareissèron finda au nòrd de la cordilhiera ([[cultura de San Agustín]], [[Muiscas]]...<ref>Luis Duque Gómez, ''San Agustín'', Delroisse, 1982.<br/>José Pérez de Barradas, ''Les Indiens de l'Eldorado : étude historique et ethnographique des Muiscas de Colombie'', París, Payot, 1955, 400 p.</ref>). La mai anciana [[Cultura arqueologica|cultura]] ierarquizada d'Amèrica dau Sud es, segon li conoissenças actuali, aquela de [[Cultura de Chavín|Chavín]]. Si desvolopèt lo lòng dau litorau [[Peró|perovian]] au començament dau millenari I avC e engendrèt de progrès importants dins lu domenis de l'[[agricultura]], de la [[terralha]], de l'[[artesanat]] ([[Textile|textiles]], trabalh de l'[[aur]]...) e l'[[arquitectura]]. A partir dau sègle IV avC, intrèt dins una fasa protourbana mas una crisi d'origina inconoissuda entraïnèt la sieua disparicion durant lo sègle II avC<ref>Richard L. Burger, ''Chavin and the Origins of Andean Civilization'', Thames and Hudson, 1995.</ref>. Totun, d'autri civilizacions si formèron rapidament dins la region entre lo 200 avC e lo 600 apC<ref>Luis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, ''Le Pérou avant les Incas'', París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017.</ref>. Li mai conoissudi son la [[cultura de Moche]] e la [[cultura de Nazca]]. La promiera si caracterizèt per una terralha policròma decorada de scenas figurativi e realisti presentant de detalhs de la vida quotidiana dei abitants. La segonda desvolopèt finda una terralha de qualitat, mas es mai que mai famoa per lu sieus [[Geoglife|geoglifes]]. Pi, entre lo 600 e lo 1200, la region foguèt dominada per li culturas associadi ai [[vila|vilas]] de [[Tihuanaco]] e de [[Huari]]. La promiera vila si situava au sud dau [[lac Titicaca]]<ref>Adriana Baulenas, « Tiahuanaco, ville sanctuaire de la culture des Andes », ''Histoire & Civilisations'', n° 106, junh dau 2024, pp. 86-89.</ref>. Èra au mens un important centre [[religions|religiós]] emb una influéncia culturala sobre l'ensèms de la region. Foguèt a l'origina d'un « estile de Tihauanaco » que si difusèt vèrs lo sud fins a [[Huari]]. Lo sieu desvolopament s'acompanhèt d'una intensificacion de l'[[agricultura]]. Totun, a partir dau 1200, la secaressa roïnèt rapidament la vila que foguèt abandonada. [[Huari]] èra finda un centre ceremonial important. A partir dau sègle VII, comencèt la conquista dei sieus vesins e formèt un empèri lo lòng dau litoral perovian. Grands bastissèires, desvolopèron l'[[agricultura]] e implantèron de [[colonialisme|colonias]] dins mai d'una region. Luchèron egalament còntra li culturas locali per uniformizar lo sieu espaci. Aquela politica foguèt a l'origina d'un estile arquitectural caracteristic que permet de mesurar l'extension de l'influéncia de la vila. A partir dau 900, intrèron pauc a pauc dins una fasa de declin, bessai en rason de conflictes emb la civilizacion de [[Tihuanaco]]. Pendent lo sègle XI, lo territòri de Huari si fragmentèt e cada pòple de l'empèri tornèt devenir independent<ref>Luis Guillermo Lumbreras, El imperio wari, Lima, IFEA, 2011.<br/>Tiffiny Tung, ''Violence, Ritual, and the Huari Empire: A Social Bioarchaeology of Imperialism in the Ancient Andes'', University Press of Florida, 2012.</ref>. Entre lu sègles XII e XIV, la region andina conoissèt un periòde de fragmentacion politica e de diversitat culturala. Lu dos pòples pus influents d'aquela epòca son lu [[Chimus]] e lu [[Aimaràs]]. Installats dins la vau de Moche, lu Chimus formèron un [[estat]] centralizat dirigit per un [[Monarquia|monarca]] [[Monarquia absoluda|absolut]]. A partir dau 1200, adoptèron una politica expansionista. Totun, dins lo corrent dei ans 1460, foguèron vencuts e somés per lu [[Empèri Inca|Incas]]<ref>J. D. Moore e C. J. Mackey, « The Chimú Empire », dins H. Silverman e W. H. Isbell (dir.), ''The Handbook of South American Archaeology'', New York, Springer, 2008.</ref>. Lu Aimaràs ocupèron un important territòri au nòrd e au sud dau [[lac Titicaca]]. I formèron sèt « nacions » organizadi en dos reiaumes. Li modalitats de l'integracion dei Aimaràs a l'[[Empèri Inca]] non son conoissudi, mas un raliament negociat es probable. Lu Incas èran probablament un pòble eissit de la fragmentacion de la civilizacion de Huari. Installats dins la vau de [[Cusco]], menèron una tièra de guèrras còntra lu [[Chancas]], un pòble installat dins la vau vesina d'Andahuailas. Aquelu conflictes gardèron un caractèr locau entre lo 1200 e lo 1400 e foguèron probablament embelits dins lu racòntes incas<ref>Franck Meddens e Cirilo Vivanco Pomacanchari, « The Chanca confederation; political myth and archeological reality », ''Xama'', vol. 15, n° 18,‎ 2005, pp. 73–99.</ref>. Totun, durant la promiera mitat dau sègle XV, lu Incas menats per [[Viracocha Inca]] sometèron la region chanca. Lo butin obtengut li permetèt de formar un estat ben estructurat e lu Incas posquèron estendre la sieua zòna d'influéncia. A partir dau 1463, aquò menèt a la conquista d'un [[Empèri Inca|important empèri]] qu'anava, au sieu apogeu, de la region de [[Quito]] au nòrd ai territòris [[araucans]] au sud (lo nòrd dau [[Chile]] actuau). L'empèri èra dirigit per l'Inca, considerat coma lo descendent dirècte dau Dieu-Soleu. Lo territòri èra dividit en tres parts destinadi ai besonhs dau [[clergat]], de l'[[Estat]] e dei comunautats. Lu Incas impausèron l'usatge de la sieua lenga, lo [[quíchoa]], e lo culte dau Dieu-Soleu<ref>Alfred Métraux, ''Les Incas'', París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, p. 116.</ref>, instaurèron un sistèma de [[corrogada|corrogadas]] per trobar la man d'òbra necessàrias a la construccion dei infrastructuras comuni (rotas, servici militar...)<ref>Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 70-71.</ref>, installèron de [[colonialisme|colonias]] de locutors dau [[quíchoa]] dins li regions estrategiqui<ref>Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 54-56.</ref> e metèron en plaça una administracion eficaça per susvelhar lo territòri. Totun, laissèron una certana autonòmia ai nòbles locaus que foguèron pauc a pauc integrats dins l'administracion<ref>César Itier, ''Les Incas'', París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, p. 79.</ref>. Un sistèma d'ostatges obligatòris permetent d'educar lu enfants de l'aristocracia a [[Cusco]] favorizèt aquela [[politica]]. Totun, l'òrdre inca èra fragile e, a l'arribada dei [[Espanha|Espanhòus]], non èra aplicat dins toti li regions de l'empèri. De mai, dau 1529 au 1532, una [[Guèrra de Succession Inca|violenta guèrra de succession]] opauèt lu fius de [[Huayna Capac]]. S'acabèt per la victòria d'[[Atahualpa]], mas laissèt de divisions prefondi au sen de la societat. Li destruccions èran finda importanti dins li regions centrali. === Lu pòbles d'Amazònia === En defòra de l'espaci andin, li conoissenças son mai fragmentari mas de descobèrtas recenti mòstran l'existéncia de [[cultura (arqueologia)|culturas arqueologiqui]] estendudi en [[Seuva Amazonica|Amazònia]]<ref>Stéphen Rostain, ''Histoire de l'Amazonie'', Que-sais-je ?, 2022, 128 p.</ref>. La cultura dau [[maniòc]] li tenguèt una plaça importanta e de rets comerciali importanti existissián dins la [[jungla]]. A l'arribada dei Europèus, la [[seuva]] èra bessai poblada per 10 milions d'[[Amerindians]]. Totun, aqueli populacions declinèron rapidament au contacte dei [[malautiá]]s importadi d'[[Euròpa]] e d'[[Africa]]<ref>Stéphen Rostain, ''Amazonie : Les 12 travaux des civilisations précolombiennes'', París-Clamecy, Belin, coll. « Science à plumes », 2017, pp. 294-299.</ref>. ==== Lu pòbles dau sud dau continent ==== Dins li regions sud dau continent, lo modèle de societat demorèt aqueu dau [[caçaire-culhissèire]] si desplaçant a pen. Pauc a pauc, quaucu pòbles desvolopèron una [[agricultura]] rudimentària e adoptèron un mòde de vida semi-nomada. L'aclimatacion dau [[cavau]] a la [[pampa]] durant la promiera mitat dau sègle XVI accelerèt lu trajèctes, mas non cambièt prefondament l'organizacion sociala. Lo mai coneissut son lu [[Araucans]] que vivián a l'oèst dei [[Andes]]. Menaçats per lu Incas, formèron una mena de confederacion tribala capabla d'[[Batalha dau Maule|arrestar]] li armadas de l'Inca [[Tupac Yupanqui]]<ref>Osvaldo Silva Galdames, « ¿Detuvo la batalla del Maule la expansión inca hacia el sur de Chile? », ''Cuadernos de Historia'', n° 3, 1983, pp. 7-25.</ref>. Pi, [[Guèrra d'Arauco|resistissèron]] ai [[Espanha|Espanhòus]]<ref>Isabel Hernández, ''Los mapuche : derechos humanos y aborígenes'', Galerna, 1985, p. 18.</ref>. == L'Amèrica Espanhòla == === La Descobèrta e la Conquista === Au començament dei ans 1520, lu Espanhòus, ben establits en [[Amèrica Centrala]] après la conquista de [[Panamà (país)|Panama]], pantaièron d'agantar la region de [[Peró]]. Per aquò, s'associèron [[Francisco Pizarro]] e Diego de Almagro. En lo 1527, una expedicion de reconoissença permetèt a Pizarro d'arribar dins la vila de Tumbes, a l'extremitat nòrd de l'[[Empèri Inca]]. Li observèt la preséncia d'objèctes d'[[aur]] e d'[[Argent (metal)|argent]] e s'entornèt en Espanha per obtenir de ''capitulaciones'' li permetent de venir governador de la region. Ralièt finda la sieua [[Familha (parentèla)|familha]]. Totun, non negocièt un títol important per Almagro, cen que foguèt a l'origina de conflictes ulteriors. L'expedicion decisiva arribèt dins la region de Quito en lo 1532. Emb solament quaucu centenaus d'òmes, lu Espanhòus non representavan una menaça clara. [[Atahualpa]] acceptèt donc una entrevista [[diplomatica]] organizada dins la vila de [[Cajamarca]]. Li tombèt dins una [[emboscada]] e f[[Batalha de Cajamarca|oguèt capturat]] per lu conquistadors. Una importanta rançon foguèt exigida per sa liberacion, mas prudents, Pizarro e Almagro preferissèsson l'executar après lo pagament. D'efècte, lu Incas dispauavan encara de tres armadas intacti dins lo nòrd ([[Ruminavi]]) e lo centre ([[Chalcuchima]] e [[Quisquis]]). L'avançada vèrs [[Cusco]] foguèt donc dificila e marcada per de combats violents còntra li fòrças dau generau Quisquis. Dins lo nòrd, Ruminavi opauèt finda una resisténcia acarnida còntra l'armada de [[Sebastian de Belalcazar]], un luectenent de Pizarro que fondèt Guyaquil en lo 1535 per contrarotlar la region. Totun, lo problèma principau de Pizarro foguèt de gerir li regions centrali de l'[[Empèri Inca]]. Nomèt de fraires d'Atahualpa per assegurar la continuitat politica de l'Estat, mas lu dos Incas noveus ([[Tupac Hualpa]] e [[Manco Inca]]) contunhèron de negociar per obtenir la partença dei Espanhòus e refusèron d'admetre la conquista. Entretant, après lo pilhatge de Cusco (novembre de 1533), li dissensions entre Pizarro e Almagro s'agravèron. Per amaisar la situacion, Pizarro laissèt la conquista dau sud de l'Empèri a Pizarro e ai sieus partisans. Dau sieu caire, fondèt [[Lima]] per dispauar d'un [[Pòrt (marina)|pòrt]] e assegurar li sieui relacions emb Panama. Totun, deuguèt rapidament faire fàcia a dos imprevists. Lo promier foguèt una revòlta de Cusco menada per Manco Inca. En lo 1536, lu insurgents capitèron s'assetjar la vila dont una garnison dirigida per [[Hernando Pizarro]] capitèt de resistir. Lo segond foguèt la revirada de l'expedicion d'Almagro dins lo sud. Au sieu retorn, Almagro dirigissèt alora la sieua armada vèrs Cusco. Lu Incas deuguèron abandonar lo sèti, mas Almagro capturèt lu fraires de Pizarro presents dins la vila e ne'n pilhèt directament possession. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre lu dos camps. En lo 1538, lu almagristas foguèron batuts dins la region de Cusco e Almagro foguèt capturat e executat. Son fiu, [[Diego de Almagro el Mozo|Diego de Almagro lo Jove]] ralièt lu partisans de son paire, organizèt l'assassinat de Francisco Pizarro e si proclamèt governador de Peró en lo 1541. Totun, aquela victòria non durèt. En lo 1542, la corona espanhòla intervenguèt per restablir l'òrdre e Almagro lo Jove foguèt executat. L'intervencion dau 1542 marquèt lo començament d'una estabilizacion progressiva dau Peró Espanhòu. Totun, l'alunhament dau territòri e lo ressentiment dei partisans d'Almagro favorizèron encara mai d'una revòlta demièg lu Espanhòus. De mai, lu Incas de [[Manco Inca]] capitèron de mantenir un reiaume independent, lo [[reiaume de Vilcacamba]], dins li regions montanhoï. Après l'assassinat de Manco Inca per de partisans d'Almagro en lo 1544, Vilcacamba demorèt en patz emb lu Espanhòus. Lo reiaume se cristianizèt lentament e lu Espanhòus assaièron de negociar la sieua somission d'un biais pacific. Totun, un incident frontalier entraïnèt una guèrra novèla en lo 1572 e la vila foguèt pilhada per una armada espanhòla. Lu Incas si retirèron dins la jungla per si tornar organizar, mas foguèron pauc a pauc obligats de si dispersar. === L'Empèri Espanhòu === Après la conquista de Peró, lu Espanhòus creèron una vice-reiautat per administrar li sieui possessions sud-americani. L'America dau Sud Espanhòla venguèt ensinda un element màger de l'Empèri Espanhòu. Li sieui institucions an totjorn una influéncia fòrça importanta sobre li societats actuali dau continent. === Lo Brasil coloniau === === Li guèrras d'independéncia === == L'instabilitat dau sègle XIX == == Li guèrras revolucionari e li dictaturas dau sègle XX == == L'Amèrica dau Sud despí lu ans 1990 == == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Andes]] * [[Empèri Inca]] </div> === Bibliografia === '''Istòria precolombiana :''' * Carmen Bernand, ''L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle'', Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, 680 p. * Luis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, ''Le Pérou avant les Incas'', París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017. * Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, 125 p. * César Itier, ''Les Incas'', París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, 214 p. * Alfred Métraux, ''Les Incas'', París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, 186 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{commons|South America|America del Sud}} {{America del Sud}} [[Categoria:America del Sud|*]] 4rz59bbvpa3x8lssh6s2kdp8pnkzc7q 2502258 2502257 2026-06-03T20:40:04Z Tegest Vonis 50715 /* Annèxas */ 2502258 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Continent |imatge=South_America_(orthographic_projection).svg |superfícia=17 840 000 |populacion=434 254 119<ref>[https://population.un.org/wpp/ "World Population Prospects 2022"]. ''population.un.org''.</ref> |densitat=21,4 |país=12–14 |lengas=[[espanhòl]], [[portugués]], [[francés]], [[Aimara (lenga)|aimara]], [[quíchoa]], [[guaraní]] |fus orari=UTC−02:00 a UTC−05:00 |vilas magèrs=[[São Paulo]] · [[Lima]] · [[Bogotà]] · [[Rio de Janeiro]] · [[Santiago de Chile|Santiago]] · [[Caracas]] · [[Buenos Aires]] · [[Salvador]] · [[Brasília]] · [[Fortaleza]] }}L''''America del Sud''' (var. '''America dau Sud, America deu Sud''') es una partida del [[continent]] [[America|american]] o, segon certans geografs, un continent a despart, entre l'[[ocean Atlantic]] e l'[[ocean Pacific]]. L'America del Sud a una [[Aira|superfícia]] de {{unitat|17840000|km²}}, per la màger part dins l'emisfèri sud. Fa solament tres milions d'ans que foguèt restacada a l'America del Nòrd, un periòde recent a l'escala geologica. Los [[Andes]] foguèron tanben formats a aquela epòca. Los païsatges de l'America del Sud son variats. S'i pòt trobar de nautas montanhas, coma los [[Andes]], de selvas tropicalas (coma la selva pluviala atlantica e la selva pluviala amazoniana), de regions semideserticas (coma lo ''sertão'' brasilièr), de savanas (coma la region brasilièra del ''cerrado''), de [[desèrt]]s (coma los d'Atacama o de Patagònia) e mai de [[glacièr]]s (coma lo glacièr Perito Moreno, en [[Argentina]]). Lo [[portugués]] i es la primièra lenga, que la populacion totala de [[Brasil]] representa 51% de la populacion totala de l'America del Sud. == Geografia == [[Fichièr:South America satellite plane.jpg|thumb|left|Imatge satellit de l'America del Sud.|247x247px]] L'America del Sud constituís la màger part australa de las tèrras emergidas de çò qu'es generalament designat coma lo [[Mond Nòu]], l'[[emisfèri oèst]], o las [[America]]s. Se trapa al sud e a l'èst del Canal de Panamà, que travèrsa l'[[istme de Panamà]]. Geograficament, gaireben tot lo territòri sudamerican es situat sus la [[placa sudamericana]]. Geologicament, lo continent foguèt restacat a l'[[America del Nòrd]] fa solament tres milions d'ans, çò que provoquèt lo grand escambi american. Tanben los [[Andes]] son una cadena de montanhas relativament joves e sismicament precàrias, anant del nòrd al sud lo long de la bordadura occidentala del continent ; lo territòri a l'èst dels Andes es principalament cobèrt per la selva tropicala umida, lo vast bacin d'[[Amazonas]]. Lo continent presenta tanben de regions pus secas coma la [[Patagònia]] Orientala o lo [[Atacama|desèrt d'Atacama]]. [[Fichièr:Bariloche- Argentina2.jpg|thumb|[[Patagònia]] ([[Argentina]]).]] Lo continent sudamerican compren tanben de nombrosas illas, que fòrça d'entre elas apertenon als païses del continent. Fòrça illas de [[Caribas]] (las [[Antilhas]]) son situadas sus de la [[placa cariba]]. [[Aruba]], [[Barbados]], [[Trinitat e Tobago]] son situats sul [[replanat continental]] sudamerican. Las [[Antilhas Neerlandesas]] e las dependéncias de [[Veneçuèla]] son localizadas al nòrd del continent. Geopoliticament, las illas Estats e los territòris d'otramar de la [[Cariba]] son generalament considerats coma una part d'[[America del Nòrd]]. Las nacions d'America del Sud que bòrdan la [[Mar Cariba]]: [[Colómbia]], [[Veneçuèla]], [[Guyana]], [[Surinam]] e [[Guaiana]] – forman l'America del Sud cariba. Las autras illas son las [[Galapagos]], l'[[Illa de Pascas]] (en [[Oceania]] mas dependenta de [[Chile]]), l'[[illa Robinson Crusoe]], l'[[illa de Chiloé]], la [[Tèrra del Fuòc]], e las [[Illas Malvinas]]. === Recòrds === [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|Los [[Andes]]]] [[Fichièr:River in the Amazon rainforest.jpg|thumb|Un riu dins la [[selva amazoniana]]]]Se tròba en America del sud: * Las mai nautas casudas d'aiga, [[Salto Angel]], * Lo flume amb lo debit mai grand del mond, [[Amazonas]], * La cadena de montanhas mai longa, los [[Andes]], * Lo desèrt mai sec, lo [[Atacama|desèrt d'Atacama]], * la via de camin de fèrre mai nauta, [[Ticlio]], * la capitala mai nauta, [[La Paz]], * lo lac navegable mai naut, lo [[lac Titicaca]], * la vila mai australa, [[Puerto Toro]]. {{Clr}} = Istòria = == Lo periòde preeuropeu == === De la caça a l'agricultura === [[Imatge:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura entre lo [[Neolitic]] e l'[[Edat dau Fèrre|Atge dau Fèrre]].]] Li promieri migracions umani en [[Amèrica]] comencèron a partir dau {{formatnum:16000}} avC. Foguèron l'òbra de caçaires-culhèires venguts d'[[Asia]] que passèron per lo [[Estrech de Bering|destrech de Bering]] e que colonizèron pauc a pauc lo continent. Dins mai d'una region, aqueli populacions selecionnèron de [[Plantae|plantas]] comestibli, cen que menèt a un desvolopament progressiu de l'[[agricultura]]. Lo [[blat turc]] e la [[Tartifla|patata]] aguèron probablament un ròtle preponderant dins aquela evolucion<ref>Douglas J. Kennett, Mark Lipson, Keith M. Prufer e David Mora-Marín, « South-to-north migration preceded the advent of intensive farming in the Maya region », ''Nature Communications'', vol. 13, n° 1,‎ 2022, p. 1530.</ref><ref> Bruno Messerli, Martin Grosjean, Georges Bonani, Andreas Bürgi, Mebus A. Geyh, Kurt Graf, Karl Ramseyer, Hugo Romero, Ueli Schotterer, Hans Schreier e Mathias Vuille, ''Climate Change and Natural Resource Dynamics of the Atacama Altiplano during the Last 18,000 Years : A Preliminary Synthesis'', vol. 13, coll. « Mountain Research and development », 1993, pp. 117-127.</ref>. Aquò favorizèt la sedentarizacion de populacions e l'aparicion de societats ierarquizadi e [[Vila|urbanizadi]]. Aqueu procediment comencèt en [[Mesoamerica]] emb li [[Civilizacion|civilizacions]] [[Civilizacion olmèca|olmèca]] e [[Civilizacion maia|maia]]<ref>Carmen Bernand, ''L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle'', Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, pp. 123-127.</ref>. Pi, si difusèt vèrs lo sud e li [[Andes|regions andini]] dont arribèt durant la promiera mitat dau millenari I avC. === Li civilizacions precolombiani === [[File:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Empèri Inca]].]] La conoissença de l'[[Amèrica dau Sud]] precolombiana es mai que mai basada sobre l'[[arqueologia]] que li culturas e civilizacions andini non avían de [[sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]]. Li civilizacions mai importanti de la region si formèron dins la zòna centrala dei Andes, mas de culturas sedentari apareissèron finda au nòrd de la cordilhiera ([[cultura de San Agustín]], [[Muiscas]]...<ref>Luis Duque Gómez, ''San Agustín'', Delroisse, 1982.<br/>José Pérez de Barradas, ''Les Indiens de l'Eldorado : étude historique et ethnographique des Muiscas de Colombie'', París, Payot, 1955, 400 p.</ref>). La mai anciana [[Cultura arqueologica|cultura]] ierarquizada d'Amèrica dau Sud es, segon li conoissenças actuali, aquela de [[Cultura de Chavín|Chavín]]. Si desvolopèt lo lòng dau litorau [[Peró|perovian]] au començament dau millenari I avC e engendrèt de progrès importants dins lu domenis de l'[[agricultura]], de la [[terralha]], de l'[[artesanat]] ([[Textile|textiles]], trabalh de l'[[aur]]...) e l'[[arquitectura]]. A partir dau sègle IV avC, intrèt dins una fasa protourbana mas una crisi d'origina inconoissuda entraïnèt la sieua disparicion durant lo sègle II avC<ref>Richard L. Burger, ''Chavin and the Origins of Andean Civilization'', Thames and Hudson, 1995.</ref>. Totun, d'autri civilizacions si formèron rapidament dins la region entre lo 200 avC e lo 600 apC<ref>Luis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, ''Le Pérou avant les Incas'', París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017.</ref>. Li mai conoissudi son la [[cultura de Moche]] e la [[cultura de Nazca]]. La promiera si caracterizèt per una terralha policròma decorada de scenas figurativi e realisti presentant de detalhs de la vida quotidiana dei abitants. La segonda desvolopèt finda una terralha de qualitat, mas es mai que mai famoa per lu sieus [[Geoglife|geoglifes]]. Pi, entre lo 600 e lo 1200, la region foguèt dominada per li culturas associadi ai [[vila|vilas]] de [[Tihuanaco]] e de [[Huari]]. La promiera vila si situava au sud dau [[lac Titicaca]]<ref>Adriana Baulenas, « Tiahuanaco, ville sanctuaire de la culture des Andes », ''Histoire & Civilisations'', n° 106, junh dau 2024, pp. 86-89.</ref>. Èra au mens un important centre [[religions|religiós]] emb una influéncia culturala sobre l'ensèms de la region. Foguèt a l'origina d'un « estile de Tihauanaco » que si difusèt vèrs lo sud fins a [[Huari]]. Lo sieu desvolopament s'acompanhèt d'una intensificacion de l'[[agricultura]]. Totun, a partir dau 1200, la secaressa roïnèt rapidament la vila que foguèt abandonada. [[Huari]] èra finda un centre ceremonial important. A partir dau sègle VII, comencèt la conquista dei sieus vesins e formèt un empèri lo lòng dau litoral perovian. Grands bastissèires, desvolopèron l'[[agricultura]] e implantèron de [[colonialisme|colonias]] dins mai d'una region. Luchèron egalament còntra li culturas locali per uniformizar lo sieu espaci. Aquela politica foguèt a l'origina d'un estile arquitectural caracteristic que permet de mesurar l'extension de l'influéncia de la vila. A partir dau 900, intrèron pauc a pauc dins una fasa de declin, bessai en rason de conflictes emb la civilizacion de [[Tihuanaco]]. Pendent lo sègle XI, lo territòri de Huari si fragmentèt e cada pòple de l'empèri tornèt devenir independent<ref>Luis Guillermo Lumbreras, El imperio wari, Lima, IFEA, 2011.<br/>Tiffiny Tung, ''Violence, Ritual, and the Huari Empire: A Social Bioarchaeology of Imperialism in the Ancient Andes'', University Press of Florida, 2012.</ref>. Entre lu sègles XII e XIV, la region andina conoissèt un periòde de fragmentacion politica e de diversitat culturala. Lu dos pòples pus influents d'aquela epòca son lu [[Chimus]] e lu [[Aimaràs]]. Installats dins la vau de Moche, lu Chimus formèron un [[estat]] centralizat dirigit per un [[Monarquia|monarca]] [[Monarquia absoluda|absolut]]. A partir dau 1200, adoptèron una politica expansionista. Totun, dins lo corrent dei ans 1460, foguèron vencuts e somés per lu [[Empèri Inca|Incas]]<ref>J. D. Moore e C. J. Mackey, « The Chimú Empire », dins H. Silverman e W. H. Isbell (dir.), ''The Handbook of South American Archaeology'', New York, Springer, 2008.</ref>. Lu Aimaràs ocupèron un important territòri au nòrd e au sud dau [[lac Titicaca]]. I formèron sèt « nacions » organizadi en dos reiaumes. Li modalitats de l'integracion dei Aimaràs a l'[[Empèri Inca]] non son conoissudi, mas un raliament negociat es probable. Lu Incas èran probablament un pòble eissit de la fragmentacion de la civilizacion de Huari. Installats dins la vau de [[Cusco]], menèron una tièra de guèrras còntra lu [[Chancas]], un pòble installat dins la vau vesina d'Andahuailas. Aquelu conflictes gardèron un caractèr locau entre lo 1200 e lo 1400 e foguèron probablament embelits dins lu racòntes incas<ref>Franck Meddens e Cirilo Vivanco Pomacanchari, « The Chanca confederation; political myth and archeological reality », ''Xama'', vol. 15, n° 18,‎ 2005, pp. 73–99.</ref>. Totun, durant la promiera mitat dau sègle XV, lu Incas menats per [[Viracocha Inca]] sometèron la region chanca. Lo butin obtengut li permetèt de formar un estat ben estructurat e lu Incas posquèron estendre la sieua zòna d'influéncia. A partir dau 1463, aquò menèt a la conquista d'un [[Empèri Inca|important empèri]] qu'anava, au sieu apogeu, de la region de [[Quito]] au nòrd ai territòris [[araucans]] au sud (lo nòrd dau [[Chile]] actuau). L'empèri èra dirigit per l'Inca, considerat coma lo descendent dirècte dau Dieu-Soleu. Lo territòri èra dividit en tres parts destinadi ai besonhs dau [[clergat]], de l'[[Estat]] e dei comunautats. Lu Incas impausèron l'usatge de la sieua lenga, lo [[quíchoa]], e lo culte dau Dieu-Soleu<ref>Alfred Métraux, ''Les Incas'', París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, p. 116.</ref>, instaurèron un sistèma de [[corrogada|corrogadas]] per trobar la man d'òbra necessàrias a la construccion dei infrastructuras comuni (rotas, servici militar...)<ref>Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 70-71.</ref>, installèron de [[colonialisme|colonias]] de locutors dau [[quíchoa]] dins li regions estrategiqui<ref>Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 54-56.</ref> e metèron en plaça una administracion eficaça per susvelhar lo territòri. Totun, laissèron una certana autonòmia ai nòbles locaus que foguèron pauc a pauc integrats dins l'administracion<ref>César Itier, ''Les Incas'', París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, p. 79.</ref>. Un sistèma d'ostatges obligatòris permetent d'educar lu enfants de l'aristocracia a [[Cusco]] favorizèt aquela [[politica]]. Totun, l'òrdre inca èra fragile e, a l'arribada dei [[Espanha|Espanhòus]], non èra aplicat dins toti li regions de l'empèri. De mai, dau 1529 au 1532, una [[Guèrra de Succession Inca|violenta guèrra de succession]] opauèt lu fius de [[Huayna Capac]]. S'acabèt per la victòria d'[[Atahualpa]], mas laissèt de divisions prefondi au sen de la societat. Li destruccions èran finda importanti dins li regions centrali. === Lu pòbles d'Amazònia === En defòra de l'espaci andin, li conoissenças son mai fragmentari mas de descobèrtas recenti mòstran l'existéncia de [[cultura (arqueologia)|culturas arqueologiqui]] estendudi en [[Seuva Amazonica|Amazònia]]<ref>Stéphen Rostain, ''Histoire de l'Amazonie'', Que-sais-je ?, 2022, 128 p.</ref>. La cultura dau [[maniòc]] li tenguèt una plaça importanta e de rets comerciali importanti existissián dins la [[jungla]]. A l'arribada dei Europèus, la [[seuva]] èra bessai poblada per 10 milions d'[[Amerindians]]. Totun, aqueli populacions declinèron rapidament au contacte dei [[malautiá]]s importadi d'[[Euròpa]] e d'[[Africa]]<ref>Stéphen Rostain, ''Amazonie : Les 12 travaux des civilisations précolombiennes'', París-Clamecy, Belin, coll. « Science à plumes », 2017, pp. 294-299.</ref>. ==== Lu pòbles dau sud dau continent ==== Dins li regions sud dau continent, lo modèle de societat demorèt aqueu dau [[caçaire-culhissèire]] si desplaçant a pen. Pauc a pauc, quaucu pòbles desvolopèron una [[agricultura]] rudimentària e adoptèron un mòde de vida semi-nomada. L'aclimatacion dau [[cavau]] a la [[pampa]] durant la promiera mitat dau sègle XVI accelerèt lu trajèctes, mas non cambièt prefondament l'organizacion sociala. Lo mai coneissut son lu [[Araucans]] que vivián a l'oèst dei [[Andes]]. Menaçats per lu Incas, formèron una mena de confederacion tribala capabla d'[[Batalha dau Maule|arrestar]] li armadas de l'Inca [[Tupac Yupanqui]]<ref>Osvaldo Silva Galdames, « ¿Detuvo la batalla del Maule la expansión inca hacia el sur de Chile? », ''Cuadernos de Historia'', n° 3, 1983, pp. 7-25.</ref>. Pi, [[Guèrra d'Arauco|resistissèron]] ai [[Espanha|Espanhòus]]<ref>Isabel Hernández, ''Los mapuche : derechos humanos y aborígenes'', Galerna, 1985, p. 18.</ref>. == L'Amèrica Espanhòla == === La Descobèrta e la Conquista === Au començament dei ans 1520, lu Espanhòus, ben establits en [[Amèrica Centrala]] après la conquista de [[Panamà (país)|Panama]], pantaièron d'agantar la region de [[Peró]]. Per aquò, s'associèron [[Francisco Pizarro]] e Diego de Almagro. En lo 1527, una expedicion de reconoissença permetèt a Pizarro d'arribar dins la vila de Tumbes, a l'extremitat nòrd de l'[[Empèri Inca]]. Li observèt la preséncia d'objèctes d'[[aur]] e d'[[Argent (metal)|argent]] e s'entornèt en Espanha per obtenir de ''capitulaciones'' li permetent de venir governador de la region. Ralièt finda la sieua [[Familha (parentèla)|familha]]. Totun, non negocièt un títol important per Almagro, cen que foguèt a l'origina de conflictes ulteriors. L'expedicion decisiva arribèt dins la region de Quito en lo 1532. Emb solament quaucu centenaus d'òmes, lu Espanhòus non representavan una menaça clara. [[Atahualpa]] acceptèt donc una entrevista [[diplomatica]] organizada dins la vila de [[Cajamarca]]. Li tombèt dins una [[emboscada]] e f[[Batalha de Cajamarca|oguèt capturat]] per lu conquistadors. Una importanta rançon foguèt exigida per sa liberacion, mas prudents, Pizarro e Almagro preferissèsson l'executar après lo pagament. D'efècte, lu Incas dispauavan encara de tres armadas intacti dins lo nòrd ([[Ruminavi]]) e lo centre ([[Chalcuchima]] e [[Quisquis]]). L'avançada vèrs [[Cusco]] foguèt donc dificila e marcada per de combats violents còntra li fòrças dau generau Quisquis. Dins lo nòrd, Ruminavi opauèt finda una resisténcia acarnida còntra l'armada de [[Sebastian de Belalcazar]], un luectenent de Pizarro que fondèt Guyaquil en lo 1535 per contrarotlar la region. Totun, lo problèma principau de Pizarro foguèt de gerir li regions centrali de l'[[Empèri Inca]]. Nomèt de fraires d'Atahualpa per assegurar la continuitat politica de l'Estat, mas lu dos Incas noveus ([[Tupac Hualpa]] e [[Manco Inca]]) contunhèron de negociar per obtenir la partença dei Espanhòus e refusèron d'admetre la conquista. Entretant, après lo pilhatge de Cusco (novembre de 1533), li dissensions entre Pizarro e Almagro s'agravèron. Per amaisar la situacion, Pizarro laissèt la conquista dau sud de l'Empèri a Pizarro e ai sieus partisans. Dau sieu caire, fondèt [[Lima]] per dispauar d'un [[Pòrt (marina)|pòrt]] e assegurar li sieui relacions emb Panama. Totun, deuguèt rapidament faire fàcia a dos imprevists. Lo promier foguèt una revòlta de Cusco menada per Manco Inca. En lo 1536, lu insurgents capitèron s'assetjar la vila dont una garnison dirigida per [[Hernando Pizarro]] capitèt de resistir. Lo segond foguèt la revirada de l'expedicion d'Almagro dins lo sud. Au sieu retorn, Almagro dirigissèt alora la sieua armada vèrs Cusco. Lu Incas deuguèron abandonar lo sèti, mas Almagro capturèt lu fraires de Pizarro presents dins la vila e ne'n pilhèt directament possession. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre lu dos camps. En lo 1538, lu almagristas foguèron batuts dins la region de Cusco e Almagro foguèt capturat e executat. Son fiu, [[Diego de Almagro el Mozo|Diego de Almagro lo Jove]] ralièt lu partisans de son paire, organizèt l'assassinat de Francisco Pizarro e si proclamèt governador de Peró en lo 1541. Totun, aquela victòria non durèt. En lo 1542, la corona espanhòla intervenguèt per restablir l'òrdre e Almagro lo Jove foguèt executat. L'intervencion dau 1542 marquèt lo començament d'una estabilizacion progressiva dau Peró Espanhòu. Totun, l'alunhament dau territòri e lo ressentiment dei partisans d'Almagro favorizèron encara mai d'una revòlta demièg lu Espanhòus. De mai, lu Incas de [[Manco Inca]] capitèron de mantenir un reiaume independent, lo [[reiaume de Vilcacamba]], dins li regions montanhoï. Après l'assassinat de Manco Inca per de partisans d'Almagro en lo 1544, Vilcacamba demorèt en patz emb lu Espanhòus. Lo reiaume se cristianizèt lentament e lu Espanhòus assaièron de negociar la sieua somission d'un biais pacific. Totun, un incident frontalier entraïnèt una guèrra novèla en lo 1572 e la vila foguèt pilhada per una armada espanhòla. Lu Incas si retirèron dins la jungla per si tornar organizar, mas foguèron pauc a pauc obligats de si dispersar. === L'Empèri Espanhòu === Après la conquista de Peró, lu Espanhòus creèron una vice-reiautat per administrar li sieui possessions sud-americani. L'America dau Sud Espanhòla venguèt ensinda un element màger de l'Empèri Espanhòu. Li sieui institucions an totjorn una influéncia fòrça importanta sobre li societats actuali dau continent. === Lo Brasil coloniau === === Li guèrras d'independéncia === == L'instabilitat dau sègle XIX == == Li guèrras revolucionari e li dictaturas dau sègle XX == == L'Amèrica dau Sud despí lu ans 1990 == = Annèxas = == Ligams intèrnes == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Andes]] * [[Empèri Inca]] </div> == Bibliografia == '''Istòria precolombiana :''' * Carmen Bernand, ''L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle'', Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, 680 p. * Luis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, ''Le Pérou avant les Incas'', París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017. * Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, 125 p. * César Itier, ''Les Incas'', París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, 214 p. * Alfred Métraux, ''Les Incas'', París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, 186 p. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{commons|South America|America del Sud}} {{America del Sud}} [[Categoria:America del Sud|*]] ssvbcqffpmoccvvt0ymgz8qfjjlmgyr 2502259 2502258 2026-06-03T20:40:22Z Tegest Vonis 50715 /* Geografia */ 2502259 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Continent |imatge=South_America_(orthographic_projection).svg |superfícia=17 840 000 |populacion=434 254 119<ref>[https://population.un.org/wpp/ "World Population Prospects 2022"]. ''population.un.org''.</ref> |densitat=21,4 |país=12–14 |lengas=[[espanhòl]], [[portugués]], [[francés]], [[Aimara (lenga)|aimara]], [[quíchoa]], [[guaraní]] |fus orari=UTC−02:00 a UTC−05:00 |vilas magèrs=[[São Paulo]] · [[Lima]] · [[Bogotà]] · [[Rio de Janeiro]] · [[Santiago de Chile|Santiago]] · [[Caracas]] · [[Buenos Aires]] · [[Salvador]] · [[Brasília]] · [[Fortaleza]] }}L''''America del Sud''' (var. '''America dau Sud, America deu Sud''') es una partida del [[continent]] [[America|american]] o, segon certans geografs, un continent a despart, entre l'[[ocean Atlantic]] e l'[[ocean Pacific]]. L'America del Sud a una [[Aira|superfícia]] de {{unitat|17840000|km²}}, per la màger part dins l'emisfèri sud. Fa solament tres milions d'ans que foguèt restacada a l'America del Nòrd, un periòde recent a l'escala geologica. Los [[Andes]] foguèron tanben formats a aquela epòca. Los païsatges de l'America del Sud son variats. S'i pòt trobar de nautas montanhas, coma los [[Andes]], de selvas tropicalas (coma la selva pluviala atlantica e la selva pluviala amazoniana), de regions semideserticas (coma lo ''sertão'' brasilièr), de savanas (coma la region brasilièra del ''cerrado''), de [[desèrt]]s (coma los d'Atacama o de Patagònia) e mai de [[glacièr]]s (coma lo glacièr Perito Moreno, en [[Argentina]]). Lo [[portugués]] i es la primièra lenga, que la populacion totala de [[Brasil]] representa 51% de la populacion totala de l'America del Sud. = Geografia = [[Fichièr:South America satellite plane.jpg|thumb|left|Imatge satellit de l'America del Sud.|247x247px]] L'America del Sud constituís la màger part australa de las tèrras emergidas de çò qu'es generalament designat coma lo [[Mond Nòu]], l'[[emisfèri oèst]], o las [[America]]s. Se trapa al sud e a l'èst del Canal de Panamà, que travèrsa l'[[istme de Panamà]]. Geograficament, gaireben tot lo territòri sudamerican es situat sus la [[placa sudamericana]]. Geologicament, lo continent foguèt restacat a l'[[America del Nòrd]] fa solament tres milions d'ans, çò que provoquèt lo grand escambi american. Tanben los [[Andes]] son una cadena de montanhas relativament joves e sismicament precàrias, anant del nòrd al sud lo long de la bordadura occidentala del continent ; lo territòri a l'èst dels Andes es principalament cobèrt per la selva tropicala umida, lo vast bacin d'[[Amazonas]]. Lo continent presenta tanben de regions pus secas coma la [[Patagònia]] Orientala o lo [[Atacama|desèrt d'Atacama]]. [[Fichièr:Bariloche- Argentina2.jpg|thumb|[[Patagònia]] ([[Argentina]]).]] Lo continent sudamerican compren tanben de nombrosas illas, que fòrça d'entre elas apertenon als païses del continent. Fòrça illas de [[Caribas]] (las [[Antilhas]]) son situadas sus de la [[placa cariba]]. [[Aruba]], [[Barbados]], [[Trinitat e Tobago]] son situats sul [[replanat continental]] sudamerican. Las [[Antilhas Neerlandesas]] e las dependéncias de [[Veneçuèla]] son localizadas al nòrd del continent. Geopoliticament, las illas Estats e los territòris d'otramar de la [[Cariba]] son generalament considerats coma una part d'[[America del Nòrd]]. Las nacions d'America del Sud que bòrdan la [[Mar Cariba]]: [[Colómbia]], [[Veneçuèla]], [[Guyana]], [[Surinam]] e [[Guaiana]] – forman l'America del Sud cariba. Las autras illas son las [[Galapagos]], l'[[Illa de Pascas]] (en [[Oceania]] mas dependenta de [[Chile]]), l'[[illa Robinson Crusoe]], l'[[illa de Chiloé]], la [[Tèrra del Fuòc]], e las [[Illas Malvinas]]. === Recòrds === [[Fichièr:Andes Chile Argentina.jpg|thumb|Los [[Andes]]]] [[Fichièr:River in the Amazon rainforest.jpg|thumb|Un riu dins la [[selva amazoniana]]]]Se tròba en America del sud: * Las mai nautas casudas d'aiga, [[Salto Angel]], * Lo flume amb lo debit mai grand del mond, [[Amazonas]], * La cadena de montanhas mai longa, los [[Andes]], * Lo desèrt mai sec, lo [[Atacama|desèrt d'Atacama]], * la via de camin de fèrre mai nauta, [[Ticlio]], * la capitala mai nauta, [[La Paz]], * lo lac navegable mai naut, lo [[lac Titicaca]], * la vila mai australa, [[Puerto Toro]]. {{Clr}} = Istòria = == Lo periòde preeuropeu == === De la caça a l'agricultura === [[Imatge:Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png|thumb|Difusion de l'agricultura entre lo [[Neolitic]] e l'[[Edat dau Fèrre|Atge dau Fèrre]].]] Li promieri migracions umani en [[Amèrica]] comencèron a partir dau {{formatnum:16000}} avC. Foguèron l'òbra de caçaires-culhèires venguts d'[[Asia]] que passèron per lo [[Estrech de Bering|destrech de Bering]] e que colonizèron pauc a pauc lo continent. Dins mai d'una region, aqueli populacions selecionnèron de [[Plantae|plantas]] comestibli, cen que menèt a un desvolopament progressiu de l'[[agricultura]]. Lo [[blat turc]] e la [[Tartifla|patata]] aguèron probablament un ròtle preponderant dins aquela evolucion<ref>Douglas J. Kennett, Mark Lipson, Keith M. Prufer e David Mora-Marín, « South-to-north migration preceded the advent of intensive farming in the Maya region », ''Nature Communications'', vol. 13, n° 1,‎ 2022, p. 1530.</ref><ref> Bruno Messerli, Martin Grosjean, Georges Bonani, Andreas Bürgi, Mebus A. Geyh, Kurt Graf, Karl Ramseyer, Hugo Romero, Ueli Schotterer, Hans Schreier e Mathias Vuille, ''Climate Change and Natural Resource Dynamics of the Atacama Altiplano during the Last 18,000 Years : A Preliminary Synthesis'', vol. 13, coll. « Mountain Research and development », 1993, pp. 117-127.</ref>. Aquò favorizèt la sedentarizacion de populacions e l'aparicion de societats ierarquizadi e [[Vila|urbanizadi]]. Aqueu procediment comencèt en [[Mesoamerica]] emb li [[Civilizacion|civilizacions]] [[Civilizacion olmèca|olmèca]] e [[Civilizacion maia|maia]]<ref>Carmen Bernand, ''L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle'', Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, pp. 123-127.</ref>. Pi, si difusèt vèrs lo sud e li [[Andes|regions andini]] dont arribèt durant la promiera mitat dau millenari I avC. === Li civilizacions precolombiani === [[File:Empèri Inca.png|thumb|Expansion e afondrament de l'[[Empèri Inca]].]] La conoissença de l'[[Amèrica dau Sud]] precolombiana es mai que mai basada sobre l'[[arqueologia]] que li culturas e civilizacions andini non avían de [[sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]]. Li civilizacions mai importanti de la region si formèron dins la zòna centrala dei Andes, mas de culturas sedentari apareissèron finda au nòrd de la cordilhiera ([[cultura de San Agustín]], [[Muiscas]]...<ref>Luis Duque Gómez, ''San Agustín'', Delroisse, 1982.<br/>José Pérez de Barradas, ''Les Indiens de l'Eldorado : étude historique et ethnographique des Muiscas de Colombie'', París, Payot, 1955, 400 p.</ref>). La mai anciana [[Cultura arqueologica|cultura]] ierarquizada d'Amèrica dau Sud es, segon li conoissenças actuali, aquela de [[Cultura de Chavín|Chavín]]. Si desvolopèt lo lòng dau litorau [[Peró|perovian]] au començament dau millenari I avC e engendrèt de progrès importants dins lu domenis de l'[[agricultura]], de la [[terralha]], de l'[[artesanat]] ([[Textile|textiles]], trabalh de l'[[aur]]...) e l'[[arquitectura]]. A partir dau sègle IV avC, intrèt dins una fasa protourbana mas una crisi d'origina inconoissuda entraïnèt la sieua disparicion durant lo sègle II avC<ref>Richard L. Burger, ''Chavin and the Origins of Andean Civilization'', Thames and Hudson, 1995.</ref>. Totun, d'autri civilizacions si formèron rapidament dins la region entre lo 200 avC e lo 600 apC<ref>Luis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, ''Le Pérou avant les Incas'', París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017.</ref>. Li mai conoissudi son la [[cultura de Moche]] e la [[cultura de Nazca]]. La promiera si caracterizèt per una terralha policròma decorada de scenas figurativi e realisti presentant de detalhs de la vida quotidiana dei abitants. La segonda desvolopèt finda una terralha de qualitat, mas es mai que mai famoa per lu sieus [[Geoglife|geoglifes]]. Pi, entre lo 600 e lo 1200, la region foguèt dominada per li culturas associadi ai [[vila|vilas]] de [[Tihuanaco]] e de [[Huari]]. La promiera vila si situava au sud dau [[lac Titicaca]]<ref>Adriana Baulenas, « Tiahuanaco, ville sanctuaire de la culture des Andes », ''Histoire & Civilisations'', n° 106, junh dau 2024, pp. 86-89.</ref>. Èra au mens un important centre [[religions|religiós]] emb una influéncia culturala sobre l'ensèms de la region. Foguèt a l'origina d'un « estile de Tihauanaco » que si difusèt vèrs lo sud fins a [[Huari]]. Lo sieu desvolopament s'acompanhèt d'una intensificacion de l'[[agricultura]]. Totun, a partir dau 1200, la secaressa roïnèt rapidament la vila que foguèt abandonada. [[Huari]] èra finda un centre ceremonial important. A partir dau sègle VII, comencèt la conquista dei sieus vesins e formèt un empèri lo lòng dau litoral perovian. Grands bastissèires, desvolopèron l'[[agricultura]] e implantèron de [[colonialisme|colonias]] dins mai d'una region. Luchèron egalament còntra li culturas locali per uniformizar lo sieu espaci. Aquela politica foguèt a l'origina d'un estile arquitectural caracteristic que permet de mesurar l'extension de l'influéncia de la vila. A partir dau 900, intrèron pauc a pauc dins una fasa de declin, bessai en rason de conflictes emb la civilizacion de [[Tihuanaco]]. Pendent lo sègle XI, lo territòri de Huari si fragmentèt e cada pòple de l'empèri tornèt devenir independent<ref>Luis Guillermo Lumbreras, El imperio wari, Lima, IFEA, 2011.<br/>Tiffiny Tung, ''Violence, Ritual, and the Huari Empire: A Social Bioarchaeology of Imperialism in the Ancient Andes'', University Press of Florida, 2012.</ref>. Entre lu sègles XII e XIV, la region andina conoissèt un periòde de fragmentacion politica e de diversitat culturala. Lu dos pòples pus influents d'aquela epòca son lu [[Chimus]] e lu [[Aimaràs]]. Installats dins la vau de Moche, lu Chimus formèron un [[estat]] centralizat dirigit per un [[Monarquia|monarca]] [[Monarquia absoluda|absolut]]. A partir dau 1200, adoptèron una politica expansionista. Totun, dins lo corrent dei ans 1460, foguèron vencuts e somés per lu [[Empèri Inca|Incas]]<ref>J. D. Moore e C. J. Mackey, « The Chimú Empire », dins H. Silverman e W. H. Isbell (dir.), ''The Handbook of South American Archaeology'', New York, Springer, 2008.</ref>. Lu Aimaràs ocupèron un important territòri au nòrd e au sud dau [[lac Titicaca]]. I formèron sèt « nacions » organizadi en dos reiaumes. Li modalitats de l'integracion dei Aimaràs a l'[[Empèri Inca]] non son conoissudi, mas un raliament negociat es probable. Lu Incas èran probablament un pòble eissit de la fragmentacion de la civilizacion de Huari. Installats dins la vau de [[Cusco]], menèron una tièra de guèrras còntra lu [[Chancas]], un pòble installat dins la vau vesina d'Andahuailas. Aquelu conflictes gardèron un caractèr locau entre lo 1200 e lo 1400 e foguèron probablament embelits dins lu racòntes incas<ref>Franck Meddens e Cirilo Vivanco Pomacanchari, « The Chanca confederation; political myth and archeological reality », ''Xama'', vol. 15, n° 18,‎ 2005, pp. 73–99.</ref>. Totun, durant la promiera mitat dau sègle XV, lu Incas menats per [[Viracocha Inca]] sometèron la region chanca. Lo butin obtengut li permetèt de formar un estat ben estructurat e lu Incas posquèron estendre la sieua zòna d'influéncia. A partir dau 1463, aquò menèt a la conquista d'un [[Empèri Inca|important empèri]] qu'anava, au sieu apogeu, de la region de [[Quito]] au nòrd ai territòris [[araucans]] au sud (lo nòrd dau [[Chile]] actuau). L'empèri èra dirigit per l'Inca, considerat coma lo descendent dirècte dau Dieu-Soleu. Lo territòri èra dividit en tres parts destinadi ai besonhs dau [[clergat]], de l'[[Estat]] e dei comunautats. Lu Incas impausèron l'usatge de la sieua lenga, lo [[quíchoa]], e lo culte dau Dieu-Soleu<ref>Alfred Métraux, ''Les Incas'', París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, p. 116.</ref>, instaurèron un sistèma de [[corrogada|corrogadas]] per trobar la man d'òbra necessàrias a la construccion dei infrastructuras comuni (rotas, servici militar...)<ref>Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 70-71.</ref>, installèron de [[colonialisme|colonias]] de locutors dau [[quíchoa]] dins li regions estrategiqui<ref>Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, pp. 54-56.</ref> e metèron en plaça una administracion eficaça per susvelhar lo territòri. Totun, laissèron una certana autonòmia ai nòbles locaus que foguèron pauc a pauc integrats dins l'administracion<ref>César Itier, ''Les Incas'', París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, p. 79.</ref>. Un sistèma d'ostatges obligatòris permetent d'educar lu enfants de l'aristocracia a [[Cusco]] favorizèt aquela [[politica]]. Totun, l'òrdre inca èra fragile e, a l'arribada dei [[Espanha|Espanhòus]], non èra aplicat dins toti li regions de l'empèri. De mai, dau 1529 au 1532, una [[Guèrra de Succession Inca|violenta guèrra de succession]] opauèt lu fius de [[Huayna Capac]]. S'acabèt per la victòria d'[[Atahualpa]], mas laissèt de divisions prefondi au sen de la societat. Li destruccions èran finda importanti dins li regions centrali. === Lu pòbles d'Amazònia === En defòra de l'espaci andin, li conoissenças son mai fragmentari mas de descobèrtas recenti mòstran l'existéncia de [[cultura (arqueologia)|culturas arqueologiqui]] estendudi en [[Seuva Amazonica|Amazònia]]<ref>Stéphen Rostain, ''Histoire de l'Amazonie'', Que-sais-je ?, 2022, 128 p.</ref>. La cultura dau [[maniòc]] li tenguèt una plaça importanta e de rets comerciali importanti existissián dins la [[jungla]]. A l'arribada dei Europèus, la [[seuva]] èra bessai poblada per 10 milions d'[[Amerindians]]. Totun, aqueli populacions declinèron rapidament au contacte dei [[malautiá]]s importadi d'[[Euròpa]] e d'[[Africa]]<ref>Stéphen Rostain, ''Amazonie : Les 12 travaux des civilisations précolombiennes'', París-Clamecy, Belin, coll. « Science à plumes », 2017, pp. 294-299.</ref>. ==== Lu pòbles dau sud dau continent ==== Dins li regions sud dau continent, lo modèle de societat demorèt aqueu dau [[caçaire-culhissèire]] si desplaçant a pen. Pauc a pauc, quaucu pòbles desvolopèron una [[agricultura]] rudimentària e adoptèron un mòde de vida semi-nomada. L'aclimatacion dau [[cavau]] a la [[pampa]] durant la promiera mitat dau sègle XVI accelerèt lu trajèctes, mas non cambièt prefondament l'organizacion sociala. Lo mai coneissut son lu [[Araucans]] que vivián a l'oèst dei [[Andes]]. Menaçats per lu Incas, formèron una mena de confederacion tribala capabla d'[[Batalha dau Maule|arrestar]] li armadas de l'Inca [[Tupac Yupanqui]]<ref>Osvaldo Silva Galdames, « ¿Detuvo la batalla del Maule la expansión inca hacia el sur de Chile? », ''Cuadernos de Historia'', n° 3, 1983, pp. 7-25.</ref>. Pi, [[Guèrra d'Arauco|resistissèron]] ai [[Espanha|Espanhòus]]<ref>Isabel Hernández, ''Los mapuche : derechos humanos y aborígenes'', Galerna, 1985, p. 18.</ref>. == L'Amèrica Espanhòla == === La Descobèrta e la Conquista === Au començament dei ans 1520, lu Espanhòus, ben establits en [[Amèrica Centrala]] après la conquista de [[Panamà (país)|Panama]], pantaièron d'agantar la region de [[Peró]]. Per aquò, s'associèron [[Francisco Pizarro]] e Diego de Almagro. En lo 1527, una expedicion de reconoissença permetèt a Pizarro d'arribar dins la vila de Tumbes, a l'extremitat nòrd de l'[[Empèri Inca]]. Li observèt la preséncia d'objèctes d'[[aur]] e d'[[Argent (metal)|argent]] e s'entornèt en Espanha per obtenir de ''capitulaciones'' li permetent de venir governador de la region. Ralièt finda la sieua [[Familha (parentèla)|familha]]. Totun, non negocièt un títol important per Almagro, cen que foguèt a l'origina de conflictes ulteriors. L'expedicion decisiva arribèt dins la region de Quito en lo 1532. Emb solament quaucu centenaus d'òmes, lu Espanhòus non representavan una menaça clara. [[Atahualpa]] acceptèt donc una entrevista [[diplomatica]] organizada dins la vila de [[Cajamarca]]. Li tombèt dins una [[emboscada]] e f[[Batalha de Cajamarca|oguèt capturat]] per lu conquistadors. Una importanta rançon foguèt exigida per sa liberacion, mas prudents, Pizarro e Almagro preferissèsson l'executar après lo pagament. D'efècte, lu Incas dispauavan encara de tres armadas intacti dins lo nòrd ([[Ruminavi]]) e lo centre ([[Chalcuchima]] e [[Quisquis]]). L'avançada vèrs [[Cusco]] foguèt donc dificila e marcada per de combats violents còntra li fòrças dau generau Quisquis. Dins lo nòrd, Ruminavi opauèt finda una resisténcia acarnida còntra l'armada de [[Sebastian de Belalcazar]], un luectenent de Pizarro que fondèt Guyaquil en lo 1535 per contrarotlar la region. Totun, lo problèma principau de Pizarro foguèt de gerir li regions centrali de l'[[Empèri Inca]]. Nomèt de fraires d'Atahualpa per assegurar la continuitat politica de l'Estat, mas lu dos Incas noveus ([[Tupac Hualpa]] e [[Manco Inca]]) contunhèron de negociar per obtenir la partença dei Espanhòus e refusèron d'admetre la conquista. Entretant, après lo pilhatge de Cusco (novembre de 1533), li dissensions entre Pizarro e Almagro s'agravèron. Per amaisar la situacion, Pizarro laissèt la conquista dau sud de l'Empèri a Pizarro e ai sieus partisans. Dau sieu caire, fondèt [[Lima]] per dispauar d'un [[Pòrt (marina)|pòrt]] e assegurar li sieui relacions emb Panama. Totun, deuguèt rapidament faire fàcia a dos imprevists. Lo promier foguèt una revòlta de Cusco menada per Manco Inca. En lo 1536, lu insurgents capitèron s'assetjar la vila dont una garnison dirigida per [[Hernando Pizarro]] capitèt de resistir. Lo segond foguèt la revirada de l'expedicion d'Almagro dins lo sud. Au sieu retorn, Almagro dirigissèt alora la sieua armada vèrs Cusco. Lu Incas deuguèron abandonar lo sèti, mas Almagro capturèt lu fraires de Pizarro presents dins la vila e ne'n pilhèt directament possession. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre lu dos camps. En lo 1538, lu almagristas foguèron batuts dins la region de Cusco e Almagro foguèt capturat e executat. Son fiu, [[Diego de Almagro el Mozo|Diego de Almagro lo Jove]] ralièt lu partisans de son paire, organizèt l'assassinat de Francisco Pizarro e si proclamèt governador de Peró en lo 1541. Totun, aquela victòria non durèt. En lo 1542, la corona espanhòla intervenguèt per restablir l'òrdre e Almagro lo Jove foguèt executat. L'intervencion dau 1542 marquèt lo començament d'una estabilizacion progressiva dau Peró Espanhòu. Totun, l'alunhament dau territòri e lo ressentiment dei partisans d'Almagro favorizèron encara mai d'una revòlta demièg lu Espanhòus. De mai, lu Incas de [[Manco Inca]] capitèron de mantenir un reiaume independent, lo [[reiaume de Vilcacamba]], dins li regions montanhoï. Après l'assassinat de Manco Inca per de partisans d'Almagro en lo 1544, Vilcacamba demorèt en patz emb lu Espanhòus. Lo reiaume se cristianizèt lentament e lu Espanhòus assaièron de negociar la sieua somission d'un biais pacific. Totun, un incident frontalier entraïnèt una guèrra novèla en lo 1572 e la vila foguèt pilhada per una armada espanhòla. Lu Incas si retirèron dins la jungla per si tornar organizar, mas foguèron pauc a pauc obligats de si dispersar. === L'Empèri Espanhòu === Après la conquista de Peró, lu Espanhòus creèron una vice-reiautat per administrar li sieui possessions sud-americani. L'America dau Sud Espanhòla venguèt ensinda un element màger de l'Empèri Espanhòu. Li sieui institucions an totjorn una influéncia fòrça importanta sobre li societats actuali dau continent. === Lo Brasil coloniau === === Li guèrras d'independéncia === == L'instabilitat dau sègle XIX == == Li guèrras revolucionari e li dictaturas dau sègle XX == == L'Amèrica dau Sud despí lu ans 1990 == = Annèxas = == Ligams intèrnes == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Andes]] * [[Empèri Inca]] </div> == Bibliografia == '''Istòria precolombiana :''' * Carmen Bernand, ''L'Amérique latine précolombienne : Dernière glaciation - XVIe siècle'', Belin, coll. « Mondes anciens », 2023, 680 p. * Luis Jaime Castillo e Santiago Uceda Castillo, ''Le Pérou avant les Incas'', París, musée du quai Branly / Flammarion, 2017. * Henri Favre, ''Les Incas'', París, coll. « Que sais-je ? », 1984, 125 p. * César Itier, ''Les Incas'', París, coll. « Guide Des Civilisations », 2008, 214 p. * Alfred Métraux, ''Les Incas'', París, coll. « Le temps qui court ou Seuil Points Histoire », 1962, 186 p. == Nòtas e referéncias == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{commons|South America|America del Sud}} {{America del Sud}} [[Categoria:America del Sud|*]] pn3ifwekeioaadt0fc9jb0bt867umo7 0 8319 2502249 2488346 2026-06-03T18:49:57Z ~2026-33008-03 63825 /* */ 2502249 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |nom_local= <ref group="nòta" name="Mon"/> | autre_simbòl = Sagèl d'Estat | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:State seal of Mongolia.svg|95px]] |imatge_mapa=Mongolia (orthographic projection).svg |lengas_oficialas = [[mongòl]] |capitala=[[Ulaan Baatar]] |coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Ulaan Baatar]] |tipe_govèrn= | títols_dirigents= | noms_dirigents= |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum:1566000}} |percentatge_aiga={{unitat|0,7}} |populacion_reng= |populacion_totala={{formatnum:3 103 428 }} |populacion_annada=2018 |densitat= |tipe_independéncia= |país_independéncia= |data_independéncia= |païses frontalièrs= |gentilici= |PIB_annada= |PIB= |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= | moneda = | còde_moneda= |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.mn]] |indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= }} '''Mongolia'''<ref group="nòta" name="Mon">en [[mongòl]]: * en [[alfabet cirillic]]: Монгол Улс, ''Mongol Uls''; * en alfabet tradicional: {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ}}.</ref> es un [[estat sobeiran]] de l'[[Asia|Asia centrala]] sens accès a la mar, pàtria del pòble mongòl e de la lenga mongòla. Confronta [[China]] al sud, e [[Russia]] al nòrd. La capitala n'es [[Ulaan Baatar]], e lo gentilici es '''mongòl -a'''.<ref>{{DLOAPN}}</ref> La Mongolia istorica e culturala es plan mai granda que l'estat actual de Mongolia (compren per exemple la província de la [[Mongolia Interiora]] en China). == Geografia == La geografia de Mongolia es variada, amb lo [[desèrt de Gòbi]] al sud e de regions montanhosas fredas al nòrd e a l'oèst. Una granda part de Mongolia se compausa de l'[[estèpa ]] erbosa mongola-mancho, amb de zonas boscadas representant 11,2 % de la superfícia totala de las tèrras, un percentatge pus enauçat qu'[[Irlanda]] (10 %). L'ensemble de Mongolia es considerat coma fasent partit del [[replanat mongòl]]. Mongolia abriga tres grandas cadenas de montanhas. La pus nauta, los monts [[Altai]], travèrsa l’oèst e lo sud-oèst del país sus un ais orientat del nord-oèst cap al sud-èst. Los monts Kangai, de formacion pus anciana e d’altitud mendre, cobèrts de bòsques e de pradas alpencas, ocupan una granda part del centre e del nòrd. Los monts Kentii (en mongòl ''Khentiin nuruu'' "Хэнтийн нуруу"), al nòrd-est d’Olan-Bator, près de la frontièra russa, son encara pus bas. Lo punt culminant de Mongolia es lo [[Kujten Uul]] amb 4374 m situat a l'extrèm oèst del país dins las montanhas d'[[Altai]]. Los flumes de Mongolia rajan principalament al nòrd, mens arid que lo reste del país. Le principal sistèma fluvial es lo de Selenga qui s'escampa dins lo [[lac Baikal]]. Qualques afluents d’Ienissei naissont dins las montanhas del òrd-oèst. Los flumes del nòrd-èst se getan dins l’[[ocean Pacific]] a travèrs los flumes [[Amor (fluvi)|Amor]] e [[Argon]]. Las qualquas aigas del sud se perdon dins lo desèrt o de lacs salats. Lo bacin del lac Uvs, partetjat amb la Republica de Tova en [[Russia]], es un site natural del patrimòni mondial. ===Clima=== Mongolia es coneguda jol nom de "Tèrra del cèl blau eternal" o "País del cèl blau" ( mongòl : "Mönkh khökh tengeriin oron") amor que compta mai de 250 jorns de solelh per an. La màger part del país es cauda en estiu e extremament freda en ivèrn, las mejanas de genièr casent fins a -30 ° C. Un vast front d'aire fred arriva de [[Siberia]] en ivèrn e s'amolona dins las vals fluvialas e los bacins bas en provocant de temperaturas fòrça fredas mentre que las pendas de las montanhas son fòrça pus caudas en rason dels efièches de l'inversion de temperatura (la temperatura aumenta amb l'altitud). == Istòria == {{veire|Istòria de Mongolia}} === De la Preïstòria a Gengis Khan === ==== La Preïstòria ==== La preséncia umana sus lo territòri mongòl sembla de datar d'au mens {{formatnum:100000}} ans e aquela d’''[[Homo sapiens]]'' d'au mens {{formatnum:40000}} ans. Lo [[Neolitic]] i comencèt entre lei millenaris VII e V av. JC. Entre [[-1100|1100]] e [[-800|800 av. JC]], una cultura a l'origina a la bastida de monuments [[megalit]]ics dichs [[pèira de cèrvi|pèiras de cèrvi]] dominava la region. Entre lei sègles VIII e II av. JC, foguèt remplaçada per una cultura caracterizada per la bastida de tombèus de lausas. Lo [[norrigatge]] èra l'activitat principala e lo mestritge dau [[chivau]] sembla precòça coma per un nombre important d'autrei pòbles de l'[[estèpa]]. De descubèrtas d'objèctes semblan d'indicar l'existéncia de rets marchands ambé de pòbles alunchats e l'existéncia d'una activitat artistica pròcha de l'art escite. Dins lo corrent d'aqueu periòde, a una data mau coneguda, se desvolopèt la [[metallurgia]] dau [[bronze]] qu'èra ben conegut au sègle V av. JC. La [[metallurgia]] dau [[fèrre]] apareguèt au sègle III av. JC e se difusèt rapidament. ==== Lei Xiongnus ==== {{veire|Xiongnu}} Lei [[Xiongnu]]s son lo premier pòble ben identificat sus lo territòri mongòl. Son centre politic èra installat dins la vau d'[[Orkhon]] que venguèt per la seguida lo còr de plusors [[Empèris nomadas|empèris nomadas]] ulteriors. A partir de [[-245|245 av. JC]], lei [[Xiongnu]]s menèron d'incursions còntra [[Republica Populara de China|China]] e infligiguèron plusors desfachas ai fòrças imperialas. En [[-201|201 av. JC]], l'emperaire [[Han Gaozu|Gaozu]] ([[-202|202]]-[[-195|195 av. JC]]), fondator de la [[dinastia Han]], foguèt obligat de negociar, çò que venguèt generalament la regla dei sobeirans chinés seguents car la poissança militara de cavaliers-arquiers [[Empèris nomadas|nomadas]] unificats sota la direccion d'un cap unic èra una menaça fòrça seriosa per la seguretat de l'[[Republica Populara de China|Empèri]]. Lei principis d'aquelei negociacions foguèron de pagar de [[tribut]]s regulars per defugir d'invasions, de donar de títols ai caps de l'[[estèpa]], de conclure de [[maridatge]]s politics ambé lei caps pus importants, sostenir la division dei tribüs per empachar l'emergéncia d'un cap unic e encoratjar lei guèrras entre pòbles diferents. En parallèl, lei Chinés renforcèron sei defensas e organizèron d'expedicions punitivas còntra lei reguitnaires. Pasmens, quand lo poder imperiau èra afeblit, lei nomadas ataquèron sistematicament lo territòri chinés per obtenir mai de concessions. Fins au sègle I ap. JC, lei [[Xiongnu]]s demorèron una menaça importanta per [[Republica Populara de China|China]]. En mai d'aquò, menacèron tanben la [[Rota de la Seda]] e lei Chinés foguèron obligats d'intervenir dins lo [[Bacin de Tarim]] per gardar sota son contraròtle leis itineraris comerciaus. Dins lo corrent d'aqueu periòde, lei [[Xiongnu]]s se devesiguèron entre Xiongnus Meridionaus, installats lòng de la [[frontiera]] [[Republica Populara de China|chinesa]] que se sinizèron e se reconoguèron [[vassal|vassaus]] de l'emperaire, e Xiongnus Septentrionaus que gardèron sa [[cultura]]. Pasmens, a partir dau sègle I ap. JC, foguèron pauc a pauc dominats per lei [[Xianbei]]s. ==== Lei Xianbeis e lei Ruanruan ==== Lei [[Xianbeis]] establiguèron a son torn un [[Empèris nomadas|empèri nomada]] centrat sus lo territòri de la Mongolia actuala que dominèt leis autrei pòbles locaus, compres lei tribüs [[xiongnu]]s. Dins lo corrent dau sègle III, ataquèron regularament [[Republica Populara de China|China]] qu'èra devesida e afeblida après la disparicion de la [[dinastia Han]]. Lei [[Xiongnu]]s Meridionaus aprofichèron tanben lo declin dei dinastias chinesas per demandar de concessions suplementàrias puei se jonhèron ai pilhards. Au sègle IV, la resisténcia s'afondrèt e la China Septentrionala foguèt ocupada per lei [[Xianbeis]], lei [[Xiongnu]]s Meridionaus e divèrseis autrei pòbles nomadas. Puei, entre [[386]] e [[439]], un pòble nomada turc, lei Tobas, unifiquèt lei reiaumes formats per leis envaïsseires, fondèt la [[dinastia Wei dau Nòrd]] e se sinizèt rapidament. Aqueu procès se debanèt mai d'un còp a l'eissida deis invasions nomadas seguentas car lei venceires èran generalament numericament gaire nombrós a respèct de l'importanta massa representada per leis abitants chinés. De mai, sensa conóissença de la gestion d'un estat sedentari, adoptavan lo modèl politic chinés e s'impregnèron de sa [[cultura]] sofisticada. Enfin, aquel efècte èra accelerat per lei contactes ambé lei foncionaris chinés qu'èran necessaris per la gestion de l'administracion, de la burocracia e dau [[govèrn]]. Fòrça rapid, aquela evolucion durava generalament una ò doas generacions e lei venceires abandonavan alora totalament lo mond de l'[[estèpa]] ont èran remplaçats per d'autrei pòbles eissits dei prefondors de l'[[estèpa]]. Ansin, tre lo sègle IV, Mongolia èra venguda lo centre de la confederacion dei [[Ruanruan]] (que se donavan lo nom « d'Avars »<ref>Una tribü d'Avars migrèt vèrs l'[[oèst]] e arribèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle VI. I formèt un khanat en [[Ongria|Panònia]] entre [[560]] e [[805]].</ref>). Lei mèstres novèus de l'[[estèpa]] representèron rapidament una menaça per [[Republica Populara de China|China]] fins au sègle VI quand lei Chinés capitèron de formar una aliança amb un autre pòble nomada, lei Tujue d'origina turca, per leis anientar en [[552]]. ==== Lei Tujue ==== Lo vuege laissat per la disparicion dei [[Ruanruan]] durèt gaire car lei Tujue fondèron lo sieu khanat de la [[Mar Caspiana]] a Mongolia. La vau d'[[Orkhon]] ne'n foguèt tornarmai lo centre politic. Per lei [[Republica Populara de China|Chinés]], venguèron rapidament una menaça pus seriosa que lei Ruanruan. Per exemple, en [[626]], una incursion tujue agantèt la capitala [[Chang'an]]. Pasmens, lo govèrn chinés capitèt de lei devenir entre Tujue Occidentaus, installats en [[Asia Centrala]], e Tujue Orientaus, installats en Mongolia. Au sègle VII, la [[dinastia Tang]], qu'aviá tornat unificar [[Republica Populara de China|China]] en [[618]], contunièt aquela politica e suscitèt de divisions entre tribüs turcas. En [[630]], sei fòrças capitèron de capturar lo cap suprèm dei Tujue entraïnant la fragmentacion de son empèri que demorèt devesit fins ais annadas 680. Un segond khanat tujue se formèt a partir deis annadas 680 mai sa poissança demorèt inferiora a aquela dau premier khanat. Fòrça afeblits a partir de [[710]], lei Tujue foguèron vencuts en [[745]] per leis Uigurs. ==== Leis Oigurs ==== Leis [[oigors]] son un pòble d'origina turca que dominèt l'[[estèpa]] mongòla fins ais [[annada]]s 840. Aliats de la [[dinastia Tang]], intrèron en [[Republica Populara de China|China]] a la demanda de l'emperaire per luchar còntra la [[revòuta d'An Lushan]]. Aprofichèron la situacion per pilhar lo territòri [[Republica Populara de China|chinés]]. Au contacte dei rets marchands de la [[Rota de la Seda]], adoptèron divèrsei trachs culturaus d'autrei pòbles [[asia]]tics coma lo [[bodisme]], lo [[nestorianisme]] e un sistèma d'[[escritura]]. Organizèron pauc a pauc un reiaume amb una administracion, relativament desvolopada per un pòble nomada, qu'èra totjorn en plaça au moment de l'emergéncia dei Mongòls de [[Genghis Khan]]. Ansin, maugrat un declin precòç de sa poissança, tre leis [[annada]]s 840, leis [[oigors]] gardèron un ròtle administratiu e culturau important au sen dei khanats ulteriors. ==== Lo periòde de division de l'estèpa de 840 a 1206 ==== Après la disparicion deis [[oigors]] coma poissança dominanta, l'[[estèpa]] eurasiatica e Mongolia conoguèron un periòde marcat per una succession d'[[empèris nomadas]] que mau capitèron de dominar lòngtemps la region. Ansin, lei venceires deis [[Uigurs]], lei [[Quirguizstan|Quirguizs]] mau capitèron d'establir d'un biais duradís sa dominacion e foguèron desfachs per lei [[Khitans]] en [[924]]. D'origina mongòla, aqueu pòble èra centrat teniá lo contraròtle de [[Manchoria]] e de Mongolia. Conquistèron tanben una partida dau [[nòrd]] de China onte fondèron la [[dinastia Liao]] ([[907]]-[[1125]]). Se sinizèron rapidament e se preocupèron gaire de l'[[estèpa]]. La fondacion en [[1036]] d'un reiaume, egalament rapidament sinizat, per lei [[Tangut]]s entre lo còr de [[Republica Populara de China|China]] e l'[[estèpa]] permetèt de protegir lo territòri chinés deis incursions nomadas e agravèron la manca d'interès dei [[Khitans]] per leis afaires eurasiatics. En [[1125]], lei [[Khitans]] foguèron batuts per lei [[Jurchens]] (nom ancian dei [[Manchoria|Manchós]]) que fondèron tanben una dinastia sinizada, la [[dinastia Jin]]. Pasmens, coma sei predecessors, s'interessèron subretot ais afaires chinés. Aquela manca d'interès entraïnèt de combats entre lei tribüs turco-mongòlas desirosas d'establir sa primautat dins l'[[estèpa]]. === L'Empèri Mongòl === {{veire|Empèri Mongòl}} ==== Lei Mongòls avans Genghis Khan ==== Benlèu originaris de [[Manchoria]] occidentala segon de documents chinés dau sègle IV, lei Mongòls migrèron pauc a pauc vèrs l'[[oèst]]. Desvolopèron un liame important ambé lei [[Monts Khentii]] onte se troba [[Burkhan Khaldun]], au [[nòrd]] d'[[Ulan Bator]], qu'es sa [[montanha]] sacrada. Au sègle XII, vivián dins lo bacin de [[Kerulen]]. Èran devesits entre plusors tribüs principalas : lei Kereit ocupavan la vau auta d'[[Orkhon]], lei Merkit èran installats entre [[Selenga]] e lo [[lac Baikal]], lei Naiman vivián a proximitat d'[[Altai]] e lei Ongut se desplaçavan lòng de la [[Granda Muralha de China|Granda Muralha]]. De [[1130]] a [[1160]], lei Mongòls formèron una premiera confederacion, fondada per [[Qabul Khan]], que foguèt destrucha per leis atacas dei Tatars, installats au [[sud]] dau domeni mongòl. Après aquela revirada, lei diferentei tribüs demorèron devesidas fins a l'arribada de [[Genghis Khan]]. ==== Lo rèine de Genghis Khan ==== {{veire|Genghis Khan}} [[Genghis Khan]] ò « khan universau » èra un títol donat en [[1206]] a un cap mongòl dich [[Genghis Khan|Temudjin]] nascut dins lo corrent deis annadas 1150 ò 1160. A la fin dau sègle XII, aviá capitat de reünir lo pòble mongòl sota son autoritat. Totjorn en [[1206]], someteguèt tanben leis [[Uigurs]] que sei letruts formèron lei premiers personaus administratius mongòls e foguèron cargats de l'educacion intellectuala dei fius de l'elèit mongòla. Enfin, dotèt son pòble d'una [[lei|lèi]] estricta que favorizèt la disciplina e l'obeïssença ai caps. Formada de soudats disciplinats, fòrça mobils gràcias ai capacitats fisicas excepcionalas dei [[chivau]]s de l'[[estèpa]] e tenent una poissança de fuòc quasi inegalada gràcias ais [[arc]]s composits caracteristics dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]], l'armada mongòla agantèt ansin una fòrça encara desconeguda dins l'[[Istòria]]. A partir de [[1209]], [[Genghis Khan]] acomencèt la conquista dei territòris vesins. Ataquèt premier lei [[Tanguts]] mai maugrat mai d'una victòria, poguèt pas prendre lei [[vila]]s. Lei [[Tanguts]] poguèron donc negociar la partença dei Mongòls en cambi d'una aliança per sei projèctes futurs d'expansion. En [[1211]], foguèt lo torn dei [[Dinastia Jin|Jins]] de venir la buta deis atacas mongòlas. Pasmens, en despiech de plusors desfachas e de la pèrda de [[Pequin]], capitèron de resistir a partir dau [[sud]] de son reiaume. En [[1218]], lei [[Dinastia Jin|Jins]] foguèron sauvats per l'execucion d'una ambaissada mongòla per lo sultan de [[Khwarezm]]. D'efèct, aquò entraïnèt una intervencion generala de l'armada mongòla en [[Asia Centrala]] en [[1219]]-[[1220]]. [[Khwarezm]] foguèt ravatjat e plusors [[vila]]s qu'avián assaiat de resistir foguèron pilhadas e cremadas. En [[1221]], la màger part de [[Khwarezm]] èra conquistat e [[Genghis Khan]] s'entornèt en Mongolia. I preparèt una campanha novèla còntra lei [[Tanguts]] qu'avián refusat de l'ajudar còntra [[Khwarezm]]. Après doas [[annada]]s de resisténcia, foguèron batuts e annexats a l'[[Empèri Mongòl]]. [[Genghis Khan]] [[mòrt|moriguèt]] la meteissa [[annada]]. ==== Lo rèine d'Ogedei ==== A sa [[mòrt]], l'Empèri foguèt partejat entre lei fius de [[Genghis Khan]] e seis eiretiers segon la volontat dau fondator de l'Empèri. L'[[Asia Centrala]] occidentala foguèt fisada a [[Batu]] (fiu dau fiu ainat de [[Genghis Khan]]), l'[[Asia Centrala]] orientala a [[Chagatai]], la Mongolia occidentala a [[Ogedei]] e la Mongolia orientala a [[Tului]]. Designat per son paire per assegurar sa succession, [[Ogedei]] foguèt elegit en [[1229]] per dirigir l'ensems per l'assemblada dau pòble mongòl (lo [[kurultai]]). Lo sobeiran novèu creèt una administracion e una [[burocracia]] permetent de dirigir e d'administrar l'[[Empèri Mongòl]] en formacion. A partir de [[1230]], acomencèt tanben la bastida de [[Karakorum]] que venguèt la [[capitala]] de l'Empèri fins ais annadas 1260. Durant lo rèine d'[[Ogedei]], l'expansion mongòla contunièt. A l'[[èst]], destruguèron lo reduch de la [[dinastia Jin]] entre [[1233]] e [[1234]]. Puei, ataquèron l'[[Dinastia Song|Empèri Song]] marcant l'acomençament d'una guèrra lònga e [[sang|saunosa]] còntra lei [[Republica Populara de China|Chinés]] que resistiguèron amb acarnament a partir de sei rets de [[fortificacion]]s. A l'[[oèst]], menèron [[campanha militara|campanha]] còntra [[Iran|Pèrsia]], [[Caucàs]], l'[[Euròpa]] Orientala e l'[[Euròpa]] Centrala. Pasmens, leis armadas mongòlas deguèron se retirar de [[Polonha]] e d'[[Ongria]] en causa de la [[mòrt]] d'[[Ogedei]] en [[1241]] que necessitèt la reünion dau [[kurultai]]. ==== La division de l'Empèri ==== Après la [[mòrt]] d'[[Ogedei]] — fenomèn classic e recurrent au sen deis [[empèris nomadas]] — l'[[Empèri Mongòl]] se fragmentèt rapidament entre leis eiretiers de son fondator car leis apanatges de cada branca de l'ostau de [[Genghis Khan]] venguèron pauc a pauc independents. Après lo rèine brèu de [[Guyuk]] ([[1246]]-[[1248]]), [[Mongke]] ([[1251]]-[[1259]]) foguèt lo darrier khan mongòl que son autoritat èra vertadiera sus la totalitat de l'Empèri. La conquista de territòris novèus contunièt dins lo corrent de son rèine ambé la conquista de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Mesopotamia]] per son fraire [[Hulegu]] que fondèt l'[[Ilkhanat]], divèrsei campanhas en [[Asia]] dau Sud-Èst, la conquista de [[Tibet]] e l'estructuracion dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] en [[Asia Centrala]] Occidentala. La disparicion de [[Mongke]] entraïnèt una crisi de succession entre lei descendents de [[Tului]], sostenguts per [[Kubilai]], e lei descendents d'[[Ogedei]]. Lo premier partit ganhèt lo combat gràcias a la victòria de [[Kubilai]] còntra [[Arik Borke]], un felen d'[[Ogedei]]. Pasmens, maugrat lo mantenement nominau de l'unitat mongòla sota l'autoritat de [[Kubilai]], elegit grand khan, l'Empèri èra devesit entre quatre khanats [[independéncia|independents]]. Tre [[1279]], [[Kubilai]] se preocupèt principalament de son domeni chinés, se proclamèt emperaire de [[Republica Populara de China|China]] e fondèt la [[dinastia Yuan]]. Gardèt tanben lo contraròtle de Mongolia. === De l'Empèri Mongòl a la Mongòlia modèrna === ==== Lo periòde oirat ==== La [[dinastia Yuan]] gardèt lo poder en [[Republica Populara de China|China]] fins a [[1368]] e son expulsion per una revòuta dirigida per la [[dinastia Ming]]. Lei Yuans assaièron d'utilizar Mongolia per organizar la reconquista de [[Republica Populara de China|China]] mai foguèron tornarmai vencuts. Aquela revirada marquèt l'abaissament dei descendents de [[Genghis Khan]] que foguèron remplaçats per lei Mongòls Occidentaus ò Oirat. Dins lo corrent dau sègle XV, leis Oirat ataquèron lo [[Khanat de Chagatai]] e l'[[Dinastia Ming|Empèri Ming]]. Aquò entraïnèt lo renfòrçament de la [[Granda Muralha de China|Granda Muralha]]. Pasmens, la poissança oirat declinèt rapidament car poguèt pas redurre l'ostilitat persistenta dei Mongòls Orientaus. De mai, se devesiguèron entre elei. ==== Dayan Khan, Altan Khan e la conversion au bodisme ==== Dins lo corrent dau sègle XVI, lei tribüs mongòlas orientalas se redreiçèron e venguèron tornarmai una poissança militara seriosa durant lei rèines de [[Dayan Khan]] ([[1480]]-[[1543]]) e d'[[Altan Khan]] ([[1543]]-[[1583]]). Capitèron de luchar victoriosament còntra la primautat oirat e de menar d'incursions còntra lo territòri [[Republica Populara de China|chinés]]. Lei Mongòls ocupèron d'un biais solid lei regions au [[nòrd]] de la [[Granda Muralha de China|Granda Muralha]], çò qu'es a l'origina dei poblaments mongòls actuaus en China Septentrionala. Après una tiera de victòrias, [[Altan Khan]] obtenguèt de privilègis comerciaus fòrça importants en [[1570]]. Fondèt alora la vila de [[Hohhot]] en [[1581]] que venguèt sa [[capitala]]. Una autra evolucion liada au periòde de redreiçament dei rèines de [[Dayan Khan]] e d'[[Altan Khan]] foguèt la conversion dei Mongòls au [[bodisme]]. D'efèct, a partir dau sègle XVI, de liames importants se desvolopèron entre Mongòls e [[Tibet]]ans. En [[1566]], lei premierei conversions aguèron luòc dins lei clans pus meridionaus. Puei, en [[1578]], un rescòntre entre [[Sonam Gyatso]] e [[Altan Khan]] permetèt au premier d'obtenir lo títol de [[dalai-lama]] e la conversion dau khan e au segond d'èsser reconegut coma [[reïncarnacion]] de [[Kubilai]]. A partir d'aquela [[annada]], lo [[bodisme]] [[Bodisme vajrayana|vajrayana]] venguèt la [[religion]] deis elèits que l'impausèron au pòble. ==== L'integracion dei Mongòls Meridionaus au sen de China ==== A la fin dau sègle XVI, lei [[Manchoria|Jurchens]] restaurèron sa poissança anciana. Capitèron rapidament de formar d'alianças solidas ambé mai d'una tribü mongòla, especialament au sen dei Mongòls Meridionaus, a partir de [[1627]]. En [[1634]], lo khan [[Manchoria|manchó]] [[Abahai]] venquèt lo khan [[Ligdan]] qu'assaiava d'establir son poder sus lo rèsta dau pòble mongòl. Aquela victòria li permetèt d'obtenir lo raliment de la màger part dei Mongòls ai [[Manchoria|Jurchens]] e lo sagèu imperiau de la [[dinastia Yuan]]. Ansin, lei Mongòls Meridionaus faguèron partida de l'armada manchó e participèron a la fondacion de l'[[Dinastia Qing|Empèri Qing]]. ==== Lei Khalkhas ==== Lei tribüs de Mongolia Septentrionala demorèron en fòra dau movement d'integracion [[Manchoria|manchó]]. La tribü dei [[Khalkhas]] dominèt la region e sa politica aguèt un ròtle important dins la formacion de la Mongolia modèrna. D'efèct, lo khan [[Gombodorj]] proclamèt son fiu [[Zanabazar]] coma la [[reïncarnacion]] de [[Genghis Khan]] e d'un letrut [[tibet]]an dich [[Taranatha]]. Après un viatge en [[Tibet]], recebèt lo títol de « venerable e sant senhor incarnat » e fondèt en [[1639]] lo [[monastèri]] d'Urga que foguèt a l'origina d'[[Ulan Bator]]. A partir deis annadas 1580, [[Zanabazar]] favorizèt un raprochament entre [[Khalkhas]] e [[Manchoria|Manchós]] quand Mongolia venguèt la buta deis atacas dei Jungars. En [[1691]], una assemblada dei caps mongòls orientaus acceptèt la senhoriá de la [[dinastia Qing]]. [[Republica Populara de China|China]] aprofichèt aqueu succès [[diplomacia|diplomatic]] per consolidar sa [[frontiera]] septentrionala definida au [[tractat de Nerchinsk]] signat en [[1689]] ambé [[Russia]]. De [[garnison]]s foguèron ansin installadas dins lo [[nòrd]] de Mongolia. ==== Lei Jungars e la conquista chinesa ==== Dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII, lei [[Jungars]], una tribü mongòla eissida deis Oirat, fondèron un [[Empèris nomadas|empèri nomada]] en [[Tarbagatai]]. Dominèron l'[[estèpa]] d'[[Asia Centrala]] e venguèron pron poderós per intervenir dins leis afaires intèrnes de [[Tibet]] en [[1642]] e de la region de [[Kachgar]] en [[1677]]. Puei, ataquèron lei Mongòls Orientaus, çò qu'accelerèt son raliment ai [[Manchoria|Manchós]]. En [[1696]], lei Jungars foguèron batuts per lei fòrças de l'emperaire [[Kangxi]] ([[1661]]-[[1722]]). Pasmens, lei Jungars poguèron se retirar dins l'[[estèpa]]. Au començament dau sègle XVIII, organizèron d'atacas novèlas còntra [[Republica Populara de China|China]] e [[Tibet]]. En [[1717]], prenguèron e pilhèron [[Lhasa]]. I demorèron fins a [[1720]] avans d'èsser desalotjat per una còntra-ataca chinesa. Pasmens, aquela desfacha demeniguèt gaire lo potenciau militar jungar que representèt una menaça seriosa per la [[dinastia Qing]] fins a una crisi de succession en [[1745]]. A partir d'aquela [[annada]], lei Jungars se devesiguèron e foguèron exterminats per lei Chinés en [[1757]]. Son territòri foguèt repoblat ambé de populacions [[islam|musulmanas]]. ==== Lo periòde Qing ==== Après l'anientament dei [[Jungars]], la politica [[Dinastia Qing|Qing]] en Mongolia foguèt basat sus un respèct estricte de l'organizacion e dau mòde de vida mongòls. Ansin, lei limits dau territòri de cada khan foguèron clarament definits, lo desvolopament dau [[clergat]] [[bodisme|bodista]] (40% de la populacion adulta masculina a la fin dau sègle XIX) foguèt encoratjat e un governador [[Manchoria|manchó]] foguèt nomat per susvelhar lo país. L'accès au país èra defendut ais estrangiers e ai Chinés. Aquò favorizèt la formacion d'una societat fòrça [[conservatisme|conservatritz]] dominada per lei khans e lei [[monastèri]]s qu'èran proprietaris dei tèrras. Conjugat ambé la politica [[isolacionisme|isolacionista]] de [[Republica Populara de China|China]], aqueu [[conservatisme]] bloquèt tota evolucion de la societat mongòla. Ansin, a la fin dau sègle XIX, la màger part de la populacion èra reducha a un estatut similar ai sèrvs [[Euròpa|europèus]]. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIX, la sarradura de Mongolia foguèt mens fèrma. L'immigracion [[Republica Populara de China|chinesa]] se desvolopèt ansin en Mongolia Interiora e lei [[Russia|Rus]] poguèron durbir un consulat a [[Ulan Bator|Urga]] en [[1860]]. De mai, la manca de sòus e la fin dei pilhatges, que permetián aperavans d'obtenir lei bens necessaris ai Mongòls, donèt un ròtle preponderant ais usuriers chinés. === La Mongòlia modèrna === ==== L'independéncia ==== En octòbre de [[1911]], se debanèt una [[Revolucion Chinesa de 1911|revolucion]] [[republica]]na en [[Republica Populara de China|China]]. Lei khans mongòls, que s'estimavan liats a la [[dinastia Qing]] e non au [[govèrn]] chinés, proclamèron son [[independéncia]] en decembre. Obtenguèron una promesa [[Russia|russa]] d'ajuda militara per rebutar una eventuala ataca chinesa en [[1912]]. Pasmens, un an pus tard, [[Russia]] cambièt de politica. Reconoguèt la senhoriá chinesa en cambi dau mantenement d'una autonòmia intèrna. Signat en [[1915]], aquel acòrd subrevisquèt pas a la [[Revolucion Russa]] de [[1917]] e, en [[1919]], [[Republica Populara de China|China]] ocupèt militarament Mongolia. Pasmens, la posicion chinesa èra menaçada per lo desvolopament d'un corrent revolucionari mongòl dirigit per [[Damdinguine Sükhe-Bator]] e [[Khorloguine Tchoibalsan]]. Deviá tanben faciar lei projèctes de [[Japon]], ja establit en [[Manchoria]] de crear un [[estat]] mongòl plaçat sota son influéncia. [[Tòquio]] sostenguèt donc lei fòrças antibolchevicas dau [[Roman von Ungern-Sternberg|baron von Ungern-Sternberg]] que gardèt lo contraròtle de Mongolia fins a [[1921]]. En julhet, lei tropas de [[Damdinguine Sükhe-Bator|Sükhe-Bator]] e de [[Khorloguine Tchoibalsan|Tchoibalsan]], renforçadas per de soudats [[URSS|sovietics]], ocupèron [[Ulan Bator|Urga]] e i fondèron un [[govèrn]] revolucionari dirigit — en teoria — per lo [[Bodgo Gegen]], considerat coma la [[reïncarnacion]] de [[Taranatha]]. Son autoritat s'estendiguèt sus la Mongolia Exteriora mai pas sus la Mongolia Interiora que demorèt sota contraròtle chinés. Après la [[mòrt]] de [[Damdinguine Sükhe-Bator|Sükhe-Bator]] e dau [[Bodgo Gegen]], respectivament en [[1923]] e en [[1924]], la Mongolia Interiora venguèt la Republica Populara de Mongolia en novembre de [[1924]]. Premier « estat satellit » de l'[[URSS|Union Sovietica]], foguèt dirigida per lo manescau [[Khorloguine Tchoibalsan|Tchoibalsan]] e lo [[Partit Popular Revolucionari Mongòl]] ([[Partit Popular Revolucionari Mongòl|PPRM]]). [[Ulan Bator|Urga]] venguèt [[Ulan Bator]]. ==== La Republica Populara de Mongolia ==== La Republica Populara de Mongolia demorèt dins l'esfèra d'influéncia [[URSS|sovietica]] fins a la fin de la [[Guèrra Freja]]. Lo regime [[comunisme|comunista]] assaièt de modernizar lo país mai deguèt rapidament tenir còmpte dei particularitats liadas au nomadisme e au feble nivèu tecnologic dau país. Ansin, una premiera temptativa de [[collectivizacion]] dei tropèus entraïnèt una catastròfa au començament deis annadas 1930. Après aquela revirada, lo regime de [[Khorloguine Tchoibalsan|Tchoibalsan]] venguèt pus flexible sus lei questions economicas. En revènge, lo caractèr autoritari demorèt viu e en [[1937]]-[[1939]], d'importantei purgas permetèron au [[govèrn]] d'eliminar l'oposicion dau [[clergat]] e dei khans. [[Diplomacia|Diplomaticament]], lo país èra protegit per lei [[URSS|Sovietics]] que menèron en [[1939]] de combats durs còntra lei [[Japon]]és a [[batalha de Khalkhin Gol|Khalkhin Gol]] per defendre lo país còntra leis ambicions de [[Tòquio]]. Puei, en [[1945]], l'armada mongòla participèt a l'invasion sovietica de [[Manchoria]]. Totjorn en [[1945]], [[Mòscou]] donèt son acòrd per l'organizacion d'un [[referendum]] permetent au país de venir totalament [[independéncia|independent]]. [[Khorloguine Tchoibalsan]] moriguèt en [[1952]] e foguèt remplaçat per [[Yumjagiyn Tsedenbal]] que gardèt lo poder fins a [[1984]]. Durant aqueu periòde, lo [[govèrn]] assaièt de modernizar lo país amb un desvolopament de l'urbanisme e de l'industria, l'adopcion de reformas dau sistèma judiciari (creacion d'un còdi civiu, d'un còdi penau, de tribunaus, d'òrdres d'avocats... etc.) e la fin de l'isolacionisme mongòl (adesion a l'[[ONU]]en [[1961]], creacion de relacions diplomaticas ambé d'autrei país... etc.). Per redurre lo nomadisme, [[Yumjagiyn Tsedenbal|Tsedenbal]] capitèt tanben de collectivizar una partida de l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1970, son regime venguèt pus autoritari e autocratic (creacion d'un culte de la personalitat... etc.) e [[Yumjagiyn Tsedenbal|Tsedenbal]] foguèt destituit en [[1984]] durant un viatge en [[URSS]]. Son successor foguèt [[Jambyn Batmonkh]] que renforcèt lei liames ambé l'[[URSS|Union Sovietica]] per assaiar d'accelerar la modernizacion. Pasmens, ambé la crisi sovietica deis annadas 1980, Mongolia deguèt tanben faciar de dificultats economicas e de manifestacions en favor de la [[democracia]]. En [[1990]], [[Jambyn Batmonkh|Batmonkh]] deguèt laissar lo poder. Una [[constitucion]] novèla foguèt adoptada e la Republica Populara de Mongolia dispareguèt oficialament en junh de [[1992]]. ==== Mongòlia dempuei 1992 ==== La disparicion dau protector [[URSS|sovietic]] e la fin dau sistèma [[comunisme|comunista]] aguèron de consequéncias importantas sus l'economia mongòla. En particular, la pauretat, l'inflacion e la criminalitat aumentèron e plusors avançadas dau periòde precedent, coma la reduccion deis inegalitats òmes-fremas, son fòrça menaçadas. De mai, en [[2000]], una secaressa causèt de pèrdas importantas au sen dei tropèus. Aquò accelerèt l'exòdi rurau en direccion de la [[capitala]] que conoís un desvolopament anarquic a l'origina d'una pollucion fòrça importanta. Politicament, lo [[Partit Popular Revolucionari Mongòl|PPRM]] e lei partits liberaus alternan au poder e forman regularament de coalicions comunas. == Economia == ''De veire: [[Economia de Mongolia]]'' L'économia de Mongolia es tradicionalament basada sus l'[[agricultura]] e l'elevatge. Mongolia a tanben d'importants jaciments de minerals : [[carbon]], [[coire]], [[molibdèn]], [[estanh]], [[tungstèn]] e [[aur]] representan un granda part de la produccion industriala. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == === Nòtas e referéncias === <references /> {{Commons|Mongolia|Mongolia}} {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Mongolia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] i2vje67k83t4rv8ggosb3buy098e6tt 2502250 2502249 2026-06-03T18:50:53Z ~2026-33008-03 63825 /* */ 2502250 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |nom_local= <ref group="nòta" name="Mon"/> | autre_simbòl = Sagèl d'Estat | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:State seal of Mongolia.svg|95px]] |imatge_mapa=Mongolia (orthographic projection).svg |lengas_oficialas = [[mongòl]] |capitala=[[Ulaan Baatar]] |coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Ulaan Baatar]] |tipe_govèrn= | títols_dirigents= | noms_dirigents= |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum:1566000}} |percentatge_aiga={{unitat|0,7}} |populacion_reng= |populacion_totala={{formatnum:3 103 428 }} |populacion_annada=2018 |densitat= |tipe_independéncia= |país_independéncia= |data_independéncia= |païses frontalièrs= |gentilici= |PIB_annada= |PIB= |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= | moneda = | còde_moneda= |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.mn]] |indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= }} '''Mongolia'''<ref group="nòta" name="Mon">en [[mongòl]]: * en [[alfabet cirillic]]: Монгол Улс, ''Mongol Uls''; * en [[escritura bitchig]]: {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ}}.</ref> es un [[estat sobeiran]] de l'[[Asia|Asia centrala]] sens accès a la mar, pàtria del pòble mongòl e de la lenga mongòla. Confronta [[China]] al sud, e [[Russia]] al nòrd. La capitala n'es [[Ulaan Baatar]], e lo gentilici es '''mongòl -a'''.<ref>{{DLOAPN}}</ref> La Mongolia istorica e culturala es plan mai granda que l'estat actual de Mongolia (compren per exemple la província de la [[Mongolia Interiora]] en China). == Geografia == La geografia de Mongolia es variada, amb lo [[desèrt de Gòbi]] al sud e de regions montanhosas fredas al nòrd e a l'oèst. Una granda part de Mongolia se compausa de l'[[estèpa ]] erbosa mongola-mancho, amb de zonas boscadas representant 11,2 % de la superfícia totala de las tèrras, un percentatge pus enauçat qu'[[Irlanda]] (10 %). L'ensemble de Mongolia es considerat coma fasent partit del [[replanat mongòl]]. Mongolia abriga tres grandas cadenas de montanhas. La pus nauta, los monts [[Altai]], travèrsa l’oèst e lo sud-oèst del país sus un ais orientat del nord-oèst cap al sud-èst. Los monts Kangai, de formacion pus anciana e d’altitud mendre, cobèrts de bòsques e de pradas alpencas, ocupan una granda part del centre e del nòrd. Los monts Kentii (en mongòl ''Khentiin nuruu'' "Хэнтийн нуруу"), al nòrd-est d’Olan-Bator, près de la frontièra russa, son encara pus bas. Lo punt culminant de Mongolia es lo [[Kujten Uul]] amb 4374 m situat a l'extrèm oèst del país dins las montanhas d'[[Altai]]. Los flumes de Mongolia rajan principalament al nòrd, mens arid que lo reste del país. Le principal sistèma fluvial es lo de Selenga qui s'escampa dins lo [[lac Baikal]]. Qualques afluents d’Ienissei naissont dins las montanhas del òrd-oèst. Los flumes del nòrd-èst se getan dins l’[[ocean Pacific]] a travèrs los flumes [[Amor (fluvi)|Amor]] e [[Argon]]. Las qualquas aigas del sud se perdon dins lo desèrt o de lacs salats. Lo bacin del lac Uvs, partetjat amb la Republica de Tova en [[Russia]], es un site natural del patrimòni mondial. ===Clima=== Mongolia es coneguda jol nom de "Tèrra del cèl blau eternal" o "País del cèl blau" ( mongòl : "Mönkh khökh tengeriin oron") amor que compta mai de 250 jorns de solelh per an. La màger part del país es cauda en estiu e extremament freda en ivèrn, las mejanas de genièr casent fins a -30 ° C. Un vast front d'aire fred arriva de [[Siberia]] en ivèrn e s'amolona dins las vals fluvialas e los bacins bas en provocant de temperaturas fòrça fredas mentre que las pendas de las montanhas son fòrça pus caudas en rason dels efièches de l'inversion de temperatura (la temperatura aumenta amb l'altitud). == Istòria == {{veire|Istòria de Mongolia}} === De la Preïstòria a Gengis Khan === ==== La Preïstòria ==== La preséncia umana sus lo territòri mongòl sembla de datar d'au mens {{formatnum:100000}} ans e aquela d’''[[Homo sapiens]]'' d'au mens {{formatnum:40000}} ans. Lo [[Neolitic]] i comencèt entre lei millenaris VII e V av. JC. Entre [[-1100|1100]] e [[-800|800 av. JC]], una cultura a l'origina a la bastida de monuments [[megalit]]ics dichs [[pèira de cèrvi|pèiras de cèrvi]] dominava la region. Entre lei sègles VIII e II av. JC, foguèt remplaçada per una cultura caracterizada per la bastida de tombèus de lausas. Lo [[norrigatge]] èra l'activitat principala e lo mestritge dau [[chivau]] sembla precòça coma per un nombre important d'autrei pòbles de l'[[estèpa]]. De descubèrtas d'objèctes semblan d'indicar l'existéncia de rets marchands ambé de pòbles alunchats e l'existéncia d'una activitat artistica pròcha de l'art escite. Dins lo corrent d'aqueu periòde, a una data mau coneguda, se desvolopèt la [[metallurgia]] dau [[bronze]] qu'èra ben conegut au sègle V av. JC. La [[metallurgia]] dau [[fèrre]] apareguèt au sègle III av. JC e se difusèt rapidament. ==== Lei Xiongnus ==== {{veire|Xiongnu}} Lei [[Xiongnu]]s son lo premier pòble ben identificat sus lo territòri mongòl. Son centre politic èra installat dins la vau d'[[Orkhon]] que venguèt per la seguida lo còr de plusors [[Empèris nomadas|empèris nomadas]] ulteriors. A partir de [[-245|245 av. JC]], lei [[Xiongnu]]s menèron d'incursions còntra [[Republica Populara de China|China]] e infligiguèron plusors desfachas ai fòrças imperialas. En [[-201|201 av. JC]], l'emperaire [[Han Gaozu|Gaozu]] ([[-202|202]]-[[-195|195 av. JC]]), fondator de la [[dinastia Han]], foguèt obligat de negociar, çò que venguèt generalament la regla dei sobeirans chinés seguents car la poissança militara de cavaliers-arquiers [[Empèris nomadas|nomadas]] unificats sota la direccion d'un cap unic èra una menaça fòrça seriosa per la seguretat de l'[[Republica Populara de China|Empèri]]. Lei principis d'aquelei negociacions foguèron de pagar de [[tribut]]s regulars per defugir d'invasions, de donar de títols ai caps de l'[[estèpa]], de conclure de [[maridatge]]s politics ambé lei caps pus importants, sostenir la division dei tribüs per empachar l'emergéncia d'un cap unic e encoratjar lei guèrras entre pòbles diferents. En parallèl, lei Chinés renforcèron sei defensas e organizèron d'expedicions punitivas còntra lei reguitnaires. Pasmens, quand lo poder imperiau èra afeblit, lei nomadas ataquèron sistematicament lo territòri chinés per obtenir mai de concessions. Fins au sègle I ap. JC, lei [[Xiongnu]]s demorèron una menaça importanta per [[Republica Populara de China|China]]. En mai d'aquò, menacèron tanben la [[Rota de la Seda]] e lei Chinés foguèron obligats d'intervenir dins lo [[Bacin de Tarim]] per gardar sota son contraròtle leis itineraris comerciaus. Dins lo corrent d'aqueu periòde, lei [[Xiongnu]]s se devesiguèron entre Xiongnus Meridionaus, installats lòng de la [[frontiera]] [[Republica Populara de China|chinesa]] que se sinizèron e se reconoguèron [[vassal|vassaus]] de l'emperaire, e Xiongnus Septentrionaus que gardèron sa [[cultura]]. Pasmens, a partir dau sègle I ap. JC, foguèron pauc a pauc dominats per lei [[Xianbei]]s. ==== Lei Xianbeis e lei Ruanruan ==== Lei [[Xianbeis]] establiguèron a son torn un [[Empèris nomadas|empèri nomada]] centrat sus lo territòri de la Mongolia actuala que dominèt leis autrei pòbles locaus, compres lei tribüs [[xiongnu]]s. Dins lo corrent dau sègle III, ataquèron regularament [[Republica Populara de China|China]] qu'èra devesida e afeblida après la disparicion de la [[dinastia Han]]. Lei [[Xiongnu]]s Meridionaus aprofichèron tanben lo declin dei dinastias chinesas per demandar de concessions suplementàrias puei se jonhèron ai pilhards. Au sègle IV, la resisténcia s'afondrèt e la China Septentrionala foguèt ocupada per lei [[Xianbeis]], lei [[Xiongnu]]s Meridionaus e divèrseis autrei pòbles nomadas. Puei, entre [[386]] e [[439]], un pòble nomada turc, lei Tobas, unifiquèt lei reiaumes formats per leis envaïsseires, fondèt la [[dinastia Wei dau Nòrd]] e se sinizèt rapidament. Aqueu procès se debanèt mai d'un còp a l'eissida deis invasions nomadas seguentas car lei venceires èran generalament numericament gaire nombrós a respèct de l'importanta massa representada per leis abitants chinés. De mai, sensa conóissença de la gestion d'un estat sedentari, adoptavan lo modèl politic chinés e s'impregnèron de sa [[cultura]] sofisticada. Enfin, aquel efècte èra accelerat per lei contactes ambé lei foncionaris chinés qu'èran necessaris per la gestion de l'administracion, de la burocracia e dau [[govèrn]]. Fòrça rapid, aquela evolucion durava generalament una ò doas generacions e lei venceires abandonavan alora totalament lo mond de l'[[estèpa]] ont èran remplaçats per d'autrei pòbles eissits dei prefondors de l'[[estèpa]]. Ansin, tre lo sègle IV, Mongolia èra venguda lo centre de la confederacion dei [[Ruanruan]] (que se donavan lo nom « d'Avars »<ref>Una tribü d'Avars migrèt vèrs l'[[oèst]] e arribèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle VI. I formèt un khanat en [[Ongria|Panònia]] entre [[560]] e [[805]].</ref>). Lei mèstres novèus de l'[[estèpa]] representèron rapidament una menaça per [[Republica Populara de China|China]] fins au sègle VI quand lei Chinés capitèron de formar una aliança amb un autre pòble nomada, lei Tujue d'origina turca, per leis anientar en [[552]]. ==== Lei Tujue ==== Lo vuege laissat per la disparicion dei [[Ruanruan]] durèt gaire car lei Tujue fondèron lo sieu khanat de la [[Mar Caspiana]] a Mongolia. La vau d'[[Orkhon]] ne'n foguèt tornarmai lo centre politic. Per lei [[Republica Populara de China|Chinés]], venguèron rapidament una menaça pus seriosa que lei Ruanruan. Per exemple, en [[626]], una incursion tujue agantèt la capitala [[Chang'an]]. Pasmens, lo govèrn chinés capitèt de lei devenir entre Tujue Occidentaus, installats en [[Asia Centrala]], e Tujue Orientaus, installats en Mongolia. Au sègle VII, la [[dinastia Tang]], qu'aviá tornat unificar [[Republica Populara de China|China]] en [[618]], contunièt aquela politica e suscitèt de divisions entre tribüs turcas. En [[630]], sei fòrças capitèron de capturar lo cap suprèm dei Tujue entraïnant la fragmentacion de son empèri que demorèt devesit fins ais annadas 680. Un segond khanat tujue se formèt a partir deis annadas 680 mai sa poissança demorèt inferiora a aquela dau premier khanat. Fòrça afeblits a partir de [[710]], lei Tujue foguèron vencuts en [[745]] per leis Uigurs. ==== Leis Oigurs ==== Leis [[oigors]] son un pòble d'origina turca que dominèt l'[[estèpa]] mongòla fins ais [[annada]]s 840. Aliats de la [[dinastia Tang]], intrèron en [[Republica Populara de China|China]] a la demanda de l'emperaire per luchar còntra la [[revòuta d'An Lushan]]. Aprofichèron la situacion per pilhar lo territòri [[Republica Populara de China|chinés]]. Au contacte dei rets marchands de la [[Rota de la Seda]], adoptèron divèrsei trachs culturaus d'autrei pòbles [[asia]]tics coma lo [[bodisme]], lo [[nestorianisme]] e un sistèma d'[[escritura]]. Organizèron pauc a pauc un reiaume amb una administracion, relativament desvolopada per un pòble nomada, qu'èra totjorn en plaça au moment de l'emergéncia dei Mongòls de [[Genghis Khan]]. Ansin, maugrat un declin precòç de sa poissança, tre leis [[annada]]s 840, leis [[oigors]] gardèron un ròtle administratiu e culturau important au sen dei khanats ulteriors. ==== Lo periòde de division de l'estèpa de 840 a 1206 ==== Après la disparicion deis [[oigors]] coma poissança dominanta, l'[[estèpa]] eurasiatica e Mongolia conoguèron un periòde marcat per una succession d'[[empèris nomadas]] que mau capitèron de dominar lòngtemps la region. Ansin, lei venceires deis [[Uigurs]], lei [[Quirguizstan|Quirguizs]] mau capitèron d'establir d'un biais duradís sa dominacion e foguèron desfachs per lei [[Khitans]] en [[924]]. D'origina mongòla, aqueu pòble èra centrat teniá lo contraròtle de [[Manchoria]] e de Mongolia. Conquistèron tanben una partida dau [[nòrd]] de China onte fondèron la [[dinastia Liao]] ([[907]]-[[1125]]). Se sinizèron rapidament e se preocupèron gaire de l'[[estèpa]]. La fondacion en [[1036]] d'un reiaume, egalament rapidament sinizat, per lei [[Tangut]]s entre lo còr de [[Republica Populara de China|China]] e l'[[estèpa]] permetèt de protegir lo territòri chinés deis incursions nomadas e agravèron la manca d'interès dei [[Khitans]] per leis afaires eurasiatics. En [[1125]], lei [[Khitans]] foguèron batuts per lei [[Jurchens]] (nom ancian dei [[Manchoria|Manchós]]) que fondèron tanben una dinastia sinizada, la [[dinastia Jin]]. Pasmens, coma sei predecessors, s'interessèron subretot ais afaires chinés. Aquela manca d'interès entraïnèt de combats entre lei tribüs turco-mongòlas desirosas d'establir sa primautat dins l'[[estèpa]]. === L'Empèri Mongòl === {{veire|Empèri Mongòl}} ==== Lei Mongòls avans Genghis Khan ==== Benlèu originaris de [[Manchoria]] occidentala segon de documents chinés dau sègle IV, lei Mongòls migrèron pauc a pauc vèrs l'[[oèst]]. Desvolopèron un liame important ambé lei [[Monts Khentii]] onte se troba [[Burkhan Khaldun]], au [[nòrd]] d'[[Ulan Bator]], qu'es sa [[montanha]] sacrada. Au sègle XII, vivián dins lo bacin de [[Kerulen]]. Èran devesits entre plusors tribüs principalas : lei Kereit ocupavan la vau auta d'[[Orkhon]], lei Merkit èran installats entre [[Selenga]] e lo [[lac Baikal]], lei Naiman vivián a proximitat d'[[Altai]] e lei Ongut se desplaçavan lòng de la [[Granda Muralha de China|Granda Muralha]]. De [[1130]] a [[1160]], lei Mongòls formèron una premiera confederacion, fondada per [[Qabul Khan]], que foguèt destrucha per leis atacas dei Tatars, installats au [[sud]] dau domeni mongòl. Après aquela revirada, lei diferentei tribüs demorèron devesidas fins a l'arribada de [[Genghis Khan]]. ==== Lo rèine de Genghis Khan ==== {{veire|Genghis Khan}} [[Genghis Khan]] ò « khan universau » èra un títol donat en [[1206]] a un cap mongòl dich [[Genghis Khan|Temudjin]] nascut dins lo corrent deis annadas 1150 ò 1160. A la fin dau sègle XII, aviá capitat de reünir lo pòble mongòl sota son autoritat. Totjorn en [[1206]], someteguèt tanben leis [[Uigurs]] que sei letruts formèron lei premiers personaus administratius mongòls e foguèron cargats de l'educacion intellectuala dei fius de l'elèit mongòla. Enfin, dotèt son pòble d'una [[lei|lèi]] estricta que favorizèt la disciplina e l'obeïssença ai caps. Formada de soudats disciplinats, fòrça mobils gràcias ai capacitats fisicas excepcionalas dei [[chivau]]s de l'[[estèpa]] e tenent una poissança de fuòc quasi inegalada gràcias ais [[arc]]s composits caracteristics dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]], l'armada mongòla agantèt ansin una fòrça encara desconeguda dins l'[[Istòria]]. A partir de [[1209]], [[Genghis Khan]] acomencèt la conquista dei territòris vesins. Ataquèt premier lei [[Tanguts]] mai maugrat mai d'una victòria, poguèt pas prendre lei [[vila]]s. Lei [[Tanguts]] poguèron donc negociar la partença dei Mongòls en cambi d'una aliança per sei projèctes futurs d'expansion. En [[1211]], foguèt lo torn dei [[Dinastia Jin|Jins]] de venir la buta deis atacas mongòlas. Pasmens, en despiech de plusors desfachas e de la pèrda de [[Pequin]], capitèron de resistir a partir dau [[sud]] de son reiaume. En [[1218]], lei [[Dinastia Jin|Jins]] foguèron sauvats per l'execucion d'una ambaissada mongòla per lo sultan de [[Khwarezm]]. D'efèct, aquò entraïnèt una intervencion generala de l'armada mongòla en [[Asia Centrala]] en [[1219]]-[[1220]]. [[Khwarezm]] foguèt ravatjat e plusors [[vila]]s qu'avián assaiat de resistir foguèron pilhadas e cremadas. En [[1221]], la màger part de [[Khwarezm]] èra conquistat e [[Genghis Khan]] s'entornèt en Mongolia. I preparèt una campanha novèla còntra lei [[Tanguts]] qu'avián refusat de l'ajudar còntra [[Khwarezm]]. Après doas [[annada]]s de resisténcia, foguèron batuts e annexats a l'[[Empèri Mongòl]]. [[Genghis Khan]] [[mòrt|moriguèt]] la meteissa [[annada]]. ==== Lo rèine d'Ogedei ==== A sa [[mòrt]], l'Empèri foguèt partejat entre lei fius de [[Genghis Khan]] e seis eiretiers segon la volontat dau fondator de l'Empèri. L'[[Asia Centrala]] occidentala foguèt fisada a [[Batu]] (fiu dau fiu ainat de [[Genghis Khan]]), l'[[Asia Centrala]] orientala a [[Chagatai]], la Mongolia occidentala a [[Ogedei]] e la Mongolia orientala a [[Tului]]. Designat per son paire per assegurar sa succession, [[Ogedei]] foguèt elegit en [[1229]] per dirigir l'ensems per l'assemblada dau pòble mongòl (lo [[kurultai]]). Lo sobeiran novèu creèt una administracion e una [[burocracia]] permetent de dirigir e d'administrar l'[[Empèri Mongòl]] en formacion. A partir de [[1230]], acomencèt tanben la bastida de [[Karakorum]] que venguèt la [[capitala]] de l'Empèri fins ais annadas 1260. Durant lo rèine d'[[Ogedei]], l'expansion mongòla contunièt. A l'[[èst]], destruguèron lo reduch de la [[dinastia Jin]] entre [[1233]] e [[1234]]. Puei, ataquèron l'[[Dinastia Song|Empèri Song]] marcant l'acomençament d'una guèrra lònga e [[sang|saunosa]] còntra lei [[Republica Populara de China|Chinés]] que resistiguèron amb acarnament a partir de sei rets de [[fortificacion]]s. A l'[[oèst]], menèron [[campanha militara|campanha]] còntra [[Iran|Pèrsia]], [[Caucàs]], l'[[Euròpa]] Orientala e l'[[Euròpa]] Centrala. Pasmens, leis armadas mongòlas deguèron se retirar de [[Polonha]] e d'[[Ongria]] en causa de la [[mòrt]] d'[[Ogedei]] en [[1241]] que necessitèt la reünion dau [[kurultai]]. ==== La division de l'Empèri ==== Après la [[mòrt]] d'[[Ogedei]] — fenomèn classic e recurrent au sen deis [[empèris nomadas]] — l'[[Empèri Mongòl]] se fragmentèt rapidament entre leis eiretiers de son fondator car leis apanatges de cada branca de l'ostau de [[Genghis Khan]] venguèron pauc a pauc independents. Après lo rèine brèu de [[Guyuk]] ([[1246]]-[[1248]]), [[Mongke]] ([[1251]]-[[1259]]) foguèt lo darrier khan mongòl que son autoritat èra vertadiera sus la totalitat de l'Empèri. La conquista de territòris novèus contunièt dins lo corrent de son rèine ambé la conquista de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Mesopotamia]] per son fraire [[Hulegu]] que fondèt l'[[Ilkhanat]], divèrsei campanhas en [[Asia]] dau Sud-Èst, la conquista de [[Tibet]] e l'estructuracion dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] en [[Asia Centrala]] Occidentala. La disparicion de [[Mongke]] entraïnèt una crisi de succession entre lei descendents de [[Tului]], sostenguts per [[Kubilai]], e lei descendents d'[[Ogedei]]. Lo premier partit ganhèt lo combat gràcias a la victòria de [[Kubilai]] còntra [[Arik Borke]], un felen d'[[Ogedei]]. Pasmens, maugrat lo mantenement nominau de l'unitat mongòla sota l'autoritat de [[Kubilai]], elegit grand khan, l'Empèri èra devesit entre quatre khanats [[independéncia|independents]]. Tre [[1279]], [[Kubilai]] se preocupèt principalament de son domeni chinés, se proclamèt emperaire de [[Republica Populara de China|China]] e fondèt la [[dinastia Yuan]]. Gardèt tanben lo contraròtle de Mongolia. === De l'Empèri Mongòl a la Mongòlia modèrna === ==== Lo periòde oirat ==== La [[dinastia Yuan]] gardèt lo poder en [[Republica Populara de China|China]] fins a [[1368]] e son expulsion per una revòuta dirigida per la [[dinastia Ming]]. Lei Yuans assaièron d'utilizar Mongolia per organizar la reconquista de [[Republica Populara de China|China]] mai foguèron tornarmai vencuts. Aquela revirada marquèt l'abaissament dei descendents de [[Genghis Khan]] que foguèron remplaçats per lei Mongòls Occidentaus ò Oirat. Dins lo corrent dau sègle XV, leis Oirat ataquèron lo [[Khanat de Chagatai]] e l'[[Dinastia Ming|Empèri Ming]]. Aquò entraïnèt lo renfòrçament de la [[Granda Muralha de China|Granda Muralha]]. Pasmens, la poissança oirat declinèt rapidament car poguèt pas redurre l'ostilitat persistenta dei Mongòls Orientaus. De mai, se devesiguèron entre elei. ==== Dayan Khan, Altan Khan e la conversion au bodisme ==== Dins lo corrent dau sègle XVI, lei tribüs mongòlas orientalas se redreiçèron e venguèron tornarmai una poissança militara seriosa durant lei rèines de [[Dayan Khan]] ([[1480]]-[[1543]]) e d'[[Altan Khan]] ([[1543]]-[[1583]]). Capitèron de luchar victoriosament còntra la primautat oirat e de menar d'incursions còntra lo territòri [[Republica Populara de China|chinés]]. Lei Mongòls ocupèron d'un biais solid lei regions au [[nòrd]] de la [[Granda Muralha de China|Granda Muralha]], çò qu'es a l'origina dei poblaments mongòls actuaus en China Septentrionala. Après una tiera de victòrias, [[Altan Khan]] obtenguèt de privilègis comerciaus fòrça importants en [[1570]]. Fondèt alora la vila de [[Hohhot]] en [[1581]] que venguèt sa [[capitala]]. Una autra evolucion liada au periòde de redreiçament dei rèines de [[Dayan Khan]] e d'[[Altan Khan]] foguèt la conversion dei Mongòls au [[bodisme]]. D'efèct, a partir dau sègle XVI, de liames importants se desvolopèron entre Mongòls e [[Tibet]]ans. En [[1566]], lei premierei conversions aguèron luòc dins lei clans pus meridionaus. Puei, en [[1578]], un rescòntre entre [[Sonam Gyatso]] e [[Altan Khan]] permetèt au premier d'obtenir lo títol de [[dalai-lama]] e la conversion dau khan e au segond d'èsser reconegut coma [[reïncarnacion]] de [[Kubilai]]. A partir d'aquela [[annada]], lo [[bodisme]] [[Bodisme vajrayana|vajrayana]] venguèt la [[religion]] deis elèits que l'impausèron au pòble. ==== L'integracion dei Mongòls Meridionaus au sen de China ==== A la fin dau sègle XVI, lei [[Manchoria|Jurchens]] restaurèron sa poissança anciana. Capitèron rapidament de formar d'alianças solidas ambé mai d'una tribü mongòla, especialament au sen dei Mongòls Meridionaus, a partir de [[1627]]. En [[1634]], lo khan [[Manchoria|manchó]] [[Abahai]] venquèt lo khan [[Ligdan]] qu'assaiava d'establir son poder sus lo rèsta dau pòble mongòl. Aquela victòria li permetèt d'obtenir lo raliment de la màger part dei Mongòls ai [[Manchoria|Jurchens]] e lo sagèu imperiau de la [[dinastia Yuan]]. Ansin, lei Mongòls Meridionaus faguèron partida de l'armada manchó e participèron a la fondacion de l'[[Dinastia Qing|Empèri Qing]]. ==== Lei Khalkhas ==== Lei tribüs de Mongolia Septentrionala demorèron en fòra dau movement d'integracion [[Manchoria|manchó]]. La tribü dei [[Khalkhas]] dominèt la region e sa politica aguèt un ròtle important dins la formacion de la Mongolia modèrna. D'efèct, lo khan [[Gombodorj]] proclamèt son fiu [[Zanabazar]] coma la [[reïncarnacion]] de [[Genghis Khan]] e d'un letrut [[tibet]]an dich [[Taranatha]]. Après un viatge en [[Tibet]], recebèt lo títol de « venerable e sant senhor incarnat » e fondèt en [[1639]] lo [[monastèri]] d'Urga que foguèt a l'origina d'[[Ulan Bator]]. A partir deis annadas 1580, [[Zanabazar]] favorizèt un raprochament entre [[Khalkhas]] e [[Manchoria|Manchós]] quand Mongolia venguèt la buta deis atacas dei Jungars. En [[1691]], una assemblada dei caps mongòls orientaus acceptèt la senhoriá de la [[dinastia Qing]]. [[Republica Populara de China|China]] aprofichèt aqueu succès [[diplomacia|diplomatic]] per consolidar sa [[frontiera]] septentrionala definida au [[tractat de Nerchinsk]] signat en [[1689]] ambé [[Russia]]. De [[garnison]]s foguèron ansin installadas dins lo [[nòrd]] de Mongolia. ==== Lei Jungars e la conquista chinesa ==== Dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII, lei [[Jungars]], una tribü mongòla eissida deis Oirat, fondèron un [[Empèris nomadas|empèri nomada]] en [[Tarbagatai]]. Dominèron l'[[estèpa]] d'[[Asia Centrala]] e venguèron pron poderós per intervenir dins leis afaires intèrnes de [[Tibet]] en [[1642]] e de la region de [[Kachgar]] en [[1677]]. Puei, ataquèron lei Mongòls Orientaus, çò qu'accelerèt son raliment ai [[Manchoria|Manchós]]. En [[1696]], lei Jungars foguèron batuts per lei fòrças de l'emperaire [[Kangxi]] ([[1661]]-[[1722]]). Pasmens, lei Jungars poguèron se retirar dins l'[[estèpa]]. Au començament dau sègle XVIII, organizèron d'atacas novèlas còntra [[Republica Populara de China|China]] e [[Tibet]]. En [[1717]], prenguèron e pilhèron [[Lhasa]]. I demorèron fins a [[1720]] avans d'èsser desalotjat per una còntra-ataca chinesa. Pasmens, aquela desfacha demeniguèt gaire lo potenciau militar jungar que representèt una menaça seriosa per la [[dinastia Qing]] fins a una crisi de succession en [[1745]]. A partir d'aquela [[annada]], lei Jungars se devesiguèron e foguèron exterminats per lei Chinés en [[1757]]. Son territòri foguèt repoblat ambé de populacions [[islam|musulmanas]]. ==== Lo periòde Qing ==== Après l'anientament dei [[Jungars]], la politica [[Dinastia Qing|Qing]] en Mongolia foguèt basat sus un respèct estricte de l'organizacion e dau mòde de vida mongòls. Ansin, lei limits dau territòri de cada khan foguèron clarament definits, lo desvolopament dau [[clergat]] [[bodisme|bodista]] (40% de la populacion adulta masculina a la fin dau sègle XIX) foguèt encoratjat e un governador [[Manchoria|manchó]] foguèt nomat per susvelhar lo país. L'accès au país èra defendut ais estrangiers e ai Chinés. Aquò favorizèt la formacion d'una societat fòrça [[conservatisme|conservatritz]] dominada per lei khans e lei [[monastèri]]s qu'èran proprietaris dei tèrras. Conjugat ambé la politica [[isolacionisme|isolacionista]] de [[Republica Populara de China|China]], aqueu [[conservatisme]] bloquèt tota evolucion de la societat mongòla. Ansin, a la fin dau sègle XIX, la màger part de la populacion èra reducha a un estatut similar ai sèrvs [[Euròpa|europèus]]. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIX, la sarradura de Mongolia foguèt mens fèrma. L'immigracion [[Republica Populara de China|chinesa]] se desvolopèt ansin en Mongolia Interiora e lei [[Russia|Rus]] poguèron durbir un consulat a [[Ulan Bator|Urga]] en [[1860]]. De mai, la manca de sòus e la fin dei pilhatges, que permetián aperavans d'obtenir lei bens necessaris ai Mongòls, donèt un ròtle preponderant ais usuriers chinés. === La Mongòlia modèrna === ==== L'independéncia ==== En octòbre de [[1911]], se debanèt una [[Revolucion Chinesa de 1911|revolucion]] [[republica]]na en [[Republica Populara de China|China]]. Lei khans mongòls, que s'estimavan liats a la [[dinastia Qing]] e non au [[govèrn]] chinés, proclamèron son [[independéncia]] en decembre. Obtenguèron una promesa [[Russia|russa]] d'ajuda militara per rebutar una eventuala ataca chinesa en [[1912]]. Pasmens, un an pus tard, [[Russia]] cambièt de politica. Reconoguèt la senhoriá chinesa en cambi dau mantenement d'una autonòmia intèrna. Signat en [[1915]], aquel acòrd subrevisquèt pas a la [[Revolucion Russa]] de [[1917]] e, en [[1919]], [[Republica Populara de China|China]] ocupèt militarament Mongolia. Pasmens, la posicion chinesa èra menaçada per lo desvolopament d'un corrent revolucionari mongòl dirigit per [[Damdinguine Sükhe-Bator]] e [[Khorloguine Tchoibalsan]]. Deviá tanben faciar lei projèctes de [[Japon]], ja establit en [[Manchoria]] de crear un [[estat]] mongòl plaçat sota son influéncia. [[Tòquio]] sostenguèt donc lei fòrças antibolchevicas dau [[Roman von Ungern-Sternberg|baron von Ungern-Sternberg]] que gardèt lo contraròtle de Mongolia fins a [[1921]]. En julhet, lei tropas de [[Damdinguine Sükhe-Bator|Sükhe-Bator]] e de [[Khorloguine Tchoibalsan|Tchoibalsan]], renforçadas per de soudats [[URSS|sovietics]], ocupèron [[Ulan Bator|Urga]] e i fondèron un [[govèrn]] revolucionari dirigit — en teoria — per lo [[Bodgo Gegen]], considerat coma la [[reïncarnacion]] de [[Taranatha]]. Son autoritat s'estendiguèt sus la Mongolia Exteriora mai pas sus la Mongolia Interiora que demorèt sota contraròtle chinés. Après la [[mòrt]] de [[Damdinguine Sükhe-Bator|Sükhe-Bator]] e dau [[Bodgo Gegen]], respectivament en [[1923]] e en [[1924]], la Mongolia Interiora venguèt la Republica Populara de Mongolia en novembre de [[1924]]. Premier « estat satellit » de l'[[URSS|Union Sovietica]], foguèt dirigida per lo manescau [[Khorloguine Tchoibalsan|Tchoibalsan]] e lo [[Partit Popular Revolucionari Mongòl]] ([[Partit Popular Revolucionari Mongòl|PPRM]]). [[Ulan Bator|Urga]] venguèt [[Ulan Bator]]. ==== La Republica Populara de Mongolia ==== La Republica Populara de Mongolia demorèt dins l'esfèra d'influéncia [[URSS|sovietica]] fins a la fin de la [[Guèrra Freja]]. Lo regime [[comunisme|comunista]] assaièt de modernizar lo país mai deguèt rapidament tenir còmpte dei particularitats liadas au nomadisme e au feble nivèu tecnologic dau país. Ansin, una premiera temptativa de [[collectivizacion]] dei tropèus entraïnèt una catastròfa au començament deis annadas 1930. Après aquela revirada, lo regime de [[Khorloguine Tchoibalsan|Tchoibalsan]] venguèt pus flexible sus lei questions economicas. En revènge, lo caractèr autoritari demorèt viu e en [[1937]]-[[1939]], d'importantei purgas permetèron au [[govèrn]] d'eliminar l'oposicion dau [[clergat]] e dei khans. [[Diplomacia|Diplomaticament]], lo país èra protegit per lei [[URSS|Sovietics]] que menèron en [[1939]] de combats durs còntra lei [[Japon]]és a [[batalha de Khalkhin Gol|Khalkhin Gol]] per defendre lo país còntra leis ambicions de [[Tòquio]]. Puei, en [[1945]], l'armada mongòla participèt a l'invasion sovietica de [[Manchoria]]. Totjorn en [[1945]], [[Mòscou]] donèt son acòrd per l'organizacion d'un [[referendum]] permetent au país de venir totalament [[independéncia|independent]]. [[Khorloguine Tchoibalsan]] moriguèt en [[1952]] e foguèt remplaçat per [[Yumjagiyn Tsedenbal]] que gardèt lo poder fins a [[1984]]. Durant aqueu periòde, lo [[govèrn]] assaièt de modernizar lo país amb un desvolopament de l'urbanisme e de l'industria, l'adopcion de reformas dau sistèma judiciari (creacion d'un còdi civiu, d'un còdi penau, de tribunaus, d'òrdres d'avocats... etc.) e la fin de l'isolacionisme mongòl (adesion a l'[[ONU]]en [[1961]], creacion de relacions diplomaticas ambé d'autrei país... etc.). Per redurre lo nomadisme, [[Yumjagiyn Tsedenbal|Tsedenbal]] capitèt tanben de collectivizar una partida de l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1970, son regime venguèt pus autoritari e autocratic (creacion d'un culte de la personalitat... etc.) e [[Yumjagiyn Tsedenbal|Tsedenbal]] foguèt destituit en [[1984]] durant un viatge en [[URSS]]. Son successor foguèt [[Jambyn Batmonkh]] que renforcèt lei liames ambé l'[[URSS|Union Sovietica]] per assaiar d'accelerar la modernizacion. Pasmens, ambé la crisi sovietica deis annadas 1980, Mongolia deguèt tanben faciar de dificultats economicas e de manifestacions en favor de la [[democracia]]. En [[1990]], [[Jambyn Batmonkh|Batmonkh]] deguèt laissar lo poder. Una [[constitucion]] novèla foguèt adoptada e la Republica Populara de Mongolia dispareguèt oficialament en junh de [[1992]]. ==== Mongòlia dempuei 1992 ==== La disparicion dau protector [[URSS|sovietic]] e la fin dau sistèma [[comunisme|comunista]] aguèron de consequéncias importantas sus l'economia mongòla. En particular, la pauretat, l'inflacion e la criminalitat aumentèron e plusors avançadas dau periòde precedent, coma la reduccion deis inegalitats òmes-fremas, son fòrça menaçadas. De mai, en [[2000]], una secaressa causèt de pèrdas importantas au sen dei tropèus. Aquò accelerèt l'exòdi rurau en direccion de la [[capitala]] que conoís un desvolopament anarquic a l'origina d'una pollucion fòrça importanta. Politicament, lo [[Partit Popular Revolucionari Mongòl|PPRM]] e lei partits liberaus alternan au poder e forman regularament de coalicions comunas. == Economia == ''De veire: [[Economia de Mongolia]]'' L'économia de Mongolia es tradicionalament basada sus l'[[agricultura]] e l'elevatge. Mongolia a tanben d'importants jaciments de minerals : [[carbon]], [[coire]], [[molibdèn]], [[estanh]], [[tungstèn]] e [[aur]] representan un granda part de la produccion industriala. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == === Nòtas e referéncias === <references /> {{Commons|Mongolia|Mongolia}} {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Mongolia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] 8dwftt4f37rv19jh9hqjbgatvn3ro4q 2502252 2502250 2026-06-03T18:51:53Z ~2026-33008-03 63825 /* Bibliografia */ 2502252 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País |nom_local= <ref group="nòta" name="Mon"/> | autre_simbòl = Sagèl d'Estat | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:State seal of Mongolia.svg|95px]] |imatge_mapa=Mongolia (orthographic projection).svg |lengas_oficialas = [[mongòl]] |capitala=[[Ulaan Baatar]] |coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Ulaan Baatar]] |tipe_govèrn= | títols_dirigents= | noms_dirigents= |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum:1566000}} |percentatge_aiga={{unitat|0,7}} |populacion_reng= |populacion_totala={{formatnum:3 103 428 }} |populacion_annada=2018 |densitat= |tipe_independéncia= |país_independéncia= |data_independéncia= |païses frontalièrs= |gentilici= |PIB_annada= |PIB= |PIB_categoria= |PIB_reng= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= | moneda = | còde_moneda= |fus_orari= |imne_nacional= |domeni_internet=[[.mn]] |indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= }} '''Mongolia'''<ref group="nòta" name="Mon">en [[mongòl]]: * en [[alfabet cirillic]]: Монгол Улс, ''Mongol Uls''; * en [[escritura bitchig]]: {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ}}.</ref> es un [[estat sobeiran]] de l'[[Asia|Asia centrala]] sens accès a la mar, pàtria del pòble mongòl e de la lenga mongòla. Confronta [[China]] al sud, e [[Russia]] al nòrd. La capitala n'es [[Ulaan Baatar]], e lo gentilici es '''mongòl -a'''.<ref>{{DLOAPN}}</ref> La Mongolia istorica e culturala es plan mai granda que l'estat actual de Mongolia (compren per exemple la província de la [[Mongolia Interiora]] en China). == Geografia == La geografia de Mongolia es variada, amb lo [[desèrt de Gòbi]] al sud e de regions montanhosas fredas al nòrd e a l'oèst. Una granda part de Mongolia se compausa de l'[[estèpa ]] erbosa mongola-mancho, amb de zonas boscadas representant 11,2 % de la superfícia totala de las tèrras, un percentatge pus enauçat qu'[[Irlanda]] (10 %). L'ensemble de Mongolia es considerat coma fasent partit del [[replanat mongòl]]. Mongolia abriga tres grandas cadenas de montanhas. La pus nauta, los monts [[Altai]], travèrsa l’oèst e lo sud-oèst del país sus un ais orientat del nord-oèst cap al sud-èst. Los monts Kangai, de formacion pus anciana e d’altitud mendre, cobèrts de bòsques e de pradas alpencas, ocupan una granda part del centre e del nòrd. Los monts Kentii (en mongòl ''Khentiin nuruu'' "Хэнтийн нуруу"), al nòrd-est d’Olan-Bator, près de la frontièra russa, son encara pus bas. Lo punt culminant de Mongolia es lo [[Kujten Uul]] amb 4374 m situat a l'extrèm oèst del país dins las montanhas d'[[Altai]]. Los flumes de Mongolia rajan principalament al nòrd, mens arid que lo reste del país. Le principal sistèma fluvial es lo de Selenga qui s'escampa dins lo [[lac Baikal]]. Qualques afluents d’Ienissei naissont dins las montanhas del òrd-oèst. Los flumes del nòrd-èst se getan dins l’[[ocean Pacific]] a travèrs los flumes [[Amor (fluvi)|Amor]] e [[Argon]]. Las qualquas aigas del sud se perdon dins lo desèrt o de lacs salats. Lo bacin del lac Uvs, partetjat amb la Republica de Tova en [[Russia]], es un site natural del patrimòni mondial. ===Clima=== Mongolia es coneguda jol nom de "Tèrra del cèl blau eternal" o "País del cèl blau" ( mongòl : "Mönkh khökh tengeriin oron") amor que compta mai de 250 jorns de solelh per an. La màger part del país es cauda en estiu e extremament freda en ivèrn, las mejanas de genièr casent fins a -30 ° C. Un vast front d'aire fred arriva de [[Siberia]] en ivèrn e s'amolona dins las vals fluvialas e los bacins bas en provocant de temperaturas fòrça fredas mentre que las pendas de las montanhas son fòrça pus caudas en rason dels efièches de l'inversion de temperatura (la temperatura aumenta amb l'altitud). == Istòria == {{veire|Istòria de Mongolia}} === De la Preïstòria a Gengis Khan === ==== La Preïstòria ==== La preséncia umana sus lo territòri mongòl sembla de datar d'au mens {{formatnum:100000}} ans e aquela d’''[[Homo sapiens]]'' d'au mens {{formatnum:40000}} ans. Lo [[Neolitic]] i comencèt entre lei millenaris VII e V av. JC. Entre [[-1100|1100]] e [[-800|800 av. JC]], una cultura a l'origina a la bastida de monuments [[megalit]]ics dichs [[pèira de cèrvi|pèiras de cèrvi]] dominava la region. Entre lei sègles VIII e II av. JC, foguèt remplaçada per una cultura caracterizada per la bastida de tombèus de lausas. Lo [[norrigatge]] èra l'activitat principala e lo mestritge dau [[chivau]] sembla precòça coma per un nombre important d'autrei pòbles de l'[[estèpa]]. De descubèrtas d'objèctes semblan d'indicar l'existéncia de rets marchands ambé de pòbles alunchats e l'existéncia d'una activitat artistica pròcha de l'art escite. Dins lo corrent d'aqueu periòde, a una data mau coneguda, se desvolopèt la [[metallurgia]] dau [[bronze]] qu'èra ben conegut au sègle V av. JC. La [[metallurgia]] dau [[fèrre]] apareguèt au sègle III av. JC e se difusèt rapidament. ==== Lei Xiongnus ==== {{veire|Xiongnu}} Lei [[Xiongnu]]s son lo premier pòble ben identificat sus lo territòri mongòl. Son centre politic èra installat dins la vau d'[[Orkhon]] que venguèt per la seguida lo còr de plusors [[Empèris nomadas|empèris nomadas]] ulteriors. A partir de [[-245|245 av. JC]], lei [[Xiongnu]]s menèron d'incursions còntra [[Republica Populara de China|China]] e infligiguèron plusors desfachas ai fòrças imperialas. En [[-201|201 av. JC]], l'emperaire [[Han Gaozu|Gaozu]] ([[-202|202]]-[[-195|195 av. JC]]), fondator de la [[dinastia Han]], foguèt obligat de negociar, çò que venguèt generalament la regla dei sobeirans chinés seguents car la poissança militara de cavaliers-arquiers [[Empèris nomadas|nomadas]] unificats sota la direccion d'un cap unic èra una menaça fòrça seriosa per la seguretat de l'[[Republica Populara de China|Empèri]]. Lei principis d'aquelei negociacions foguèron de pagar de [[tribut]]s regulars per defugir d'invasions, de donar de títols ai caps de l'[[estèpa]], de conclure de [[maridatge]]s politics ambé lei caps pus importants, sostenir la division dei tribüs per empachar l'emergéncia d'un cap unic e encoratjar lei guèrras entre pòbles diferents. En parallèl, lei Chinés renforcèron sei defensas e organizèron d'expedicions punitivas còntra lei reguitnaires. Pasmens, quand lo poder imperiau èra afeblit, lei nomadas ataquèron sistematicament lo territòri chinés per obtenir mai de concessions. Fins au sègle I ap. JC, lei [[Xiongnu]]s demorèron una menaça importanta per [[Republica Populara de China|China]]. En mai d'aquò, menacèron tanben la [[Rota de la Seda]] e lei Chinés foguèron obligats d'intervenir dins lo [[Bacin de Tarim]] per gardar sota son contraròtle leis itineraris comerciaus. Dins lo corrent d'aqueu periòde, lei [[Xiongnu]]s se devesiguèron entre Xiongnus Meridionaus, installats lòng de la [[frontiera]] [[Republica Populara de China|chinesa]] que se sinizèron e se reconoguèron [[vassal|vassaus]] de l'emperaire, e Xiongnus Septentrionaus que gardèron sa [[cultura]]. Pasmens, a partir dau sègle I ap. JC, foguèron pauc a pauc dominats per lei [[Xianbei]]s. ==== Lei Xianbeis e lei Ruanruan ==== Lei [[Xianbeis]] establiguèron a son torn un [[Empèris nomadas|empèri nomada]] centrat sus lo territòri de la Mongolia actuala que dominèt leis autrei pòbles locaus, compres lei tribüs [[xiongnu]]s. Dins lo corrent dau sègle III, ataquèron regularament [[Republica Populara de China|China]] qu'èra devesida e afeblida après la disparicion de la [[dinastia Han]]. Lei [[Xiongnu]]s Meridionaus aprofichèron tanben lo declin dei dinastias chinesas per demandar de concessions suplementàrias puei se jonhèron ai pilhards. Au sègle IV, la resisténcia s'afondrèt e la China Septentrionala foguèt ocupada per lei [[Xianbeis]], lei [[Xiongnu]]s Meridionaus e divèrseis autrei pòbles nomadas. Puei, entre [[386]] e [[439]], un pòble nomada turc, lei Tobas, unifiquèt lei reiaumes formats per leis envaïsseires, fondèt la [[dinastia Wei dau Nòrd]] e se sinizèt rapidament. Aqueu procès se debanèt mai d'un còp a l'eissida deis invasions nomadas seguentas car lei venceires èran generalament numericament gaire nombrós a respèct de l'importanta massa representada per leis abitants chinés. De mai, sensa conóissença de la gestion d'un estat sedentari, adoptavan lo modèl politic chinés e s'impregnèron de sa [[cultura]] sofisticada. Enfin, aquel efècte èra accelerat per lei contactes ambé lei foncionaris chinés qu'èran necessaris per la gestion de l'administracion, de la burocracia e dau [[govèrn]]. Fòrça rapid, aquela evolucion durava generalament una ò doas generacions e lei venceires abandonavan alora totalament lo mond de l'[[estèpa]] ont èran remplaçats per d'autrei pòbles eissits dei prefondors de l'[[estèpa]]. Ansin, tre lo sègle IV, Mongolia èra venguda lo centre de la confederacion dei [[Ruanruan]] (que se donavan lo nom « d'Avars »<ref>Una tribü d'Avars migrèt vèrs l'[[oèst]] e arribèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle VI. I formèt un khanat en [[Ongria|Panònia]] entre [[560]] e [[805]].</ref>). Lei mèstres novèus de l'[[estèpa]] representèron rapidament una menaça per [[Republica Populara de China|China]] fins au sègle VI quand lei Chinés capitèron de formar una aliança amb un autre pòble nomada, lei Tujue d'origina turca, per leis anientar en [[552]]. ==== Lei Tujue ==== Lo vuege laissat per la disparicion dei [[Ruanruan]] durèt gaire car lei Tujue fondèron lo sieu khanat de la [[Mar Caspiana]] a Mongolia. La vau d'[[Orkhon]] ne'n foguèt tornarmai lo centre politic. Per lei [[Republica Populara de China|Chinés]], venguèron rapidament una menaça pus seriosa que lei Ruanruan. Per exemple, en [[626]], una incursion tujue agantèt la capitala [[Chang'an]]. Pasmens, lo govèrn chinés capitèt de lei devenir entre Tujue Occidentaus, installats en [[Asia Centrala]], e Tujue Orientaus, installats en Mongolia. Au sègle VII, la [[dinastia Tang]], qu'aviá tornat unificar [[Republica Populara de China|China]] en [[618]], contunièt aquela politica e suscitèt de divisions entre tribüs turcas. En [[630]], sei fòrças capitèron de capturar lo cap suprèm dei Tujue entraïnant la fragmentacion de son empèri que demorèt devesit fins ais annadas 680. Un segond khanat tujue se formèt a partir deis annadas 680 mai sa poissança demorèt inferiora a aquela dau premier khanat. Fòrça afeblits a partir de [[710]], lei Tujue foguèron vencuts en [[745]] per leis Uigurs. ==== Leis Oigurs ==== Leis [[oigors]] son un pòble d'origina turca que dominèt l'[[estèpa]] mongòla fins ais [[annada]]s 840. Aliats de la [[dinastia Tang]], intrèron en [[Republica Populara de China|China]] a la demanda de l'emperaire per luchar còntra la [[revòuta d'An Lushan]]. Aprofichèron la situacion per pilhar lo territòri [[Republica Populara de China|chinés]]. Au contacte dei rets marchands de la [[Rota de la Seda]], adoptèron divèrsei trachs culturaus d'autrei pòbles [[asia]]tics coma lo [[bodisme]], lo [[nestorianisme]] e un sistèma d'[[escritura]]. Organizèron pauc a pauc un reiaume amb una administracion, relativament desvolopada per un pòble nomada, qu'èra totjorn en plaça au moment de l'emergéncia dei Mongòls de [[Genghis Khan]]. Ansin, maugrat un declin precòç de sa poissança, tre leis [[annada]]s 840, leis [[oigors]] gardèron un ròtle administratiu e culturau important au sen dei khanats ulteriors. ==== Lo periòde de division de l'estèpa de 840 a 1206 ==== Après la disparicion deis [[oigors]] coma poissança dominanta, l'[[estèpa]] eurasiatica e Mongolia conoguèron un periòde marcat per una succession d'[[empèris nomadas]] que mau capitèron de dominar lòngtemps la region. Ansin, lei venceires deis [[Uigurs]], lei [[Quirguizstan|Quirguizs]] mau capitèron d'establir d'un biais duradís sa dominacion e foguèron desfachs per lei [[Khitans]] en [[924]]. D'origina mongòla, aqueu pòble èra centrat teniá lo contraròtle de [[Manchoria]] e de Mongolia. Conquistèron tanben una partida dau [[nòrd]] de China onte fondèron la [[dinastia Liao]] ([[907]]-[[1125]]). Se sinizèron rapidament e se preocupèron gaire de l'[[estèpa]]. La fondacion en [[1036]] d'un reiaume, egalament rapidament sinizat, per lei [[Tangut]]s entre lo còr de [[Republica Populara de China|China]] e l'[[estèpa]] permetèt de protegir lo territòri chinés deis incursions nomadas e agravèron la manca d'interès dei [[Khitans]] per leis afaires eurasiatics. En [[1125]], lei [[Khitans]] foguèron batuts per lei [[Jurchens]] (nom ancian dei [[Manchoria|Manchós]]) que fondèron tanben una dinastia sinizada, la [[dinastia Jin]]. Pasmens, coma sei predecessors, s'interessèron subretot ais afaires chinés. Aquela manca d'interès entraïnèt de combats entre lei tribüs turco-mongòlas desirosas d'establir sa primautat dins l'[[estèpa]]. === L'Empèri Mongòl === {{veire|Empèri Mongòl}} ==== Lei Mongòls avans Genghis Khan ==== Benlèu originaris de [[Manchoria]] occidentala segon de documents chinés dau sègle IV, lei Mongòls migrèron pauc a pauc vèrs l'[[oèst]]. Desvolopèron un liame important ambé lei [[Monts Khentii]] onte se troba [[Burkhan Khaldun]], au [[nòrd]] d'[[Ulan Bator]], qu'es sa [[montanha]] sacrada. Au sègle XII, vivián dins lo bacin de [[Kerulen]]. Èran devesits entre plusors tribüs principalas : lei Kereit ocupavan la vau auta d'[[Orkhon]], lei Merkit èran installats entre [[Selenga]] e lo [[lac Baikal]], lei Naiman vivián a proximitat d'[[Altai]] e lei Ongut se desplaçavan lòng de la [[Granda Muralha de China|Granda Muralha]]. De [[1130]] a [[1160]], lei Mongòls formèron una premiera confederacion, fondada per [[Qabul Khan]], que foguèt destrucha per leis atacas dei Tatars, installats au [[sud]] dau domeni mongòl. Après aquela revirada, lei diferentei tribüs demorèron devesidas fins a l'arribada de [[Genghis Khan]]. ==== Lo rèine de Genghis Khan ==== {{veire|Genghis Khan}} [[Genghis Khan]] ò « khan universau » èra un títol donat en [[1206]] a un cap mongòl dich [[Genghis Khan|Temudjin]] nascut dins lo corrent deis annadas 1150 ò 1160. A la fin dau sègle XII, aviá capitat de reünir lo pòble mongòl sota son autoritat. Totjorn en [[1206]], someteguèt tanben leis [[Uigurs]] que sei letruts formèron lei premiers personaus administratius mongòls e foguèron cargats de l'educacion intellectuala dei fius de l'elèit mongòla. Enfin, dotèt son pòble d'una [[lei|lèi]] estricta que favorizèt la disciplina e l'obeïssença ai caps. Formada de soudats disciplinats, fòrça mobils gràcias ai capacitats fisicas excepcionalas dei [[chivau]]s de l'[[estèpa]] e tenent una poissança de fuòc quasi inegalada gràcias ais [[arc]]s composits caracteristics dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]], l'armada mongòla agantèt ansin una fòrça encara desconeguda dins l'[[Istòria]]. A partir de [[1209]], [[Genghis Khan]] acomencèt la conquista dei territòris vesins. Ataquèt premier lei [[Tanguts]] mai maugrat mai d'una victòria, poguèt pas prendre lei [[vila]]s. Lei [[Tanguts]] poguèron donc negociar la partença dei Mongòls en cambi d'una aliança per sei projèctes futurs d'expansion. En [[1211]], foguèt lo torn dei [[Dinastia Jin|Jins]] de venir la buta deis atacas mongòlas. Pasmens, en despiech de plusors desfachas e de la pèrda de [[Pequin]], capitèron de resistir a partir dau [[sud]] de son reiaume. En [[1218]], lei [[Dinastia Jin|Jins]] foguèron sauvats per l'execucion d'una ambaissada mongòla per lo sultan de [[Khwarezm]]. D'efèct, aquò entraïnèt una intervencion generala de l'armada mongòla en [[Asia Centrala]] en [[1219]]-[[1220]]. [[Khwarezm]] foguèt ravatjat e plusors [[vila]]s qu'avián assaiat de resistir foguèron pilhadas e cremadas. En [[1221]], la màger part de [[Khwarezm]] èra conquistat e [[Genghis Khan]] s'entornèt en Mongolia. I preparèt una campanha novèla còntra lei [[Tanguts]] qu'avián refusat de l'ajudar còntra [[Khwarezm]]. Après doas [[annada]]s de resisténcia, foguèron batuts e annexats a l'[[Empèri Mongòl]]. [[Genghis Khan]] [[mòrt|moriguèt]] la meteissa [[annada]]. ==== Lo rèine d'Ogedei ==== A sa [[mòrt]], l'Empèri foguèt partejat entre lei fius de [[Genghis Khan]] e seis eiretiers segon la volontat dau fondator de l'Empèri. L'[[Asia Centrala]] occidentala foguèt fisada a [[Batu]] (fiu dau fiu ainat de [[Genghis Khan]]), l'[[Asia Centrala]] orientala a [[Chagatai]], la Mongolia occidentala a [[Ogedei]] e la Mongolia orientala a [[Tului]]. Designat per son paire per assegurar sa succession, [[Ogedei]] foguèt elegit en [[1229]] per dirigir l'ensems per l'assemblada dau pòble mongòl (lo [[kurultai]]). Lo sobeiran novèu creèt una administracion e una [[burocracia]] permetent de dirigir e d'administrar l'[[Empèri Mongòl]] en formacion. A partir de [[1230]], acomencèt tanben la bastida de [[Karakorum]] que venguèt la [[capitala]] de l'Empèri fins ais annadas 1260. Durant lo rèine d'[[Ogedei]], l'expansion mongòla contunièt. A l'[[èst]], destruguèron lo reduch de la [[dinastia Jin]] entre [[1233]] e [[1234]]. Puei, ataquèron l'[[Dinastia Song|Empèri Song]] marcant l'acomençament d'una guèrra lònga e [[sang|saunosa]] còntra lei [[Republica Populara de China|Chinés]] que resistiguèron amb acarnament a partir de sei rets de [[fortificacion]]s. A l'[[oèst]], menèron [[campanha militara|campanha]] còntra [[Iran|Pèrsia]], [[Caucàs]], l'[[Euròpa]] Orientala e l'[[Euròpa]] Centrala. Pasmens, leis armadas mongòlas deguèron se retirar de [[Polonha]] e d'[[Ongria]] en causa de la [[mòrt]] d'[[Ogedei]] en [[1241]] que necessitèt la reünion dau [[kurultai]]. ==== La division de l'Empèri ==== Après la [[mòrt]] d'[[Ogedei]] — fenomèn classic e recurrent au sen deis [[empèris nomadas]] — l'[[Empèri Mongòl]] se fragmentèt rapidament entre leis eiretiers de son fondator car leis apanatges de cada branca de l'ostau de [[Genghis Khan]] venguèron pauc a pauc independents. Après lo rèine brèu de [[Guyuk]] ([[1246]]-[[1248]]), [[Mongke]] ([[1251]]-[[1259]]) foguèt lo darrier khan mongòl que son autoritat èra vertadiera sus la totalitat de l'Empèri. La conquista de territòris novèus contunièt dins lo corrent de son rèine ambé la conquista de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Mesopotamia]] per son fraire [[Hulegu]] que fondèt l'[[Ilkhanat]], divèrsei campanhas en [[Asia]] dau Sud-Èst, la conquista de [[Tibet]] e l'estructuracion dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] en [[Asia Centrala]] Occidentala. La disparicion de [[Mongke]] entraïnèt una crisi de succession entre lei descendents de [[Tului]], sostenguts per [[Kubilai]], e lei descendents d'[[Ogedei]]. Lo premier partit ganhèt lo combat gràcias a la victòria de [[Kubilai]] còntra [[Arik Borke]], un felen d'[[Ogedei]]. Pasmens, maugrat lo mantenement nominau de l'unitat mongòla sota l'autoritat de [[Kubilai]], elegit grand khan, l'Empèri èra devesit entre quatre khanats [[independéncia|independents]]. Tre [[1279]], [[Kubilai]] se preocupèt principalament de son domeni chinés, se proclamèt emperaire de [[Republica Populara de China|China]] e fondèt la [[dinastia Yuan]]. Gardèt tanben lo contraròtle de Mongolia. === De l'Empèri Mongòl a la Mongòlia modèrna === ==== Lo periòde oirat ==== La [[dinastia Yuan]] gardèt lo poder en [[Republica Populara de China|China]] fins a [[1368]] e son expulsion per una revòuta dirigida per la [[dinastia Ming]]. Lei Yuans assaièron d'utilizar Mongolia per organizar la reconquista de [[Republica Populara de China|China]] mai foguèron tornarmai vencuts. Aquela revirada marquèt l'abaissament dei descendents de [[Genghis Khan]] que foguèron remplaçats per lei Mongòls Occidentaus ò Oirat. Dins lo corrent dau sègle XV, leis Oirat ataquèron lo [[Khanat de Chagatai]] e l'[[Dinastia Ming|Empèri Ming]]. Aquò entraïnèt lo renfòrçament de la [[Granda Muralha de China|Granda Muralha]]. Pasmens, la poissança oirat declinèt rapidament car poguèt pas redurre l'ostilitat persistenta dei Mongòls Orientaus. De mai, se devesiguèron entre elei. ==== Dayan Khan, Altan Khan e la conversion au bodisme ==== Dins lo corrent dau sègle XVI, lei tribüs mongòlas orientalas se redreiçèron e venguèron tornarmai una poissança militara seriosa durant lei rèines de [[Dayan Khan]] ([[1480]]-[[1543]]) e d'[[Altan Khan]] ([[1543]]-[[1583]]). Capitèron de luchar victoriosament còntra la primautat oirat e de menar d'incursions còntra lo territòri [[Republica Populara de China|chinés]]. Lei Mongòls ocupèron d'un biais solid lei regions au [[nòrd]] de la [[Granda Muralha de China|Granda Muralha]], çò qu'es a l'origina dei poblaments mongòls actuaus en China Septentrionala. Après una tiera de victòrias, [[Altan Khan]] obtenguèt de privilègis comerciaus fòrça importants en [[1570]]. Fondèt alora la vila de [[Hohhot]] en [[1581]] que venguèt sa [[capitala]]. Una autra evolucion liada au periòde de redreiçament dei rèines de [[Dayan Khan]] e d'[[Altan Khan]] foguèt la conversion dei Mongòls au [[bodisme]]. D'efèct, a partir dau sègle XVI, de liames importants se desvolopèron entre Mongòls e [[Tibet]]ans. En [[1566]], lei premierei conversions aguèron luòc dins lei clans pus meridionaus. Puei, en [[1578]], un rescòntre entre [[Sonam Gyatso]] e [[Altan Khan]] permetèt au premier d'obtenir lo títol de [[dalai-lama]] e la conversion dau khan e au segond d'èsser reconegut coma [[reïncarnacion]] de [[Kubilai]]. A partir d'aquela [[annada]], lo [[bodisme]] [[Bodisme vajrayana|vajrayana]] venguèt la [[religion]] deis elèits que l'impausèron au pòble. ==== L'integracion dei Mongòls Meridionaus au sen de China ==== A la fin dau sègle XVI, lei [[Manchoria|Jurchens]] restaurèron sa poissança anciana. Capitèron rapidament de formar d'alianças solidas ambé mai d'una tribü mongòla, especialament au sen dei Mongòls Meridionaus, a partir de [[1627]]. En [[1634]], lo khan [[Manchoria|manchó]] [[Abahai]] venquèt lo khan [[Ligdan]] qu'assaiava d'establir son poder sus lo rèsta dau pòble mongòl. Aquela victòria li permetèt d'obtenir lo raliment de la màger part dei Mongòls ai [[Manchoria|Jurchens]] e lo sagèu imperiau de la [[dinastia Yuan]]. Ansin, lei Mongòls Meridionaus faguèron partida de l'armada manchó e participèron a la fondacion de l'[[Dinastia Qing|Empèri Qing]]. ==== Lei Khalkhas ==== Lei tribüs de Mongolia Septentrionala demorèron en fòra dau movement d'integracion [[Manchoria|manchó]]. La tribü dei [[Khalkhas]] dominèt la region e sa politica aguèt un ròtle important dins la formacion de la Mongolia modèrna. D'efèct, lo khan [[Gombodorj]] proclamèt son fiu [[Zanabazar]] coma la [[reïncarnacion]] de [[Genghis Khan]] e d'un letrut [[tibet]]an dich [[Taranatha]]. Après un viatge en [[Tibet]], recebèt lo títol de « venerable e sant senhor incarnat » e fondèt en [[1639]] lo [[monastèri]] d'Urga que foguèt a l'origina d'[[Ulan Bator]]. A partir deis annadas 1580, [[Zanabazar]] favorizèt un raprochament entre [[Khalkhas]] e [[Manchoria|Manchós]] quand Mongolia venguèt la buta deis atacas dei Jungars. En [[1691]], una assemblada dei caps mongòls orientaus acceptèt la senhoriá de la [[dinastia Qing]]. [[Republica Populara de China|China]] aprofichèt aqueu succès [[diplomacia|diplomatic]] per consolidar sa [[frontiera]] septentrionala definida au [[tractat de Nerchinsk]] signat en [[1689]] ambé [[Russia]]. De [[garnison]]s foguèron ansin installadas dins lo [[nòrd]] de Mongolia. ==== Lei Jungars e la conquista chinesa ==== Dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII, lei [[Jungars]], una tribü mongòla eissida deis Oirat, fondèron un [[Empèris nomadas|empèri nomada]] en [[Tarbagatai]]. Dominèron l'[[estèpa]] d'[[Asia Centrala]] e venguèron pron poderós per intervenir dins leis afaires intèrnes de [[Tibet]] en [[1642]] e de la region de [[Kachgar]] en [[1677]]. Puei, ataquèron lei Mongòls Orientaus, çò qu'accelerèt son raliment ai [[Manchoria|Manchós]]. En [[1696]], lei Jungars foguèron batuts per lei fòrças de l'emperaire [[Kangxi]] ([[1661]]-[[1722]]). Pasmens, lei Jungars poguèron se retirar dins l'[[estèpa]]. Au començament dau sègle XVIII, organizèron d'atacas novèlas còntra [[Republica Populara de China|China]] e [[Tibet]]. En [[1717]], prenguèron e pilhèron [[Lhasa]]. I demorèron fins a [[1720]] avans d'èsser desalotjat per una còntra-ataca chinesa. Pasmens, aquela desfacha demeniguèt gaire lo potenciau militar jungar que representèt una menaça seriosa per la [[dinastia Qing]] fins a una crisi de succession en [[1745]]. A partir d'aquela [[annada]], lei Jungars se devesiguèron e foguèron exterminats per lei Chinés en [[1757]]. Son territòri foguèt repoblat ambé de populacions [[islam|musulmanas]]. ==== Lo periòde Qing ==== Après l'anientament dei [[Jungars]], la politica [[Dinastia Qing|Qing]] en Mongolia foguèt basat sus un respèct estricte de l'organizacion e dau mòde de vida mongòls. Ansin, lei limits dau territòri de cada khan foguèron clarament definits, lo desvolopament dau [[clergat]] [[bodisme|bodista]] (40% de la populacion adulta masculina a la fin dau sègle XIX) foguèt encoratjat e un governador [[Manchoria|manchó]] foguèt nomat per susvelhar lo país. L'accès au país èra defendut ais estrangiers e ai Chinés. Aquò favorizèt la formacion d'una societat fòrça [[conservatisme|conservatritz]] dominada per lei khans e lei [[monastèri]]s qu'èran proprietaris dei tèrras. Conjugat ambé la politica [[isolacionisme|isolacionista]] de [[Republica Populara de China|China]], aqueu [[conservatisme]] bloquèt tota evolucion de la societat mongòla. Ansin, a la fin dau sègle XIX, la màger part de la populacion èra reducha a un estatut similar ai sèrvs [[Euròpa|europèus]]. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIX, la sarradura de Mongolia foguèt mens fèrma. L'immigracion [[Republica Populara de China|chinesa]] se desvolopèt ansin en Mongolia Interiora e lei [[Russia|Rus]] poguèron durbir un consulat a [[Ulan Bator|Urga]] en [[1860]]. De mai, la manca de sòus e la fin dei pilhatges, que permetián aperavans d'obtenir lei bens necessaris ai Mongòls, donèt un ròtle preponderant ais usuriers chinés. === La Mongòlia modèrna === ==== L'independéncia ==== En octòbre de [[1911]], se debanèt una [[Revolucion Chinesa de 1911|revolucion]] [[republica]]na en [[Republica Populara de China|China]]. Lei khans mongòls, que s'estimavan liats a la [[dinastia Qing]] e non au [[govèrn]] chinés, proclamèron son [[independéncia]] en decembre. Obtenguèron una promesa [[Russia|russa]] d'ajuda militara per rebutar una eventuala ataca chinesa en [[1912]]. Pasmens, un an pus tard, [[Russia]] cambièt de politica. Reconoguèt la senhoriá chinesa en cambi dau mantenement d'una autonòmia intèrna. Signat en [[1915]], aquel acòrd subrevisquèt pas a la [[Revolucion Russa]] de [[1917]] e, en [[1919]], [[Republica Populara de China|China]] ocupèt militarament Mongolia. Pasmens, la posicion chinesa èra menaçada per lo desvolopament d'un corrent revolucionari mongòl dirigit per [[Damdinguine Sükhe-Bator]] e [[Khorloguine Tchoibalsan]]. Deviá tanben faciar lei projèctes de [[Japon]], ja establit en [[Manchoria]] de crear un [[estat]] mongòl plaçat sota son influéncia. [[Tòquio]] sostenguèt donc lei fòrças antibolchevicas dau [[Roman von Ungern-Sternberg|baron von Ungern-Sternberg]] que gardèt lo contraròtle de Mongolia fins a [[1921]]. En julhet, lei tropas de [[Damdinguine Sükhe-Bator|Sükhe-Bator]] e de [[Khorloguine Tchoibalsan|Tchoibalsan]], renforçadas per de soudats [[URSS|sovietics]], ocupèron [[Ulan Bator|Urga]] e i fondèron un [[govèrn]] revolucionari dirigit — en teoria — per lo [[Bodgo Gegen]], considerat coma la [[reïncarnacion]] de [[Taranatha]]. Son autoritat s'estendiguèt sus la Mongolia Exteriora mai pas sus la Mongolia Interiora que demorèt sota contraròtle chinés. Après la [[mòrt]] de [[Damdinguine Sükhe-Bator|Sükhe-Bator]] e dau [[Bodgo Gegen]], respectivament en [[1923]] e en [[1924]], la Mongolia Interiora venguèt la Republica Populara de Mongolia en novembre de [[1924]]. Premier « estat satellit » de l'[[URSS|Union Sovietica]], foguèt dirigida per lo manescau [[Khorloguine Tchoibalsan|Tchoibalsan]] e lo [[Partit Popular Revolucionari Mongòl]] ([[Partit Popular Revolucionari Mongòl|PPRM]]). [[Ulan Bator|Urga]] venguèt [[Ulan Bator]]. ==== La Republica Populara de Mongolia ==== La Republica Populara de Mongolia demorèt dins l'esfèra d'influéncia [[URSS|sovietica]] fins a la fin de la [[Guèrra Freja]]. Lo regime [[comunisme|comunista]] assaièt de modernizar lo país mai deguèt rapidament tenir còmpte dei particularitats liadas au nomadisme e au feble nivèu tecnologic dau país. Ansin, una premiera temptativa de [[collectivizacion]] dei tropèus entraïnèt una catastròfa au començament deis annadas 1930. Après aquela revirada, lo regime de [[Khorloguine Tchoibalsan|Tchoibalsan]] venguèt pus flexible sus lei questions economicas. En revènge, lo caractèr autoritari demorèt viu e en [[1937]]-[[1939]], d'importantei purgas permetèron au [[govèrn]] d'eliminar l'oposicion dau [[clergat]] e dei khans. [[Diplomacia|Diplomaticament]], lo país èra protegit per lei [[URSS|Sovietics]] que menèron en [[1939]] de combats durs còntra lei [[Japon]]és a [[batalha de Khalkhin Gol|Khalkhin Gol]] per defendre lo país còntra leis ambicions de [[Tòquio]]. Puei, en [[1945]], l'armada mongòla participèt a l'invasion sovietica de [[Manchoria]]. Totjorn en [[1945]], [[Mòscou]] donèt son acòrd per l'organizacion d'un [[referendum]] permetent au país de venir totalament [[independéncia|independent]]. [[Khorloguine Tchoibalsan]] moriguèt en [[1952]] e foguèt remplaçat per [[Yumjagiyn Tsedenbal]] que gardèt lo poder fins a [[1984]]. Durant aqueu periòde, lo [[govèrn]] assaièt de modernizar lo país amb un desvolopament de l'urbanisme e de l'industria, l'adopcion de reformas dau sistèma judiciari (creacion d'un còdi civiu, d'un còdi penau, de tribunaus, d'òrdres d'avocats... etc.) e la fin de l'isolacionisme mongòl (adesion a l'[[ONU]]en [[1961]], creacion de relacions diplomaticas ambé d'autrei país... etc.). Per redurre lo nomadisme, [[Yumjagiyn Tsedenbal|Tsedenbal]] capitèt tanben de collectivizar una partida de l'[[agricultura]]. Pasmens, a partir deis annadas 1970, son regime venguèt pus autoritari e autocratic (creacion d'un culte de la personalitat... etc.) e [[Yumjagiyn Tsedenbal|Tsedenbal]] foguèt destituit en [[1984]] durant un viatge en [[URSS]]. Son successor foguèt [[Jambyn Batmonkh]] que renforcèt lei liames ambé l'[[URSS|Union Sovietica]] per assaiar d'accelerar la modernizacion. Pasmens, ambé la crisi sovietica deis annadas 1980, Mongolia deguèt tanben faciar de dificultats economicas e de manifestacions en favor de la [[democracia]]. En [[1990]], [[Jambyn Batmonkh|Batmonkh]] deguèt laissar lo poder. Una [[constitucion]] novèla foguèt adoptada e la Republica Populara de Mongolia dispareguèt oficialament en junh de [[1992]]. ==== Mongòlia dempuei 1992 ==== La disparicion dau protector [[URSS|sovietic]] e la fin dau sistèma [[comunisme|comunista]] aguèron de consequéncias importantas sus l'economia mongòla. En particular, la pauretat, l'inflacion e la criminalitat aumentèron e plusors avançadas dau periòde precedent, coma la reduccion deis inegalitats òmes-fremas, son fòrça menaçadas. De mai, en [[2000]], una secaressa causèt de pèrdas importantas au sen dei tropèus. Aquò accelerèt l'exòdi rurau en direccion de la [[capitala]] que conoís un desvolopament anarquic a l'origina d'una pollucion fòrça importanta. Politicament, lo [[Partit Popular Revolucionari Mongòl|PPRM]] e lei partits liberaus alternan au poder e forman regularament de coalicions comunas. == Economia == ''De veire: [[Economia de Mongolia]]'' L'économia de Mongolia es tradicionalament basada sus l'[[agricultura]] e l'elevatge. Mongolia a tanben d'importants jaciments de minerals : [[carbon]], [[coire]], [[molibdèn]], [[estanh]], [[tungstèn]] e [[aur]] representan un granda part de la produccion industriala. == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == {{Nòtas e referéncias | grop-nòtas = nòta }} {{Commons|Mongolia|Mongolia}} {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Mongolia|*]] [[Categoria:Comunautat dels Estats Independents]] 4yycba72h7f1gm8mqsxvge0zftah3jz 0 8543 2502235 2401167 2026-06-03T16:11:27Z ~2026-32998-37 63824 2502235 wikitext text/x-wiki '''Burkina Faso''',<ref>{{P-CLO|p=122}}</ref> ancianament l''''[[Auta Vòlta]]''', es un [[estat sobeiran]] d'[[Africa]] sens accès a la mar. Confronta [[Mali]] al nòrd e a l'oèst, [[Nigèr (país)|Nigèr]] a l'èst, [[Benin]] al sud-oèst e al sud, [[Tògo]] e [[Ghana]] al sud, e la [[Còsta d'Evòri]] al sud-oèst. Sa capitala es [[Ouagadougou]], lo gentilici es '''burkinabe''' e la lenga oficiala es lo [[francés]]. == Geografia == == Istòria == {{veire|Istòria de Burkina Faso}} === Lo periòde precoloniau === [[Fichièr:Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png|thumb|right|L'Africa de l'Oèst a la fin dau sègle XVIII.]] L'[[istòria]] precoloniala de Burkina Fosa es relativament mau coneguda en causa de la manca de documents [[escritura|escrichs]] e de l'abséncia de programas [[arqueologia|arqueologics]]. Pasmens, sembla d'assostar un poblament ancian, d'origina mossi, que foguèt a l'origina, a partir dau sègle XI, de la formacion de reiaumes militars. Lo reiaume d'[[Ouagadougou]] sembla d'aquistar rapidament una mena de primautat entre aquelei reiaumes. Pasmens, blocats au nòrd per lei grandeis empèris d'[[Africa]] de l'Oèst ([[Empèri de Ghana]], [[Empèri de Mali]] e [[Empèri Songhai]]), aqueleis estats demorèron de poissanças regionalas. En [[1483]], après una desfacha a Korienzé, lei reiaumes mossis abandonèron sei projèctes expansionistas e comencèron de s'estabilizar (Ouagadougou au centre, Yatenga au nòrd, Gorma a l'èst). Demorèron tanben en fòra dau comèrci transsaharian e de la tracha negriera e s'islamizèron gaire. En fòra de la region mossi, divèrsei pòbles capitèron tanben de mantenir son [[independéncia]]. A l'oèst, una societat de [[vilatge]]s independents ò fòrça autonòms se mantenguèt fins au periòde [[colonialisme|coloniau]]. Au nòrd, s'installèron de norriguiers nomadas en despiech de l'oposicion dei Mossis. Formèron pauc a pauc d'emirats locaus. Enfin, au sud-oèst, se formèt lo Reiaume de Kong (pasmens principalament situat sus lo territòri de la [[Còsta d'Evòri]] actuala). === Lo periòde coloniau === [[File:Colonizacion de l'Africa Occidentala.png|thumb|Colonizacion de l'Africa Occidentala entre [[1882]] e [[1914]].]] A la fin dau sègle XIX, lei reiaumes mossis, afeblits per de tensions intèrnas d'origina [[dinastia|dinastica]], deguèron faciar lei menaças militaras d'[[estat]]s [[africa]]ns pus dinamics coma lo reiaume de [[Samori Touré]] e dei poissanças imperialas, especialament [[França]]. La poissança de [[Samori Touré]] foguèt finalament esquichada per lei [[França|Francés]] que conquistèron la totalitat deis estats mossis entre [[1895]] e [[1901]] en despiech de resisténcias importantas dins lei regions dau sud e dau sud-oèst. En causa d'aquela resisténcia, lei regions mossis foguèron plaçadas sota administracion militara. Pasmens, la region interessèt gaire [[París]] qu'esitèt sus lo ròtle de donar a aqueu territòri. Premier, foguèt integrat dins lo Sodan Francesa avans de formar una [[colonialisme|colonia]] distinta dicha Auta Vòlta en [[1919]]. En [[1932]], foguèt devesida e partejada entre la [[Còsta d'Evòri]], lo [[Sodan Francés]] e [[Nigèr]]. Puei, l'Auta Vòlta foguèt reconstituida en [[1947]]. L'esplecha coloniala s'interessèt principalament ai ressorsas umanas de la region que venguèt la resèrva de man d'òbra — generalament fòrçada — de l'[[Africa Occidentala Francesa]], especialament per lei plantacions de [[Còsta d'Evòri]], fins a l'abolicion de l'estatut de l'indigenat en [[1946]]. Lo desvolopament de la region foguèt donc fòrça limitat e, a l'[[independéncia]], l'Auta Vòlta fasiá partida dei regions pus pauras de l'Empèri Francés. Après [[1946]], de [[partit politic|partits politics]] se formèron e emergiguèt la figura de [[Maurice Yaméogo]]. En [[1958]], l'Auta Vòlta jonhèt la [[Comunautat Francesa]] avans de demandar e d'obtenir son [[independéncia]] que venguèt efectiva lo 5 d'aost de [[1960]]. === L'independéncia === ==== De Maurice Yaméogo a Thomas Sankara ==== Après l'independéncia, [[Maurice Yaméogo]] foguèt tornat elegir en [[1965]] mai venguèt autoritari entraïnant un important maucontentament popular. En [[1966]], de [[grèva]]s duras entraïnèron ansin l'intervencion de l'armada e son remplaçament per lo [[coronèu]] [[Sangoulé Lamizana]]. Lei militars adoptèron alora una politica d'austeritat per redreiçar lei finanças de l'Estat avans de laissar lo poder ai civius en [[1970]]. Pasmens, [[Sangoulé Lamizana|Lamizana]], vengut [[generau]], gardèt lo poder e lei fòrças armadas reprenguèron dirèctament lo poder en [[1974]]. En [[1977]], adoptèron una constitucion novèla mai l'ostilitat dei [[sindicat]]s entraïnèt una multiplicacion dei grèvas, dei manifestacions e dei còps d'estats ambé lo [[coronèu]] [[Sayé Zerbo]] en [[1980]], lo [[comandant]] [[Jean-Baptiste Ouédraogo]] en [[1982]] e lo [[capitani]] [[Thomas Sankara]] en [[1983]]. ==== De Thomas Sankara a Blaise Compaoré ==== Au poder de [[1983]] a [[1987]], [[Thomas Sankara]] adoptèt una politica revolucionària. Reorganizèt l'administracion, purguèt l'armada e s'ataquèt ai privilègis de l'[[aristocracia]] tradicionala e dei proprietaris terrencs. Cambièt tanben lo nom dau país que venguèt Burkina Faso en [[1984]]. Fòrça populara entre lei classas pauras de la societat, sa politica li vauguèt l'ostilitat deis elèits. Se, a la fin de [[1985]], una [[Guèrra de la Faissa d'Agacher|guèrra frontaliera]] còntra [[Mali]] permetèt un temps de sauvagardar l'unitat nacionala, de divisions apareguèron rapidament au sen dau [[govèrn]]. Ansin, en [[1987]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] comandats per lo [[capitani]] [[Blaise Campaoré]] tuèt [[Thomas Sankara]] e prenguèt lo poder. ==== Lo periòde Blaise Compaoré ==== [[Blaise Compaoré]] dirigiguèt Burkina Faso de [[1987]] a [[2014]]. Adoptèt una [[politica]] de « rectificacion » (deis « errors » de Sankara) e instaurèt un regime autoritari. En despiech de sa politica repressiva, dau desvolopament creissent de la corrupcion dins son país e de fraudas electoralas fòrça importantas, ganhèt un prestigi important au nivèu internacionau gràcias a son ròtle de mediator dins mai d'una crisi grèva. Dins aquò, en [[2014]], una temptativa de modificacion de la [[constitucion]] per èsser candidat un còp de mai a la [[President de la Republica|presidéncia]] entraïnèt de manifestacions popularas massisas. Abandonat per l'armada, [[Blaise Compaoré|Compaoré]] foguèt obligat de s'[[exili|exilar]] e de demissionar lo 31 d'octòbre. ==== Burkina Faso dempuei 2014 ==== Dempuei l'exili de [[Blaise Compaoré]], Burkina Faso conoís un periòde de trèbols politics e una democratizacion de sa vida politica. D'efèct, lo 16 de novembre de [[2014]], un acòrd signat entre entre l'armada e lei partits d'oposicion organizèt una transicion [[democracia|democratica]] e un partiment dau poder entre militars (ambé lo [[luòctenent coronèu]] [[Isaac Zida]] coma Premier Ministre) e lei civius (ambé [[Michel Kafando]] coma [[President de la Republica|president]]). Entre lo 16 e lo 23 de setembre, la garda presidenciala, menaçada de dissolucion, assaièt de reconquistar lo poder mai sa temptativa de còp d'estat mau capitèt. Aquò permetèt de reprendre lo procès de [[democracia|democratizacion]] que veguèt l'eleccion dau sociau-democrata [[Roch Marc Christian Kaboré]] a la [[President de la Republica|presidéncia]] lo 30 de novembre de [[2015]]. Dins aquò, la democratizacion foguèt lèu minada per d'insureccions jihadistas. Renforçadas per de combatents en provenància de [[Magrèb]] e de [[Nigèria]], ocupèron pauc a cha pauc una partida importanta dau nòrd e de l'oèst dau país entraïnant la partença d'au mens dos milions de refugiats. D'exaccions realizadas per l'armada durant sei còntra-ofensivas agravèron tanben la situacion. Au nivèu politic, aquelei combats engendrèron de tensions entre civius e militars. [[Roch Marc Christian Kaboré|Kaboré]] foguèt ansin reversat en genier de 2022 per lo luòctenent-coronèu [[Paul-Henri Sandaogo Damiba]]. Puei, de tensions au sen dei fòrças armadas elei meteissei menèron a un autre còp d'Estat, lo 30 de setembre de 2022, que permetèt au capitani [[Ibrahim Traoré]] de prendre lo poder. Aquela instabilitat favorizèt lo desvolopament dei guerilhas islamistas e, en octòbre de 2023, entre 40 e 50 % dau territòri escapava au contraròtle dau govèrn centrau. == Economia == {{veire|Economia de Burkina Faso}} == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Commons|Burkina Faso|Burkina Faso}} {{Païses d'Africa}} [[Categoria:Burkina Faso| ]] 9owt597v98jtadjx722vgqt0v7lwh4g 2502236 2502235 2026-06-03T16:16:26Z ~2026-32998-37 63824 /* */ 2502236 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | capitala = [[Ouagadougou]] | lengas_oficialas = [[Mossi]] · [[Fula]] | tipe_govern = Junta militara | indicatiu_telefonic = +226 | fus_orari = UTC±00:00 | gentilici = Burkinabe ([[epicèn]]) }} '''Burkina Faso''',<ref>{{P-CLO|p=122}}</ref> ancianament l''''[[Auta Vòlta]]''', es un [[estat sobeiran]] d'[[Africa]] sens accès a la mar. Confronta [[Mali]] al nòrd e a l'oèst, [[Nigèr (país)|Nigèr]] a l'èst, [[Benin]] al sud-oèst e al sud, [[Tògo]] e [[Ghana]] al sud, e la [[Còsta d'Evòri]] al sud-oèst. Sa capitala es [[Ouagadougou]], lo gentilici es '''burkinabe''' e la lengas oficialas son lo [[mossi]] e lo [[fula]]. == Geografia == == Istòria == {{veire|Istòria de Burkina Faso}} === Lo periòde precoloniau === [[Fichièr:Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png|thumb|right|L'Africa de l'Oèst a la fin dau sègle XVIII.]] L'[[istòria]] precoloniala de Burkina Fosa es relativament mau coneguda en causa de la manca de documents [[escritura|escrichs]] e de l'abséncia de programas [[arqueologia|arqueologics]]. Pasmens, sembla d'assostar un poblament ancian, d'origina mossi, que foguèt a l'origina, a partir dau sègle XI, de la formacion de reiaumes militars. Lo reiaume d'[[Ouagadougou]] sembla d'aquistar rapidament una mena de primautat entre aquelei reiaumes. Pasmens, blocats au nòrd per lei grandeis empèris d'[[Africa]] de l'Oèst ([[Empèri de Ghana]], [[Empèri de Mali]] e [[Empèri Songhai]]), aqueleis estats demorèron de poissanças regionalas. En [[1483]], après una desfacha a Korienzé, lei reiaumes mossis abandonèron sei projèctes expansionistas e comencèron de s'estabilizar (Ouagadougou au centre, Yatenga au nòrd, Gorma a l'èst). Demorèron tanben en fòra dau comèrci transsaharian e de la tracha negriera e s'islamizèron gaire. En fòra de la region mossi, divèrsei pòbles capitèron tanben de mantenir son [[independéncia]]. A l'oèst, una societat de [[vilatge]]s independents ò fòrça autonòms se mantenguèt fins au periòde [[colonialisme|coloniau]]. Au nòrd, s'installèron de norriguiers nomadas en despiech de l'oposicion dei Mossis. Formèron pauc a pauc d'emirats locaus. Enfin, au sud-oèst, se formèt lo Reiaume de Kong (pasmens principalament situat sus lo territòri de la [[Còsta d'Evòri]] actuala). === Lo periòde coloniau === [[File:Colonizacion de l'Africa Occidentala.png|thumb|Colonizacion de l'Africa Occidentala entre [[1882]] e [[1914]].]] A la fin dau sègle XIX, lei reiaumes mossis, afeblits per de tensions intèrnas d'origina [[dinastia|dinastica]], deguèron faciar lei menaças militaras d'[[estat]]s [[africa]]ns pus dinamics coma lo reiaume de [[Samori Touré]] e dei poissanças imperialas, especialament [[França]]. La poissança de [[Samori Touré]] foguèt finalament esquichada per lei [[França|Francés]] que conquistèron la totalitat deis estats mossis entre [[1895]] e [[1901]] en despiech de resisténcias importantas dins lei regions dau sud e dau sud-oèst. En causa d'aquela resisténcia, lei regions mossis foguèron plaçadas sota administracion militara. Pasmens, la region interessèt gaire [[París]] qu'esitèt sus lo ròtle de donar a aqueu territòri. Premier, foguèt integrat dins lo Sodan Francesa avans de formar una [[colonialisme|colonia]] distinta dicha Auta Vòlta en [[1919]]. En [[1932]], foguèt devesida e partejada entre la [[Còsta d'Evòri]], lo [[Sodan Francés]] e [[Nigèr]]. Puei, l'Auta Vòlta foguèt reconstituida en [[1947]]. L'esplecha coloniala s'interessèt principalament ai ressorsas umanas de la region que venguèt la resèrva de man d'òbra — generalament fòrçada — de l'[[Africa Occidentala Francesa]], especialament per lei plantacions de [[Còsta d'Evòri]], fins a l'abolicion de l'estatut de l'indigenat en [[1946]]. Lo desvolopament de la region foguèt donc fòrça limitat e, a l'[[independéncia]], l'Auta Vòlta fasiá partida dei regions pus pauras de l'Empèri Francés. Après [[1946]], de [[partit politic|partits politics]] se formèron e emergiguèt la figura de [[Maurice Yaméogo]]. En [[1958]], l'Auta Vòlta jonhèt la [[Comunautat Francesa]] avans de demandar e d'obtenir son [[independéncia]] que venguèt efectiva lo 5 d'aost de [[1960]]. === L'independéncia === ==== De Maurice Yaméogo a Thomas Sankara ==== Après l'independéncia, [[Maurice Yaméogo]] foguèt tornat elegir en [[1965]] mai venguèt autoritari entraïnant un important maucontentament popular. En [[1966]], de [[grèva]]s duras entraïnèron ansin l'intervencion de l'armada e son remplaçament per lo [[coronèu]] [[Sangoulé Lamizana]]. Lei militars adoptèron alora una politica d'austeritat per redreiçar lei finanças de l'Estat avans de laissar lo poder ai civius en [[1970]]. Pasmens, [[Sangoulé Lamizana|Lamizana]], vengut [[generau]], gardèt lo poder e lei fòrças armadas reprenguèron dirèctament lo poder en [[1974]]. En [[1977]], adoptèron una constitucion novèla mai l'ostilitat dei [[sindicat]]s entraïnèt una multiplicacion dei grèvas, dei manifestacions e dei còps d'estats ambé lo [[coronèu]] [[Sayé Zerbo]] en [[1980]], lo [[comandant]] [[Jean-Baptiste Ouédraogo]] en [[1982]] e lo [[capitani]] [[Thomas Sankara]] en [[1983]]. ==== De Thomas Sankara a Blaise Compaoré ==== Au poder de [[1983]] a [[1987]], [[Thomas Sankara]] adoptèt una politica revolucionària. Reorganizèt l'administracion, purguèt l'armada e s'ataquèt ai privilègis de l'[[aristocracia]] tradicionala e dei proprietaris terrencs. Cambièt tanben lo nom dau país que venguèt Burkina Faso en [[1984]]. Fòrça populara entre lei classas pauras de la societat, sa politica li vauguèt l'ostilitat deis elèits. Se, a la fin de [[1985]], una [[Guèrra de la Faissa d'Agacher|guèrra frontaliera]] còntra [[Mali]] permetèt un temps de sauvagardar l'unitat nacionala, de divisions apareguèron rapidament au sen dau [[govèrn]]. Ansin, en [[1987]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] comandats per lo [[capitani]] [[Blaise Campaoré]] tuèt [[Thomas Sankara]] e prenguèt lo poder. ==== Lo periòde Blaise Compaoré ==== [[Blaise Compaoré]] dirigiguèt Burkina Faso de [[1987]] a [[2014]]. Adoptèt una [[politica]] de « rectificacion » (deis « errors » de Sankara) e instaurèt un regime autoritari. En despiech de sa politica repressiva, dau desvolopament creissent de la corrupcion dins son país e de fraudas electoralas fòrça importantas, ganhèt un prestigi important au nivèu internacionau gràcias a son ròtle de mediator dins mai d'una crisi grèva. Dins aquò, en [[2014]], una temptativa de modificacion de la [[constitucion]] per èsser candidat un còp de mai a la [[President de la Republica|presidéncia]] entraïnèt de manifestacions popularas massisas. Abandonat per l'armada, [[Blaise Compaoré|Compaoré]] foguèt obligat de s'[[exili|exilar]] e de demissionar lo 31 d'octòbre. ==== Burkina Faso dempuei 2014 ==== Dempuei l'exili de [[Blaise Compaoré]], Burkina Faso conoís un periòde de trèbols politics e una democratizacion de sa vida politica. D'efèct, lo 16 de novembre de [[2014]], un acòrd signat entre entre l'armada e lei partits d'oposicion organizèt una transicion [[democracia|democratica]] e un partiment dau poder entre militars (ambé lo [[luòctenent coronèu]] [[Isaac Zida]] coma Premier Ministre) e lei civius (ambé [[Michel Kafando]] coma [[President de la Republica|president]]). Entre lo 16 e lo 23 de setembre, la garda presidenciala, menaçada de dissolucion, assaièt de reconquistar lo poder mai sa temptativa de còp d'estat mau capitèt. Aquò permetèt de reprendre lo procès de [[democracia|democratizacion]] que veguèt l'eleccion dau sociau-democrata [[Roch Marc Christian Kaboré]] a la [[President de la Republica|presidéncia]] lo 30 de novembre de [[2015]]. Dins aquò, la democratizacion foguèt lèu minada per d'insureccions jihadistas. Renforçadas per de combatents en provenància de [[Magrèb]] e de [[Nigèria]], ocupèron pauc a cha pauc una partida importanta dau nòrd e de l'oèst dau país entraïnant la partença d'au mens dos milions de refugiats. D'exaccions realizadas per l'armada durant sei còntra-ofensivas agravèron tanben la situacion. Au nivèu politic, aquelei combats engendrèron de tensions entre civius e militars. [[Roch Marc Christian Kaboré|Kaboré]] foguèt ansin reversat en genier de 2022 per lo luòctenent-coronèu [[Paul-Henri Sandaogo Damiba]]. Puei, de tensions au sen dei fòrças armadas elei meteissei menèron a un autre còp d'Estat, lo 30 de setembre de 2022, que permetèt au capitani [[Ibrahim Traoré]] de prendre lo poder. Aquela instabilitat favorizèt lo desvolopament dei guerilhas islamistas e, en octòbre de 2023, entre 40 e 50 % dau territòri escapava au contraròtle dau govèrn centrau. == Economia == {{veire|Economia de Burkina Faso}} == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Commons|Burkina Faso|Burkina Faso}} {{Païses d'Africa}} [[Categoria:Burkina Faso| ]] ig572vsk2ihyt2b416h85qpxtmmpnyp 2502237 2502236 2026-06-03T16:20:03Z ~2026-32998-37 63824 /* */ 2502237 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | capitala = [[Ouagadougou]] | lengas_oficialas = [[Mossi]] · [[Fula]] · [[Dyula]] | indicatiu_telefonic = +226 | fus_orari = UTC±00:00 | gentilici = Burkinabe ([[epicèn]]) |populacion_an=2023|populacion_reng=58|populacion_totala=22489126|percentatge_aiga=0.148|superfícia_totala=274223|tipe_govèrn=Junta militara|superfícia_reng=.}} '''Burkina Faso''',<ref>{{P-CLO|p=122}}</ref> ancianament l''''[[Auta Vòlta]]''', es un [[estat sobeiran]] d'[[Africa]] sens accès a la mar. Confronta [[Mali]] al nòrd e a l'oèst, [[Nigèr (país)|Nigèr]] a l'èst, [[Benin]] al sud-oèst e al sud, [[Tògo]] e [[Ghana]] al sud, e la [[Còsta d'Evòri]] al sud-oèst. Sa capitala es [[Ouagadougou]], lo gentilici es '''burkinabe''' e la lengas oficialas son lo [[mossi]] e lo [[fula]]. == Geografia == == Istòria == {{veire|Istòria de Burkina Faso}} === Lo periòde precoloniau === [[Fichièr:Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png|thumb|right|L'Africa de l'Oèst a la fin dau sègle XVIII.]] L'[[istòria]] precoloniala de Burkina Fosa es relativament mau coneguda en causa de la manca de documents [[escritura|escrichs]] e de l'abséncia de programas [[arqueologia|arqueologics]]. Pasmens, sembla d'assostar un poblament ancian, d'origina mossi, que foguèt a l'origina, a partir dau sègle XI, de la formacion de reiaumes militars. Lo reiaume d'[[Ouagadougou]] sembla d'aquistar rapidament una mena de primautat entre aquelei reiaumes. Pasmens, blocats au nòrd per lei grandeis empèris d'[[Africa]] de l'Oèst ([[Empèri de Ghana]], [[Empèri de Mali]] e [[Empèri Songhai]]), aqueleis estats demorèron de poissanças regionalas. En [[1483]], après una desfacha a Korienzé, lei reiaumes mossis abandonèron sei projèctes expansionistas e comencèron de s'estabilizar (Ouagadougou au centre, Yatenga au nòrd, Gorma a l'èst). Demorèron tanben en fòra dau comèrci transsaharian e de la tracha negriera e s'islamizèron gaire. En fòra de la region mossi, divèrsei pòbles capitèron tanben de mantenir son [[independéncia]]. A l'oèst, una societat de [[vilatge]]s independents ò fòrça autonòms se mantenguèt fins au periòde [[colonialisme|coloniau]]. Au nòrd, s'installèron de norriguiers nomadas en despiech de l'oposicion dei Mossis. Formèron pauc a pauc d'emirats locaus. Enfin, au sud-oèst, se formèt lo Reiaume de Kong (pasmens principalament situat sus lo territòri de la [[Còsta d'Evòri]] actuala). === Lo periòde coloniau === [[File:Colonizacion de l'Africa Occidentala.png|thumb|Colonizacion de l'Africa Occidentala entre [[1882]] e [[1914]].]] A la fin dau sègle XIX, lei reiaumes mossis, afeblits per de tensions intèrnas d'origina [[dinastia|dinastica]], deguèron faciar lei menaças militaras d'[[estat]]s [[africa]]ns pus dinamics coma lo reiaume de [[Samori Touré]] e dei poissanças imperialas, especialament [[França]]. La poissança de [[Samori Touré]] foguèt finalament esquichada per lei [[França|Francés]] que conquistèron la totalitat deis estats mossis entre [[1895]] e [[1901]] en despiech de resisténcias importantas dins lei regions dau sud e dau sud-oèst. En causa d'aquela resisténcia, lei regions mossis foguèron plaçadas sota administracion militara. Pasmens, la region interessèt gaire [[París]] qu'esitèt sus lo ròtle de donar a aqueu territòri. Premier, foguèt integrat dins lo Sodan Francesa avans de formar una [[colonialisme|colonia]] distinta dicha Auta Vòlta en [[1919]]. En [[1932]], foguèt devesida e partejada entre la [[Còsta d'Evòri]], lo [[Sodan Francés]] e [[Nigèr]]. Puei, l'Auta Vòlta foguèt reconstituida en [[1947]]. L'esplecha coloniala s'interessèt principalament ai ressorsas umanas de la region que venguèt la resèrva de man d'òbra — generalament fòrçada — de l'[[Africa Occidentala Francesa]], especialament per lei plantacions de [[Còsta d'Evòri]], fins a l'abolicion de l'estatut de l'indigenat en [[1946]]. Lo desvolopament de la region foguèt donc fòrça limitat e, a l'[[independéncia]], l'Auta Vòlta fasiá partida dei regions pus pauras de l'Empèri Francés. Après [[1946]], de [[partit politic|partits politics]] se formèron e emergiguèt la figura de [[Maurice Yaméogo]]. En [[1958]], l'Auta Vòlta jonhèt la [[Comunautat Francesa]] avans de demandar e d'obtenir son [[independéncia]] que venguèt efectiva lo 5 d'aost de [[1960]]. === L'independéncia === ==== De Maurice Yaméogo a Thomas Sankara ==== Après l'independéncia, [[Maurice Yaméogo]] foguèt tornat elegir en [[1965]] mai venguèt autoritari entraïnant un important maucontentament popular. En [[1966]], de [[grèva]]s duras entraïnèron ansin l'intervencion de l'armada e son remplaçament per lo [[coronèu]] [[Sangoulé Lamizana]]. Lei militars adoptèron alora una politica d'austeritat per redreiçar lei finanças de l'Estat avans de laissar lo poder ai civius en [[1970]]. Pasmens, [[Sangoulé Lamizana|Lamizana]], vengut [[generau]], gardèt lo poder e lei fòrças armadas reprenguèron dirèctament lo poder en [[1974]]. En [[1977]], adoptèron una constitucion novèla mai l'ostilitat dei [[sindicat]]s entraïnèt una multiplicacion dei grèvas, dei manifestacions e dei còps d'estats ambé lo [[coronèu]] [[Sayé Zerbo]] en [[1980]], lo [[comandant]] [[Jean-Baptiste Ouédraogo]] en [[1982]] e lo [[capitani]] [[Thomas Sankara]] en [[1983]]. ==== De Thomas Sankara a Blaise Compaoré ==== Au poder de [[1983]] a [[1987]], [[Thomas Sankara]] adoptèt una politica revolucionària. Reorganizèt l'administracion, purguèt l'armada e s'ataquèt ai privilègis de l'[[aristocracia]] tradicionala e dei proprietaris terrencs. Cambièt tanben lo nom dau país que venguèt Burkina Faso en [[1984]]. Fòrça populara entre lei classas pauras de la societat, sa politica li vauguèt l'ostilitat deis elèits. Se, a la fin de [[1985]], una [[Guèrra de la Faissa d'Agacher|guèrra frontaliera]] còntra [[Mali]] permetèt un temps de sauvagardar l'unitat nacionala, de divisions apareguèron rapidament au sen dau [[govèrn]]. Ansin, en [[1987]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] comandats per lo [[capitani]] [[Blaise Campaoré]] tuèt [[Thomas Sankara]] e prenguèt lo poder. ==== Lo periòde Blaise Compaoré ==== [[Blaise Compaoré]] dirigiguèt Burkina Faso de [[1987]] a [[2014]]. Adoptèt una [[politica]] de « rectificacion » (deis « errors » de Sankara) e instaurèt un regime autoritari. En despiech de sa politica repressiva, dau desvolopament creissent de la corrupcion dins son país e de fraudas electoralas fòrça importantas, ganhèt un prestigi important au nivèu internacionau gràcias a son ròtle de mediator dins mai d'una crisi grèva. Dins aquò, en [[2014]], una temptativa de modificacion de la [[constitucion]] per èsser candidat un còp de mai a la [[President de la Republica|presidéncia]] entraïnèt de manifestacions popularas massisas. Abandonat per l'armada, [[Blaise Compaoré|Compaoré]] foguèt obligat de s'[[exili|exilar]] e de demissionar lo 31 d'octòbre. ==== Burkina Faso dempuei 2014 ==== Dempuei l'exili de [[Blaise Compaoré]], Burkina Faso conoís un periòde de trèbols politics e una democratizacion de sa vida politica. D'efèct, lo 16 de novembre de [[2014]], un acòrd signat entre entre l'armada e lei partits d'oposicion organizèt una transicion [[democracia|democratica]] e un partiment dau poder entre militars (ambé lo [[luòctenent coronèu]] [[Isaac Zida]] coma Premier Ministre) e lei civius (ambé [[Michel Kafando]] coma [[President de la Republica|president]]). Entre lo 16 e lo 23 de setembre, la garda presidenciala, menaçada de dissolucion, assaièt de reconquistar lo poder mai sa temptativa de còp d'estat mau capitèt. Aquò permetèt de reprendre lo procès de [[democracia|democratizacion]] que veguèt l'eleccion dau sociau-democrata [[Roch Marc Christian Kaboré]] a la [[President de la Republica|presidéncia]] lo 30 de novembre de [[2015]]. Dins aquò, la democratizacion foguèt lèu minada per d'insureccions jihadistas. Renforçadas per de combatents en provenància de [[Magrèb]] e de [[Nigèria]], ocupèron pauc a cha pauc una partida importanta dau nòrd e de l'oèst dau país entraïnant la partença d'au mens dos milions de refugiats. D'exaccions realizadas per l'armada durant sei còntra-ofensivas agravèron tanben la situacion. Au nivèu politic, aquelei combats engendrèron de tensions entre civius e militars. [[Roch Marc Christian Kaboré|Kaboré]] foguèt ansin reversat en genier de 2022 per lo luòctenent-coronèu [[Paul-Henri Sandaogo Damiba]]. Puei, de tensions au sen dei fòrças armadas elei meteissei menèron a un autre còp d'Estat, lo 30 de setembre de 2022, que permetèt au capitani [[Ibrahim Traoré]] de prendre lo poder. Aquela instabilitat favorizèt lo desvolopament dei guerilhas islamistas e, en octòbre de 2023, entre 40 e 50 % dau territòri escapava au contraròtle dau govèrn centrau. == Economia == {{veire|Economia de Burkina Faso}} == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Commons|Burkina Faso|Burkina Faso}} {{Païses d'Africa}} [[Categoria:Burkina Faso| ]] lf2m63focayjyh7uslko3sbbkedxwyv 2502238 2502237 2026-06-03T16:23:59Z ~2026-32998-37 63824 /* */ 2502238 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | capitala = [[Ouagadougou]] | lengas_oficialas = [[Mossi]] · [[Fula]] · [[Dyula]] | indicatiu_telefonic = +226 | fus_orari = UTC±00:00 | gentilici = Burkinabe ([[epicèn]]) |populacion_an=2023|populacion_reng=58|populacion_totala=22489126|percentatge_aiga=0.148|superfícia_totala=274223|tipe_govèrn=Junta militara|superfícia_reng=.|mapa=Burkina Faso (orthographic projection).svg|tipe_formacion=Fèsta nacionala|data_formacion=11 de setembre}} '''Burkina Faso''',<ref>{{P-CLO|p=122}}</ref> ancianament l''''[[Auta Vòlta]]''', es un [[estat sobeiran]] d'[[Africa]] sens accès a la mar. Confronta [[Mali]] al nòrd e a l'oèst, [[Nigèr (país)|Nigèr]] a l'èst, [[Benin]] al sud-oèst e al sud, [[Tògo]] e [[Ghana]] al sud, e la [[Còsta d'Evòri]] al sud-oèst. Sa capitala es [[Ouagadougou]], lo gentilici es '''burkinabe''' e la lengas oficialas son lo [[mossi]] e lo [[fula]]. == Geografia == == Istòria == {{veire|Istòria de Burkina Faso}} === Lo periòde precoloniau === [[Fichièr:Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png|thumb|right|L'Africa de l'Oèst a la fin dau sègle XVIII.]] L'[[istòria]] precoloniala de Burkina Fosa es relativament mau coneguda en causa de la manca de documents [[escritura|escrichs]] e de l'abséncia de programas [[arqueologia|arqueologics]]. Pasmens, sembla d'assostar un poblament ancian, d'origina mossi, que foguèt a l'origina, a partir dau sègle XI, de la formacion de reiaumes militars. Lo reiaume d'[[Ouagadougou]] sembla d'aquistar rapidament una mena de primautat entre aquelei reiaumes. Pasmens, blocats au nòrd per lei grandeis empèris d'[[Africa]] de l'Oèst ([[Empèri de Ghana]], [[Empèri de Mali]] e [[Empèri Songhai]]), aqueleis estats demorèron de poissanças regionalas. En [[1483]], après una desfacha a Korienzé, lei reiaumes mossis abandonèron sei projèctes expansionistas e comencèron de s'estabilizar (Ouagadougou au centre, Yatenga au nòrd, Gorma a l'èst). Demorèron tanben en fòra dau comèrci transsaharian e de la tracha negriera e s'islamizèron gaire. En fòra de la region mossi, divèrsei pòbles capitèron tanben de mantenir son [[independéncia]]. A l'oèst, una societat de [[vilatge]]s independents ò fòrça autonòms se mantenguèt fins au periòde [[colonialisme|coloniau]]. Au nòrd, s'installèron de norriguiers nomadas en despiech de l'oposicion dei Mossis. Formèron pauc a pauc d'emirats locaus. Enfin, au sud-oèst, se formèt lo Reiaume de Kong (pasmens principalament situat sus lo territòri de la [[Còsta d'Evòri]] actuala). === Lo periòde coloniau === [[File:Colonizacion de l'Africa Occidentala.png|thumb|Colonizacion de l'Africa Occidentala entre [[1882]] e [[1914]].]] A la fin dau sègle XIX, lei reiaumes mossis, afeblits per de tensions intèrnas d'origina [[dinastia|dinastica]], deguèron faciar lei menaças militaras d'[[estat]]s [[africa]]ns pus dinamics coma lo reiaume de [[Samori Touré]] e dei poissanças imperialas, especialament [[França]]. La poissança de [[Samori Touré]] foguèt finalament esquichada per lei [[França|Francés]] que conquistèron la totalitat deis estats mossis entre [[1895]] e [[1901]] en despiech de resisténcias importantas dins lei regions dau sud e dau sud-oèst. En causa d'aquela resisténcia, lei regions mossis foguèron plaçadas sota administracion militara. Pasmens, la region interessèt gaire [[París]] qu'esitèt sus lo ròtle de donar a aqueu territòri. Premier, foguèt integrat dins lo Sodan Francesa avans de formar una [[colonialisme|colonia]] distinta dicha Auta Vòlta en [[1919]]. En [[1932]], foguèt devesida e partejada entre la [[Còsta d'Evòri]], lo [[Sodan Francés]] e [[Nigèr]]. Puei, l'Auta Vòlta foguèt reconstituida en [[1947]]. L'esplecha coloniala s'interessèt principalament ai ressorsas umanas de la region que venguèt la resèrva de man d'òbra — generalament fòrçada — de l'[[Africa Occidentala Francesa]], especialament per lei plantacions de [[Còsta d'Evòri]], fins a l'abolicion de l'estatut de l'indigenat en [[1946]]. Lo desvolopament de la region foguèt donc fòrça limitat e, a l'[[independéncia]], l'Auta Vòlta fasiá partida dei regions pus pauras de l'Empèri Francés. Après [[1946]], de [[partit politic|partits politics]] se formèron e emergiguèt la figura de [[Maurice Yaméogo]]. En [[1958]], l'Auta Vòlta jonhèt la [[Comunautat Francesa]] avans de demandar e d'obtenir son [[independéncia]] que venguèt efectiva lo 5 d'aost de [[1960]]. === L'independéncia === ==== De Maurice Yaméogo a Thomas Sankara ==== Après l'independéncia, [[Maurice Yaméogo]] foguèt tornat elegir en [[1965]] mai venguèt autoritari entraïnant un important maucontentament popular. En [[1966]], de [[grèva]]s duras entraïnèron ansin l'intervencion de l'armada e son remplaçament per lo [[coronèu]] [[Sangoulé Lamizana]]. Lei militars adoptèron alora una politica d'austeritat per redreiçar lei finanças de l'Estat avans de laissar lo poder ai civius en [[1970]]. Pasmens, [[Sangoulé Lamizana|Lamizana]], vengut [[generau]], gardèt lo poder e lei fòrças armadas reprenguèron dirèctament lo poder en [[1974]]. En [[1977]], adoptèron una constitucion novèla mai l'ostilitat dei [[sindicat]]s entraïnèt una multiplicacion dei grèvas, dei manifestacions e dei còps d'estats ambé lo [[coronèu]] [[Sayé Zerbo]] en [[1980]], lo [[comandant]] [[Jean-Baptiste Ouédraogo]] en [[1982]] e lo [[capitani]] [[Thomas Sankara]] en [[1983]]. ==== De Thomas Sankara a Blaise Compaoré ==== Au poder de [[1983]] a [[1987]], [[Thomas Sankara]] adoptèt una politica revolucionària. Reorganizèt l'administracion, purguèt l'armada e s'ataquèt ai privilègis de l'[[aristocracia]] tradicionala e dei proprietaris terrencs. Cambièt tanben lo nom dau país que venguèt Burkina Faso en [[1984]]. Fòrça populara entre lei classas pauras de la societat, sa politica li vauguèt l'ostilitat deis elèits. Se, a la fin de [[1985]], una [[Guèrra de la Faissa d'Agacher|guèrra frontaliera]] còntra [[Mali]] permetèt un temps de sauvagardar l'unitat nacionala, de divisions apareguèron rapidament au sen dau [[govèrn]]. Ansin, en [[1987]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] comandats per lo [[capitani]] [[Blaise Campaoré]] tuèt [[Thomas Sankara]] e prenguèt lo poder. ==== Lo periòde Blaise Compaoré ==== [[Blaise Compaoré]] dirigiguèt Burkina Faso de [[1987]] a [[2014]]. Adoptèt una [[politica]] de « rectificacion » (deis « errors » de Sankara) e instaurèt un regime autoritari. En despiech de sa politica repressiva, dau desvolopament creissent de la corrupcion dins son país e de fraudas electoralas fòrça importantas, ganhèt un prestigi important au nivèu internacionau gràcias a son ròtle de mediator dins mai d'una crisi grèva. Dins aquò, en [[2014]], una temptativa de modificacion de la [[constitucion]] per èsser candidat un còp de mai a la [[President de la Republica|presidéncia]] entraïnèt de manifestacions popularas massisas. Abandonat per l'armada, [[Blaise Compaoré|Compaoré]] foguèt obligat de s'[[exili|exilar]] e de demissionar lo 31 d'octòbre. ==== Burkina Faso dempuei 2014 ==== Dempuei l'exili de [[Blaise Compaoré]], Burkina Faso conoís un periòde de trèbols politics e una democratizacion de sa vida politica. D'efèct, lo 16 de novembre de [[2014]], un acòrd signat entre entre l'armada e lei partits d'oposicion organizèt una transicion [[democracia|democratica]] e un partiment dau poder entre militars (ambé lo [[luòctenent coronèu]] [[Isaac Zida]] coma Premier Ministre) e lei civius (ambé [[Michel Kafando]] coma [[President de la Republica|president]]). Entre lo 16 e lo 23 de setembre, la garda presidenciala, menaçada de dissolucion, assaièt de reconquistar lo poder mai sa temptativa de còp d'estat mau capitèt. Aquò permetèt de reprendre lo procès de [[democracia|democratizacion]] que veguèt l'eleccion dau sociau-democrata [[Roch Marc Christian Kaboré]] a la [[President de la Republica|presidéncia]] lo 30 de novembre de [[2015]]. Dins aquò, la democratizacion foguèt lèu minada per d'insureccions jihadistas. Renforçadas per de combatents en provenància de [[Magrèb]] e de [[Nigèria]], ocupèron pauc a cha pauc una partida importanta dau nòrd e de l'oèst dau país entraïnant la partença d'au mens dos milions de refugiats. D'exaccions realizadas per l'armada durant sei còntra-ofensivas agravèron tanben la situacion. Au nivèu politic, aquelei combats engendrèron de tensions entre civius e militars. [[Roch Marc Christian Kaboré|Kaboré]] foguèt ansin reversat en genier de 2022 per lo luòctenent-coronèu [[Paul-Henri Sandaogo Damiba]]. Puei, de tensions au sen dei fòrças armadas elei meteissei menèron a un autre còp d'Estat, lo 30 de setembre de 2022, que permetèt au capitani [[Ibrahim Traoré]] de prendre lo poder. Aquela instabilitat favorizèt lo desvolopament dei guerilhas islamistas e, en octòbre de 2023, entre 40 e 50 % dau territòri escapava au contraròtle dau govèrn centrau. == Economia == {{veire|Economia de Burkina Faso}} == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Commons|Burkina Faso|Burkina Faso}} {{Païses d'Africa}} [[Categoria:Burkina Faso| ]] nq4xz2a9sc6umd4bgfd5chsz5odmamz 2502239 2502238 2026-06-03T16:29:34Z ~2026-32998-37 63824 2502239 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | capitala = [[Ouagadougou]] | lengas_oficialas = [[Mossi]] · [[Fula]] · [[Dyula]] | indicatiu_telefonic = +226 | fus_orari = UTC±00:00 | gentilici = Burkinabe ([[epicèn]]) | populacion_an=2023 | populacion_reng=58 | populacion_totala=22489126 | percentatge_aiga=0.148 | superfícia_totala=274223 | tipe_govèrn=Junta militara | superfícia_reng=72 | mapa=Burkina Faso (orthographic projection).svg | tipe_formacion=Fèsta nacionala | data_formacion=11 de setembre | còde_país = BFA, BF | moneda. = [[Franc CFA d'Africa Occidentala|Franc CFA]] }} '''Burkina Faso''',<ref>{{P-CLO|p=122}}</ref> ancianament l''''[[Auta Vòlta]]''', es un [[estat sobeiran]] d'[[Africa]] sens accès a la mar. Confronta [[Mali]] al nòrd e a l'oèst, [[Nigèr (país)|Nigèr]] a l'èst, [[Benin]] al sud-oèst e al sud, [[Tògo]] e [[Ghana]] al sud, e la [[Còsta d'Evòri]] al sud-oèst. Sa capitala es [[Ouagadougou]], lo gentilici es '''burkinabe''' e la lengas oficialas son lo [[mossi]] e lo [[fula]]. == Geografia == == Istòria == {{veire|Istòria de Burkina Faso}} === Lo periòde precoloniau === [[Fichièr:Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png|thumb|right|L'Africa de l'Oèst a la fin dau sègle XVIII.]] L'[[istòria]] precoloniala de Burkina Fosa es relativament mau coneguda en causa de la manca de documents [[escritura|escrichs]] e de l'abséncia de programas [[arqueologia|arqueologics]]. Pasmens, sembla d'assostar un poblament ancian, d'origina mossi, que foguèt a l'origina, a partir dau sègle XI, de la formacion de reiaumes militars. Lo reiaume d'[[Ouagadougou]] sembla d'aquistar rapidament una mena de primautat entre aquelei reiaumes. Pasmens, blocats au nòrd per lei grandeis empèris d'[[Africa]] de l'Oèst ([[Empèri de Ghana]], [[Empèri de Mali]] e [[Empèri Songhai]]), aqueleis estats demorèron de poissanças regionalas. En [[1483]], après una desfacha a Korienzé, lei reiaumes mossis abandonèron sei projèctes expansionistas e comencèron de s'estabilizar (Ouagadougou au centre, Yatenga au nòrd, Gorma a l'èst). Demorèron tanben en fòra dau comèrci transsaharian e de la tracha negriera e s'islamizèron gaire. En fòra de la region mossi, divèrsei pòbles capitèron tanben de mantenir son [[independéncia]]. A l'oèst, una societat de [[vilatge]]s independents ò fòrça autonòms se mantenguèt fins au periòde [[colonialisme|coloniau]]. Au nòrd, s'installèron de norriguiers nomadas en despiech de l'oposicion dei Mossis. Formèron pauc a pauc d'emirats locaus. Enfin, au sud-oèst, se formèt lo Reiaume de Kong (pasmens principalament situat sus lo territòri de la [[Còsta d'Evòri]] actuala). === Lo periòde coloniau === [[File:Colonizacion de l'Africa Occidentala.png|thumb|Colonizacion de l'Africa Occidentala entre [[1882]] e [[1914]].]] A la fin dau sègle XIX, lei reiaumes mossis, afeblits per de tensions intèrnas d'origina [[dinastia|dinastica]], deguèron faciar lei menaças militaras d'[[estat]]s [[africa]]ns pus dinamics coma lo reiaume de [[Samori Touré]] e dei poissanças imperialas, especialament [[França]]. La poissança de [[Samori Touré]] foguèt finalament esquichada per lei [[França|Francés]] que conquistèron la totalitat deis estats mossis entre [[1895]] e [[1901]] en despiech de resisténcias importantas dins lei regions dau sud e dau sud-oèst. En causa d'aquela resisténcia, lei regions mossis foguèron plaçadas sota administracion militara. Pasmens, la region interessèt gaire [[París]] qu'esitèt sus lo ròtle de donar a aqueu territòri. Premier, foguèt integrat dins lo Sodan Francesa avans de formar una [[colonialisme|colonia]] distinta dicha Auta Vòlta en [[1919]]. En [[1932]], foguèt devesida e partejada entre la [[Còsta d'Evòri]], lo [[Sodan Francés]] e [[Nigèr]]. Puei, l'Auta Vòlta foguèt reconstituida en [[1947]]. L'esplecha coloniala s'interessèt principalament ai ressorsas umanas de la region que venguèt la resèrva de man d'òbra — generalament fòrçada — de l'[[Africa Occidentala Francesa]], especialament per lei plantacions de [[Còsta d'Evòri]], fins a l'abolicion de l'estatut de l'indigenat en [[1946]]. Lo desvolopament de la region foguèt donc fòrça limitat e, a l'[[independéncia]], l'Auta Vòlta fasiá partida dei regions pus pauras de l'Empèri Francés. Après [[1946]], de [[partit politic|partits politics]] se formèron e emergiguèt la figura de [[Maurice Yaméogo]]. En [[1958]], l'Auta Vòlta jonhèt la [[Comunautat Francesa]] avans de demandar e d'obtenir son [[independéncia]] que venguèt efectiva lo 5 d'aost de [[1960]]. === L'independéncia === ==== De Maurice Yaméogo a Thomas Sankara ==== Après l'independéncia, [[Maurice Yaméogo]] foguèt tornat elegir en [[1965]] mai venguèt autoritari entraïnant un important maucontentament popular. En [[1966]], de [[grèva]]s duras entraïnèron ansin l'intervencion de l'armada e son remplaçament per lo [[coronèu]] [[Sangoulé Lamizana]]. Lei militars adoptèron alora una politica d'austeritat per redreiçar lei finanças de l'Estat avans de laissar lo poder ai civius en [[1970]]. Pasmens, [[Sangoulé Lamizana|Lamizana]], vengut [[generau]], gardèt lo poder e lei fòrças armadas reprenguèron dirèctament lo poder en [[1974]]. En [[1977]], adoptèron una constitucion novèla mai l'ostilitat dei [[sindicat]]s entraïnèt una multiplicacion dei grèvas, dei manifestacions e dei còps d'estats ambé lo [[coronèu]] [[Sayé Zerbo]] en [[1980]], lo [[comandant]] [[Jean-Baptiste Ouédraogo]] en [[1982]] e lo [[capitani]] [[Thomas Sankara]] en [[1983]]. ==== De Thomas Sankara a Blaise Compaoré ==== Au poder de [[1983]] a [[1987]], [[Thomas Sankara]] adoptèt una politica revolucionària. Reorganizèt l'administracion, purguèt l'armada e s'ataquèt ai privilègis de l'[[aristocracia]] tradicionala e dei proprietaris terrencs. Cambièt tanben lo nom dau país que venguèt Burkina Faso en [[1984]]. Fòrça populara entre lei classas pauras de la societat, sa politica li vauguèt l'ostilitat deis elèits. Se, a la fin de [[1985]], una [[Guèrra de la Faissa d'Agacher|guèrra frontaliera]] còntra [[Mali]] permetèt un temps de sauvagardar l'unitat nacionala, de divisions apareguèron rapidament au sen dau [[govèrn]]. Ansin, en [[1987]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] comandats per lo [[capitani]] [[Blaise Campaoré]] tuèt [[Thomas Sankara]] e prenguèt lo poder. ==== Lo periòde Blaise Compaoré ==== [[Blaise Compaoré]] dirigiguèt Burkina Faso de [[1987]] a [[2014]]. Adoptèt una [[politica]] de « rectificacion » (deis « errors » de Sankara) e instaurèt un regime autoritari. En despiech de sa politica repressiva, dau desvolopament creissent de la corrupcion dins son país e de fraudas electoralas fòrça importantas, ganhèt un prestigi important au nivèu internacionau gràcias a son ròtle de mediator dins mai d'una crisi grèva. Dins aquò, en [[2014]], una temptativa de modificacion de la [[constitucion]] per èsser candidat un còp de mai a la [[President de la Republica|presidéncia]] entraïnèt de manifestacions popularas massisas. Abandonat per l'armada, [[Blaise Compaoré|Compaoré]] foguèt obligat de s'[[exili|exilar]] e de demissionar lo 31 d'octòbre. ==== Burkina Faso dempuei 2014 ==== Dempuei l'exili de [[Blaise Compaoré]], Burkina Faso conoís un periòde de trèbols politics e una democratizacion de sa vida politica. D'efèct, lo 16 de novembre de [[2014]], un acòrd signat entre entre l'armada e lei partits d'oposicion organizèt una transicion [[democracia|democratica]] e un partiment dau poder entre militars (ambé lo [[luòctenent coronèu]] [[Isaac Zida]] coma Premier Ministre) e lei civius (ambé [[Michel Kafando]] coma [[President de la Republica|president]]). Entre lo 16 e lo 23 de setembre, la garda presidenciala, menaçada de dissolucion, assaièt de reconquistar lo poder mai sa temptativa de còp d'estat mau capitèt. Aquò permetèt de reprendre lo procès de [[democracia|democratizacion]] que veguèt l'eleccion dau sociau-democrata [[Roch Marc Christian Kaboré]] a la [[President de la Republica|presidéncia]] lo 30 de novembre de [[2015]]. Dins aquò, la democratizacion foguèt lèu minada per d'insureccions jihadistas. Renforçadas per de combatents en provenància de [[Magrèb]] e de [[Nigèria]], ocupèron pauc a cha pauc una partida importanta dau nòrd e de l'oèst dau país entraïnant la partença d'au mens dos milions de refugiats. D'exaccions realizadas per l'armada durant sei còntra-ofensivas agravèron tanben la situacion. Au nivèu politic, aquelei combats engendrèron de tensions entre civius e militars. [[Roch Marc Christian Kaboré|Kaboré]] foguèt ansin reversat en genier de 2022 per lo luòctenent-coronèu [[Paul-Henri Sandaogo Damiba]]. Puei, de tensions au sen dei fòrças armadas elei meteissei menèron a un autre còp d'Estat, lo 30 de setembre de 2022, que permetèt au capitani [[Ibrahim Traoré]] de prendre lo poder. Aquela instabilitat favorizèt lo desvolopament dei guerilhas islamistas e, en octòbre de 2023, entre 40 e 50 % dau territòri escapava au contraròtle dau govèrn centrau. == Economia == {{veire|Economia de Burkina Faso}} == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Commons|Burkina Faso|Burkina Faso}} {{Païses d'Africa}} [[Categoria:Burkina Faso| ]] 3v13o5h2xhcp3tnemf3b5p3pw3h9abl 2502240 2502239 2026-06-03T16:30:59Z ~2026-32998-37 63824 /* */ 2502240 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | capitala = [[Ouagadougou]] | lengas_oficialas = [[Mossi]] · [[Fula]] · [[Dyula]] | indicatiu_telefonic = +226 | fus_orari = UTC±00:00 | gentilici = Burkinabe ([[epicèn]]) | populacion_an=2023 | populacion_reng=58 | populacion_totala=22489126 | percentatge_aiga=0.148 | superfícia_totala=274223 | tipe_govèrn=Junta militara | superfícia_reng=72 | mapa=Burkina Faso (orthographic projection).svg | tipe_formacion=Fèsta nacionala | data_formacion=11 de decembre | còde_país = BFA, BF | moneda. = [[Franc CFA d'Africa Occidentala|Franc CFA]] |data_independéncia=5 d'agost de 1960|país_independéncia=de [[França]]}} '''Burkina Faso''',<ref>{{P-CLO|p=122}}</ref> ancianament l''''[[Auta Vòlta]]''', es un [[estat sobeiran]] d'[[Africa]] sens accès a la mar. Confronta [[Mali]] al nòrd e a l'oèst, [[Nigèr (país)|Nigèr]] a l'èst, [[Benin]] al sud-oèst e al sud, [[Tògo]] e [[Ghana]] al sud, e la [[Còsta d'Evòri]] al sud-oèst. Sa capitala es [[Ouagadougou]], lo gentilici es '''burkinabe''' e la lengas oficialas son lo [[mossi]] e lo [[fula]]. == Geografia == == Istòria == {{veire|Istòria de Burkina Faso}} === Lo periòde precoloniau === [[Fichièr:Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png|thumb|right|L'Africa de l'Oèst a la fin dau sègle XVIII.]] L'[[istòria]] precoloniala de Burkina Fosa es relativament mau coneguda en causa de la manca de documents [[escritura|escrichs]] e de l'abséncia de programas [[arqueologia|arqueologics]]. Pasmens, sembla d'assostar un poblament ancian, d'origina mossi, que foguèt a l'origina, a partir dau sègle XI, de la formacion de reiaumes militars. Lo reiaume d'[[Ouagadougou]] sembla d'aquistar rapidament una mena de primautat entre aquelei reiaumes. Pasmens, blocats au nòrd per lei grandeis empèris d'[[Africa]] de l'Oèst ([[Empèri de Ghana]], [[Empèri de Mali]] e [[Empèri Songhai]]), aqueleis estats demorèron de poissanças regionalas. En [[1483]], après una desfacha a Korienzé, lei reiaumes mossis abandonèron sei projèctes expansionistas e comencèron de s'estabilizar (Ouagadougou au centre, Yatenga au nòrd, Gorma a l'èst). Demorèron tanben en fòra dau comèrci transsaharian e de la tracha negriera e s'islamizèron gaire. En fòra de la region mossi, divèrsei pòbles capitèron tanben de mantenir son [[independéncia]]. A l'oèst, una societat de [[vilatge]]s independents ò fòrça autonòms se mantenguèt fins au periòde [[colonialisme|coloniau]]. Au nòrd, s'installèron de norriguiers nomadas en despiech de l'oposicion dei Mossis. Formèron pauc a pauc d'emirats locaus. Enfin, au sud-oèst, se formèt lo Reiaume de Kong (pasmens principalament situat sus lo territòri de la [[Còsta d'Evòri]] actuala). === Lo periòde coloniau === [[File:Colonizacion de l'Africa Occidentala.png|thumb|Colonizacion de l'Africa Occidentala entre [[1882]] e [[1914]].]] A la fin dau sègle XIX, lei reiaumes mossis, afeblits per de tensions intèrnas d'origina [[dinastia|dinastica]], deguèron faciar lei menaças militaras d'[[estat]]s [[africa]]ns pus dinamics coma lo reiaume de [[Samori Touré]] e dei poissanças imperialas, especialament [[França]]. La poissança de [[Samori Touré]] foguèt finalament esquichada per lei [[França|Francés]] que conquistèron la totalitat deis estats mossis entre [[1895]] e [[1901]] en despiech de resisténcias importantas dins lei regions dau sud e dau sud-oèst. En causa d'aquela resisténcia, lei regions mossis foguèron plaçadas sota administracion militara. Pasmens, la region interessèt gaire [[París]] qu'esitèt sus lo ròtle de donar a aqueu territòri. Premier, foguèt integrat dins lo Sodan Francesa avans de formar una [[colonialisme|colonia]] distinta dicha Auta Vòlta en [[1919]]. En [[1932]], foguèt devesida e partejada entre la [[Còsta d'Evòri]], lo [[Sodan Francés]] e [[Nigèr]]. Puei, l'Auta Vòlta foguèt reconstituida en [[1947]]. L'esplecha coloniala s'interessèt principalament ai ressorsas umanas de la region que venguèt la resèrva de man d'òbra — generalament fòrçada — de l'[[Africa Occidentala Francesa]], especialament per lei plantacions de [[Còsta d'Evòri]], fins a l'abolicion de l'estatut de l'indigenat en [[1946]]. Lo desvolopament de la region foguèt donc fòrça limitat e, a l'[[independéncia]], l'Auta Vòlta fasiá partida dei regions pus pauras de l'Empèri Francés. Après [[1946]], de [[partit politic|partits politics]] se formèron e emergiguèt la figura de [[Maurice Yaméogo]]. En [[1958]], l'Auta Vòlta jonhèt la [[Comunautat Francesa]] avans de demandar e d'obtenir son [[independéncia]] que venguèt efectiva lo 5 d'aost de [[1960]]. === L'independéncia === ==== De Maurice Yaméogo a Thomas Sankara ==== Après l'independéncia, [[Maurice Yaméogo]] foguèt tornat elegir en [[1965]] mai venguèt autoritari entraïnant un important maucontentament popular. En [[1966]], de [[grèva]]s duras entraïnèron ansin l'intervencion de l'armada e son remplaçament per lo [[coronèu]] [[Sangoulé Lamizana]]. Lei militars adoptèron alora una politica d'austeritat per redreiçar lei finanças de l'Estat avans de laissar lo poder ai civius en [[1970]]. Pasmens, [[Sangoulé Lamizana|Lamizana]], vengut [[generau]], gardèt lo poder e lei fòrças armadas reprenguèron dirèctament lo poder en [[1974]]. En [[1977]], adoptèron una constitucion novèla mai l'ostilitat dei [[sindicat]]s entraïnèt una multiplicacion dei grèvas, dei manifestacions e dei còps d'estats ambé lo [[coronèu]] [[Sayé Zerbo]] en [[1980]], lo [[comandant]] [[Jean-Baptiste Ouédraogo]] en [[1982]] e lo [[capitani]] [[Thomas Sankara]] en [[1983]]. ==== De Thomas Sankara a Blaise Compaoré ==== Au poder de [[1983]] a [[1987]], [[Thomas Sankara]] adoptèt una politica revolucionària. Reorganizèt l'administracion, purguèt l'armada e s'ataquèt ai privilègis de l'[[aristocracia]] tradicionala e dei proprietaris terrencs. Cambièt tanben lo nom dau país que venguèt Burkina Faso en [[1984]]. Fòrça populara entre lei classas pauras de la societat, sa politica li vauguèt l'ostilitat deis elèits. Se, a la fin de [[1985]], una [[Guèrra de la Faissa d'Agacher|guèrra frontaliera]] còntra [[Mali]] permetèt un temps de sauvagardar l'unitat nacionala, de divisions apareguèron rapidament au sen dau [[govèrn]]. Ansin, en [[1987]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] comandats per lo [[capitani]] [[Blaise Campaoré]] tuèt [[Thomas Sankara]] e prenguèt lo poder. ==== Lo periòde Blaise Compaoré ==== [[Blaise Compaoré]] dirigiguèt Burkina Faso de [[1987]] a [[2014]]. Adoptèt una [[politica]] de « rectificacion » (deis « errors » de Sankara) e instaurèt un regime autoritari. En despiech de sa politica repressiva, dau desvolopament creissent de la corrupcion dins son país e de fraudas electoralas fòrça importantas, ganhèt un prestigi important au nivèu internacionau gràcias a son ròtle de mediator dins mai d'una crisi grèva. Dins aquò, en [[2014]], una temptativa de modificacion de la [[constitucion]] per èsser candidat un còp de mai a la [[President de la Republica|presidéncia]] entraïnèt de manifestacions popularas massisas. Abandonat per l'armada, [[Blaise Compaoré|Compaoré]] foguèt obligat de s'[[exili|exilar]] e de demissionar lo 31 d'octòbre. ==== Burkina Faso dempuei 2014 ==== Dempuei l'exili de [[Blaise Compaoré]], Burkina Faso conoís un periòde de trèbols politics e una democratizacion de sa vida politica. D'efèct, lo 16 de novembre de [[2014]], un acòrd signat entre entre l'armada e lei partits d'oposicion organizèt una transicion [[democracia|democratica]] e un partiment dau poder entre militars (ambé lo [[luòctenent coronèu]] [[Isaac Zida]] coma Premier Ministre) e lei civius (ambé [[Michel Kafando]] coma [[President de la Republica|president]]). Entre lo 16 e lo 23 de setembre, la garda presidenciala, menaçada de dissolucion, assaièt de reconquistar lo poder mai sa temptativa de còp d'estat mau capitèt. Aquò permetèt de reprendre lo procès de [[democracia|democratizacion]] que veguèt l'eleccion dau sociau-democrata [[Roch Marc Christian Kaboré]] a la [[President de la Republica|presidéncia]] lo 30 de novembre de [[2015]]. Dins aquò, la democratizacion foguèt lèu minada per d'insureccions jihadistas. Renforçadas per de combatents en provenància de [[Magrèb]] e de [[Nigèria]], ocupèron pauc a cha pauc una partida importanta dau nòrd e de l'oèst dau país entraïnant la partença d'au mens dos milions de refugiats. D'exaccions realizadas per l'armada durant sei còntra-ofensivas agravèron tanben la situacion. Au nivèu politic, aquelei combats engendrèron de tensions entre civius e militars. [[Roch Marc Christian Kaboré|Kaboré]] foguèt ansin reversat en genier de 2022 per lo luòctenent-coronèu [[Paul-Henri Sandaogo Damiba]]. Puei, de tensions au sen dei fòrças armadas elei meteissei menèron a un autre còp d'Estat, lo 30 de setembre de 2022, que permetèt au capitani [[Ibrahim Traoré]] de prendre lo poder. Aquela instabilitat favorizèt lo desvolopament dei guerilhas islamistas e, en octòbre de 2023, entre 40 e 50 % dau territòri escapava au contraròtle dau govèrn centrau. == Economia == {{veire|Economia de Burkina Faso}} == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Commons|Burkina Faso|Burkina Faso}} {{Païses d'Africa}} [[Categoria:Burkina Faso| ]] hl7dfawa64vn75gjagut8eg5pddehyy 2502241 2502240 2026-06-03T16:33:31Z ~2026-32998-37 63824 2502241 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | capitala = [[Ouagadougou]] | lengas_oficialas = [[Mossi]] · [[Fula]] · [[Diola]] | indicatiu_telefonic = +226 | fus_orari = UTC±00:00 | gentilici = Burkinabe ([[epicèn]]) | populacion_an=2023 | populacion_reng=58 | populacion_totala=22489126 | percentatge_aiga=0.148 | superfícia_totala=274223 | tipe_govèrn=Junta militara | superfícia_reng=72 | mapa=Burkina Faso (orthographic projection).svg | tipe_formacion=Fèsta nacionala | data_formacion=11 de decembre | còde_país = BFA, BF | moneda. = [[Franc CFA d'Africa Occidentala|Franc CFA]] |data_independéncia=5 d'agost de 1960|país_independéncia=de [[França]]|devisa=''La Patrie ou la Mort, Nous Vaincrons'' ([[francés]])}} '''Burkina Faso'''<ref>{{P-CLO|p=122}}</ref> («lo país dels òmes onèsts), ancianament l''''[[Auta Vòlta]]''', es un [[estat sobeiran]] d'[[Africa]] sens accès a la mar. Confronta [[Mali]] al nòrd e a l'oèst, [[Nigèr (país)|Nigèr]] a l'èst, [[Benin]] al sud-oèst e al sud, [[Tògo]] e [[Ghana]] al sud, e la [[Còsta d'Evòri]] al sud-oèst. Sa capitala es [[Ouagadougou]], lo gentilici es '''burkinabe''' e la lengas oficialas son lo [[mossi]], lo [[fula]] e lo [[diola]]. == Geografia == == Istòria == {{veire|Istòria de Burkina Faso}} === Lo periòde precoloniau === [[Fichièr:Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png|thumb|right|L'Africa de l'Oèst a la fin dau sègle XVIII.]] L'[[istòria]] precoloniala de Burkina Fosa es relativament mau coneguda en causa de la manca de documents [[escritura|escrichs]] e de l'abséncia de programas [[arqueologia|arqueologics]]. Pasmens, sembla d'assostar un poblament ancian, d'origina mossi, que foguèt a l'origina, a partir dau sègle XI, de la formacion de reiaumes militars. Lo reiaume d'[[Ouagadougou]] sembla d'aquistar rapidament una mena de primautat entre aquelei reiaumes. Pasmens, blocats au nòrd per lei grandeis empèris d'[[Africa]] de l'Oèst ([[Empèri de Ghana]], [[Empèri de Mali]] e [[Empèri Songhai]]), aqueleis estats demorèron de poissanças regionalas. En [[1483]], après una desfacha a Korienzé, lei reiaumes mossis abandonèron sei projèctes expansionistas e comencèron de s'estabilizar (Ouagadougou au centre, Yatenga au nòrd, Gorma a l'èst). Demorèron tanben en fòra dau comèrci transsaharian e de la tracha negriera e s'islamizèron gaire. En fòra de la region mossi, divèrsei pòbles capitèron tanben de mantenir son [[independéncia]]. A l'oèst, una societat de [[vilatge]]s independents ò fòrça autonòms se mantenguèt fins au periòde [[colonialisme|coloniau]]. Au nòrd, s'installèron de norriguiers nomadas en despiech de l'oposicion dei Mossis. Formèron pauc a pauc d'emirats locaus. Enfin, au sud-oèst, se formèt lo Reiaume de Kong (pasmens principalament situat sus lo territòri de la [[Còsta d'Evòri]] actuala). === Lo periòde coloniau === [[File:Colonizacion de l'Africa Occidentala.png|thumb|Colonizacion de l'Africa Occidentala entre [[1882]] e [[1914]].]] A la fin dau sègle XIX, lei reiaumes mossis, afeblits per de tensions intèrnas d'origina [[dinastia|dinastica]], deguèron faciar lei menaças militaras d'[[estat]]s [[africa]]ns pus dinamics coma lo reiaume de [[Samori Touré]] e dei poissanças imperialas, especialament [[França]]. La poissança de [[Samori Touré]] foguèt finalament esquichada per lei [[França|Francés]] que conquistèron la totalitat deis estats mossis entre [[1895]] e [[1901]] en despiech de resisténcias importantas dins lei regions dau sud e dau sud-oèst. En causa d'aquela resisténcia, lei regions mossis foguèron plaçadas sota administracion militara. Pasmens, la region interessèt gaire [[París]] qu'esitèt sus lo ròtle de donar a aqueu territòri. Premier, foguèt integrat dins lo Sodan Francesa avans de formar una [[colonialisme|colonia]] distinta dicha Auta Vòlta en [[1919]]. En [[1932]], foguèt devesida e partejada entre la [[Còsta d'Evòri]], lo [[Sodan Francés]] e [[Nigèr]]. Puei, l'Auta Vòlta foguèt reconstituida en [[1947]]. L'esplecha coloniala s'interessèt principalament ai ressorsas umanas de la region que venguèt la resèrva de man d'òbra — generalament fòrçada — de l'[[Africa Occidentala Francesa]], especialament per lei plantacions de [[Còsta d'Evòri]], fins a l'abolicion de l'estatut de l'indigenat en [[1946]]. Lo desvolopament de la region foguèt donc fòrça limitat e, a l'[[independéncia]], l'Auta Vòlta fasiá partida dei regions pus pauras de l'Empèri Francés. Après [[1946]], de [[partit politic|partits politics]] se formèron e emergiguèt la figura de [[Maurice Yaméogo]]. En [[1958]], l'Auta Vòlta jonhèt la [[Comunautat Francesa]] avans de demandar e d'obtenir son [[independéncia]] que venguèt efectiva lo 5 d'aost de [[1960]]. === L'independéncia === ==== De Maurice Yaméogo a Thomas Sankara ==== Après l'independéncia, [[Maurice Yaméogo]] foguèt tornat elegir en [[1965]] mai venguèt autoritari entraïnant un important maucontentament popular. En [[1966]], de [[grèva]]s duras entraïnèron ansin l'intervencion de l'armada e son remplaçament per lo [[coronèu]] [[Sangoulé Lamizana]]. Lei militars adoptèron alora una politica d'austeritat per redreiçar lei finanças de l'Estat avans de laissar lo poder ai civius en [[1970]]. Pasmens, [[Sangoulé Lamizana|Lamizana]], vengut [[generau]], gardèt lo poder e lei fòrças armadas reprenguèron dirèctament lo poder en [[1974]]. En [[1977]], adoptèron una constitucion novèla mai l'ostilitat dei [[sindicat]]s entraïnèt una multiplicacion dei grèvas, dei manifestacions e dei còps d'estats ambé lo [[coronèu]] [[Sayé Zerbo]] en [[1980]], lo [[comandant]] [[Jean-Baptiste Ouédraogo]] en [[1982]] e lo [[capitani]] [[Thomas Sankara]] en [[1983]]. ==== De Thomas Sankara a Blaise Compaoré ==== Au poder de [[1983]] a [[1987]], [[Thomas Sankara]] adoptèt una politica revolucionària. Reorganizèt l'administracion, purguèt l'armada e s'ataquèt ai privilègis de l'[[aristocracia]] tradicionala e dei proprietaris terrencs. Cambièt tanben lo nom dau país que venguèt Burkina Faso en [[1984]]. Fòrça populara entre lei classas pauras de la societat, sa politica li vauguèt l'ostilitat deis elèits. Se, a la fin de [[1985]], una [[Guèrra de la Faissa d'Agacher|guèrra frontaliera]] còntra [[Mali]] permetèt un temps de sauvagardar l'unitat nacionala, de divisions apareguèron rapidament au sen dau [[govèrn]]. Ansin, en [[1987]], un grop d'[[oficièr|oficiers]] comandats per lo [[capitani]] [[Blaise Campaoré]] tuèt [[Thomas Sankara]] e prenguèt lo poder. ==== Lo periòde Blaise Compaoré ==== [[Blaise Compaoré]] dirigiguèt Burkina Faso de [[1987]] a [[2014]]. Adoptèt una [[politica]] de « rectificacion » (deis « errors » de Sankara) e instaurèt un regime autoritari. En despiech de sa politica repressiva, dau desvolopament creissent de la corrupcion dins son país e de fraudas electoralas fòrça importantas, ganhèt un prestigi important au nivèu internacionau gràcias a son ròtle de mediator dins mai d'una crisi grèva. Dins aquò, en [[2014]], una temptativa de modificacion de la [[constitucion]] per èsser candidat un còp de mai a la [[President de la Republica|presidéncia]] entraïnèt de manifestacions popularas massisas. Abandonat per l'armada, [[Blaise Compaoré|Compaoré]] foguèt obligat de s'[[exili|exilar]] e de demissionar lo 31 d'octòbre. ==== Burkina Faso dempuei 2014 ==== Dempuei l'exili de [[Blaise Compaoré]], Burkina Faso conoís un periòde de trèbols politics e una democratizacion de sa vida politica. D'efèct, lo 16 de novembre de [[2014]], un acòrd signat entre entre l'armada e lei partits d'oposicion organizèt una transicion [[democracia|democratica]] e un partiment dau poder entre militars (ambé lo [[luòctenent coronèu]] [[Isaac Zida]] coma Premier Ministre) e lei civius (ambé [[Michel Kafando]] coma [[President de la Republica|president]]). Entre lo 16 e lo 23 de setembre, la garda presidenciala, menaçada de dissolucion, assaièt de reconquistar lo poder mai sa temptativa de còp d'estat mau capitèt. Aquò permetèt de reprendre lo procès de [[democracia|democratizacion]] que veguèt l'eleccion dau sociau-democrata [[Roch Marc Christian Kaboré]] a la [[President de la Republica|presidéncia]] lo 30 de novembre de [[2015]]. Dins aquò, la democratizacion foguèt lèu minada per d'insureccions jihadistas. Renforçadas per de combatents en provenància de [[Magrèb]] e de [[Nigèria]], ocupèron pauc a cha pauc una partida importanta dau nòrd e de l'oèst dau país entraïnant la partença d'au mens dos milions de refugiats. D'exaccions realizadas per l'armada durant sei còntra-ofensivas agravèron tanben la situacion. Au nivèu politic, aquelei combats engendrèron de tensions entre civius e militars. [[Roch Marc Christian Kaboré|Kaboré]] foguèt ansin reversat en genier de 2022 per lo luòctenent-coronèu [[Paul-Henri Sandaogo Damiba]]. Puei, de tensions au sen dei fòrças armadas elei meteissei menèron a un autre còp d'Estat, lo 30 de setembre de 2022, que permetèt au capitani [[Ibrahim Traoré]] de prendre lo poder. Aquela instabilitat favorizèt lo desvolopament dei guerilhas islamistas e, en octòbre de 2023, entre 40 e 50 % dau territòri escapava au contraròtle dau govèrn centrau. == Economia == {{veire|Economia de Burkina Faso}} == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Commons|Burkina Faso|Burkina Faso}} {{Païses d'Africa}} [[Categoria:Burkina Faso| ]] 1r8rb1nmckniz31aofd5eqj0r9ltbhh 0 21818 2502247 2243913 2026-06-03T18:37:55Z Gavàudola06 63564 Nom local (ALF + ALP) 2502247 wikitext text/x-wiki {{omon|Aups (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aups | nom2 = ''Aups'' | imatge = Aups 01.JPG | descripcion = Vista d'Aups. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Aups (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Flaiòsc]] ([[capluòc]] dau [[canton d'Aups]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon|CC de Lacs e Gòrgas de Verdon]] (residéncia) | insee = 83007 | cp = 83630 | gentilici = | cònsol = Antoine Faure | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.62843140 | longitud = 6.22482654 | alt mini = 385 | alt mej = 505 | alt maxi = 1076 | ectaras = 6415 | km² = 64.15 |}} '''Aups''' (localament ''z-Aups'' {{API|[ˈzaw]}}, [[nòrma mistralenca]] ''z-Aup'' ; en [[francés]] ''Aups'' {{API|[ˈops]}}) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. La vila es celèbra per son mercat dei [[rabassa|rabassas]]. == Geografia == Aups es a 500&nbsp;m d'altitud ai pòrtas de [[Verdon (riu)|Verdon]], entre la plana deis Uchanas e lei premiers còntrafòrts deis [[Aups]] coma la montanha deis Espiguieras (880&nbsp;m). <br/> La comuna es integrada dins lo [[Pargue Naturau Regionau de Verdon]] despuei [[2000]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 83007.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== '''Aups''' se pronóncia {{IPA|[ˈaw, ˈzaw]}}. Per dire ''a Aups'', se ditz correntament ''as Aups'' {{IPA|[aˈzaw]}} (en nòrma mistralenca escrivon ''Aup, à-z-Aup'' segon lo [[TDF]]). Veire tanben [[Ais de Provença]] e [[Albi]]. == Istòria == [[Juli Cesar]] i passèt per conquistar [[Gàllia]] e auriá dich « aimi mai d'èsser premier as Aups que d'èsser segond a [[Roma]] » (legenda de segur !).<br/> La vila foguèt pilhada per leis uganauds dau baron d'Alemanha de Provença particularament en [[1574]] onte pilhèron lo vilatge e maselèron 18 aupencs. Una "verge dau masèu" foguèt erigida sus lo luòc dau borrelatge, carriera dau Relòtge.<br/> Aups foguèt lo centre de l'insurreccion varesa republicana en [[1851]] còntra lo còp d'Estat de [[Napoleon III]], una veraia caça de l'òme foguèt liurada lo [[10 de decembre]]. Lo vilatge prenguèt per escais ''lo Centre Var roge''. La vila foguèt tanben un grand centre de la Resisténcia Francesa pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 83007 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Antoine Faure|Partit= divèrs drecha |Qualitat= farmacian }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Rollandy|Partit= divèrs drecha, puèi [[UMP]] |Qualitat= retirat de mètge generalista, conselhier generau (1973 → 2008)}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Roland Ciofi |Partit= divèrs senèstra |Qualitat= regènt (professor deis escòlas a z-Aups)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= Pierre Rollandy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= genier de [[1973]] |Fin= 1989 |Identitat= Geneviève Le Bellegou-Béguin (filha d'Edouard)) |Partit= [[PS]] |Qualitat= avocata, conselhièra regionala, vice-presidenta dau Conselh regionau, senatritz (1981-1986)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1966]] |Fin= [[1972]] (mòrt en foncions) |Identitat= Édouard Le Bellegou |Partit=[[SFIO]] puèi [[PS]] |Qualitat= avocat, conselhier generau (1951 → 1972), vice-president dau conselh generau (1959 → 1972), senator (1959-1972)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1966 |Identitat= Étienne Romano |Partit= sense |Qualitat= constructor aeronautic a [[Canas]]}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[1951]] |Fin= 1959 |Identitat= Anatole Lambert |Partit=SFIO |Qualitat= comerçant}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1951 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1821]] |Fin= [[1830]] |Identitat= Carles Sigaud de Bresc |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1821 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=83007 |1793=2744 |1800=2949 |1806=2947 |1821=2937 |1831=3083 |1836=2661 |1841=2827 |1846=2914 |1851=2871 |1856=2704 |1861=2647 |1866=2712 |1872=2597 |1876=2610 |1881=2601 |1886=2267 |1891=2050 |1896=1892 |1901=1806 |1906=1671 |1911=1588 |1921=1299 |1926=1339 |1931=1281 |1936=1292 |1946=1349 |1954=1337 |1962=1442 |1968=1488 |1975=1500 |1982=1652 |1990=1796 |1999=1903 |2006=2029 |2007= |2008= |2009= |cassini=1873 |senscomptesdobles=1962}} ==Activitats== [[Image:Aups, vue du chemin Ste Catherine.jpg|thumb|400px|center|Vista de la vila e de la capèla de Nòstra Dòna de la Desliurança]] [[Torisme]], [[rabassa]], [[caça]], tradicions provençalas, [[mèu]]. Aups es conegut per son mercat dei [[rabassa]]s, lo tresen de França per òrdre d'importància. Se ten cada dijòus de [[novembre]] a [[febrièr|febrier]]. ==Torisme== * Carrieras de l'[[Edat Mejana]] * [[Collegiada]] de Sant Brancaci * Capèla de Nòstra Dòna de la Desliurança * Roïnas dau castèu e dei barris d'Aups. Aups es la placa viradissa de l'Aut Var. L'influéncia toristica dei [[Gòrgas de Verdon]] e dau [[lac de Santa Crotz]] atira de toristas nombrós as Aups, subretot au mercat provençau (lo dimècres e lo dissabte). ==Luòcs e monuments== [[Image:Aups, rue de l'horloge 2.jpg|thumb|250px|center|La carriera dau Relòtge]] ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Vèire tanben== * [[Comunas de Var]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna de Var]] i1cmkjcxdulpbpnjte3mfh1bvhao0r5 0 26015 2502229 2502208 2026-06-03T14:01:32Z Toku 7678 /* La regulacion ormonala */ 2502229 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === {{veire|Gluconeogenèsi}} La [[gluconeogenèsi]] es lo mecanisme metabolic que permet la sintèsi de la [[glucòsa]] a partir de precursors non glucidis coma lo [[lactat]], lo [[piruvat]], lo [[gliceròl]] e d'aminoacids glucoformators<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. E. Gerich, C. Meyer, H. J. Woerle e M. Stumvoll, « Renal gluconeogenesis: its importance in human glucose homeostasis », ''Diabetes Care'', vol. 24, n° 2, 2001, pp. 382-391.</ref>. Se debana mai que mai dins lo fetge e, dins una mendre mesura, dins los rens. Jòga un ròtle crucial dins lo manten de la [[glicemia]] (lo taus de glucòsa dins la [[sang]]) pendent un [[june]] o un [[exercici fisic]] quand las resèrvas de glicogèn son agotadas. Al nivel quimic, la gluconeogenèsi es lo camin invèrs de la [[glicolisi]], mas utiliza d'enzims especificas per la reversar. Es energeticament costosa que necessita sièis moleculas d'[[ATP]] o de [[GTP]] per cada molecula de gluòca sintetizada. === La sintèsi dels lipids === {{veire|Lipogenèsi}} La [[lipogenèsi]] designa l'ensemble dels mecanismes anabolics condusent a la sintèsi de [[lipid|lipids]]. Comença amb la sintèsi d'acids grasses dins lo citoplasma de las cellulas per un complèx enzimatic, apelat « [[sintasa d'acid gras]] », a partir d'[[acetil-CoA]] condensada. Aquò consoma d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Los acids eissits d'aquela sintèsi son [[esterificacion|esterificats]] amb lo [[gliceròl]] per formar de [[triglicerid|triglicerids]], una molecula que servís de mejan d'estocatge dels lipids dins las cellulas adiposas, o de [[fosfolipid|fosfolipids]], un compausant central de las membranas cellularas. Un autre mecanisme important de sintèsi lipida es la fabricacion del [[colesteròl]], un precursor de las ormònas esteroïdianas, dels acids biliars e de la [[vitamina D]]. La regulacion de la lipogenèsi es ligada a la de la glicoli e del cicle de Krebs. L'excès de glucids es convertit en lipids quand los besonhs energetics immediats son satisfaches. === La sintèsi de las proteïnas === {{veire|Sintèsi proteïca}} La sintèsi (o traduccion) de las proteïnas es un procediment central per lo foncionament de l'organisme. Es lo mecanisme que permet de descodar l'informacion genetica veïculada pels ARn messatgièrs per produrre las cadenas polipeptidicas de las proteïnas dins los ribosòmas. Constituís un dels procediments anabolics mai costoses en energia per la cellula que consuma mantuna molecula d'ATP o de GTP per cada aminoacid incorporat. Los aminoacids necessaris a aquela sintèsi son siá fornits per l'alimentacion (aminoacids assencials) siá sintetizats per l'organisme a partir de precursors metabolics. Sa regulacion es fòrça fina e fa intervenir de mecanismes nombroses per contrarotlar la transcripcion de l'ARN o per regular l'activitat dels ribosòmas. === La sintèsi dels acids nucleïcs === La sintèsi dels acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) es indispensable a la reproduccion cellulara e a l'expression dels gèns. La primièra es la via de sintèsi de « novo », que bastís los nucleotids a partir de precursors simples coma los aminoacids, lo [[dioxid de carbòni]] e la [[ribòsa-5-fosfat]]. La segonda es una via de recuperacion que recicla las basas azotadas liberadas pendent la degradacion dels acids nucleïcs. La replicacion de l'ADN e la transcripcion dels gèns en ARN son de procediments anabolics finament regulats que necessitan l'intervencion de mecanismes enzimatics per contrarotlar la qualitat e la fidelitat de la transmission e de l'expression de l'informacion genetica. == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === La regulacion dels mecanismes metabolics es primièr assegurada al nivèl dels enzims eles meteisses. En efièch, mai d'un mecanisme permet d'ajustar precisament l'activitat enzimatic en foncion dels besonhs exprimits per las cellulas. La regulacion allosterica designa la modulacion de l'activitat d'un [[enzim]] per l'establiment d'una ligason amb una molecula sus un sit determinat, distint del site actiu. Un compausat activator accelèra l'activitat mentre qu'un compausat inibitor, sovent lo produch final de la via metabolica regardada, la demenís pel mejan d'un mecanisme de retroinibicion. Aqueles mecanismes inibitors tènon un ròtle central dins lo foncionament de l'organisme per evitar una subreproduccion de metabolits e mantenir en plaça l'equilibri entre las diferentas vias metabolicas. La modificacion covalenta, generalament la fosforilacion o la defosforilacion, es un autre mecanisme màger de regulacion de l'activitat enzimatica. === La regulacion ormonala === Al nivèl de l'organisme entièr, la coordinacion del metabolisme entre los diferents organs e teissuts es assegurada principalament pel [[sistèma endocrinian]]. L'[[insulina]], [[ormòna]] secretada per las cellulas bèta del [[pancreàs]] en responsa a una aumentacion de la [[glicemia]], favoriza la captacion e l'utilizacion de la [[glucòsa]] per las [[cellula (biologia)|cellulas]] e la sintèsi del [[glicogèn]] e dels [[lipid|lipids]]. Inibís tanben la gluconeogenèsi e la lipolisi. Lo [[glucagon]], secretat per las cellulas alfà del pancreàs en responsa a una baissa de la glicemia, a d'efièchs opausats als de l'insulina. En efièch, estimmula la glicogenèsi e la gluconeogenèsi epaticas per restaurar la glicemia. Las ormònas tiroïdianas regulan lo [[metabolisme basal]] en aumentant la consomacion d'[[oxigèn]] e la produccion de calor per la quasi-totalitat de las cellulas de l'organisme. Los [[glucocorticoïd|glucocorticoïds]] mobilizan las resèrvas [[energia|energeticas]] en situacion d'estrès. Enfin, las [[catecolamina|catecolaminas]] ([[adrenalina]], [[noradrenalina]]...) permeton una mobilizacion rapida d'aquelas resèrvas en situacion d'urgéncia. === La regulacion genica === === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Neil A. Campbell e Jane B. Reece (trad. Richard Mathieu), ''Biologie'', Éditions du Renouveau Pédagogique Inc., Saint-Laurent, 2004, 1400 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] ok7zlmupwh5vgpuhczx421ntun246ln 2502230 2502229 2026-06-03T14:12:20Z Toku 7678 /* La regulacion del metabolisme */ 2502230 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === {{veire|Gluconeogenèsi}} La [[gluconeogenèsi]] es lo mecanisme metabolic que permet la sintèsi de la [[glucòsa]] a partir de precursors non glucidis coma lo [[lactat]], lo [[piruvat]], lo [[gliceròl]] e d'aminoacids glucoformators<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. E. Gerich, C. Meyer, H. J. Woerle e M. Stumvoll, « Renal gluconeogenesis: its importance in human glucose homeostasis », ''Diabetes Care'', vol. 24, n° 2, 2001, pp. 382-391.</ref>. Se debana mai que mai dins lo fetge e, dins una mendre mesura, dins los rens. Jòga un ròtle crucial dins lo manten de la [[glicemia]] (lo taus de glucòsa dins la [[sang]]) pendent un [[june]] o un [[exercici fisic]] quand las resèrvas de glicogèn son agotadas. Al nivel quimic, la gluconeogenèsi es lo camin invèrs de la [[glicolisi]], mas utiliza d'enzims especificas per la reversar. Es energeticament costosa que necessita sièis moleculas d'[[ATP]] o de [[GTP]] per cada molecula de gluòca sintetizada. === La sintèsi dels lipids === {{veire|Lipogenèsi}} La [[lipogenèsi]] designa l'ensemble dels mecanismes anabolics condusent a la sintèsi de [[lipid|lipids]]. Comença amb la sintèsi d'acids grasses dins lo citoplasma de las cellulas per un complèx enzimatic, apelat « [[sintasa d'acid gras]] », a partir d'[[acetil-CoA]] condensada. Aquò consoma d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Los acids eissits d'aquela sintèsi son [[esterificacion|esterificats]] amb lo [[gliceròl]] per formar de [[triglicerid|triglicerids]], una molecula que servís de mejan d'estocatge dels lipids dins las cellulas adiposas, o de [[fosfolipid|fosfolipids]], un compausant central de las membranas cellularas. Un autre mecanisme important de sintèsi lipida es la fabricacion del [[colesteròl]], un precursor de las ormònas esteroïdianas, dels acids biliars e de la [[vitamina D]]. La regulacion de la lipogenèsi es ligada a la de la glicoli e del cicle de Krebs. L'excès de glucids es convertit en lipids quand los besonhs energetics immediats son satisfaches. === La sintèsi de las proteïnas === {{veire|Sintèsi proteïca}} La sintèsi (o traduccion) de las proteïnas es un procediment central per lo foncionament de l'organisme. Es lo mecanisme que permet de descodar l'informacion genetica veïculada pels ARn messatgièrs per produrre las cadenas polipeptidicas de las proteïnas dins los ribosòmas. Constituís un dels procediments anabolics mai costoses en energia per la cellula que consuma mantuna molecula d'ATP o de GTP per cada aminoacid incorporat. Los aminoacids necessaris a aquela sintèsi son siá fornits per l'alimentacion (aminoacids assencials) siá sintetizats per l'organisme a partir de precursors metabolics. Sa regulacion es fòrça fina e fa intervenir de mecanismes nombroses per contrarotlar la transcripcion de l'ARN o per regular l'activitat dels ribosòmas. === La sintèsi dels acids nucleïcs === La sintèsi dels acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) es indispensable a la reproduccion cellulara e a l'expression dels gèns. La primièra es la via de sintèsi de « novo », que bastís los nucleotids a partir de precursors simples coma los aminoacids, lo [[dioxid de carbòni]] e la [[ribòsa-5-fosfat]]. La segonda es una via de recuperacion que recicla las basas azotadas liberadas pendent la degradacion dels acids nucleïcs. La replicacion de l'ADN e la transcripcion dels gèns en ARN son de procediments anabolics finament regulats que necessitan l'intervencion de mecanismes enzimatics per contrarotlar la qualitat e la fidelitat de la transmission e de l'expression de l'informacion genetica. == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === La regulacion dels mecanismes metabolics es primièr assegurada al nivèl dels enzims eles meteisses. En efièch, mai d'un mecanisme permet d'ajustar precisament l'activitat enzimatic en foncion dels besonhs exprimits per las cellulas. La regulacion allosterica designa la modulacion de l'activitat d'un [[enzim]] per l'establiment d'una ligason amb una molecula sus un sit determinat, distint del site actiu. Un compausat activator accelèra l'activitat mentre qu'un compausat inibitor, sovent lo produch final de la via metabolica regardada, la demenís pel mejan d'un mecanisme de retroinibicion. Aqueles mecanismes inibitors tènon un ròtle central dins lo foncionament de l'organisme per evitar una subreproduccion de metabolits e mantenir en plaça l'equilibri entre las diferentas vias metabolicas. La modificacion covalenta, generalament la fosforilacion o la defosforilacion, es un autre mecanisme màger de regulacion de l'activitat enzimatica. === La regulacion ormonala === Al nivèl de l'organisme entièr, la coordinacion del metabolisme entre los diferents organs e teissuts es assegurada principalament pel [[sistèma endocrinian]]. L'[[insulina]], [[ormòna]] secretada per las cellulas bèta del [[pancreàs]] en responsa a una aumentacion de la [[glicemia]], favoriza la captacion e l'utilizacion de la [[glucòsa]] per las [[cellula (biologia)|cellulas]] e la sintèsi del [[glicogèn]] e dels [[lipid|lipids]]. Inibís tanben la gluconeogenèsi e la lipolisi. Lo [[glucagon]], secretat per las cellulas alfà del pancreàs en responsa a una baissa de la glicemia, a d'efièchs opausats als de l'insulina. En efièch, estimmula la glicogenèsi e la gluconeogenèsi epaticas per restaurar la glicemia. Las ormònas tiroïdianas regulan lo [[metabolisme basal]] en aumentant la consomacion d'[[oxigèn]] e la produccion de calor per la quasi-totalitat de las cellulas de l'organisme. Los [[glucocorticoïd|glucocorticoïds]] mobilizan las resèrvas [[energia|energeticas]] en situacion d'estrès. Enfin, las [[catecolamina|catecolaminas]] ([[adrenalina]], [[noradrenalina]]...) permeton una mobilizacion rapida d'aquelas resèrvas en situacion d'urgéncia. === La regulacion genica === D'un biais mai larg, lo metabolisme es regulat per de mecanismes genics que contraròtlan l'expression dels gèns codant los enzims metabolics. Aqueles mecanismes permeton a las cellulas de s'adaptar a las condicions metabolicas en aumentant o en demesissent la quantitat d'enzims produches puslèu qu'en modulant lor activitat. De factors de transcripcion, [[proteïna|proteïnas]] se ligant a l'[[ADN]] e regulant la transcripcion dels gèns, jògan un ròtle central dins aquela regulacion. En particular, lo factor SREBP (''Sterol Regulatory Element-Binding Protein'') regula l'expression dels gèns implicats dins la sintèsi del [[colesteròl]] e dels acids grasses. Un autre exemple, lo receptor PPARγ (''Sterol Regulatory Element-Binding Protein'') regula la diferenciacion dels adipocits e lo metabolisme lipidic. === Lo ròtle del sistèma nerviòs === == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Neil A. Campbell e Jane B. Reece (trad. Richard Mathieu), ''Biologie'', Éditions du Renouveau Pédagogique Inc., Saint-Laurent, 2004, 1400 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] elqck5vcu3k00ekzytfdo43936t7hmd 2502231 2502230 2026-06-03T14:23:45Z Toku 7678 /* Lo ròtle del sistèma nerviòs */ 2502231 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === {{veire|Gluconeogenèsi}} La [[gluconeogenèsi]] es lo mecanisme metabolic que permet la sintèsi de la [[glucòsa]] a partir de precursors non glucidis coma lo [[lactat]], lo [[piruvat]], lo [[gliceròl]] e d'aminoacids glucoformators<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. E. Gerich, C. Meyer, H. J. Woerle e M. Stumvoll, « Renal gluconeogenesis: its importance in human glucose homeostasis », ''Diabetes Care'', vol. 24, n° 2, 2001, pp. 382-391.</ref>. Se debana mai que mai dins lo fetge e, dins una mendre mesura, dins los rens. Jòga un ròtle crucial dins lo manten de la [[glicemia]] (lo taus de glucòsa dins la [[sang]]) pendent un [[june]] o un [[exercici fisic]] quand las resèrvas de glicogèn son agotadas. Al nivel quimic, la gluconeogenèsi es lo camin invèrs de la [[glicolisi]], mas utiliza d'enzims especificas per la reversar. Es energeticament costosa que necessita sièis moleculas d'[[ATP]] o de [[GTP]] per cada molecula de gluòca sintetizada. === La sintèsi dels lipids === {{veire|Lipogenèsi}} La [[lipogenèsi]] designa l'ensemble dels mecanismes anabolics condusent a la sintèsi de [[lipid|lipids]]. Comença amb la sintèsi d'acids grasses dins lo citoplasma de las cellulas per un complèx enzimatic, apelat « [[sintasa d'acid gras]] », a partir d'[[acetil-CoA]] condensada. Aquò consoma d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Los acids eissits d'aquela sintèsi son [[esterificacion|esterificats]] amb lo [[gliceròl]] per formar de [[triglicerid|triglicerids]], una molecula que servís de mejan d'estocatge dels lipids dins las cellulas adiposas, o de [[fosfolipid|fosfolipids]], un compausant central de las membranas cellularas. Un autre mecanisme important de sintèsi lipida es la fabricacion del [[colesteròl]], un precursor de las ormònas esteroïdianas, dels acids biliars e de la [[vitamina D]]. La regulacion de la lipogenèsi es ligada a la de la glicoli e del cicle de Krebs. L'excès de glucids es convertit en lipids quand los besonhs energetics immediats son satisfaches. === La sintèsi de las proteïnas === {{veire|Sintèsi proteïca}} La sintèsi (o traduccion) de las proteïnas es un procediment central per lo foncionament de l'organisme. Es lo mecanisme que permet de descodar l'informacion genetica veïculada pels ARn messatgièrs per produrre las cadenas polipeptidicas de las proteïnas dins los ribosòmas. Constituís un dels procediments anabolics mai costoses en energia per la cellula que consuma mantuna molecula d'ATP o de GTP per cada aminoacid incorporat. Los aminoacids necessaris a aquela sintèsi son siá fornits per l'alimentacion (aminoacids assencials) siá sintetizats per l'organisme a partir de precursors metabolics. Sa regulacion es fòrça fina e fa intervenir de mecanismes nombroses per contrarotlar la transcripcion de l'ARN o per regular l'activitat dels ribosòmas. === La sintèsi dels acids nucleïcs === La sintèsi dels acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) es indispensable a la reproduccion cellulara e a l'expression dels gèns. La primièra es la via de sintèsi de « novo », que bastís los nucleotids a partir de precursors simples coma los aminoacids, lo [[dioxid de carbòni]] e la [[ribòsa-5-fosfat]]. La segonda es una via de recuperacion que recicla las basas azotadas liberadas pendent la degradacion dels acids nucleïcs. La replicacion de l'ADN e la transcripcion dels gèns en ARN son de procediments anabolics finament regulats que necessitan l'intervencion de mecanismes enzimatics per contrarotlar la qualitat e la fidelitat de la transmission e de l'expression de l'informacion genetica. == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === La regulacion dels mecanismes metabolics es primièr assegurada al nivèl dels enzims eles meteisses. En efièch, mai d'un mecanisme permet d'ajustar precisament l'activitat enzimatic en foncion dels besonhs exprimits per las cellulas. La regulacion allosterica designa la modulacion de l'activitat d'un [[enzim]] per l'establiment d'una ligason amb una molecula sus un sit determinat, distint del site actiu. Un compausat activator accelèra l'activitat mentre qu'un compausat inibitor, sovent lo produch final de la via metabolica regardada, la demenís pel mejan d'un mecanisme de retroinibicion. Aqueles mecanismes inibitors tènon un ròtle central dins lo foncionament de l'organisme per evitar una subreproduccion de metabolits e mantenir en plaça l'equilibri entre las diferentas vias metabolicas. La modificacion covalenta, generalament la fosforilacion o la defosforilacion, es un autre mecanisme màger de regulacion de l'activitat enzimatica. === La regulacion ormonala === Al nivèl de l'organisme entièr, la coordinacion del metabolisme entre los diferents organs e teissuts es assegurada principalament pel [[sistèma endocrinian]]. L'[[insulina]], [[ormòna]] secretada per las cellulas bèta del [[pancreàs]] en responsa a una aumentacion de la [[glicemia]], favoriza la captacion e l'utilizacion de la [[glucòsa]] per las [[cellula (biologia)|cellulas]] e la sintèsi del [[glicogèn]] e dels [[lipid|lipids]]. Inibís tanben la gluconeogenèsi e la lipolisi. Lo [[glucagon]], secretat per las cellulas alfà del pancreàs en responsa a una baissa de la glicemia, a d'efièchs opausats als de l'insulina. En efièch, estimmula la glicogenèsi e la gluconeogenèsi epaticas per restaurar la glicemia. Las ormònas tiroïdianas regulan lo [[metabolisme basal]] en aumentant la consomacion d'[[oxigèn]] e la produccion de calor per la quasi-totalitat de las cellulas de l'organisme. Los [[glucocorticoïd|glucocorticoïds]] mobilizan las resèrvas [[energia|energeticas]] en situacion d'estrès. Enfin, las [[catecolamina|catecolaminas]] ([[adrenalina]], [[noradrenalina]]...) permeton una mobilizacion rapida d'aquelas resèrvas en situacion d'urgéncia. === La regulacion genica === D'un biais mai larg, lo metabolisme es regulat per de mecanismes genics que contraròtlan l'expression dels gèns codant los enzims metabolics. Aqueles mecanismes permeton a las cellulas de s'adaptar a las condicions metabolicas en aumentant o en demesissent la quantitat d'enzims produches puslèu qu'en modulant lor activitat. De factors de transcripcion, [[proteïna|proteïnas]] se ligant a l'[[ADN]] e regulant la transcripcion dels gèns, jògan un ròtle central dins aquela regulacion. En particular, lo factor SREBP (''Sterol Regulatory Element-Binding Protein'') regula l'expression dels gèns implicats dins la sintèsi del [[colesteròl]] e dels acids grasses. Un autre exemple, lo receptor PPARγ (''Sterol Regulatory Element-Binding Protein'') regula la diferenciacion dels adipocits e lo metabolisme lipidic. === Lo ròtle del sistèma nerviòs === Lo [[sistèma nerviós]] jòga un ròtle important dins la regulacion del metabolisme, mai que mai pel mejan del sistèma nervós autonòm e de l'[[ipotalam]]. L'ipotalam es la region del [[cervèl]] qu'intègra los senhals indicant l'estat nutricional e energetic de l'organisme. Son activitat permet de regular l'alimentacion, la despensa energetica e lo metabolisme dels nutriments. Per exemple, de neuropeptids, coma la [[leptina]] secretada pel teissut adipós e la grelina secretada per l'[[estomac]] en situacion de [[june]], transmeton a l'ipotalam d'informacions sus l'estat de las resèrvas energeticas e modulan en retorn la fam, la sacietat e la despensa energetica. == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Neil A. Campbell e Jane B. Reece (trad. Richard Mathieu), ''Biologie'', Éditions du Renouveau Pédagogique Inc., Saint-Laurent, 2004, 1400 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 1tf6ucpyyo6fhgiwvgeob1ft8lphks5 2502233 2502231 2026-06-03T14:41:02Z Toku 7678 /* Lo ròtle del sistèma nerviòs */ 2502233 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === {{veire|Gluconeogenèsi}} La [[gluconeogenèsi]] es lo mecanisme metabolic que permet la sintèsi de la [[glucòsa]] a partir de precursors non glucidis coma lo [[lactat]], lo [[piruvat]], lo [[gliceròl]] e d'aminoacids glucoformators<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. E. Gerich, C. Meyer, H. J. Woerle e M. Stumvoll, « Renal gluconeogenesis: its importance in human glucose homeostasis », ''Diabetes Care'', vol. 24, n° 2, 2001, pp. 382-391.</ref>. Se debana mai que mai dins lo fetge e, dins una mendre mesura, dins los rens. Jòga un ròtle crucial dins lo manten de la [[glicemia]] (lo taus de glucòsa dins la [[sang]]) pendent un [[june]] o un [[exercici fisic]] quand las resèrvas de glicogèn son agotadas. Al nivel quimic, la gluconeogenèsi es lo camin invèrs de la [[glicolisi]], mas utiliza d'enzims especificas per la reversar. Es energeticament costosa que necessita sièis moleculas d'[[ATP]] o de [[GTP]] per cada molecula de gluòca sintetizada. === La sintèsi dels lipids === {{veire|Lipogenèsi}} La [[lipogenèsi]] designa l'ensemble dels mecanismes anabolics condusent a la sintèsi de [[lipid|lipids]]. Comença amb la sintèsi d'acids grasses dins lo citoplasma de las cellulas per un complèx enzimatic, apelat « [[sintasa d'acid gras]] », a partir d'[[acetil-CoA]] condensada. Aquò consoma d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Los acids eissits d'aquela sintèsi son [[esterificacion|esterificats]] amb lo [[gliceròl]] per formar de [[triglicerid|triglicerids]], una molecula que servís de mejan d'estocatge dels lipids dins las cellulas adiposas, o de [[fosfolipid|fosfolipids]], un compausant central de las membranas cellularas. Un autre mecanisme important de sintèsi lipida es la fabricacion del [[colesteròl]], un precursor de las ormònas esteroïdianas, dels acids biliars e de la [[vitamina D]]. La regulacion de la lipogenèsi es ligada a la de la glicoli e del cicle de Krebs. L'excès de glucids es convertit en lipids quand los besonhs energetics immediats son satisfaches. === La sintèsi de las proteïnas === {{veire|Sintèsi proteïca}} La sintèsi (o traduccion) de las proteïnas es un procediment central per lo foncionament de l'organisme. Es lo mecanisme que permet de descodar l'informacion genetica veïculada pels ARn messatgièrs per produrre las cadenas polipeptidicas de las proteïnas dins los ribosòmas. Constituís un dels procediments anabolics mai costoses en energia per la cellula que consuma mantuna molecula d'ATP o de GTP per cada aminoacid incorporat. Los aminoacids necessaris a aquela sintèsi son siá fornits per l'alimentacion (aminoacids assencials) siá sintetizats per l'organisme a partir de precursors metabolics. Sa regulacion es fòrça fina e fa intervenir de mecanismes nombroses per contrarotlar la transcripcion de l'ARN o per regular l'activitat dels ribosòmas. === La sintèsi dels acids nucleïcs === La sintèsi dels acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) es indispensable a la reproduccion cellulara e a l'expression dels gèns. La primièra es la via de sintèsi de « novo », que bastís los nucleotids a partir de precursors simples coma los aminoacids, lo [[dioxid de carbòni]] e la [[ribòsa-5-fosfat]]. La segonda es una via de recuperacion que recicla las basas azotadas liberadas pendent la degradacion dels acids nucleïcs. La replicacion de l'ADN e la transcripcion dels gèns en ARN son de procediments anabolics finament regulats que necessitan l'intervencion de mecanismes enzimatics per contrarotlar la qualitat e la fidelitat de la transmission e de l'expression de l'informacion genetica. == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === La regulacion dels mecanismes metabolics es primièr assegurada al nivèl dels enzims eles meteisses. En efièch, mai d'un mecanisme permet d'ajustar precisament l'activitat enzimatic en foncion dels besonhs exprimits per las cellulas. La regulacion allosterica designa la modulacion de l'activitat d'un [[enzim]] per l'establiment d'una ligason amb una molecula sus un sit determinat, distint del site actiu. Un compausat activator accelèra l'activitat mentre qu'un compausat inibitor, sovent lo produch final de la via metabolica regardada, la demenís pel mejan d'un mecanisme de retroinibicion. Aqueles mecanismes inibitors tènon un ròtle central dins lo foncionament de l'organisme per evitar una subreproduccion de metabolits e mantenir en plaça l'equilibri entre las diferentas vias metabolicas. La modificacion covalenta, generalament la fosforilacion o la defosforilacion, es un autre mecanisme màger de regulacion de l'activitat enzimatica. === La regulacion ormonala === Al nivèl de l'organisme entièr, la coordinacion del metabolisme entre los diferents organs e teissuts es assegurada principalament pel [[sistèma endocrinian]]. L'[[insulina]], [[ormòna]] secretada per las cellulas bèta del [[pancreàs]] en responsa a una aumentacion de la [[glicemia]], favoriza la captacion e l'utilizacion de la [[glucòsa]] per las [[cellula (biologia)|cellulas]] e la sintèsi del [[glicogèn]] e dels [[lipid|lipids]]. Inibís tanben la gluconeogenèsi e la lipolisi. Lo [[glucagon]], secretat per las cellulas alfà del pancreàs en responsa a una baissa de la glicemia, a d'efièchs opausats als de l'insulina. En efièch, estimmula la glicogenèsi e la gluconeogenèsi epaticas per restaurar la glicemia. Las ormònas tiroïdianas regulan lo [[metabolisme basal]] en aumentant la consomacion d'[[oxigèn]] e la produccion de calor per la quasi-totalitat de las cellulas de l'organisme. Los [[glucocorticoïd|glucocorticoïds]] mobilizan las resèrvas [[energia|energeticas]] en situacion d'estrès. Enfin, las [[catecolamina|catecolaminas]] ([[adrenalina]], [[noradrenalina]]...) permeton una mobilizacion rapida d'aquelas resèrvas en situacion d'urgéncia. === La regulacion genica === D'un biais mai larg, lo metabolisme es regulat per de mecanismes genics que contraròtlan l'expression dels gèns codant los enzims metabolics. Aqueles mecanismes permeton a las cellulas de s'adaptar a las condicions metabolicas en aumentant o en demesissent la quantitat d'enzims produches puslèu qu'en modulant lor activitat. De factors de transcripcion, [[proteïna|proteïnas]] se ligant a l'[[ADN]] e regulant la transcripcion dels gèns, jògan un ròtle central dins aquela regulacion. En particular, lo factor SREBP (''Sterol Regulatory Element-Binding Protein'') regula l'expression dels gèns implicats dins la sintèsi del [[colesteròl]] e dels acids grasses. Un autre exemple, lo receptor PPARγ (''Sterol Regulatory Element-Binding Protein'') regula la diferenciacion dels adipocits e lo metabolisme lipidic. === Lo ròtle del sistèma nerviòs === Lo [[sistèma nerviós]] jòga un ròtle important dins la regulacion del metabolisme, mai que mai pel mejan del sistèma nervós autonòm e de l'[[ipotalam]]. L'ipotalam es la region del [[cervèl]] qu'intègra los senhals indicant l'estat nutricional e energetic de l'organisme. Son activitat permet de regular l'alimentacion, la despensa energetica e lo metabolisme dels nutriments. Per exemple, de neuropeptids, coma la [[leptina]] secretada pel teissut adipós e la grelina secretada per l'[[estomac]] en situacion de [[june]], transmeton a l'ipotalam d'informacions sus l'estat de las resèrvas energeticas e modulan en retorn la fam, la sacietat e la despensa energetica. === Los ritmes circadiaris e lo metabolisme === De recèrcas recentas an mes en evidéncia l'existéncia d'una regulacion circadiari del metabolisme. Es a dire que s'obsèrva una variacion ritmica de mai d'un paramètre metabolic segon un periòde de mai o mens 24 oras. Aquela regulacion es assegurada per un relòtge molecular, present en la màger part de las cellulas de l'organisme, qu'es sincronizat amb lo cicle jorn-nuèch pel mejan de l'[[ipotalam]]. Aquò permet aital de regular la sensibilitat a l'insulina, lo metabolisme de la glucòsa e dels lipids, la despensa energetica pendent la jornada. La desincronizacion d'aqueles ritmes circadiaris (trabalh de nuèch, descalatge orari, oraris alimentaris irregulars...) es associada a de riscs acrescuts de malautiás metabolicas coma lo [[diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]] e l'[[obesitat]]. == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Neil A. Campbell e Jane B. Reece (trad. Richard Mathieu), ''Biologie'', Éditions du Renouveau Pédagogique Inc., Saint-Laurent, 2004, 1400 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] 16r49atzhhq7dgo1xrtxp7ahvwc3q3k 2502234 2502233 2026-06-03T14:41:15Z Toku 7678 2502234 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} Lo '''metabolisme''', dau [[grèc ancian]] ''metabolê'' (« cambiament », « transformacion »), designa l'ensemble de las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que se debanan dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] dels [[organisme vivent|organismes vivents]] e que lor permeton de demorar en [[vida]]. Aquelas reaccions, fòrça nombrosas e estrechament coordinadas, asseguran la transformacion de la [[matèria]] e de l'[[energia]] necessàrias a totas las foncions [[biologia|biologicas]] (creissença, [[reproduccion]], responsa als estimulús, manten de l'integritat estructurala e foncionala de las cellulas e dels teissuts). Son una proprietat universala del vivent e de reaccions metabolicas son presentas dins totas las cellulas de totes los organismes coneguts, de las [[bacteria|bacterias]] mai simplas als organismes multicellulars mai complèxes. Son classicament distinguidas doas grandas compausantas del metabolisme : * lo [[catabolisme]] que designa l'ensemble de las reaccions de degradacion de las [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] complèxas en moleculas mai simplas, amb liberacion d'energia. * l'[[anabolisme]] que l'ensemble de las reaccions de sintèsi de moleculas complèxas a partir de precursors simples, amb consomacion d'energia. Aqueles procediments son ligats e s'equilibran de longa dins las cellulas viventas. L'energia liberada pel catabolisme es captada e estocada jos forma d'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la font d'energia principala del vivent, qu'es puèi utilizada per alimentar las reaccions anabolicas e totas las autras foncions cellularas que demandan d'energia. L'estudi del metabolisme es un dels domenis centrals de la [[bioquimia]] e de la [[biologia]]. A d'implicacions nombrosas en [[medecina]], en [[nutricion]] o en [[farmacologia]] que permet de comprendre e de tractar de [[malautiá|malautiás]] coma lo [[diabèta sucrat|diabèta]], l'[[obesitat]] o las [[dislipedemia|dislipedemias]] == Istòria e descobèrtas == === Las primièras intuicions === Las primièras reflexions suls procediments de transformacion de la [[matèria]] dins los organismes vivents datan de l'[[Antiquitat]]. Los mètges grècs, especialament [[Ipocrates]] (430-360 abC) e [[Galen]] (129-216 apC), observèron que los aliments ingerits pels [[animalia|animals]] èran transformats e assimilats pel còs e qu'aquela transformacion èra associada a una produccion de [[calor]]. Galen desvolopèt una version de la teoria dels « esperits animals » e de las « umors » que, en despièch de son caractèr totalament erronèu, pausava la question fondamentala de la relacion entre l'alimentacion, la calor corporala d'un individú e la [[vida|vitalitat]]. Sas concepcions marquèron la pensada medicala occidentala pendent mai d'un millenari. Durant l'[[Edat Mejana]], de sabents arabs, coma [[Avicena]] (980-1037) e [[Averroès]] (1126-1198), enriquiguèron e transmetèron la tradicion medicala grèga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roshdi Rashed, ''Histoire des sciences arabes (3 volumes)'', París, Le Seuil, 1997.</ref><ref>[[italian|'''(it)''']] Sayyed Hossein Nasr, ''Scienza e civiltà nell'Islam'', Milan, Feltrinelli, 1977.</ref>. Pasmens, remetèron pas en question sos fondaments teorics sus la natura de las transformacions corporalas. Aital, las primièras temptativas d'apròchi experimental d'aquelas questions se faguèron en [[Euròpa]] durant la [[Renaissença]]. Mostrèron rapidament los limits de las concepcions ancianas. En particular, a partir d'experiéncias quantitativas sus la nutricion de las plantas, lo mètge flamenc [[Jan Baptist van Helmont]] (1577-1644) formulèt lo concèpte de « gas » per designar las substàncias volatilas produchas per de transformacions quimicas se debanant dins la planta<ref>[[anglés|'''(en)''']] Walter Pagel, ''Joan Baptista Van Helmont. Reformer of science and medicine'', Cambridge University Press, 1982.</ref>. === La revolucion quimica del sègle XVIII === La compreneson modèrna del metabolisme nasquèt amb la revolucion quimica de la segonda mitat del sègle XVIII iniciada pels trabalhs d'[[Antoine de Lavoisier]] (1743-1794)<ref>[[francés|'''(fr)''']] Michelle Goupil, ''Lavoisier et la révolution chimique'', Palaiseau, Sabix Ecole Polytechnique, 1992, 372 p.</ref>. En establissent que la [[combustion]] èra una reaccion d'oxidacion implicant una absorpcion d'[[oxigèn]] e una liberacion de [[dioxid de carbòni]] e d'[[aiga]], pausèt las basas de la descripcion de la respiracion cellulara. Aital, dins sas experiéncias mai famosas, mostrèt que la respiracion animala èra una forma de combustion lenta e contrarotlada que produsiá de [[calor]] e de [[dioxid de carbòni]] a partir d'[[oxigèn]] e d'aliments. Aquela descobèrta fondamentala permetèt d'observar pel primièr còp l'existéncia d'un ligam quantitatiu entre alimentacion, respiracion e produccion de calor. Venguèt tanben la basa de la [[calorimetria]] e de la [[termodinamica]] [[biologia|biologica]]. === Lo periòde de la termodinamica e de la quimia organica === Lo sègle XIX foguèt un periòde de progrèsses importants en [[quimia]], en particular dins los domenis de la [[termodinamica]] e de la [[quimia organica]]. L'aplicacion d'aquelas descobèrtas a l'estudi del metabolisme permetèt alara de pausar las basas de la compreneson modèrna del metabolisme. Lo quimista britanic [[William Prout]] (1785-1850) foguèt un dels actors centrals d'aquela evolucion. En efièch, en 1827, sas recèrcas permetèron de definir las tres grandas classas d'aliments ([[glucid|glucids]], [[lipid|lipids]] e [[proteïna|proteïnas]])<ref>[[anglés|'''(en)''']] Catharine Price, « Probing the Mysteries of Human Digestion », ''Distillations'', vol. 4, n° 2, 2018, pp. 27-35.</ref>. Mai tard, pendent la segonda mitat del sègle, lo quimista alemand [[Justus von Liebig]] (1803-1873) mostrèt l'importància de l'[[azòt]], del [[fosfòr]], del [[potassi]] e del [[dioxid de carbòni]] per las [[planta|plantas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] William H. Brock, ''Justus von Liebig : the chemical gatekeeper'', Cambridge, Cambridge University Press, 1997.</ref>. Puèi, [[Claude Bernard]] (1813-1878), [[fisiologia|fisiològ]] francés, descobriguèt lo ròtle del [[fetge]] dins la sintèsi e l'estocatge del [[glicogèn]]. Aquò permetèt de mostrar que los organismes vius èran capables de sintetizar e d'estocar de nutriments<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean C. Baudet, ''Histoire de la biologie et de la médecine'', De Boeck supérieur, 2018, pp. 169-170.</ref>. Aquò obriguèt la via a la descobèrta de l'anabolisme. En parallèl, lo desvolopament de la teoria [[cellula (biologia)|cellulara]], a partir dels trabalhs de [[Matthias Schleiden]] (1804–1881) e [[Theodor Schwann]] (1810–1882), permetèt de localizar los procediments metabolics dins las cellulas. Puèi, la descobèrta dels [[enzim|enzims]] per [[Wilhelm Kühne]] (1837–1900) permetèt de començar la compreneson dels mecanismes [[molecula|moleculars]] del metabolisme<ref>[[alemand|'''(de)''']] Wilhelm Kühne, « Über das Verhalten verschiedener organisirter und sog. ungeformter Fermente », ''Verhandlungen des Naturhistorisch-medicinischen Vereins zu Heidelberg'', vol. 1, 1877, pp. 190-193.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] James B. Sumner e G. Fred Somers, ''Chemistry and Methods of Enzymes'', Academic Press, 1953, p. 942.</ref>. === Lo periòde de la bioquimia e de la biologia moleculara === Durant lo sègle XX, los progrèsses en matèria de bioquimia permetèron pauc a pauc d'identificar las grandas vias metabolicas. En 1937, [[Hans Krebs]] (1900-1981) descobriguèt lo [[Cicle de Krebs|cicle que pòrta son nom]], çò que constituís una de las descobèrtas mai importantas de l'istòria de la [[biologia]] del sègle XX. Aquò permetèt de descriure una part importanta del mecanismes catabolics e anabolics. Pasmens, foguèt pas l'unica descobèrta dins lo domeni. Aital, [[Otto Warburg]] (1883-1970) elucidèt los mecanismes de la [[cadena respiratòria|respiracion cellulara]] e de la [[glicolisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hans Adolf Krebs, « Otto Heinrich Warburg. 1883-1970 », ''Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society'', vol. 18,‎ 1972, pp. 629–699.</ref>, [[Fritz Lipmann]] (1899-1986) identifiquèt lo ròtle de l'[[ATP]] dins los mecanismes d'estocatge e de transferiment d'[[energia]] al sen de l'organisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] F. Lipmann, « Metabolic generation and utilization of phosphate bond energy », ''Adv. Enzymol.'', n° 1, 1941, pp. 99-162.</ref> e descobriguèt lo [[coenzim A]], un element centrau del metabolisme dels lipids e dels glucids, e [[Peter Mitchell]] (1920-1992) prepausèt la [[teoria quimiosmotica]], un modèl permetent de precisar lo foncionament de l'[[ATP]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] P. Mitchell, « Coupling of Phosphorylation to Electron and Hydrogen Transfer by a Chemi-Osmotic type of Mechanism », ''Nature'', vol. 191, n° 4784, 1963, pp. 144-148.</ref>. === Las descobèrtas recentas === Dempuèi los ans 1990, la revolucion genomica a prigondament transformat l'estudi del metabolisme que lo sequenciatge dels genòmas d'un nombre creissent d'organismes permetèt d'identificar l'ensemble dels [[gèn|gèns]] codant d'[[enzim|enzims]] metabolics. Venguèt alara possible de bastir de representacions complètas de las rets metabolicas d'organismes entièrs. Apareguèt aital la [[metabolomica]] qu'es la disciplina de l'estudi de l'ensemble de las pichonas [[molecula|moleculas]] presentas dins una [[cellula (biologia)|cellula]], un teissut o un organisme a un moment donat. Aquel apròchi sistemic a revelat la complexitat extraordinària de las rets metabolicas e de lors interaccions amb los procediments [[genetica|genetics]], [[epigenetica|epigenetics]] e environamenals. == Las basas bioquimicas del metabolisme == === Las moleculas del vivent === Lo metabolisme opèra sus un nombre relativament limitat de quatre classas principalas de [[molecula|moleculas]] [[quimia organica|organicas]] que constituïsson las bricas elementàrias del vivent. En efièch, los [[glucid|glucids]] (monosacarids, disacarids, polisacarids...) constituïsson la principala font d'[[energia]] immediata per la màger part de las cellulas<ref>D'exemples de glucids importants son la [[glucòsa]] (un monosacarid), la [[sacaròsa]] (un disacarid), l'[[amidon]] e lo [[glicogèn]] (de polisacarids).</ref>. Los [[lipid]]s son un ensemble de compausats que son una forma d'estocatge energetic de nauta densitat<ref>D'exemples de lipids importants son los [[acid gras|acids grasses]], los [[triglicerid]]s, los [[fosfolipid]]s e los [[esteroïd]]s.</ref>. Son tanben de compausants essencials de las membranas cellularas e de precursors de moleculas regulatritz coma las ormònas esteroïdianas. Puèi, vènon las [[proteïna|proteïnas]], d'[[aminoacid]]s [[polimèr|polimerizats]], que realizan de foncions extraordinàriament divèrsas : son susceptiblas de catalizar de reaccions quimicas, de participar a la fabricacion d'una estructura biologica, de transportar de susbstàncias, de regular l'activitat quimica d'un organ, de servir de receptors d'informacions, etc. Enfin, i a los acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) pòrtan e transmeton l'informacion genetica que dirigís la sintèsi de totas las proteïnas e donc l'ensemble del metabolisme. === Los enzims e lor ròtle catalitic === {{veire|Enzim}} Los [[enzim]]s son d'elements centrals del metabolisme<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. M. Berg, J. L. Tymoczko e L. Stryer, ''Biochemistry'', 5{{a}} edicion, New York, W. H. Freeman, 2002.</ref>. Son de [[proteïna|proteïnas]] que [[catalisi|catalizan]] las [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] del metabolisme. Valent a dire, qu'accelèran considerablament lor [[cinetica quimica|velocitat]] sens èsser elas meteissas consumidas pendent la reaccion<ref>[[anglés|'''(en)''']] A. Cornish-Bowden, ''Fundamentals of Enzyme Kinetics'', 4{{a}} edicion, Weinheim, Wiley-VCH, 2012.</ref>. Sens enzims, la màger part de las reaccions metabolicas serián fòrça tròp lentas per sostenir la vida dins de condicions de [[temperatura]] e de [[pH]] compatiblas amb los organismes vivents. Los enzims agisson en se ligant especificament a lors substrats al nivèl d'un sit actiu, formant un complèx enzim-substrat transitòri qu'abaissa l'energia d'activacion necessària a la reaccion. L'especificitat remarcabla dels enzims per lors substrats — sovent comparada a una relacion « clau-sarralha » — es a la basa de la precision e de la coordinacion de las vias metabolicas. Se compta de milièrs d'enzims diferents dins una cellula tipica, destinats a catalizar una o qualques reaccions especificas. === Los coenzims e los cofactors === {{veire|Coenzim|Cofactor}} Per foncionar corrèctament, un nombre important d'[[enzim|enzims]] necessitan la preséncia de moleculas non proteïcas. Aquelas substàncias pòdon èsser d'[[ion|ions]] [[metal|metallicas]] ([[zinc]], [[magnèsi]], [[coire]], [[fèrre]]...) o de moleculas organicas apeladas [[coenzim|coenzims]] que servisson de transportaires de grops quimics o d'[[electron|electrons]]. Demest los [[coenzim|coenzims]] mai importants, figuran lo [[dinucleotid nicotinaamida-adenina]] (NAH), que permet lo transpòrt d'electrons dins de reaccions d'[[oxidoreduccion]], lo [[coenzim A]] (CoA), que permet lo transpòrt de grops acil dins lo metabolisme dels lipids e dels glucids, e la [[flavina adenina dinucleotid]] (FAD) qu'es egalament implicada dins de reaccions d'oxidoreduccion. Fòrça coenzims derivan de [[vitamina|vitaminas]], çò qu'explica l'importància de las vitaminas dins l'alimentacion : una caréncia de vitamina entraïna una manca de coenzims e, en cas de persisténcia, un disfoncionament metabolic. === L'ATP === [[File:ATP structure.svg|thumb|Molecula d'ATP]] {{veire|ATP}} L'[[adenosina trifosfat]] (ATP) es la principala molecula d'estocatge e de transferiment d'energia dins totas las cellulas vivas conegudas. Es constituïda d'una basa [[azòt|azotada]] ([[adenina]]), d'un [[sucre]] ([[ribòsa]]) e de tres [[grop fosfat|grops fosfat]]. L'[[idrolisi]] de la [[ligam quimic|ligason]] entre lo segond e lo tresen grops fosfat s'acompanha d'una liberacion d'[[energia liura]] considerabla, environ 30,5 kJ/mol dins las condicions estandardas. Aquela energia pòt èsser utilizada per permetre lo dabanament de reaccions encdergonicas, es a dire de reaccions que necessitan un apòrt d'energia. L'ATP es aital utilizat per alimentar los mecanismes de contraccion [[muscle|musculara]], de transpòrt actiu d'ions, de sintèsi de macromoleculas biologicas, etc. Una cellula umana tipica conten donc de longa d'ATP qu'es de contunh regenerada pel catabolisme dels nutriments. Aqueles mecanismes son indispensables a la vida. Per exemple, cada jorn, lo còs uman sintetiza e consumís una quantitat d'ATP equivalenta au sieu pes. === Las vias metabolicas === La descripcion de las reaccions metabolicas es una dimension importanta de sa compreneson, mas lo metabolisme se redutz pas a una seria de reaccions isoladas. Al contrari, s'organiza en vias metabolicas que son de sequéncias ordenadas de reaccions enzimaticas permetent de passar d'un d'un substrat a un produch final. Aquelas sequéncias son elas meteissas organizadas en rets interconnectadas. De vias metabolicas son linearas, valent a dire que cada produch d'una reaccion ven lo substrat de la reaccion seguenta, mentre que d'autres son ciclicas, valent a dire que lo produch final de la sequéncia regenèra lo substrat inicial. Per exemple, es lo cas dau [[cicle de Krebs]]. Aital, las vias metabolicas son interconnectadas per de metabolits « caireforc », coma la glucòsa-6-fosfat, que pòdon èsser orientats cap a diferentas vias segon los besonhs energetics o biosintetics de la cellula. Aquela organizacion en ret conferís al metabolisme global una flexibilitat granda e una robustesa granda per resistir a las perturbacions. == Lo catabolisme == {{veire|Catabolisme}} === La glicolisi === {{veire|Glicolisi}} La [[glicolisi]] es la via metabolica centrala del [[catabolisme]] dels [[glucid|glucids]]. Designa la sequéncia de dètz reaccions enzimaticas que permèton de passar d'una molecula de [[glucòsa]] en doas moleculas de [[piruvat]] amb una produccion de doas moleculas d'[[ATP]] e de doas moleculas de [[NADH]]. La [[glicolisi]] se debana dins lo [[citoplasma]] de totas las cellulas viventas, en preséncia o en abséncia d'[[oxigèn]]. Es aital la via metabolica mai universalament frequenta dins lo monde vivent. En particular, es a l'origina de la respiracion cellulara aeròbia e de la [[fermentacion]] anaeròbia. === Lo cicle de Krebs e la cadena respiratòria === {{veire|Cicle de Krebs|Cadena respiratòria}} Lo [[cicle de Krebs]] (o cicle de l'acid citric) es un mecanisme metabolic ciclic que se debana dins las [[mitocondria]]s de las cellulas eucariòtas o dins lo [[citoplasma]] de las cellulas procariòtas. Foguèt descrich pel primièr còp per [[Hans Krebs]] en 1937. Es la via centrala de l'oxidacion dels nutriments dins las condicions aeròbias. Es fondat sus la reaccion entre l'[[Acetil-coenzim A|acetil-CoA]], un produch eissit de la degradacion dels glucids, dels lipids e d'aminoacids, e l'[[oxaloacetat]] per formar de citrat. Puèi, un ensemble d'uèch reaccions [[enzim|enzimaticas]] permet d'oxidar lo citrat e de regenerar l'[[oxaloacetat]] en produsant de [[dioxid de carbòni]], de [[NADH]], de FADH₂ e d'[[ATP]] (o de [[GTP]] segon los organismes). Lo NADH e lo FADH₂ constituïsson la principala font d'electrons per la cadena respiratòria mitocondriala. La [[cadena respiratòria]] es una cadena de transpòrt dels electrons que permet de realizar l'oxidacion dels coenzims reduchs eissits de la degradacion de compausants organics o minerals, en particular lo NADH fabricats dins las mitocondrais per lo [[cicle de Krebs]]. Aquelas cadenas son formadas d'enzims e de transportaires d'[[electron]]s ([[citocròma|citocròmas]], [[quinòna|quinònas]], [[Flavoproteïna|flavoproteïnas]]...) organizats a l'entorn de la membrana plasmica en los [[Prokaryota|procariòtas]] e dins las membranas mitocondrialas en los [[Eukaryota|eucariòtas]]. Fòrça eficaç, aquel mecanisme permet de produrre entre 30 e 32 moleculas d'ATP per cada molecula de glucòsa oxidada<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. K. Porter e M. D. Brand, « Mitochondrial proton conductance and H+/O ratio are independent of electron transport rate in isolated hepatocytes », ''Biochemical Journal'', vol. 310,‎ 1995, pp. 379–382.</ref>. La bèta-oxidacion dels acids gras es lo mecanisme principal de degradacion dels acids grasses. Se debana dins las mitocondrias e consistís en una tièra de reaccions repetitivas qu'acorchan progressivament la cadena carbonada de l'acid gras per produrre una molecula d'[[acetil-coenzim A|acetil-coA]], una molecula de NADH e una molecula de FADH₂. Puèi, aqueles compausants alimentan lo [[cicle de Krebs]] e la [[cadena respiratòria]]. L'interès dels acids grasses es la capacitat d'estocatge energetic dels [[lipid|lipids]]. En efièch, un grama de lipids fornís mai o mens 9 kcal d'[[energia]] contra 4 kcal per un grama de glucids o de proteïnas. === Lo catabolisme de las proteïnas e dels aminoacids === Las [[proteïna|proteïnas]] pòdon galament servir de font d'energia, sustot en periòde de [[june]] perlongat o de caréncia energetica. Per aquò, son idrolizadas en aminoacids per d'enzims. Puèi, aqueles aminoacids son degradats per de vias especificas qu'implican l'eliminacion del grop aminat. Aquela transformacion produtz d'[[amoniac]] qu'es convertida en [[urèa]] dins lo [[fetge]], çò que permet una eliminacion pels [[ren (anatomia)|rens]]. Enfin, l'esquelèt carbonat de la molecula d'origina es transformat en [[metabolit|metabolits]] intermediaris del [[cicle de Krebs]], en [[piruvat]] o en [[acetil-CoA]] que son susceptibles d'èsser oxidats per produire d'energia o utilizats per la glicogenèsi. == L'anabolisme == {{veire|Anabolisme}} === La fotosintèsi === {{veire|Fotosintèsi}} La [[fotosintèsi]] es lo mecanisme [[anabolisme|anabolic]] que permet als organismes fotosintetics ([[planta|plantas]], [[alga|algas]], [[cianobacteria|cianobacterias]]...) de captar l'[[energia solara]] per sintetizar de moleculas organicas a partir de dioxid de carbòni e d'aiga<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Quae, 2018.</ref>. A luòc dins los cloroplasts de las cellulas vegetalas e compren doas fasas principalas. La primièra, la « fasa luminosa », assegura la collècta de l'energia solara gràcias a de pigments fotosintetics ([[clorofilla]], [[carotenoïde|carotenoïdes]]) e l'utiliza per produire d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Aquel procediment s'acompanha d'una liberacion de [[dioxigèn]] qu'es plan importanta per los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] [[Tèrra|terrèstres]] actuals. Puèi, vèn la « fasa escura » (o cicle de Calvin) qu'utiliza l'ATP e lo NADPH per fixar de dioxid de carbòni atmosferic e sintetizar de [[glucid|glucids]]. La fotosintèsi constituís aital la basa de la produccion de tota la [[biomassa]] terrèstra. === La gluconeogenèsi === {{veire|Gluconeogenèsi}} La [[gluconeogenèsi]] es lo mecanisme metabolic que permet la sintèsi de la [[glucòsa]] a partir de precursors non glucidis coma lo [[lactat]], lo [[piruvat]], lo [[gliceròl]] e d'aminoacids glucoformators<ref>[[anglés|'''(en)''']] J. E. Gerich, C. Meyer, H. J. Woerle e M. Stumvoll, « Renal gluconeogenesis: its importance in human glucose homeostasis », ''Diabetes Care'', vol. 24, n° 2, 2001, pp. 382-391.</ref>. Se debana mai que mai dins lo fetge e, dins una mendre mesura, dins los rens. Jòga un ròtle crucial dins lo manten de la [[glicemia]] (lo taus de glucòsa dins la [[sang]]) pendent un [[june]] o un [[exercici fisic]] quand las resèrvas de glicogèn son agotadas. Al nivel quimic, la gluconeogenèsi es lo camin invèrs de la [[glicolisi]], mas utiliza d'enzims especificas per la reversar. Es energeticament costosa que necessita sièis moleculas d'[[ATP]] o de [[GTP]] per cada molecula de gluòca sintetizada. === La sintèsi dels lipids === {{veire|Lipogenèsi}} La [[lipogenèsi]] designa l'ensemble dels mecanismes anabolics condusent a la sintèsi de [[lipid|lipids]]. Comença amb la sintèsi d'acids grasses dins lo citoplasma de las cellulas per un complèx enzimatic, apelat « [[sintasa d'acid gras]] », a partir d'[[acetil-CoA]] condensada. Aquò consoma d'[[ATP]] e de [[NADPH]]. Los acids eissits d'aquela sintèsi son [[esterificacion|esterificats]] amb lo [[gliceròl]] per formar de [[triglicerid|triglicerids]], una molecula que servís de mejan d'estocatge dels lipids dins las cellulas adiposas, o de [[fosfolipid|fosfolipids]], un compausant central de las membranas cellularas. Un autre mecanisme important de sintèsi lipida es la fabricacion del [[colesteròl]], un precursor de las ormònas esteroïdianas, dels acids biliars e de la [[vitamina D]]. La regulacion de la lipogenèsi es ligada a la de la glicoli e del cicle de Krebs. L'excès de glucids es convertit en lipids quand los besonhs energetics immediats son satisfaches. === La sintèsi de las proteïnas === {{veire|Sintèsi proteïca}} La sintèsi (o traduccion) de las proteïnas es un procediment central per lo foncionament de l'organisme. Es lo mecanisme que permet de descodar l'informacion genetica veïculada pels ARn messatgièrs per produrre las cadenas polipeptidicas de las proteïnas dins los ribosòmas. Constituís un dels procediments anabolics mai costoses en energia per la cellula que consuma mantuna molecula d'ATP o de GTP per cada aminoacid incorporat. Los aminoacids necessaris a aquela sintèsi son siá fornits per l'alimentacion (aminoacids assencials) siá sintetizats per l'organisme a partir de precursors metabolics. Sa regulacion es fòrça fina e fa intervenir de mecanismes nombroses per contrarotlar la transcripcion de l'ARN o per regular l'activitat dels ribosòmas. === La sintèsi dels acids nucleïcs === La sintèsi dels acids nucleïcs ([[ADN]] e [[ARN]]) es indispensable a la reproduccion cellulara e a l'expression dels gèns. La primièra es la via de sintèsi de « novo », que bastís los nucleotids a partir de precursors simples coma los aminoacids, lo [[dioxid de carbòni]] e la [[ribòsa-5-fosfat]]. La segonda es una via de recuperacion que recicla las basas azotadas liberadas pendent la degradacion dels acids nucleïcs. La replicacion de l'ADN e la transcripcion dels gèns en ARN son de procediments anabolics finament regulats que necessitan l'intervencion de mecanismes enzimatics per contrarotlar la qualitat e la fidelitat de la transmission e de l'expression de l'informacion genetica. == La regulacion del metabolisme == === La regulacion enzimatica === La regulacion dels mecanismes metabolics es primièr assegurada al nivèl dels enzims eles meteisses. En efièch, mai d'un mecanisme permet d'ajustar precisament l'activitat enzimatic en foncion dels besonhs exprimits per las cellulas. La regulacion allosterica designa la modulacion de l'activitat d'un [[enzim]] per l'establiment d'una ligason amb una molecula sus un sit determinat, distint del site actiu. Un compausat activator accelèra l'activitat mentre qu'un compausat inibitor, sovent lo produch final de la via metabolica regardada, la demenís pel mejan d'un mecanisme de retroinibicion. Aqueles mecanismes inibitors tènon un ròtle central dins lo foncionament de l'organisme per evitar una subreproduccion de metabolits e mantenir en plaça l'equilibri entre las diferentas vias metabolicas. La modificacion covalenta, generalament la fosforilacion o la defosforilacion, es un autre mecanisme màger de regulacion de l'activitat enzimatica. === La regulacion ormonala === Al nivèl de l'organisme entièr, la coordinacion del metabolisme entre los diferents organs e teissuts es assegurada principalament pel [[sistèma endocrinian]]. L'[[insulina]], [[ormòna]] secretada per las cellulas bèta del [[pancreàs]] en responsa a una aumentacion de la [[glicemia]], favoriza la captacion e l'utilizacion de la [[glucòsa]] per las [[cellula (biologia)|cellulas]] e la sintèsi del [[glicogèn]] e dels [[lipid|lipids]]. Inibís tanben la gluconeogenèsi e la lipolisi. Lo [[glucagon]], secretat per las cellulas alfà del pancreàs en responsa a una baissa de la glicemia, a d'efièchs opausats als de l'insulina. En efièch, estimmula la glicogenèsi e la gluconeogenèsi epaticas per restaurar la glicemia. Las ormònas tiroïdianas regulan lo [[metabolisme basal]] en aumentant la consomacion d'[[oxigèn]] e la produccion de calor per la quasi-totalitat de las cellulas de l'organisme. Los [[glucocorticoïd|glucocorticoïds]] mobilizan las resèrvas [[energia|energeticas]] en situacion d'estrès. Enfin, las [[catecolamina|catecolaminas]] ([[adrenalina]], [[noradrenalina]]...) permeton una mobilizacion rapida d'aquelas resèrvas en situacion d'urgéncia. === La regulacion genica === D'un biais mai larg, lo metabolisme es regulat per de mecanismes genics que contraròtlan l'expression dels gèns codant los enzims metabolics. Aqueles mecanismes permeton a las cellulas de s'adaptar a las condicions metabolicas en aumentant o en demesissent la quantitat d'enzims produches puslèu qu'en modulant lor activitat. De factors de transcripcion, [[proteïna|proteïnas]] se ligant a l'[[ADN]] e regulant la transcripcion dels gèns, jògan un ròtle central dins aquela regulacion. En particular, lo factor SREBP (''Sterol Regulatory Element-Binding Protein'') regula l'expression dels gèns implicats dins la sintèsi del [[colesteròl]] e dels acids grasses. Un autre exemple, lo receptor PPARγ (''Sterol Regulatory Element-Binding Protein'') regula la diferenciacion dels adipocits e lo metabolisme lipidic. === Lo ròtle del sistèma nerviòs === Lo [[sistèma nerviós]] jòga un ròtle important dins la regulacion del metabolisme, mai que mai pel mejan del sistèma nervós autonòm e de l'[[ipotalam]]. L'ipotalam es la region del [[cervèl]] qu'intègra los senhals indicant l'estat nutricional e energetic de l'organisme. Son activitat permet de regular l'alimentacion, la despensa energetica e lo metabolisme dels nutriments. Per exemple, de neuropeptids, coma la [[leptina]] secretada pel teissut adipós e la grelina secretada per l'[[estomac]] en situacion de [[june]], transmeton a l'ipotalam d'informacions sus l'estat de las resèrvas energeticas e modulan en retorn la fam, la sacietat e la despensa energetica. === Los ritmes circadiaris e lo metabolisme === De recèrcas recentas an mes en evidéncia l'existéncia d'una regulacion circadiari del metabolisme. Es a dire que s'obsèrva una variacion ritmica de mai d'un paramètre metabolic segon un periòde de mai o mens 24 oras. Aquela regulacion es assegurada per un relòtge molecular, present en la màger part de las cellulas de l'organisme, qu'es sincronizat amb lo cicle jorn-nuèch pel mejan de l'[[ipotalam]]. Aquò permet aital de regular la sensibilitat a l'insulina, lo metabolisme de la glucòsa e dels lipids, la despensa energetica pendent la jornada. La desincronizacion d'aqueles ritmes circadiaris (trabalh de nuèch, descalatge orari, oraris alimentaris irregulars...) es associada a de riscs acrescuts de malautiás metabolicas coma lo [[diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]] e l'[[obesitat]]. == Metabolisme e santat == === Lo metabolisme de basa e la despensa energetica === {{veire|Metabolisme de basa}} Lo [[metabolisme de basa]] designa la quantitat minimala d'[[energia]] necessària al manten de las foncions vitalas de l'organisme al repaus complèt (manten de la [[temperatura]] corporala, foncionament del [[còr]], del [[cervèl]], dels [[ren (anatomia)|rens]] e dels autres [[organ|organs]]) a jun e dins una temperatura ambienta confortabla. Representa en general 60 a 70 % de la despensa energetica totala d'un individú sedentari<ref>[[anglés|'''(en)''']] Deborah Takiff Smith, ''Nutrition'', United States Department of Agriculture, 1994, p. 65.</ref>. Vària en foncion de mai d'un factor coma lo temps, lo [[sèxe (biologia)|sèxe]], la massa [[muscle|musculara]] o la [[temperatura corporala]]. La despensa energetica totala compren, en mai del metabolisme basal, l'energia consumida per la [[digestion]] e per l'assimilacion dels aliments e l'energia ligada a l'activitat fisica. === Las malautiás metabolicas === {{veire|Malautiá metabolica}} Las [[malautiá metabolica|malautiás metabolicas]] forman un ensemble de patologias caracterizadas per un disfoncionament afectant las vias metabolicas dels [[gludid|glucids]], dels [[lipid|lipids]], de las [[proteïna|proteïnas]] o dels [[acid nucleïc|acids nucleïcs]]. Lo [[diabèta sucrat]] es la malautiá metabolica mai espandida dins lo monde. Tòca de centenats de milions de personas, en particular dins los païses desvolopats. N'i dos tipes principaus<ref>[[anglés|'''(en)''']] Organizacion Mondiala de la Santat, World Health Organization Department of Noncommunicable Disease Surveillance, ''Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications'', 1999.</ref>. Lo tipe 1, d'origina autoïmmuna, es la consequéncia d'una destruccion de las [[Cellula (biologia)|cellulas]] del [[pancreàs]] que permèton la secrecion de l'[[insulina]]. Lo tipe 2, mai frequent, es caracterizat per l'aparicion progressiva d'una resisténcia a l'[[insulina]] e una insufisença relativa de las secrecions pancreaticas. Es sovent associat a l'[[obesitat]], a la sedentaritat e de factors [[gèn|genetics]]. === Nutricion e metabolisme === {{veire|Nutricion}} La [[nutricion]] es estreitament ligada al metabolisme que los [[nutriment|nutriments]] eissits de l'[[alimentacion]] constituïsson a l'encòp los substrats [[energia|energetics]] e los precursors necessaris a las vias metabolica<ref>[[alemand|'''(de)''']] E. Welzl, ''Biochemie der Ernährung'', Berlin / New York, De Gruyter, 1985.</ref>s. Un apòrt insufisent de nutriments essencials ([[sal minerala|sals mineralas]], [[vitamina|vitaminas]], [[acid aminat|acids aminats]] essencials, [[acid gras|acids grassas]] essencials...) pòt entrainar de deficiéncias [[enzim|enzimaticas]] e de disfoncionaments metabolics. A l'invèrs, un excès energetic, mai que mai en [[glucid|glucids]] rafinats o en [[lipid|lipids]] saturats, favoriza l'acumulacion de teissuts adipós, la resisténcia a l'[[insulina]] e lo desvolopament de [[malautiá|malautiás]] metabolicas<ref>[[anglés|'''(en)''']] Tarek K. Abdel-Hamid, « Modeling the dynamics of human energy regulation and its implications for obesity treatment », ''System Dynamics Review'', vol. 18, n° 4, 2002, pp. 431–447.</ref>. === Exercici fisic e metabolisme === {{veire|Exercici fisic}} L'[[exercici fisic]] constituís un important regulator del metabolisme. En efièch, pendent l'esfòrç, la demanda energetica dels muscles [[Esqueleta|esqueletics]] aumenta considerablament, çò que necessita una mobilizacion e una oxidacion accelerada dels substrats energetics. Un exercici d'intensitat moderada a nauta estimula la [[glicolisi]], l'oxidacion dels acids grasses e la respiracion mitocondriala. A tèrme cort, melhora la sensibilitat a l'[[insulina]] dels [[muscle|muscles]] e dels teissuts adipós. A tèrme long, un entrainament fisic regular indutz d'adaptacions mai prigondas coma una aumentacion de la densitat [[Mitocondria|mitocondriala]] dins las [[cellula (biologia)|cellulas]] muscularas, un melhorament de la capacitat d'oxidacion dels [[lipid|lipids]], una aumentacion de la sintèsi e de l'estocatge del [[glicogèn]] muscular e un melhorament duradís de la sensibilitat a l'[[insulina]]. Aqueles efièches metabolics explican lo ròtle protector de l'exercici fisic contra lo [[Diabèta sucrat|diabèta de tipe 2]], l'[[obesitat]] e las [[malautiás cardiovascularas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Leandro Garcia, Matthew Pearce, Ali Abbas et al., « Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes: a dose–response meta-analysis of large prospective studies », ''British Journal of Sports Medicine'', vol. 57, n° 15, 2023, pp. 979-989.</ref>. == Autres aspèctes == === Lo metabolisme dels microorganismes === Los [[microorganisme|microorganismes]] monocellulars ([[bacteria|bacterias]], [[Archea|arquèas]], [[levadura|levaduras]]...) presentan una extraordinària diversitat metabolica, fòrça superiora a la dels organismes multicellulars. De fach, se las vias centralas del metabolisme descrichas dins las seccions precedentas ([[glicolisi]], [[cicle de Krebs]], [[cadena respiratòria]]...) son largament conservadas, los microorganismes an desvolopat de vias metabolicas originas permetent d'utilizar de fonts d'[[energia]] e de [[carbòni]] fòrça divèrsas. Per exemple, de bacterias pòdon oxidar de compausats [[quimia inorganica|inorgarnics]] coma lo [[sofre]], l'[[amoniac]] o lo [[fèrre]] per obtenir d'energia<ref>[[anglés|'''(en)''']] M. Jetten, M. Strous, K. van de Pas-Schoonen, J. Schalk, U. van Dongen, A. van de Graaf, S. Logemann, G. Muyzer, M. van Loosdrecht e J. Kuenen, « The anaerobic oxidation of ammonium », ''FEMS Microbiol Rev.'', t. 22, n° 5, 1998, pp. 421-437.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] K. Weber, L. Achenbach e K. Coates, « Microorganisms pumping iron: anaerobic microbial iron oxidation and reduction », ''Nat. Rev. Microbiol.'', vol. 4, n° 10, 2006, pp. 752-756.</ref>. D'autres microorganismes pòdon créisser en l'abséncia totala d'[[oxigèn]] en utilizant d'acceptadors d'[[electron|electrons]] coma los [[nitrat|nitrats]], los [[sulfat|sulfats]] o lo [[dioxid de carbòni]] ([[respiracion anaeròbia]])<ref>[[francés|'''(fr)''']] Daniel Prieur, ''Les bactéries de l'extrême'', De Boeck Supérieur, 2014, pp. 20-23.</ref>. Aquela diversitat metabolica microbiana es a la basa de la descomposicion e del reciclatge de la [[matèria]] dins los [[ecosistèma|ecosistèmas]]. Presenta un interès considerable per las [[biotecnologia|biotecnologias]]. === Lo metabolisme de las plantas === {{veire|Fotosintèsi}} Lo metabolisme de las plantas presenta de particularitats importantas per raport a al metabolisme [[animalia|animal]]. En mai de las vias metabolicas centralas comunas a totes los [[eucariòta|eucariòtas]], los vegetals utilizan la [[fotosintèsi]] per captar l'energia [[Solelh|solara]] e de mecanismes especifics per fabricar de parets cellularas a basa de [[cellulòsa]] e de [[lignina]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jack Farineau e Jean-François Morot-Gaudry, ''La photosynthèse ; Processus physiques, moléculaires et physiologiques'', Ed Quae, 2018, 460 p.</ref>. An tanben una granda capacitat de sintèsi de metabolits segondaris e lor metabolisme es caracterizat per d'escambis intenses entre los diferents tipes de plasts ([[cloroplast|cloroplasts]], [[amiloplast|amiloplasts]], [[cromoplast|cromoplasts]]...) o entre los diferents organs de la planta (fuèlhas, raices, granas..). === Lo metabolisme e lo vielhiment === Las relacions entre lo metabolisme e lo vielhiment son un domeni de recèrca plan actiu. La [[teoria radicalària del vielhiment]], prepausada per [[Denham Harman]] (1916-2014) dins los ans 1950, postula que lo vielhiment resulta de l'acumulacion de degalhs [[oxidaccion|oxidatius]] causants per los derivats reactius de l'[[oxigèn]] eissits de la respiracion mitocondriala<ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry », ''Journal of Gerontology'', vol. 11, n° 3,‎ 1956, pp. 298–300.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] D. Harman, « A biologic clock: the mitochondria? », ''Journal of the American Geriatrics Society'', vol. 20, n° 4,‎ 1972, pp. 145–147.</ref>. Un regim ipocaloric, es a dire la reduccion de l'[[nutricion|apòrt alimentari]] sens [[malnutricion]], es una de las accions mai solidament associadas amb una aumentacion de la longevitat<ref>[[anglés|'''(en)''']] I. Afanassiev, « Signaling and Damaging Functions of Free Radicals in Aging-Free Radical Theory, Hormesis, and TOR », ''Aging And Disease'', vol. 1, n° 2,‎ 2010, pp. 75-88.</ref>. Aquò permetriá d'activar de vias metabolicas que regulan la responsa [[cellula (biologia)|cellulara]] a l'estrès metabolic e que favorizan los mecanismes de reparacion cellulars. Aquelas descobèrtas an dobèrt la via a la cèrca de [[molecula|moleculas]] capablas d'imitar los efièches metabolics d'un regim ipocaloric. === Las aplicacions biotecnologicas === {{veire|Biotecnologia}} La comprenença de las vias metabolicas dobrís de perspectivas nombrosas d'aplicacions [[biotecnologia|biotecnologicas]]. Mai d'una disciplina s'interèssa al subjècte. Aital, l'[[engenhariá]] metabolica estúdia las modificacions deliberadas de las vias metabolicas de microorganismes per optimizar per optimizar la produccion de moleculas d'interès industrial o medical ([[biocarburant|biocarburants]], acids organics, [[acid aminat|acids aminats]], [[vitamina|vitaminas]], [[antibiotic|antibiotics]], proteïnas recombinantas...). La [[biologia de sintèsi]] desvolopa aquel apròchi encara mai luènh per concebre e bastir de reaccions metabolicas entièrament novèlas, inexistentas dins la natura, per produire de moleculas dificilament obtenablas amb los metòdes quimics convencionals<ref>[[francés|'''(fr)''']] Philip Ball, « Vers une ingénierie des formes vivantes ? », ''Pour la science'', n° 550,‎ aost de 2023, pp. 34-42.</ref>. Aquelas cèrcas an ja conduch a de descobèrtas importantas, coma la produccion microbiana d'[[artemisinina]] o la mesa al ponch de microorganismes capables de desgradar de [[pollucion|polluents]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Anabolisme]] * [[Biotecnologia]] * [[Cadena respiratòria]] * [[Catabolisme]] * [[Cicle de Krebs]] * [[Exercici fisic]] * [[Fotosintèsi]] * [[Glicolisi]] * [[Malautiá metabolica]] * [[Metabolisme de basa]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Neil A. Campbell e Jane B. Reece (trad. Richard Mathieu), ''Biologie'', Éditions du Renouveau Pédagogique Inc., Saint-Laurent, 2004, 1400 p. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Bioquimia}} [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Metabolisme|*]] l3gmqdcfchbys67xqo4ovxi5rqcay23 0 30577 2502232 1960159 2026-06-03T14:27:37Z Alaric 506 44932 2502232 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:Boccaccio - Decameron, MCCCCLXXXXII ad di XX de giugno - 3852856 Scan00015.tif|thumb|''Decameron'', 1492]] [[Imatge:Sandro Botticelli 075.jpg|vinheta|drecha|300px|''Decameron'', pintura de [[Sandro Botticelli]] ]] '''''Lo Decameron''''' es un recuelh de novèlas escrich en [[italian]] toscan per [[Giovanni Boccaccio]] entre 1349 e 1353. Òbra famosa de la literatura italiana, lo Decameron es mai que mai un recuelh de novèlas que Boccaccio botèt dins un encastre precís, aqueu de la [[Pèsta]] Negra que devastèt [[Florença]] en 1348. == Sinòpsi == Per fin de fugir l’epidemia de [[Pèsta]] Negra que devasta la ciutat de [[Florença]], dètz jovents (sèt fremas e tres òmes) se recaptan au campèstre pendent quauquei jorns. Per s’espaçar, establisson per règla que cadun deurà contar cada jorn una istòria aprochant un tèma qu’aqueu que serà estat nomenat rei (ò rèina) dau jorn aurà chausit. Ansinta, dètz jovents que còntan cadun una novèla pendent dètz jorns produirà un totau de cent novèlas. Lo títol de l’òbra mòstra d’alhors aquela preeminéncia dau [[nombre]] {{citacion|dètz}} qu’es çò que significa « deca » en [[grèc (lenga)|grèc]]. En realitat, lo sejorn dei jovents au campèstre es pus lòng que dètz jorns, estent que s’acòrdan quauquei jorns de pausa per fin de s’espaçar en d’autrei causas. Lei noveletas viran subretot alentorn de l’amor tan cortés coma vulgar. Boccaccio pren soventei fes la defensa dei fremas que lei tròba oprimidas de son temps. Mòstra que la melhora arma dei fremas es la paraula que sabon manejar just. Empacha pas que demòra un òme de son temps Boccaccio, estacat en de valors [[Edat Mejana|medievalas]] coma la necessitat per la frema de cercar proteccion en cò deis òmes, la separacion deis òrdres e l’excepcionalitat dau pur amor. Pasmens, la tradicion populara faguèt dau Decameron un recuelh de novèlas pistachieras mai que mai. En 1964 encara, un editor francés publiquèt de novèlas tiradas dau ''Decameron'' sota lo títol de ''Contes gaillards'' == Anecdòtas == La novena novèla de la quatrena jornada dau Decameron, contada per Filostrato (lo rei dau jorn) repren l'istòria dau còr manjat de [[Guilhem de Cabestanh]], trobador que son còr foguèt derrabat per [[Guilhem de Rosselhon]], gelós de la relacion que Cabestanh entreteniá ambé sa molher. [[Guilhem de Rosselhon]] obliguèt puei aquesta de manjar lo còr de [[Guilhem de Cabestanh]] per la castigar. == Influéncias == === Literatura === Divèrs autors, de lengas variadas, s’inspirèron d’aquela òbra de Boccaccio. ''[[L'Eptameron]]'' de [[Margarida de Navarra]] n’es la reproduccion mai fisèla en literatura de lenga francesa. [[Jean de la Fontaine]] se n'inspirèt tanben largament quant a sei [[faula]]s. [[Musset]] ne’n faguèt dos còntes tragics au [[sègle XIX]]. Per quant a la literatura occitana, [[Robèrt Lafont]] escriguèt en 1983 un ''Decameronet'', omenatge luenchenc a la tradicion boccaciana, onte una acampada d'escriveires aclapats sota un castèu abalit fan parlar sei fantasiás personalas. === Pintura === L’iconografia aguent per basa lo recuelh de novèlas de Boccaccio es d’una riquessa dei bèlas. Segon lo trabalh de Vittore Branca, ''Boccaccio visualizzato'', serián mai de 7000 illustracions de manuscrits e de centenaus de tablèus que foguèron fachs entre l’[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] en rapòrt dau Decameron. En [[Itàlia]], de pintors coma [[Botticelli]], [[Pisanello]], [[Ghirlandaio]] o encara [[Signorelli]] illustrèron de scènas dau libre. Pus recentament, [[Marc Chagall]] e subretot [[Salvador Dalí]] ne’n donèron una interpretacion picturala. === Cinèma === Lo Decameron foguèt adaptat despuei lo començament dau [[cinèma]] per d’italians (''Decamerone'' en 1911, ''Boccaccesca'' en 1924) mai tanben per d’alemands (''Dekameron Nächte'' en 1924, ''Boccaccio'' en 1936) e d’americans (''Decameron Nights'' en 1953). En 1962, quatre cineastas italians ([[Mario Monicelli]], [[Federico Fellini]], [[Luchino Visconti]] e [[Vittorio Da Sica]] donaràn una version nòva dau Decameron dins [[Bocacce 70]] que repren quatre istòrias de fremas temptatritz levadas de l'òbra de Bocacci e asatadas ai temps modèrnes. L’adaptacion mai famosa es aquela de [[Pier Paolo Pasolini]], [[Decamerone]] en 1971 que son succès farà venir de nombrosei produccions de qualitat marrida que privilegiaràn una lectura pistachiera dei novèlas dau Decameron. == Bibliografia == === Tèxtes === * '''En italian''' ** BOCCACCIO G., ''Decamerone'', a cura di V. Branca, Torino, Einaudi, 1992. * '''En francés''' ** BOCCACE, ''Le Décaméron'', trad. F. Reynard, introd. et notes de V. Branca, Paris, Club français du livre, 1953. ** BOCCACE, ''Le Décaméron'', trad. collective, introd. et notes de Christian Bec, Paris, Le Livre de Poche. === Estudis critics === * '''En italian''' ** BRANCA V., ''Boccaccio'', medievale, Firenze, Sansoni, 1986. * '''En francés''' ** BEC C., « Boccace », in ID., précis de littérature italienne, Paris PUF, 1982. [[Categoria:Roman italian|Decameron]] [[Categoria:Recuèlh de novèlas|Decameron]] [[Categoria:Òbra medievala italiana]] [[Categoria:Òbra medievala en italian]] 7fsu2axsggerjcnblltoc92856my0w7 0 57595 2502264 2482546 2026-06-04T04:49:22Z Alaric 506 44932 2502264 wikitext text/x-wiki {{Omon|Urgèl (omonimia)}} {{Infobox Subdivision administrativa |dialècte=aranés |nom=La Seu d'Urgèl |nom2=La Seu d'Urgell (ca) |bandièra= |blason=Coat of Arms of La Seu d'Urgell.svg |imatge=Catedral seu d'urgell.jpg |legenda=Catedrala de La Seu d'Urgèl |comauto={{Catalonha}} |província=[[Lhèida (província)|Lhèida]] |districte= |cp=25 700 |cònsol= Joan Barrera i Aranda (2023–) |mandat= |latitud = 42.3577778 |longitud = 1.4586111 |alt min= |alt mej= |alt max= |ectaras= |km²= |ine= |sens=13.009 |data-sens=[[2025]] |dens= |nomab= |sitweb=[http://www.laseu.cat/ laseu.cat] |mapa= |mapa2= }} '''La Seu d'Urgèl''' (en [[catalan]]: ''La Seu d'Urgell'', abans ''Urgell'' o ''Ciutat d'Urgell''),<ref>{{GEC|0062336|La Seu d'Urgell}}</ref> nomenada popularament ''La Seu'', ei ua ciutat plaçada enes [[Pirenèus]] catalans, caplòc dera comarca der [[Aut Urgèl]], cap deth partit judiciau de la Seu d'Urgèl e sedença deth [[Bisbat d'Urgèl]]. Se tròbe laguens der encastre foncionau deth [[Alt Pirineu i Aran]], n'ei era poblacion damb mès abitantes, en tot concentrar-ne eth 17,4%. Amassa damb [[Puigcerdà]], amasse enquiath trenta per cent dera poblacion der encastre.<ref>{{ligam web |lenga=ca |url=http://www.gencat.cat/ptop/ptcat/ptapa/basica/descarrega/1_Memoria/5_1_PoblamentiEstructuraUrbana.pdf |títol=Eth poblament e era estructura urbana deth Naut Pirenèu e Aran }}</ref> Ei plaçada ara interfluvi deth [[Segre]] e era [[Valira]], pòc abans dera sua confluéncia sus ua petita terrassa fluviau qu'ei continuament deth [[Pla de les Forques|plan des Forques]].<ref name="morfologia urbana">[https://archive.is/20130101112742/http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604598 GGCC, la Seu d'Urgèl:] Morfologia urbana. {{ca}}</ref> Era ciutat hè part dera [[Urgellet]],<ref>[https://web.archive.org/web/20120219034719/http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0068619 L'Enciclopèdia Catalana,] l'Urgellet. {{ca}}</ref> comarca naturau pirenenca formada per 16 municipis der [[Aut Urgèl]] e qu'amassa damb [[Andòrra]] corresponie ath territòri originari deth [[Comtat d'Urgèl]] damb caplòc en La Seu d'Urgèl enquiara expansion ath sud.<ref name="origens">[https://archive.is/20120731123159/http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604607 GGCC, la Seu d'Urgèl:] Origines. {{ca}}</ref> Er [[Aut Urgèl]] ei era pòrta en estat d'[[Andòrra]] e era proximitat ad aguest important pol demografic e d'activitat economica ei, era bona part, ua des arrasons dera puixança actuau dera ciutat de La Seu d'Urgèl laguens er encastre der [[Alt Pirineu i Aran]].<ref>[http://www.gencat.cat/ptop/ptcat/ptapa/basica/descarrega/1_Memoria/3_1_FactorsClaudelEstructuraTerritorial.pdf Factors claus dera estructura territoriau.] {{ca}}</ref> Es patrons dera ciutat son [[Sant Ot d'Urgèl]],<ref name="obradesantot">[http://www.museudiocesaUrgèl.org/catedral/cat/catobres2.htm Musèu Diocesan d'Urgèl,] era òbra de Sant Ot. {{ca}}</ref> [[Sant Sebastià]] e era [[Mair de Dieu d'Urgèl]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081014211202/http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0068600 L'Enciclopèdia,] era Catedrala d'Urgèl. {{ca}}</ref> Deth temps qu'era [[Mair de Dieu de Núria]] e [[Sant Ermengol]]<ref name="obra de sant ermengol">[http://www.museudiocesaUrgèl.org/catedral/cat/catobres1.htm Musèu Diocesan d'Urgèl,] era òbra de Sant Ermengol. {{ca}}</ref> son es principaus patrons dera [[diocèsi d'Urgèl]], mès er eth cas de [[Sant Ermengol]] a ua preséncia mès destacada ena ciutat qu'era rèsta de patrons. Probablaments per açò i a diuèrsi eveniments ath long der an dedicat a Sant Ermengol coma era [[Hèira de Sant Ermengol]], ua des mès ancianes de [[Catalonha]]<ref name="firaantiga2">[https://archive.is/20121206025436/http://www.diariandorra.ad/noticies/view.php?ID=8901 Diari d'Andorra,] Era Hèira 2008. {{ca}}</ref>, e eth [[Retaule de Sant Ermengol]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== Eth toponim ''la Seu d'Urgèl'' ei format per dues paraules diferentes, ''Seu'' d'origina latina e ''Urgèl'' que segons eth lingüista Joan Coromines, ei d'origina preromana. Aguest madeish autor interprete qu'eth sòn significat se restacarie damb era preséncia d'aigua, causa qu'ei versemblant se s'a presenta era origina especificaments [[Pirenèus|pirenenca]] deth toponim.<ref>[https://archive.is/20120629024859/http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0600501 GGCC, l'Urgèl:] Origina deth toponim. {{ca}}</ref> Eth poblat iberic de Arse-durgui (o Arse de Urgui) se trobaue sus eth pujau de [[Castellciutat]]. Er aquera época eth pujau ère nomentat ''Puiolo Urgèli''. A on i auec çò de poblat de Arse-durgui s'i bastic era civitas Orgellia e ací rau era origina deth nòm ''Castellciutat'', qu'enquiath [[sègle XVIII]] ère simplaments coneishut coma Ciutat e posterioraments se li ahigec Castell pera existéncia d'un ancian castèth qu'auie estat residéncia des [[comdes d'Urgèl]]. Pòc dempús dera destruccion dera anciana Orgellia se creèc un nau barri, naua sedença der [[Bisbat d'Urgèl]], nomentat ''vicus Sedes Urgèli'': ''vicus'' deth latin que signifique «barri», -coma era ciutat de [[Vic]]-; ''Sedes'' deth latin: sòn que signifique «cagira o tròn d'un avesque qu'exercís ua jurisdiccion, glèisa catedrala e caplòc d'ua diocèsi». Damb eth temps, es Sedes Urgèli prenec importància e perdec eth mot ''vicus'' deth temps qu'era civitas Orgellia perdec eth mot ''Orgellia'' e passèc a dider-se simplaments Civitas o Ciutat enquiath [[sègle XVIII]].<ref name="origens" /> ==Geografia e clima == [[File:Pirineos catalanes en la Seo.jpg|thumb|200px|left|Vista dera [[plana de la Seu]] e era [[sèrra deth Cadí]] ath hons.]] [[File:Nevada en La Seu d'Urgell 2.jpg|200px|right|thumb|Vista dera Passeig de Pasqual Ingla desprenut d'ua nheuada a fins de [[2008]].]] Era ciutat s'esten ath centre dera plana o ribèra dera Seu (plana de la Seu eth [[catalan]]), formada peth [[Segre]] ara sua confluéncia damb era [[Valira]]. Era clotada, a on ei plaçat eth municipi, ei producte der en·honsament d'ua dovella pirenenca, terraplenada posterioraments per depausi lacustres miocènics. Era ribèra dera Seu ei virada de nautes montanhes e sarrades, era mès vistosa que n'ei era sèrra deth Cadí, coronada d'arròca blanca, importanta escarpament de falha que limite peth sud era hòssa tectònica. Ara plana, ras dera [[Valira]], i a un ressegat allargassat, parallel ar arriu. Era part ponentina deth tèrme ei accidentada pes contrafòrts que devaren deth tossal de Estelareny e deth calhau deth Àliga e que atenyen era {{unitat|817|m}} ath pujau deth Corb. Pera quèrra deth [[Segre]] eth territòri ei fòrça mès ample, adaiguat per diuèrses sèquies e canaus que prenen es aigües deth madeish arriu.<ref name="ggccsituació">[https://archive.is/20130101105548/http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604591 GGCC, la Seu d'Urgèl:] Situacion e presentacion. {{ca}}</ref> Eth clima dera comarca ei deth tipe mediterranèu, transformat pera montanha, per açò era major part dera poblacion se concentre as ribères. Es precipitacions son escasses, ath torn des {{unitat|700|mm}} annaus, ben qu'aumenten considerablaments damb era altitud. En estiu, eth maximal de ploges correspon as montanhes; eth minim ei en iuèrn en tota era comarca. Ei un clima, donques, shut e heired en iuèrn, fresc e plujós ena primauera e començament d'estiu, calorós e shut ara fin d'estiu e començament de tardor, e fresc e humit ena tardor. Era vegetacion ei continentau, era grana part submediterranèu. ===Arrius=== [[File:Cuenca del Segre.png|thumb|Conca deth Segre .]] Ua des caracteristiques principaus deth païsatge Urgelenc ei era preséncia d'arrius. La Seu d'Urgèl se tròbe ath miei de dus arrius: era [[Valira]] que ven d'[[Andòrra]] e eth [[Segre]] dera [[Auta Cerdanha]]: Eth [[Segre]] ei un arriu de [[Catalonha]], [[afluent]] der [[Ebre]] pera quèrra. Era sua conca compren territòris de tres Estats: [[França]] o [[Catalonha Nòrd]], [[Andòrra]] e [[Espanha]]. Nèish en [[França]], ath vessant septentrionau deth pic deth [[Segre]], ath circ dera Culassa, ena [[Auta Cerdanha]], e desboque, dempús de recórrer 265&nbsp;km, ar arriu [[Ebre]], er [[Aragon]], ath sòn pas per [[Mequinensa]], ([[Baix Cinca]]). Era [[Valira]] ei un arriu andorran e Urgelenc, afluent deth [[Segre]] pera dreta. A un recorregut cuert de 44&nbsp;km, nèish en [[Andòrra]] e desboque en Segre ath tèrme municipau de la Seu d'Urgèl. Ath tèrme de la Seu d'Urgèl i a diuèrses paishères, qu'es mès importants e ancians son entre eth tres: eth dera Ola e Segalers, eth deth Plan e çò deth Salit. Autes paishères importantes son eth de Sant Pere, eth dera Mòla (dera Valira) e eth de Aucata. Era majoria prenen es aigües deth [[Segre]]. Per desgràcia eth [[1982]] i auec uns aiguats qu'enaigüèc era poblacion, per açò eth 1987 se canalizèc er arriu [[Segre]]. Eth [[1992]] la Seu ei convertic eth subseu olimpica e ath costat deth Segre ei bastic eth [[Parc Olimpic deth Segre]]. ====Aiguats deth 1982==== Un hèt tragic passèc eth 7 de noveme deth 1982: es aiguats deth 1982, non solaments per la Seu d'Urgèl e es comarques deth [[Aut Urgèl]] e [[Cerdanha]] mès en generau per totes es comarques de [[Lhèida]] e tanben [[Andòrra]]. A [[Alp]], es aiguats s'emportèren era carretèra de [[la Molina]]. A [[Martinet]] se ne i emportèc cinc o sies cases. En [[el Pont de Bar]], seguraments eth emblema d'aguesti aiguats: miei pòble demorèc acogat peth despreniment d'ua montanha e era aigua estrossegèc tanben bastantes cases; acabèc d'emportar-se es rèstes deth pònt millenari de [[Sant Ermengol]]. [[Fígols]] Se demorèc sense pònt. En la Seu d'Urgèl ei emportèc eth pònt dera Palanca. El Pont de Bar, mercés a ajudes dera [[Generalitat de Catalunya|Generalitat]], ei rehec eth nau pòble er un pujau dera aurèra.<ref>[http://reflexionsencatala.blogspot.com/2007/11/els-aiguats-del-1982.html Aiguats deth 1982.] {{ca}}</ref> ===Crestes=== Damb solament 691 m d'altitud, era plana de 7 km a on se tròbe la Seu d'Urgèl contraste damb es pics, crestes e sèrres der environ e der ensems dera comarca. Dempús de la Seu ei pòt veir era [[sèrra deth Cadí]] que separe era val deth [[Segre]] dera entèsta der arriu [[Llobregat]]. * Pic de Salòria 2789 m * Monturull 2761 m * Torreta de Cadí 2562 m * Cap del Verd 2282 m * El Coscollet 1610 m ==Situacion== [[File:Plana de la Seu des de Vilanova.JPG|thumb|Panoràmica dempús de [[Vilanova de Banat]], a on s'aprècie era [[plana de la Seu]], çò [[Pla de les Forques (La Sèu d'Urgèl)|pla de les Forques]], [[Castellciutat]] e es barris aluenhadi deth nuclèu.]] [[File:La Seu d'Urgell (Torre Solsona).JPG|thumb|Vista de la Seu d'Urgèl dempús dera [[Torre de Solsona]].]] Era ciutat se tròbe ara aiguabarreig des dus arrius principaus, eth [[Segre]] e era [[Valira]], plaçada a ua plana d'uns 7 km de longor e a sonque 691 m d'altitud ei entornejada de nautes sèrres. Era plana nomentada [[plana de la Seu]] o ribèra de la Seu ei formada peth [[Segre]]. Era situacion privilegiada de la Seu d'Urgèl er ua des horcadísi de comunicacions mès importantes des [[Pirenèus]] catalans explique eth sòn papèr istoric excepcionau e çò deth [[comtat d'Urgèl]] coma ua des claus dera reconquesta. Donques que domine eth encreuament des camins d'[[Andòrra]], era [[Cerdanha]] e eth baish [[Segre]]. Parallèlaments ara [[Valira]] s'auce un ressegat, a on s'aucen es rèstes de dues granes fortaleses, era [[La Ciutadèla (Castellciutat)|Ciutadèla]] e eth [[Castell de Ciutat|Castell]] (en [[Castellciutat]]), de grana importància er era istòria dera vila. Es petites planes o ribères dubèrtes ath torn deth [[Segre]] son separades per congosts. Ath nòrd limite damb eth municipi de [[les Valls de Valira]], ar oèst damb [[Montferrer i Castellbò]] a on se tròbe er [[aeropòrt de la Seu d'Urgèl]] o Pirineus-Andorra, ath sud-oèst damb Ribera d'Urgellet e a sud-èst damb [[Alàs i Cerc]] e a nòrd-èst damb [[Estamariu]].<ref name="ggccsituació" /> ==Barris e endrets== Entre ambdús arrius se dreça era anciana ciutat episcopau de la Seu d'Urgèl e as entorns dera ciutat s'i pòt trobar es ravals de [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble Sec]], [[Sant Pere (la Seu d'Urgèl)|Sant Pere]] e era urbanizacion de [[Sant Antoni (la Seu d'Urgèl)|Sant Antoni]], unitats de poblacion compartida administrativament damb eth tèrme de [[les Valls de Valira]].<ref name="ggccsituació" /> [[File:Castellciutat.JPG|thumb|Eth pòble de [[Castellciutat]] vist dempús dera [[Horta del Valira]].]] Ath delà eth tèrme compren era vila de [[Castellciutat]] dempús deth 3 de junh [[1975]], ara dreta der arriu [[Valira]]. Eth veïnat de [[les Torres]] (incorporat eth 1857) e [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]], ambdús ath marge esquèr der arriu [[Segre]].<ref name="ggccsituació" /> Era ciutat de la Seu d'Urgèl se pòt dividir es sies barris: la Seu d'Urgèl, [[Santa Magdalena (la Seu d'Urgèl)|Santa Magdalena]], el [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble Sec]], [[Sant Antoni (la Seu d'Urgèl)|Sant Antoni]], [[Sant Pere (la Seu d'Urgèl)|Sant Pere]] e el [[Serrat de la Capella]]. La Seu e Santa Magdalena formen un solet nuclèu deth temps qu'eth [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble Sec]], [[Sant Antoni (la Seu d'Urgèl)|Sant Antoni]], [[Sant Pere (la Seu d'Urgèl)|Sant Pere]] son barris separadi deth nuclèu principau. Dempús deth creishement dera ciutat cap a autan eth [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble Sec]] e la Seu se tròben separadi solament pera carretèra N-260, qu'actuauments se pòt crotzar per jos un pònt. [[File:La Seu d'Urgell.jpg|thumb|Vista deth centre istoric de la Seu d'Urgèl dempús des òrts de la Seu. De quèrra a dreta ei pòt veir eth [[Palais Episcopau de la Seu d'Urgèl|Palais Episcopau]], era [[Catedrala d'Urgèl|Catedrala]] e, de color ròsa, er Ajuntament.]] Ath sòn torn laguens de la Seu d'Urgèl ei pòt distinguir entre eth [[Casc antic de la Seu d'Urgèl|Casc antic]] (Casc ancian) i l'Eixample Bergós (Aishamplatge Bergós)<ref name="andorraperiodico">[https://web.archive.org/web/20250120181607/http://www.elperiodicdandorra.net/default.asp?idpublicacio_PK=16&idioma=CAS&idnoticia_PK=552907&idseccio_PK=263&h= El Periòdic d'Andorra,] Nau tram de carrèr. {{ca}}</ref>. Casc ancian e er Aishamplatge Bergós. El [[Passeig de Joan Brudieu]], era plaça de Catalonha e eth carrèr de Sant Ot (es tres son eth continuament d'un madeish carrèr de nòrd a sud) dividissen eth casc ancian der aishamplatge Bergós. Actuauments se bastís eth sector residenciau de l'[[Horta del Valira]] o Horta de la Valira. Aguest nau airau dera ciutat se place ar oèst o en tot póner de la Seu, ara fin der aishamplatge Bergós. Concrètaments entre er aishamplatge, eth Parc dera Valira, er arriu Valira (damb [[Castellciutat]] ar aute costat), Santa Magdalena e er ancian camin de Santa Magdalena a on s'acabe era conca deth Segre. Eth nau airau aportarà ena ciutat parcèles de solèr public de mesura considerabla: ues damb era fin de hèr part deth Parc Territoriau der arriu Valira e d'autes pera residéncia de gent grana, eth futur Espitau comarcau, eth teatre municipau e ua naua escòla de Primària.<ref>[https://web.archive.org/web/20071223074709/http://mediambient.gencat.net/cat/el_departament/sala_de_premsa/notes/NPINCASOLS_LRESIDENCIAL.jsp Generalitat de Catalunya,] Horta del Valira. {{ca}}</ref> Tanben s'agranirà eth sector deth Serrat de la Capella. [[File:Indrets_de_la_Seu_d'Urgell.svg|thumb|centre|480px|Mapa deth municipi de la Seu d'Urgèl. Eth verd se senhale eth [[Parc Olimpic deth Segre]] e eth rosat es poligòns de la Seu.]] ==Auti endrets deth tèrme== Eth veïnat de [[les Torres]] ei plaçat ath marge esquèr deth [[Segre]]. Originàriament ère format per la Torre del Cap, era deth Peu e era deth Mig. Damb eth temps, mès, aguesta zòna agricòla s'a anat en tot poblar mès. Era gent deth país dividís eth tèrme deth veïnat es dus sectors, era partida de les Torres e era de l'Olla e Segalers. Eth enclavament de [[Bell-lloc (la Seu d'Urgèl)|Bell-lloc]] ei plaçat a autan deth tèrme de la Seu d'Urgèl, rodejat peth municipi d'[[Alàs i Cerc]], as vessants deth Pujau Redon, des prumèrs contrafòrts deth Cadí, eth contacte damb era plana adaiguada. I a era casa e santuari dera [[Mair de Dieu dera Salut]]. Enquiara darreria deth [[sègle XVIII]] siguec residéncia d'estiu des jesuïtes de la Seu d'Urgèl. Quan aguesti sigueren expulsadi, eth lòc passèc a mans privades.<ref>[http://www.grec.cat/cgibin/ggcc01cl.pgm?USUARI=&SESSIO=&PGMORI=&NDCHEC=0604606 GGCC, la Seu d'Urgèl:] Auti endrets deth tèrme. {{ca}}</ref> ==Folclòre== [[File:Festa major de la Seu d'Urgell.JPG|thumb|Gigants e capgrossos ara hèsta major de la Seu d'Urgèl]] Ath long der an son diuèrses es manifestacions de caractèr folcloric. Per [[Nadau]] òm hè es actes tradicionaus coma era Missa deth Poth (ei documentat qu'eth [[1548]] se representaue Cant dera Sibil·la)[25]. Dempús deth [[2003]], pendent es hèstes de Nadau, debane eth Mon Magic des Montanhes e eth Tidon dera Freita ([[Tidon de Nadau]]) n'ei un des protagonistes. Eth 17 de gèr, hestivitat de [[Sant Antoni Abat]], se hè era cavalcada des Tres Tombs e ua escudellada populara, era Calderada, ara Passejada de Joan Brudieu e se finalize damb era "Pujada ath pal", que consistís eth que es participaires arriben naut de tot d'un pal ensabonat entà arténher atau eth poth que i a ath capdamunt laguens un cabàs, coma recompensa.<ref>[http://www.avui.cat/article/barcelona/51459/la/dUrgèl/ha/celebrat/aquest/dissabte/la/festivitat/sant/antoni/abat/repartint/plats/descudella.html L'Avui,] la Seu celèbre era hestivitat de Sant Antoni Abat. {{ca}}</ref> Eth 20 de gèr se celèbre era hestivitat de Sant Sebastian. Pendent era Setmana Santa debane era procession deth Sant Enterrament, es origines que se ne remonten ar an [[1603]] damb era fondacion dera Confraria dera Preciosíssima Sang e es caramelles. Eth deluns de Pasca, era gent dera Sedença e entorns celèbre e la Trobada (amassada), la Trobada que se hè es diuèrsi camps de [[Bellestar (Montferrer i Castellbò)|Bellestar]] e desprenut era gent se dirigís ar ermitatge dera Mair de Diu de la Trobada (Montferrer i Castellbò). Eth 7 de junhsèga òm celèbre era hestivitat de Sant Ot, patron dera ciutat. Es representacions deth Retaule de Sant Ermengol, en agost, se comencèren a hèr eth 1957 e eth 1998 demorèren interrompudes a causa dera restauracion deth claustre; ei un espectacle teatrau basat es diferentes scènes dera vida deth sant, damb un tèxte escrit per Esteve Albert e que debanaue ath claustre dera catedrala. Era darrèra dimenjada d'agost, se celèbre era Hèsta major, er era quau destaque eth [[balh Cerdà]], qu'ei barat per mès de cent cobles (entre petiti e grani) eth dimenge peth maitin. Ar Archiu Municipau dera Casa dera Ciutat, ath Casc ancian, se tròbe eth Libre verd o Libre de privilègis dera ciutat d'Urgèl deth 1470; a era tampa de husta folrada damb pèth, e s'i mencionen es usatges e costums dera ciutat d'aquera época.<ref name="enciclollibreverd">[https://web.archive.org/web/20081014212214/http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0423673 L'Enciclopèdia, la Seu d'Urgèl:] Cultura. {{ca}}</ref> ==Hèires, mercats e hestivaus== Maugrat era baisha anautita densitat de poblacion en [[Alt Pirineu i Aran|Alt Pirineu]], era zòna acuelh eth 6'6% dera activitat firal de [[Catalonha]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080821174046/http://www.gencat.net/diue/doc/doc_46725753_1.pdf XI Congrès de Hèires de Catalonha en Tremp.] {{ca}}</ref>. A la Seu son nombroses es concentracions firals e de mercats ath long der an: *Eth Mercat tradicionau debane cada dimars e dissabte en Carrèr Major, era Plaça deth Mercat, era Plaça dera Catedrala e eth Carrèr des Canonges. *Era [[Hèira de Sant Ermengol]], ua des hèires mès ancianes de [[Catalonha]], e era hèira documentada mès anciana dera [[Peninsula Iberica]],<ref name="firaantiga2" /> debane era tresau dimenjada d'octobre. Eth nòm li da un des patrons dera ciutat: Sant Ermengol. *Era [[Hèira de Hormatges Mestieraus deth Pirenèu]] laguens deth marc dera Hèira de Sant Ermengol. *Era [[Hèira de Primauera]] se celèbre en abriu e includís ua exposicion des melhors exemplars de vaca de raça bruna des [[Pirenèus]] deth [[Aut Urgèl]] e era [[Cerdanha]]. *Era Hèira d'Art, eth 2007 debanèc era prumèra edicion. *Eth Mercat Medievau des Canonges i a musica en carrèr, teatre, circ, falconers e mòstres de mestièrs ancians. *Eth Mercat des oportunitats se celèbre dus còps ar an. Era majoria des botigues de la Seu i collabòren damb ua paradeta a on i venen es sòns productes rebaishadi. *Eth Hestivau Internacionau de Musica Joan Brudieu s'inicièc eth 1969 e se celèbre as mesi de junhsèga e d'agost. ==Lòcs d'interès== [[File:Seu urgell.jpg|thumb|[[Catedrala de la Seu d'Urgèl]]]] Monuments eclesiastics: * [[Catedrala de Santa Maria d'Urgèl|Santa Maria d'Urgèl]], catedrala de la Seu d'Urgèl, ena plaça des Oms. * Claustres dera catedrala d'Urgèl. * Eth Musèu Diocesan d'Urgèl, bastissa annèxa as claustres. S'i expose eth Beatus de la Seu d'Urgèl. * [[Palais Episcopau de la Seu d'Urgèl|Eth Palais Episcopau]], en pati de Palais. * Era Bibliotèca de Sant Agustí, actuau bibliotèca municipau a on i auie er ancian convent de Sant Agustí. * Era Glèisa de Sant Miquel amassa ath claustre de Santa Maria d'Urgèl, ei era unica bastissa que demore deth complèxe catedralici que bastic Sant Ermengol que date der an [[1035]]. * Era glèisa de Santa Immaculada e futura sala de conferéncies. * Anciana glèisa de Sant Domènec bastissa de caracteristiques pleaments gotiques. Aué en dia sala de conferéncies e exposicions. * Era glèisa de Santa Magdalena, era glèisa mès importanta dempús deth punt d'enguarda sociau. * Seminari conciliar de la Seu d'Urgèl. ena zòna nòrd dera ciutat, entornejat d'un ample pati trobam aguesta bastissa, presidit per ua monumentau façada de caracteristiques neoromàniques. Siguec bastit er an 1860 per Romà Samsó. [[File:Carrer dels Canonges (5).JPG|thumb|[[Carrèr des Canonges.]].]] [[Casc antic de la Seu d'Urgèl|Casc antic]], a on destaquen eth carrèr des Canonges, çò de mès d'ancian, e eth Carrèr Major, ambdús de nauta valor arquitectonic, ath delà deth pati de Palais e era plaça des Oms a on i a era [[Ostal de la Vila (la Seu d'Urgèl)|Casa dera Ciutat]]. Era Passejada de Joan Brudieu, ath centre de la Seu, ei un des carrèrs mès importants e ei era divisòria deth centre istoric e er aishamplatge. Eth pòble de [[Castellciutat]]: ath delà deth centre deth pòble, destaque e la [[Torre de Solsona]], eth [[Castell de Ciutat]] i [[La Ciutadèla (Castellciutat)|Ciutadèla]]. Centres educatius e/o culturaus: * Centre culturau "Es Monges", i a es escòles municipaus de dança, musica e d'art plastic ath delà dera escòla mairau municipau, eth Centre Associat dera Universitat Nacionau d'Educacion a Distància (UNED), era Escòla Oficiau d'Idiòmes e era anciana glèisa de Santa Immaculada. * IES Joan Brudieu: Institut d'estudis segondaris, bachillerat, e sedença dera universitat d'estiu organizat pera Universitat de Lhèida. * Punt de supòrt dera Universitat Dubèrta de Catalonha (UOC) ath Conselh Comarcau deth [[Aut Urgèl]], ara Passejada de Joan Brudieu. ===Parcs=== [[File:Parc del Segre.jpg|thumb|Lo canal grand de detlo [[Parc Olimpic del Segre|Parc del Segre]].]] [[File:Claustres moderns de la Seu d'Urgell.JPG|thumb|Clastras de Lluís Racionero.]] Parcs urbans: * [[Parc Olimpic del Segre|Parc del Segre]] foguèt bastit pels [[Jòcs Olimpics de Barcelona]] 92 per aculhir lo [[piragüisme]] en la disciplina de [[Eslalom (piragüisme)|eslalom]] e que convertiguèt la vila en subseu olimpica. Es situat près lo riu [[Segre]] mejançant un canal artificial parallel de {{unitat|800|m}} e qu'aquel se bifurca dins dos canals de [[aigas bravas]] d'un total de {{unitat|500|m}} de long. Lo desnivèl d'aqueles canals d'aigas bravas es de {{unitat|6.5|m}} amb un cabal de fins a {{unitat|15|m|3}}. Lo Parc del Segre dispausa d'una mini [[centrala idroelectrica]] reversibla, que per una banda, produsís electricitat, e per l'autra, en epòcas de secada garantís lo sufisent cabal d'aiga per la siá utilizacion. A tanben un sistèma de remontadors mecanics que t'estàlvia de davalar del embarcació e pujar de nòu a pè. A l'ora d'ara, de mai de mai, de celebrar de divèrsas competicions d'eslalom, s'espeta pel torisme de la zona amb divèrsas activitats d'aventura coma lo [[ràfting]], lo [[hidrotrineu]], [[bicicleta]] tot terren o [[btt]], [[nordic walking]] e d'autras. * [[Parc de la Valira]] a tocar de la [[Valira]], riu que separa la vila de la Seu del pòble de [[Castellciutat]] que fa partida de la meteissa municipalitat. Dins del parc s'i pòt trobar las [[Clastras Modèrnas de la Seu d'Urgèl]], òbra de l'escultor nat a la Seu, Lluís Racionero. Als capitèls apareisson de personatges contemporanèus coma Mussolini, Marilyn Monroe, Schuster, Hitler...) Parcs naturals: *[[Parc Natural de l'Alt Pirineu]] creat en 2003 entre las comarcas del [[Palhars Sobeiran]] e l’[[Aut Urgèl]] es çò de mès de grand de [[Catalonha]] amb una estenduda que supèra las seissanta mila ectaras. *[[Parc Natural del Cadí-Moixeró]] compren l'ensems de sèrras [[prepirineu|prepirinenques]] del [[Sèrra del Cadí|Cadí]], [[Sèrra de Moixeró|Moixeró]], lo massís del [[Pedraforca]] e granda part de la Tosa de Alp e lo Puigllançada. A una superfícia de {{unitat|41342|[[ectara|ha]]}} e es situat en limit de las comarcas del [[Berguedan]], l'[[Aut Urgèl]] e la [[Bassa Cerdanha]]. Las siás altituds se situan entre los 900 [[mètre|m]] dins las vals e los 2648,6 m de la cresta mai nauta, lo Vulturó. Las sèrras del Cadí e del Moixeró jonchas en lo pòrt de [[Tancalaporta]] forman una barrièra d'impressionanta nautor que separa la val del [[Segre]] de l'entèsta del riu [[Llobregat]]. [[File:Parc natural de l'alt pirineu.jpg|thumb|centre|300px|[[Parc Natural de l'Alt Pirineu]]]] == Referéncies == <references /> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:La Seu d'Urgèl| ]] bxz27acd0tef10l4f3bjxvevdtnp8qq 0 57689 2502244 2502224 2026-06-03T17:04:19Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502244 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Taús=== Es aparentat ambe [[Ribera d'Urgellet|Tost]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici ''tausáns''. Las fòrmas ancianas son : ''Thaus'' en 775, 1094, ''Tahus'' en 806, 814, 1206, ''Thauvit'' en 866, ''Taovis'' a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, ''Taus'' en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, ''Tahús, ... Thausio'' en 1288. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taús(te)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] hgyhto1txlfri6251397ijzqktn0eve 2502269 2502244 2026-06-04T05:24:31Z Alaric 506 44932 2502269 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Noves de Segre=== La prononciacion es ['nɔbes], quasi ['nɔbis]. Las fòrmas ancianas son : ''Nouas'' en 839, ''villa Novas'' en 948, ''loco voc. Novas'' en 953, ''Novas'' en 974, ''Noves'' en 1094, 1280, 1519 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 480 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28674</ref>. ===Taús=== Es aparentat ambe [[Ribera d'Urgellet|Tost]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici ''tausáns''. Las fòrmas ancianas son : ''Thaus'' en 775, 1094, ''Tahus'' en 806, 814, 1206, ''Thauvit'' en 866, ''Taovis'' a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, ''Taus'' en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, ''Tahús, ... Thausio'' en 1288. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taús(te)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] kfnlj307ipg70kxkukc809bf6xnxci7 0 57702 2502242 2502228 2026-06-03T16:51:41Z Alaric 506 44932 /* Tost */ 2502242 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del l'[[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son ''Adralle'' en 839 (e ''Adral'' dins lo ''Capbreu''), ''Atralle'' en 855 (''-t-'' per ipercorreccion ?), ''Adralle'' en 952, ''Adral'' en 1070, ''Atralis'' en 1094, ''Adaral'' en 1359. I a una terminason ''-(r)all'' dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma ''-t-'' de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en ''*Atra-'' coma per ''Adraén'' ont se tròba tanben una atestacion ambe ''-t-'', ''Atrasenne''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29</ref>. ===El Pla de Sant Tirs=== La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son ''Ipso Plano'' en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu ''Sancti Tirsi'' e la copia del sègle XII escriu ''Ipso Piano Sancti Tirsi''), ''Sancti Tirsi'' en 1093, ''in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel'' en 1094, ''Plano Sto Tirsi'' en 1139, ''Pla de Sentis'' en 1359, ''loch del Pla de Sentirs'' en 1455, ''la creu del pla de Sant Tis'' en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de [[Sarroca de Bellera|Sentís]], l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en ''Sent Tirs''. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513</ref>. ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ===la Parròquia d'Hortó=== La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès ''d'Hortó'' es conegut. Las fòrmas ancianas son : ''Ortone'' en 839 (idem a la copia del sègle XII), ''Parròquia de Laortó'' en 1359, ''la parrochia de la Orto'' en 1518, ''La Parròchia'' en 1556, ''Laurto'', sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas ''Laortó(n)'' representan ''Lo Arton'', donc, fòra l'article, la rasic ''art-'', que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : ''Hourtoux'', près de [[Fulhan]] ([[Aude (departament)|Aude]]), atestat ''Ortonibus'' en 1271 e ''Ortós'' (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de ''Lourtoue'' entre la [[Vath d'Aspa|val d'Aspa]] e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]] (''-n-'' de ''ona'' s'amudís en [[gascon]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563</ref>. ===Tost=== Es aparentat ambe [[Les Valls d'Aguilar|Taús]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : ''T. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taúst(e)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost''. ''Tost'' es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Torà de Tost=== Nom identic a [[Torà (Segarra)]]. La prononciacion es [to'ra] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 295-296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43721</ref>. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 6u5w7pxt1hivegc0tm2iyk06xaxkjah 2502243 2502242 2026-06-03T16:53:32Z Alaric 506 44932 2502243 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son ''Adralle'' en 839 (e ''Adral'' dins lo ''Capbreu''), ''Atralle'' en 855 (''-t-'' per ipercorreccion ?), ''Adralle'' en 952, ''Adral'' en 1070, ''Atralis'' en 1094, ''Adaral'' en 1359. I a una terminason ''-(r)all'' dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma ''-t-'' de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en ''*Atra-'' coma per ''Adraén'' ont se tròba tanben una atestacion ambe ''-t-'', ''Atrasenne''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29</ref>. ===El Pla de Sant Tirs=== La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son ''Ipso Plano'' en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu ''Sancti Tirsi'' e la copia del sègle XII escriu ''Ipso Piano Sancti Tirsi''), ''Sancti Tirsi'' en 1093, ''in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel'' en 1094, ''Plano Sto Tirsi'' en 1139, ''Pla de Sentis'' en 1359, ''loch del Pla de Sentirs'' en 1455, ''la creu del pla de Sant Tis'' en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de [[Sarroca de Bellera|Sentís]], l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en ''Sent Tirs''. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513</ref>. ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ===la Parròquia d'Hortó=== La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès ''d'Hortó'' es conegut. Las fòrmas ancianas son : ''Ortone'' en 839 (idem a la copia del sègle XII), ''Parròquia de Laortó'' en 1359, ''la parrochia de la Orto'' en 1518, ''La Parròchia'' en 1556, ''Laurto'', sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas ''Laortó(n)'' representan ''Lo Arton'', donc, fòra l'article, la rasic ''art-'', que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : ''Hourtoux'', près de [[Fulhan]] ([[Aude (departament)|Aude]]), atestat ''Ortonibus'' en 1271 e ''Ortós'' (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de ''Lourtoue'' entre la [[Vath d'Aspa|val d'Aspa]] e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]] (''-n-'' de ''ona'' s'amudís en [[gascon]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563</ref>. ===Tost=== Es aparentat ambe [[Les Valls d'Aguilar|Taús]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : ''Tost'' (839, començament del sègle XI, 1018, 1033, 1039, 1040, 1054... 1359), ''Toste'' (1028), ''Tosto'' (1035), ''Tusto'' (1036). Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taúst(e)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost''. ''Tost'' es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Torà de Tost=== Nom identic a [[Torà (Segarra)]]. La prononciacion es [to'ra] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 295-296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43721</ref>. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] cg0tivz0x3tnjod6x0gvbj50be2wyfd 2502245 2502243 2026-06-03T17:48:03Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ Torà 2502245 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son ''Adralle'' en 839 (e ''Adral'' dins lo ''Capbreu''), ''Atralle'' en 855 (''-t-'' per ipercorreccion ?), ''Adralle'' en 952, ''Adral'' en 1070, ''Atralis'' en 1094, ''Adaral'' en 1359. I a una terminason ''-(r)all'' dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma ''-t-'' de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en ''*Atra-'' coma per ''Adraén'' ont se tròba tanben una atestacion ambe ''-t-'', ''Atrasenne''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29</ref>. ===El Pla de Sant Tirs=== La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son ''Ipso Plano'' en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu ''Sancti Tirsi'' e la copia del sègle XII escriu ''Ipso Piano Sancti Tirsi''), ''Sancti Tirsi'' en 1093, ''in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel'' en 1094, ''Plano Sto Tirsi'' en 1139, ''Pla de Sentis'' en 1359, ''loch del Pla de Sentirs'' en 1455, ''la creu del pla de Sant Tis'' en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de [[Sarroca de Bellera|Sentís]], l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en ''Sent Tirs''. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513</ref>. ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ===la Parròquia d'Hortó=== La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès ''d'Hortó'' es conegut. Las fòrmas ancianas son : ''Ortone'' en 839 (idem a la copia del sègle XII), ''Parròquia de Laortó'' en 1359, ''la parrochia de la Orto'' en 1518, ''La Parròchia'' en 1556, ''Laurto'', sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas ''Laortó(n)'' representan ''Lo Arton'', donc, fòra l'article, la rasic ''art-'', que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : ''Hourtoux'', près de [[Fulhan]] ([[Aude (departament)|Aude]]), atestat ''Ortonibus'' en 1271 e ''Ortós'' (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de ''Lourtoue'' entre la [[Vath d'Aspa|val d'Aspa]] e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]] (''-n-'' de ''ona'' s'amudís en [[gascon]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563</ref>. ===Tost=== Es aparentat ambe [[Les Valls d'Aguilar|Taús]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : ''Tost'' (839, començament del sègle XI, 1018, 1033, 1039, 1040, 1054... 1359), ''Toste'' (1028), ''Tosto'' (1035), ''Tusto'' (1036). Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taúst(e)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost''. ''Tost'' es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Torà de Tost=== Nom identic a [[Torà (Segarra)]]. La prononciacion es [to'ra]. (1) Sembla pas un nom de persona en ''-anum'', pr'amor que la màger part son en ''-ianum'' e se lo nom de persona èra ''Torius'' o ''Thorius'', lo resultat seriá ''*Toirà''. (2) Poiriá èsser un idronime. A [[Torà (Segarra)]] s'ajustan los quatre rius que fòrman Riubragós, afluent de [[Segre]], Torà (de Tost) es tanben un autre afluent de Segre e lo riu [[aran]]és Toran (prononciacion [tu'raŋ]) es lo pus abondós dels afluents de Garona abans de sortir de la Val. Lo flume [[Tarn (ribièra)|Tarn]] ven del nom celtic del troneire, ''Taranis'', ''Taranous''. Mès, dins lo panteon de [[Gàllia]], figura Toranis, que pòt èsser l'etime del Toran aranés e dels dos Torà catalans. (3) I a una autra direccion. A la cima de Pallars-Ribagorça, Torà es una nauta montanha desèrta e sauvatge. Benlèu se pòt conciliar l'ipotèsi (2) e (3) en imaginant que los torrents que davalan de las nautas montanhas foguèron tanben consacrats al diu del Troneire ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 295-296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43721</ref>. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] bk8pmq8v9nnmb0d9lb5pkphdtjkzvga 2502246 2502245 2026-06-03T18:26:31Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502246 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son ''Adralle'' en 839 (e ''Adral'' dins lo ''Capbreu''), ''Atralle'' en 855 (''-t-'' per ipercorreccion ?), ''Adralle'' en 952, ''Adral'' en 1070, ''Atralis'' en 1094, ''Adaral'' en 1359. I a una terminason ''-(r)all'' dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma ''-t-'' de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en ''*Atra-'' coma per ''Adraén'' ont se tròba tanben una atestacion ambe ''-t-'', ''Atrasenne''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29</ref>. ===El Pla de Sant Tirs=== La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son ''Ipso Plano'' en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu ''Sancti Tirsi'' e la copia del sègle XII escriu ''Ipso Piano Sancti Tirsi''), ''Sancti Tirsi'' en 1093, ''in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel'' en 1094, ''Plano Sto Tirsi'' en 1139, ''Pla de Sentis'' en 1359, ''loch del Pla de Sentirs'' en 1455, ''la creu del pla de Sant Tis'' en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de [[Sarroca de Bellera|Sentís]], l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en ''Sent Tirs''. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513</ref>. ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ===la Parròquia d'Hortó=== La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès ''d'Hortó'' es conegut. Las fòrmas ancianas son : ''Ortone'' en 839 (idem a la copia del sègle XII), ''Parròquia de Laortó'' en 1359, ''la parrochia de la Orto'' en 1518, ''La Parròchia'' en 1556, ''Laurto'', sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas ''Laortó(n)'' representan ''Lo Arton'', donc, fòra l'article, la rasic ''art-'', que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : ''Hourtoux'', près de [[Fulhan]] ([[Aude (departament)|Aude]]), atestat ''Ortonibus'' en 1271 e ''Ortós'' (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de ''Lourtoue'' entre la [[Vath d'Aspa|val d'Aspa]] e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]] (''-n-'' de ''ona'' s'amudís en [[gascon]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563</ref>. ===Tost=== Es aparentat ambe [[Les Valls d'Aguilar|Taús]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : ''Tost'' (839, començament del sègle XI, 1018, 1033, 1039, 1040, 1054... 1359), ''Toste'' (1028), ''Tosto'' (1035), ''Tusto'' (1036). Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taúst(e)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost''. ''Tost'' es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Torà de Tost=== Nom identic a [[Torà (Segarra)]]. La prononciacion es [to'ra]. (1) Sembla pas un nom de persona en ''-anum'', pr'amor que la màger part son en ''-ianum'' e se lo nom de persona èra ''Torius'' o ''Thorius'', lo resultat seriá ''*Toirà''. (2) Poiriá èsser un idronime. A [[Torà (Segarra)]] s'ajustan los quatre rius que fòrman Riubragós, afluent de [[Segre]], Torà (de Tost) es tanben un autre afluent de Segre e lo riu [[aran]]és Toran (prononciacion [tu'raŋ]) es lo pus abondós dels afluents de Garona abans de sortir de la Val. Lo flume [[Tarn (ribièra)|Tarn]] ven del nom celtic del troneire, ''Taranis'', ''Taranous''. Mès, dins lo panteon de [[Gàllia]], figura Toranis, que pòt èsser l'etime del Toran aranés e dels dos Torà catalans. (3) I a una autra direccion. A la cima de Pallars-Ribagorça, Torà es una nauta montanha desèrta e sauvatge. Benlèu se pòt conciliar l'ipotèsi (2) e (3) en imaginant que los torrents que davalan de las nautas montanhas foguèron tanben consacrats al diu del Troneire ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 295-296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43721</ref>. ===Montan=== La prononciacion modèrna es [mun'tan]. Las fòrmas ancianas son ''Montedamno'' en 839 e ''Montedampno'' dins la copia del sègle XII. ''Montan'' e ''Montanissell'' fòrman un parelh inseparable. Los dos vilatjòts son en posicion rigorosament parallèla, d'un costat a l'autre de Segre. ''Montanissell'' sembla un diminutiu de Montan. La primièra mencion del primièr es ''Montanione'', autre diminutiu, puèi ''Montanicell'' sorgís al sègle XVII e se generalizèt. L'element ''An'' es l'element comun a Montan, Montanissell e las doás ''Valldan'', a la Font ''delz akos'tans'' (= la Costa d'An). ''An'' es ''andi'', « grand » en basc. Lo primièr element de ''Montan'' es ''mendi'', « montanha », remplaçat per sa traduccion ''mont''. Tanben ''la Valldan'' es ''aran-andi'', « val granda », ambe traduccion de ''aran'' en ''vall'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 325-326 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26974</ref>. ===Codinet=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 400 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37016</ref>. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] i4inxbbijq80z3tcra0oh1y9r6psk4b 2502261 2502246 2026-06-03T23:01:18Z Alaric 506 44932 2502261 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son ''Adralle'' en 839 (e ''Adral'' dins lo ''Capbreu''), ''Atralle'' en 855 (''-t-'' per ipercorreccion ?), ''Adralle'' en 952, ''Adral'' en 1070, ''Atralis'' en 1094, ''Adaral'' en 1359. I a una terminason ''-(r)all'' dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma ''-t-'' de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en ''*Atra-'' coma per ''Adraén'' ont se tròba tanben una atestacion ambe ''-t-'', ''Atrasenne''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29</ref>. ===El Pla de Sant Tirs=== La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son ''Ipso Plano'' en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu ''Sancti Tirsi'' e la copia del sègle XII escriu ''Ipso Piano Sancti Tirsi''), ''Sancti Tirsi'' en 1093, ''in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel'' en 1094, ''Plano Sto Tirsi'' en 1139, ''Pla de Sentis'' en 1359, ''loch del Pla de Sentirs'' en 1455, ''la creu del pla de Sant Tis'' en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de [[Sarroca de Bellera|Sentís]], l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en ''Sent Tirs''. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513</ref>. ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ===la Parròquia d'Hortó=== La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès ''d'Hortó'' es conegut. Las fòrmas ancianas son : ''Ortone'' en 839 (idem a la copia del sègle XII), ''Parròquia de Laortó'' en 1359, ''la parrochia de la Orto'' en 1518, ''La Parròchia'' en 1556, ''Laurto'', sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas ''Laortó(n)'' representan ''Lo Arton'', donc, fòra l'article, la rasic ''art-'', que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : ''Hourtoux'', près de [[Fulhan]] ([[Aude (departament)|Aude]]), atestat ''Ortonibus'' en 1271 e ''Ortós'' (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de ''Lourtoue'' entre la [[Vath d'Aspa|val d'Aspa]] e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]] (''-n-'' de ''ona'' s'amudís en [[gascon]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563</ref>. ===Tost=== Es aparentat ambe [[Les Valls d'Aguilar|Taús]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : ''Tost'' (839, començament del sègle XI, 1018, 1033, 1039, 1040, 1054... 1359), ''Toste'' (1028), ''Tosto'' (1035), ''Tusto'' (1036). Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taúst(e)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost''. ''Tost'' es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Torà de Tost=== Nom identic a [[Torà (Segarra)]]. La prononciacion es [to'ra]. (1) Sembla pas un nom de persona en ''-anum'', pr'amor que la màger part son en ''-ianum'' e se lo nom de persona èra ''Torius'' o ''Thorius'', lo resultat seriá ''*Toirà''. (2) Poiriá èsser un idronime. A [[Torà (Segarra)]] s'ajustan los quatre rius que fòrman Riubragós, afluent de [[Segre]], Torà (de Tost) es tanben un autre afluent de Segre e lo riu [[aran]]és Toran (prononciacion [tu'raŋ]) es lo pus abondós dels afluents de Garona abans de sortir de la Val. Lo flume [[Tarn (ribièra)|Tarn]] ven del nom celtic del troneire, ''Taranis'', ''Taranous''. Mès, dins lo panteon de [[Gàllia]], figura Toranis, que pòt èsser l'etime del Toran aranés e dels dos Torà catalans. (3) I a una autra direccion. A la cima de Pallars-Ribagorça, Torà es una nauta montanha desèrta e sauvatge. Benlèu se pòt conciliar l'ipotèsi (2) e (3) en imaginant que los torrents que davalan de las nautas montanhas foguèron tanben consacrats al diu del Troneire ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 295-296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43721</ref>. ===Montan=== La prononciacion modèrna es [mun'tan]. Las fòrmas ancianas son ''Montedamno'' en 839 e ''Montedampno'' dins la copia del sègle XII. ''Montan'' e ''Montanissell'' fòrman un parelh inseparable. Los dos vilatjòts son en posicion rigorosament parallèla, d'un costat a l'autre de Segre. ''Montanissell'' sembla un diminutiu de Montan. La primièra mencion del primièr es ''Montanione'', autre diminutiu, puèi ''Montanicell'' sorgís al sègle XVII e se generalizèt. L'element ''An'' es l'element comun a Montan, Montanissell e las doás ''Valldan'', a la Font ''delz akos'tans'' (= la Costa d'An). ''An'' es ''andi'', « grand » en basc. Lo primièr element de ''Montan'' es ''mendi'', « montanha », remplaçat per sa traduccion ''mont''. Tanben ''la Valldan'' es ''aran-andi'', « val granda », ambe traduccion de ''aran'' en ''vall'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 325-326 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26974</ref>. ===Codinet=== ''Codina'' es « roca a flor de tèrra que fa una taca nusa sense vegetacion », es un mot d'origina prelatina. ''Codinet'' a en mai lo sufixe collectiu ''-ētum'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 400 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37016</ref>. ===els (los ?) Hostalets de Tost=== ''Hospital'' aviá quasi lo meteis sens que ''hostal'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 427 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21696</ref>. ===Nabiners=== Prononciat [ləbi'nes] a [[la Seu d'Urgell]]. Las fòrmas ancianas son ''Napinerios'' en 839, ''Nabiners'' en 1093, 1244, 1359. Ven del latin ''napīna'', « camp de naps ». ''Nabiners'' es un collectiu <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 435 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28153</ref>. ===Gramós=== Gramós èra de l'ancian municipi de la Parroquia d'Hortó. La prononciacion es [gra'mos]. Las fòrmas ancianas son ''Garamonse'' en 839, ''Garramos'' al Spill de Castellbò en 1518 (error per ''Gara-'', que ambe l'èrra dobla la contraccion en ''Gr-'' seriá impossibla). Maldespièit la coïncidéncia ambe la planta ''gram'' (latin ''gramen''), lo nom es prelatin. La finala es bascoïda, en ''-untze''. ''Garamo(n)s'' deveniá comprensible als catalans en venent una espècia de derivat de ''gram'', çò que deguèt contribuïr a la pèrda del primièr ''a'' e de ''n''. L'etime pòt èsser ''Garamun-tzi'', « lo puèg d'amont », que correspond a la situacion del lòc. Dins la comuna de [[Bèlpuèg (Lauragués)|Bèlpuèg (Aude)]], i a un lòc ''Garamons'', contractat tanben en ''Les Gramons'' en 1781 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 375-376 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20869</ref>. ===Sauvanyà o Sauganyà=== La prononciacion es [sawga'ɲa]. La milhora solucion es lo cognomen ''Silvanus'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65-66 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37876</ref>. ===La Freita=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19528</ref>. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] t34p2zktf2b31cw3zgni74zq3lirj8i 2502263 2502261 2026-06-04T04:38:36Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502263 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ribera d'Urgellet''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Adrall=== Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son ''Adralle'' en 839 (e ''Adral'' dins lo ''Capbreu''), ''Atralle'' en 855 (''-t-'' per ipercorreccion ?), ''Adralle'' en 952, ''Adral'' en 1070, ''Atralis'' en 1094, ''Adaral'' en 1359. I a una terminason ''-(r)all'' dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma ''-t-'' de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en ''*Atra-'' coma per ''Adraén'' ont se tròba tanben una atestacion ambe ''-t-'', ''Atrasenne''. Signat X.T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29</ref>. ===El Pla de Sant Tirs=== La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son ''Ipso Plano'' en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu ''Sancti Tirsi'' e la copia del sègle XII escriu ''Ipso Piano Sancti Tirsi''), ''Sancti Tirsi'' en 1093, ''in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel'' en 1094, ''Plano Sto Tirsi'' en 1139, ''Pla de Sentis'' en 1359, ''loch del Pla de Sentirs'' en 1455, ''la creu del pla de Sant Tis'' en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de [[Sarroca de Bellera|Sentís]], l'origina es ''sentīcěus'' (''locus o pagus senticeus''), ''sentīcěus'', « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic ''sentix, sentīcis'', « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a ''Sentiç'', los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en ''Sent Tirs''. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513</ref>. ===Arfa=== La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son ''Assoa'' en 839 (''Assua'' dins la copia del sègle XIII), ''Asua'' en 910 e 1050, ''Asoua'' en 910 e 947, ''Asfa'' en 1091, 1190, 1278 e 1359, ''Aspha'' en 1201, ''Arpa'' en 1237, ''Arfa'' en 1554 e 1556. L'evolucion es ''Ássŭa'' > ''-so-'' > ''-sp-'' > ''-sf-'', ''-rp-'' > ''-rf-'', ambe d'oscillacion; ''w'', ''v'', assordida jos la pression de ''-ss-'' sorda e dobla, tendiá a se mudar en ''-sp-''; mès coma ''v'' es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en ''-sf-'', grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent ''-rf-''. Per l'etime, i a la possibilitat del basc ''asu(n)'', planta espinosa, o puslèu lo basc ''ha(r)ts(u)a'', « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333</ref>. ===la Parròquia d'Hortó=== La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès ''d'Hortó'' es conegut. Las fòrmas ancianas son : ''Ortone'' en 839 (idem a la copia del sègle XII), ''Parròquia de Laortó'' en 1359, ''la parrochia de la Orto'' en 1518, ''La Parròchia'' en 1556, ''Laurto'', sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas ''Laortó(n)'' representan ''Lo Arton'', donc, fòra l'article, la rasic ''art-'', que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : ''Hourtoux'', près de [[Fulhan]] ([[Aude (departament)|Aude]]), atestat ''Ortonibus'' en 1271 e ''Ortós'' (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de ''Lourtoue'' entre la [[Vath d'Aspa|val d'Aspa]] e la [[Vath d'Aussau|val d'Aussau]] (''-n-'' de ''ona'' s'amudís en [[gascon]]) <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 422-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563</ref>. ===Tost=== Es aparentat ambe [[Les Valls d'Aguilar|Taús]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : ''Tost'' (839, començament del sègle XI, 1018, 1033, 1039, 1040, 1054... 1359), ''Toste'' (1028), ''Tosto'' (1035), ''Tusto'' (1036). Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taúst(e)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost''. ''Tost'' es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Torà de Tost=== Nom identic a [[Torà (Segarra)]]. La prononciacion es [to'ra]. (1) Sembla pas un nom de persona en ''-anum'', pr'amor que la màger part son en ''-ianum'' e se lo nom de persona èra ''Torius'' o ''Thorius'', lo resultat seriá ''*Toirà''. (2) Poiriá èsser un idronime. A [[Torà (Segarra)]] s'ajustan los quatre rius que fòrman Riubragós, afluent de [[Segre]], Torà (de Tost) es tanben un autre afluent de Segre e lo riu [[aran]]és Toran (prononciacion [tu'raŋ]) es lo pus abondós dels afluents de Garona abans de sortir de la Val. Lo flume [[Tarn (ribièra)|Tarn]] ven del nom celtic del troneire, ''Taranis'', ''Taranous''. Mès, dins lo panteon de [[Gàllia]], figura Toranis, que pòt èsser l'etime del Toran aranés e dels dos Torà catalans. (3) I a una autra direccion. A la cima de Pallars-Ribagorça, Torà es una nauta montanha desèrta e sauvatge. Benlèu se pòt conciliar l'ipotèsi (2) e (3) en imaginant que los torrents que davalan de las nautas montanhas foguèron tanben consacrats al diu del Troneire ? <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 295-296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43721</ref>. ===Montan=== La prononciacion modèrna es [mun'tan]. Las fòrmas ancianas son ''Montedamno'' en 839 e ''Montedampno'' dins la copia del sègle XII. ''Montan'' e ''Montanissell'' fòrman un parelh inseparable. Los dos vilatjòts son en posicion rigorosament parallèla, d'un costat a l'autre de Segre. ''Montanissell'' sembla un diminutiu de Montan. La primièra mencion del primièr es ''Montanione'', autre diminutiu, puèi ''Montanicell'' sorgís al sègle XVII e se generalizèt. L'element ''An'' es l'element comun a Montan, Montanissell e las doás ''Valldan'', a la Font ''delz akos'tans'' (= la Costa d'An). ''An'' es ''andi'', « grand » en basc. Lo primièr element de ''Montan'' es ''mendi'', « montanha », remplaçat per sa traduccion ''mont''. Tanben ''la Valldan'' es ''aran-andi'', « val granda », ambe traduccion de ''aran'' en ''vall'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 325-326 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26974</ref>. ===Codinet=== ''Codina'' es « roca a flor de tèrra que fa una taca nusa sense vegetacion », es un mot d'origina prelatina. ''Codinet'' a en mai lo sufixe collectiu ''-ētum'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 400 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37016</ref>. ===els (los ?) Hostalets de Tost=== ''Hospital'' aviá quasi lo meteis sens que ''hostal'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 427 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21696</ref>. ===Nabiners=== Prononciat [ləbi'nes] a [[la Seu d'Urgell]]. Las fòrmas ancianas son ''Napinerios'' en 839, ''Nabiners'' en 1093, 1244, 1359. Ven del latin ''napīna'', « camp de naps ». ''Nabiners'' es un collectiu <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 435 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28153</ref>. ===Gramós=== Gramós èra de l'ancian municipi de la Parroquia d'Hortó. La prononciacion es [gra'mos]. Las fòrmas ancianas son ''Garamonse'' en 839, ''Garramos'' al Spill de Castellbò en 1518 (error per ''Gara-'', que ambe l'èrra dobla la contraccion en ''Gr-'' seriá impossibla). Maldespièit la coïncidéncia ambe la planta ''gram'' (latin ''gramen''), lo nom es prelatin. La finala es bascoïda, en ''-untze''. ''Garamo(n)s'' deveniá comprensible als catalans en venent una espècia de derivat de ''gram'', çò que deguèt contribuïr a la pèrda del primièr ''a'' e de ''n''. L'etime pòt èsser ''Garamun-tzi'', « lo puèg d'amont », que correspond a la situacion del lòc. Dins la comuna de [[Bèlpuèg (Lauragués)|Bèlpuèg (Aude)]], i a un lòc ''Garamons'', contractat tanben en ''Les Gramons'' en 1781 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 375-376 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20869</ref>. ===Sauvanyà o Sauganyà=== La prononciacion es [sawga'ɲa]. La milhora solucion es lo cognomen ''Silvanus'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 65-66 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37876</ref>. ===La Freita=== Èra de l'ancian municipi d'Arfa. La prononciacion locala es [la 'frejtɛ], [la 'frejte] a [[La Seu d'Urgell]]. Las fòrmas ancianas son ''Ollafracta'' en 839 (Acta de Consagració de la Seu d'Urgell); o, separat, ''Olla fracta'' al ''Capbreu'' e a la copia del sègle XII. ''Fracta'' a lo sens de « rompuda, desfonsada » e lo resultat del latin ''ōlla'' a lo sens de « gorg, laca » dins un torrent o un riu. D'autra part, èra regular, darrèr una vocala longa, que la ''ll'' dobla se simplifiquèsse e de fait la fòrma ''ola'' existiguèt en catalan coma dins los parlars vesins, gascons o aragoneses; çaquelà, la grafia, sovent equivòca, o desguisava en gardant ''ll''; après, ''o-'', pres per un ''o'' disjonctiu, foguèt eliminat, e demorèt solament ''la-'', que foguèt pres per l'article, d'aquí ''la freita'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19528</ref> [''freita'' se simplifica generalament en ''freta'', atal coma ''feita'' > ''feta'', « faita »]. ==Istòria== La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost. == Demografia == {{Demografia2| 1497=109| 1515=89| 1553=144| 1717=765| 1787=1390| 1857=2591| 1877=2031| 1887=1760| 1900=1635| 1910=1594| 1920=1739| 1930=1951| 1940=1671| 1950=1650| 1960=1506| 1970=1143| 1981=889| 1990=822| 1996=743| 2000=811| 2006=971| 2010=982| 2014=963| 2020=932| 2025=989| 2030= }} Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|18|52|N|1|23|1|E|type:city(935)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 6bhpexwuprerbkmtec41ko8jg5op3tg 0 71852 2502255 2486329 2026-06-03T19:41:50Z Gavàudola06 63564 Nom provençal (ALP) 2502255 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lei Adrechs | nom2 = ''Les Adrets-de-l'Estérel'' | imatge = Les_Adrets_de_l'Estérel.jpg | descripcion = Plaça de la glèisa. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Les Adrets-de-l'Estérel A(Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Draguinhan|Draguinhan]] | canton = [[Canton de Sant Rafèu|Sant Rafèu]] ([[Canton de Frejús|Frejús]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Var Esterèu Mediterranèa|CA de Var Esterèu Mediterranèa]] | insee = 83001 | cp = 83600 | cònsol = Jean-Pierre Klinholff | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.52074580 | longitud = 6.81047258 | alt mej = | alt mini = 60 | alt maxi = 420 | km² = 22.26 | gentilici = adrechan, adrechana | sitweb = }} '''Lei Adrechs''' ({{API|[lej aˈdʀe]}}, [[nòrma mistralenca]] ''Lei Adré'' ; en [[francés]] ''Les Adrets-de-l'Estérel'') es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 83001.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == La comuna foguèt creada en [[1867]] a partir de la comuna de [[Montauron]] e se sonèt ''Les Adret de Montauron'', puei ''Les Adrets de Fréjus'' avans de venir ''Les Adrets-de-l'Estérel'' per pas s'enganar amb la pròpria vila de [[Frejús]]. Lo [[gentilici]] es '''adrechan -a'''. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 83001 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 10 de novembre de [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Pierre Klinholff|Partit= sènsa |Qualitat= retirat, ancian Director Generau dei Servicis Adjunt de la vila de Canas }} {{Elegit |Debuta=23 de mai de 2020 |Fin= 26 d'octobre de 2020 (demission) |Identitat= Jean-Paul Reggiani |Partit= sènsa |Qualitat= retirat, ancian director dei construccions publicas de la vila de Canas}} {{Elegit |Debuta= [[1994]] |Fin= 2020 |Identitat= Nello Broglio |Partit= divèrs senèstra |Qualitat= retirat de mètge generalista}} {{Elegit |Debuta= cònse en [[1962]] |Fin= [[1994]] (demission) |Identitat= Roger Coudenq |Partit= [[PS]] |Qualitat= ensenhaire}} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1958 ? |Identitat= Albert Coudenq|Partit=[[SFIO]] |Qualitat= cultivator }} {{Elegit |Debuta= [[1901]] |Fin= 1944 |Identitat=Jean-Joseph Graille |Partit= |Qualitat= cultivator}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1901 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 83001 |1872=351 |1876=363 |1881=441 |1886=320 |1891=300 |1896=281 |1901=275 |1906=274 |1911=310 |1921=312 |1926=331 |1931=280 |1936=266 |1946=223 |1954=257 |1962=320 |1968=361 |1975=424 |1982=684 |1990=1474 |1999=2063 |2005=2558 |2006= |2007= |2008= |2010=2629 |cassini=135 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr83|0}} la populacion èra de {{popfr83|001}} abitants. ==Luòcs e monuments== [[Imatge:Lac de l'Avellan.jpg|thumb|290px|right|Lo lac de ''l'Avellan'']] == Personalitats liadas ambé la comuna == ==Vèire tanben== * [[Comunas de Var]] == Liames extèrnes == ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} {{O|Adrechs}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna de Var]] qanzeuyygkobzx99a1k5elu9jnobrs3 0 71877 2502251 2347795 2026-06-03T18:51:13Z Gavàudola06 63564 Nom local (ALF + ALP) 2502251 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aiguina | nom2 = ''Aiguines'' | imatge = Aiguines-Verdon-Provence.jpg | descripcion = La plaça centrala d'Aiguina. | lògo = cap | escut = Blason Aiguines.svg | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Flaiòsc]] ([[canton d'Aups|Aups]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Lacs e Gòrgas de Verdon|CC de Lacs e Gòrgas de Verdon]] | insee = 83002 | cp = 83630 | gentilici = Aiguinois, Aiguinoises (en [[francés]]) | cònsol = Charles-Antoine Mordelet | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.77567052 | longitud = 6.24308246 | alt mini = 470 | alt mej = 817 | alt maxi = 1572 | km² = 114.43 |}} '''Aiguina''' ({{API|[ejˈɡino]}}, {{API|[eˈɡino]}}, [[nòrma mistralenca]] ''Eiguino'' ; en francés ''Aiguines'' {{API|/eɡˈin/}}) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. == Geografia == Aiguina si situa au nòrd dau [[Var (departament)|departament de Var]] entre lo [[Lac de Santa Crotz]], lei [[Gòrgas de Verdon]] e lo [[Plan de Canjuers]]. Joís d'un [[clima mediterranèu]] refrejat per l'[[altitud]]. Lo relèu es dominat per lo [[Grand Margès]] ({{formatnum:1577}} m) e per lei gòrgas. L'abitat es concentrat dins lo centre istoric dau [[vilatge]]. La màger part dau territòri comunau es cubèrt per de [[selva|seuvas]] mediterranèas mai son accès es enebit. D'efiech, lei dos tèrç d'aqueu territòri fan partida dau [[camp de Canjuers]]. Au nivèu [[idrografia|idrografic]], [[verdon (riu)|Verdon]] marca lo limit orientau dau vilatge mai presenta pas de risc de vengudas deis aigas per la populacion car es ensarrat dins lei gòrgas. Un riu, dich [[Artubi]], passa tanben dins la region. Au nòrd, lo territòri d'Aguina arriba fins ai ribas dau [[Lac de Santa Crotz]]. == Istòria == De traças d'ocupacion [[Preïstòria|preïstoricas]] son estadas identificadas sus lo territòri d'Aiguina. Durant l'[[Antiquitat]], l'endrech foguèt tanben poblat per una populacion celtoliguras que bastissèt un [[oppidum]] sus lo pendís sud dau [[Grand Margès]]. Puei, durant lo [[Gàllia Narbonesa|periòde roman]], una [[rota]] [[Roma antica|romana]] passèt dins la region. Lo vilatge actuau apareissèt durant l'[[Edat Mejana]] amb l'installacion d'un ''castrum'' sus l'emplaçament de l'oppidum antic. En 1021, una construccion [[fortificacion|fortificada]] es egalament mencionada. Segon lei tèxtes, foguèt destrucha dos còps e tornada bastir a l'emplaçament de l'actuala capèla Sant-Pèire<ref>Jacques Cru, « Petra Castellana », ''Verdon'', n° 1, estiu de 1999, p. 35.</ref>. L'endrech foguèt sota la senhoriá de l'[[Abadiá Sant Victor de Marselha|Abadiá Sant Victor]] fins au sègle XI. Au sègle XII, a la demanda de l'[[evescat de Riés|evesque de Riés]], lei [[Òrdi deu Temple|Templiers]] aurián construch un premier [[castèl|castèu]] de pèira<ref>Bernard Falque de Bezaure, ''Sur les traces des Templiers du Var, des Alpes-Maritimes'', Provençalement Vôtre, 2000, p. 17.</ref>. Puei, lo vilatge passèt sota lo contraròtle de mai d'un ostau poderós de [[Provença]] coma lei [[Ostau dei Bauç|Bauç]], lei [[Ostau dei Blacas|Blacas]] o lei [[Ostau dei Sabran|Sabran]]. Au sègle XVI, lo borg intrèt dins un periòde de prosperitat gràcias a sa produccion d'objèctes artesanaus de [[fusta]]. D'efiech, lo [[bois]] dei [[selva locala|seuvas localas]] atraièt de tornaires. Lo rèsta de la populacion viviá de l'[[agricultura]] e dau [[norrigatge]] (principalament de [[cavau]]s). Au sègle XVII, lo castèu foguèt restaurat e prenguèt sa forma actuala. La senhoriá d'Aiguina passèt a l'[[Ostau dei Clapiers]], una branca eissida dei [[Ostau de Vauvenarga|Vauvenarga]]. Pasmens, la [[Revolucion Industriala]] entraïnèt de trèbols grèus en causa de recòltas marridas<ref>Monique Cubells, « Les mouvements populaires du printemps 1789 en Provence [archive] », Provence historique, volume 36, no 145, 1986, pp. 310-322.</ref>. La [[Revolucion Industriala]] entraïnèt lo declin de la populacion a partir deis ans 1840-1850. Lo maximom demografic foguèt agantat en 1836 amb {{formatnum:1079}} abitants (còntra 913 en 1792). Aquela baissa dau nombre d'estatjants foguèt continü fins a la [[Premiera Guèrra Mondiala]] que marquèt una acceleracion sobda dau fenomèn (581 abitants en 1911, 390 en 1921){{refnec}}. Durant aqueu periòde, doas [[familha]]s installèron de [[maquina de vapor|maquinas de vapor]] per [[industria|industrializar]] la produccion de bolas de [[petanca]] claveladas. Aqueu comèrci demorèt dinamic fins ais ans 1920 e si mantenguèt fins a la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. En causa d'aqueu declin, lo vilatge perdèt son importància. Pasmens, aquel isolament favorizèt l'activitat de la [[Resisténcia Francesa|Resisténcia]] e lei tropas [[Itàlia|italianas]] foguèron obligadas de construrre de molons de pèiras per empachar l'aterratge d'[[avion]]s<ref>Jean-Marie Guillon, « Les années de guerre dans le pays du Verdon varois », ''Verdon'', n° 6, autona de 2001, pp. 90-104</ref>. Après la [[guèrra]], la rota RD71 foguèt dubèrta en 1950. Permetèt de desvolopar lo [[torisme]] dins la region mai lo declin demografic contunièt. D'efiech, la creacion dau [[camp de Canjuers]] entraïnèt l'integracion de dos tèrç dau territòri comunau dins la basa militara e la disparicion d'onze jaç. Puei, en 1975-1976, la creacion dau [[Lac de Santa Crotz]] menèt a la pèrda de 116 [[ectara]]s suplementaris. Lo minimom demografic foguèt agantat a aquela epòca amb 132 abitants recensats en 1975. Dempuei aquela data, lo [[torisme]] a permés una leugiera aumentacion de la populacion que s'es estabilizada entre 250 e 270 dempuei 2006{{refnec}}. == Patrimònis culturau e environamentau == Gràcias a son istòria anciana e son saupre-faire en matèria d'[[artesanat]], Aiguina a un patrimòni culturau relativament important per un vilatge d'aquela talha. Au nivèu [[arquitectura|arquitecturau]], lo monument pus important es lo [[Castèu d'Aiguina|castèu]] que data dau sègle XVII. Dins aquò, la vila assosta l'ensemble dei monuments importants d'un borg medievau (capèla, glèisa, lavador, [[relòtge]], etc). La tradicion dei tornaires de fusta dau vilatge es egalament entretenguda amb un pichon musèu installat dins un obrador restaurat. Au nivèu environamentau, Aiguina dispausa d'atots fòrça importants gràcias a sa proximitat amb lei [[Gòrgas de Verdon]]. Pasmens, la [[geologia]] locala es egalament fòrça interessanta amb mai d'una estructura de remarca. En particular, au mens cinc [[avenc]]s son estats identificats sus lo territòri comunau. De mai, d'autrei desenaus de [[bauma]]s si tròban dins la zòna militara. <gallery mode=packed heights=180px> Aiguines83-clocher.jpg|Lo vilatge d'Aiguina. Lac Sainte-Croix-1.JPG|Lo castèu d'Aiguina e lo [[lac de Santa Crotz]] 83-Aiguines Eglise.JPG|La Glèisa Sant Joan Aiguines-Verdon-Provence.jpg|Plaça centrala dau vilatge </gallery> == Personalitats liadas amb la comuna == == Veire tanben == * [[Camp de Canjuers]]. * [[Comunas de Var]] == Liames extèrnes == == Nòtas == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Provença]] [[Categoria:Comuna de Var]] ggq173adm90mxnajsnmjpeleu7h2rz2 0 72263 2502254 2246185 2026-06-03T19:35:55Z Gavàudola06 63564 Nom provençal (ALP) 2502254 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montaurós | nom2 = ''Montauroux'' | imatge = Chateau_de_la_colle_noire.jpg | descripcion = Lo castèu de la ''Colle Noire'' de Montaurós. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Montauroux (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Draguinhan|Draguinhan]] | canton = [[Ròcabruna d'Argenç]] ([[Canton de Faiença|Faiença]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dau País de Faiença|CC dau País de Faiença]] | insee = 83081 | cp = 83440 | gentilici = | cònsol = Jean-Yves Huet | mandat = [[2020]] - [[2026]] | longitud = 6.7658 | latitud = 43.6192 | alt mini = 72 | alt maxi = 437 | ectaras = 3354 | km² = 33.54 |}} '''Montauron''' o '''Montaurós''' <ref>''Mount-Aurous'', Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, volum 2, p. 363</ref>{{,}}<ref>Jòrgi Fettuciari, Guiu Martin, Jaume Pietri, Dictionnaire provençal-français, Diccionari provençau-francés, l'ESCOMESSA, CREO-PROVENÇA, diffusion Edisud, 2003, p. 550</ref> ({{API|[mũntɔwˈrũŋ]}}, [[nòrma mistralenca]] ''Mountauroun'' ; en [[francés]] ''Montauroux'') es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== ==Toponimia== ''in territorio Montis Aurosi'', en 1044-1058. Un contributor explica que lo nom modèrne es ''Montauron''. Es probablament vertat e s'explica, maugrat l'etimologia evidenta, per l'influéncia de la finala de [[Tanaron]], comuna vesina. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee= 83081 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Yves Huet |Partit= sènsa |Qualitat= mètge generalista }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Joan Pèire Bottero (en francés ''Jean-Pierre Bottero'') |Partit=[[UMP]] dissident |Qualitat= cap d'entrepresa, president dau SIVOM dau País de Faiença (1999-2006) e de la CC dau País de Faiença (2006-2014) }} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1989 |Identitat= Jacques Krempff|Partit= [[PCF]]|Qualitat= professor}} {{Elegit |Debuta= mai de [[1953]] |Fin= 1967 |Identitat=Camille Pauc |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 83081 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1687 |1846=1728 |1851=1782 |1856= |1861= |1866=1736 |1872= |1876=1420 |1881= |1886= |1891=1220 |1896=1111 |1901=1005 |1906=1014 |1911=1006 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=910 |1968=1053 |1975=1375 |1982=1997 |1990=2773 |1999=4017 |2004=4526 |2006= |2007= |2008= |2009=5653 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr83|0}} la populacion èra de {{popfr83|081}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Vèire tanben== * [[Comunas de Var]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 6l06bk3ki0n0jnmxw1bs2e5hikwvawn 0 77821 2502266 2495862 2026-06-04T04:58:29Z Nicolas Eynaud 6858 2502266 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Obesity-waist circumference.svg|thumb|right|250px|Tres tipes de siloetas e torn de talha: "normal", "en subrepés" e "obès"]] L''''obesitat''' es una [[malautiá cronica]] caracterizaa per un excès de massa graissosa dins l'organisme. Segon l'[[Organizacion Mondiala de la Santat]], un [[indici de massa corporala]] (IMC) superior a 30 kg/m² es un indicaire d'obesitat amb tres soscategorias diferentas : l'obesitat moderaa quand l'IMC se situa entre 30 e 34,9, l'obesitat severa quand l'IMC se situa entre 35 e 39,9 e l'obesitat massisa quand l'IMC es au-delà de 40. Pasmens, l'IMC es pas sufisent e chau completar son analisi amb d'autras mesuras coma lo rapòrt entre lo torn de talha e la talha. L'obesitat es lo resultat d'una interaccion complexa entre de factors [[alimentacion|alimentaris]], [[genetica|genetics]], [[societat|sociaus]] e [[psicologia|psicologics]]. Sas causas son nombrosas e lor mecanisme precís es pas encara totalament compres. Pasmens, es larjament entraïnaa per la sedentarizacion e la difusion dels aliments ultratransformats. D'un biais generau, es una malautiá en progression constanta dins lo monde entier despuei la fin dau segle XX. En [[2022]], tochava ansin un miliard d'individús siá 13 % de la populacion mondiala. Foguèc ansin reconoissua coma una malautiá cronica per l'OMS en [[1997]] e coma una [[epidemia]] mondiala en [[2000]]. Sos trachaments son principalament fondats sus lo regime, l'[[exercici fisic|activitat fisica]] e las terapias comportamentalas. De metòdes medicamentós e chirurgicaus existisson tanben, mas son reservats als cas mai greus. Sas complicacions medicalas son nombrosas e grevas — en particular las complicacions cardiovascularas, endocrinas e pulmonaras — e son sovent associaas a de consequéncias socialas importantas, en particular de discriminacions e de fenomenes de desocializacion. == Istòria == ''Avertiment : la seccion aquí-sos seguís principalament l'istòria de l'obesitat en Occident. Aquò es interessant que la vision moderna de l'obesitat es larjament eissia de las concepcions occidentalas d'aquela patologia. Pasmens, escarta las representacions presentas dins d'autras regions durant los meteisses periòdes.'' === De l'Edat Mejana a la Renaissença === Durant l'[[Edat Mejana]], l'òme gròs aviá generalament un certan prestigi car èra associat a l'imatge dau [[chavalier]] vigorós, dau senhor opulent e l'òme en bòna [[santat]] amb un accès a un manjar abondós<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, « Le prestige du gros », dins ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010.</ref>. Las ripalhas son ansin un element important dels racontes de [[chavalariá]]. Los abitants de las regions miticas son pereu presentats coma grands, gròs e dotats d'un apetit considerable. Per exemple, dins lo ''[[Libre de las Meravilhas]]'', [[Marco Polo]] explica l'origina de la fòrça desmesuraa dels « gigants » de [[Zanzibar]] per lor capacitat a manjar mai que los autres òmes<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marco Polo (tèxte establit per Maurice Turpaud), ''Les Merveilleux Voyages de Marco Polo dans l’Asie du XIIIe siècle'', Spes, 1929, pp. 208-209.</ref>. Pasmens, aquela vision positiva de l'obesitat es de nuançar car l'excès de pes èra condamnat, en particular quand empachava un [[Noblesa|nòble]] de complir son dever. Ansin, l'obesitat dau rei [[Loís VI lo Gròs]] ([[1108]]-[[1137]]), incapable de montar a chivau a partir de [[1131]], foguèc descricha coma un amoliment e un afebliment a l'origina de [[malautiá]]s divèrsas. L'obesitat foguèc egalament una causa probabla de la [[repudiacion]] de la reina [[Berta d'Olanda|Berta de França]] en [[1092]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jim Bradbury, ''The Capetians: The History of a Dynasty'', Continuum International Publishing Group, 2007.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Luscombe e Jonathan Riley-SMith, ''The New Cambridge Medieval History: Volume 4, c.1024-c.1198'', Cambridge University Press, 2004.</ref>. Lo prestigi del gròs comencèc de declinar a partir dau [[sègle XII|segle XII]] en causa de tres evolucions socialas. Los clercs, en particular los fraires dels òrdres mendicants, tornèron installar la golardisa al sen dels pecats capitaus<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. En parallele, los progrès realizats dins la formacion dels [[medecina|metges]] permetèron de recomandar mai de sobrietat alimentària. Enfin, dins mai d'una cort, las reglas dau [[fin' amor]] o dels rituaus estachats a las [[justa]]s favorizèron l'adopcion d'estandards de rafinament basats sus la finessa fisica e morala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010, pp. 27-29.</ref>. Aquelas evolucions contunhèron fins a la [[Renaissença]], un periòde de valorizacion dau trabalh, de la tecnica e de la finessa. Ansin, a partir dau segle XV, lo gròs es clarament estigmatizat per sa pesantor, sa paressa, son inabiletat e son inutilitat. Aquò foguèc a l'origina d'una exigéncia sociala de primessa pas totjorn compatibla amb la difusion dau [[sucre]] al sen de l'[[aristocracia]]<ref>En reaccion, aquela contradiccion foguèc a l'origina dels gigants de graissa de [[Rabelais]] que voliá criticar aquela obsession per la primessa (Bernard Pivot, « La graisse ancienne et moderne », ''Le Journal du Dimanche'', 20 de març de 2010).</ref>. === Dau Segle de las Lutz al desvolopament de la dietetica moderna === Lo [[Segle de las Lutz]] intensifiquèc la critica dels gròs que foguèron associats, en mai dels clichats eiretats dels periòdes precedents, a l'insensibilitat e a l'afadiment de la personalitat. Pasmens, evolucion importanta, aquela critica èra desenant mai e mai fondaa sus de mesuras [[sciéncia|scientificas]] inspiraas per lo desvolopament pus generau dau [[metòde scientific]] al sen de l'eleit intellectuau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Peter G. Kopelman, Ian D. Caterson e William H. Dietz, ''Clinical Obesity in Adults and Children'', John Wiley & Sons, 2009, p. 152.</ref>. Dins aqueu quadre, lo desvolopament dels [[restaurant]]s aviá una foncion [[dietetica]] car aquelos establiments permetián de manjar de [[bolhon]]s « reconstituents » a basa de jus de [[charn]] desgraissats. Se desvolopèron pereu las pesaas o las mesuras dau torn de talha e la [[medecina]] comencèc de recomandar l'[[exercici fisic|exercici]] per luchar còntra l'obesitat. Los trabalhs de Lavoisier sus la [[calorimetria]] permetèron egalament de descobrir los principis de la respiracion. Lo còrs uman venguèc alora una [[maquina]] [[energia|energetica]], çò que menèc pauc a cha pauc a l'aparicion de la nocion d'apòrts energetics. Pasmens, aqueu periòde de sciéncias encara balbucejantas foguèc egalament a l'origina d'errors grevas. Per exemple, durant la màger part dau segle XVIII, lo [[sucre]] foguèc recomandat per empachar lo desvolopament de l'obesitat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Audétat, « L'obésité n'est plus ce qu'elle était », ''L'Hebdo'',‎ 18 de març de 2010, pp. 20-21.</ref>. Durant lo segle XVIII, [[Georges-Louis Leclerc de Buffon|Buffon]] aviá presentat de corbas entre l'estatura e lo pes. Pasmens, la mesura venguèc un element centrau de l'estudi de l'obesitat pendent lo segle seguent. Lo [[matematicas|matematician]] [[Adolphe Quetelet]] ([[1796]]-[[1874]]) es la figura centrala d'aquela evolucion. D'efiech, a partir d'una tiera de mesuras, prepausèc en [[1832]] una eschala dels pes en foncion de la talha, del temps e del [[sèxe (biologia)|sexe]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Adolphe Quételet, « Recherches sur le poids de l’homme aux diff erent âges », ''Nouveaux Memoires de l’Academie Royale des Sciences et Belle-Lettres de Bruxelles'', vol. 7, 1832.</ref>. Aquò permetèc de definir un « [[indici de Quételet]] », a l'origina de l'[[indici de massa corporala]] actualament utilizat per caracterizar l'obesitat, e de valors mejanas per identificar las situacions d'obesitat o de magror<ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Eknoyan, « Adolphe Quetelet (1796–1874) – the average man and indices of obesity », ''Nephrology, Dialysis, Transplantation'', 2008, vol. 23, n° 1, pp. 47-51.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Wolfgang U. Eckart e Christoph Gradmann (dir.), ''Ärzte-Lexikon. Von der Antike bis zur Gegenwart'', Heidelberg, Springer, 2006, p. 189.</ref>. Aquelos imperatius se retrobèron dins la [[mòda]] dau segle, mai que mai per las [[femna]]s ([[corset]], crinolina, etc.). Una excepcion importanta foguèc lo « ventre borgés ». Prenent a contra-pè las valors aristocraticas de l'epòca, la borgesia d'afaires de la [[Revolucion Industriala]] afichèc sa galhardia coma una marca de sa capitaa sociala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, « L'effervescence typologique », dins ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Sylvie-Anne Mériot, ''Le cuisinier nostalgique : entre restaurant et cantine'', CNRS Éditions, 2002, p. 26.</ref>. Pasmens, aqueu simbòle foguèc pauc a cha pauc reversat e lo ventre dau borgés venguèc lentament la representacion de la cobesia dau [[capitalisme|capitalista]]. === Las visions contemporaneas de l'obesitat === A la fin dau segle XIX, l'[[estetica]] venguèc una dimension centrala al sen de la societat occidentala e los còrs foguèron mai e mai expausats. Las balanças, los [[miralh]]s e los [[leser]]s se difusèron e impausèron una vision de la siloeta femenina afistolaa. Lo desvolopament de la [[publicitat]] e de la [[premsa]] de [[mòda]] favorizèron e accelerèron aquelas transformacions<ref name="Vigarello partia V">'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, « Cinquième partie - Vers le martyre », dins ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010.</ref>. Lo scientificisme contunhèc tanben de tenir una plaça importanta dins lo discors oficiau amb l'aveniment de l'[[igiena]] moderna. Aquò menèc a la difusion dels regimes amagrissents, de las curas termalas e dels produchs amenudants. La [[dietetica]] foguèc pereu estructuraa a l'entorn d'un ensemble de sabers e d'aisinas (corbas, esquemas, etc.)<ref name="Vigarello partia V">'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, « Cinquième partie - Vers le martyre », dins ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010.</ref>. Al començament dels [[ans 1940]], la [[Metropolitan Life Insurance Company]] publiquèc una taula generala de « pes ideaus » establia per l'[[estatisticas|estatistician]] [[Louis Israel Dublin|Louis Dublin]] ([[1882]]-[[1969]]). Fòrça difusaa als [[USA|Estats Units]], permetiá de caracterizar lo subrepes e l'obesitat a partir de donaas coma la talha, la corpuléncia e lo sexe<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth M. Matelski, ''Reducing Bodies. Mass Culture and the Female Figure in Postwar America'', Taylor & Francis, 2017.</ref>. L'obese èra d'aqueu temps tractat coma un problema sociau, responsable de son estat. Dins aqueu contexte de quantificacion de l'obesitat, [[Ancel Keys]] ([[1904]]-[[2004]]) definiguèc l'indici de massa corporau actual en [[1972]]. Pasmens, aquel indici èra considerat per son autor coma un indicaire pauc satisfasent permetent de mesurar l'obesitat relativa d'un individú<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Keys, F. Fidanza, M. J. Karvonen, N. Kimura e H. L. Taylor, « Indices of relative weight and obesity », ''Journal of Chronic Diseases'', vol. 25, n° 6, 1972, pp. 329-343.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' N. Blackburn e D. Jacobs, « Commentary: Origins and evolution of body mass index (BMI): continuing saga », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 43, n° 3, 2014 ,pp. 665-669.</ref>. Ansin, despuei la fin dels [[ans 1950]], la comprenença de las causas a l'origina de l'obesitat aviá evoluït amb la descuberta de plusors factors capables de l'entraïnar. Aquelos factors son nombrós e constituïsson un tableu patologic relativament complexe e encara mau conoissut. De causas alimentàrias, geneticas, culturalas o socialas son estaas identificaas. En [[1997]], l'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] reconoissèc l'obesitat coma una [[malautiá cronica]]. Puei, tres ans mai tard, parlèc d'[[epidemia]] mondiala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Organizacion Mondiala de la Santat, ''Obésité : prévention et prise en charge de l' épidémie mondiale : rapport d' une consultation de l' OMS'', 2000, 284 p.</ref>. Aquò permetèc als obeses d'obtenir l'estatut de malauts dins mai d'un païs, mas escafèc pas los clichats negatius estachats als gròs. Lo basculament [[sociologia|sociologic]] de l'obesitat de l'eleit vèrs las classas popularas e los abitants dels païs dau Sud, larjament causat per la sedentarizacion e la consumacion d'aliments ultratransformats, es pereu un factor de la persistència d'un discors moralisaire sus la malautiá<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thibaut De Saint Pol, « Obésité et milieux sociaux en France : les inégalités augmentent », ''Bulletin épidémiologique'', n° 20,‎ 13 de mai de 2008, p. 175.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Johanna Key, Donna Burnett, Jeganathan Ramesh Babu e Thangiah Geetha, « The Effects of Food Environment on Obesity in Children: A Systematic Review , ''Children'', vol. 10 , n° 1, 2023, p. 98.</ref>. == Descripcion == === Diagnostic === Lo [[diagnostic]] de l'obesitat se fa per lo mejan dau calcul de l'[[indici de massa corporala]] (IMC) a partir dau pes e de la talha dau pacient. Es important de detectar un excès de pes d'un biais precòce car l'eliminacion d'un subrepes ben installat es pus malaisia<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Organizacion Mondiala de la Santat, ''Document de synthèse de l'OMS. Recommandations et cibles potentielles relatives à la prévention et à la prise en charge de l'obésité tout au long de la vie'', 19 d'aost de 2021.</ref>. L'IMC es egau a : :<math>IMC = {\text{massa en kg} \over (\text{talha en }m)^2}</math> Segon l'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS), un IMC superior a 30 kg/m^{<small>2</small>} definís l'obesitat. Se parla d'obesitat moderaa quand l'IMC se situa entre 30 e 34,9. Au-delà, son definias l'obesitat severa (IMC entre 35 e 39,9) e l'obesitat massisa (IMC superior a 40). Pasmens, l'IMC es un indicaire maussegur car a de limits. Un prumier problèma es la necessitat de l'adaptar a las populacions [[Asia|asiaticas]]. D'efiech, los Asiatics mostran de consequéncias negativas de l'obesitat sus la santat a partir d'IMC pus bas que las populacions [[Euròpa|europeas]]. Ansin, [[Republica Populara de China|China]] fixa lo limit de l'obesitat a un IMC de 28 e [[Japon]] a un IMC de 25<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Z. Bei-Fan et al., « Predictive values of body mass index and waist circumference for risk factors of certain related diseases in Chinese adults: study on optimal cut-off points of body mass index and waist circumference in Chinese adults », ''Asia Pac J Clin Nutr'', vol. 11, supl 8,‎ decembre de 2002, S685–S693.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Kanazawa, N. Yoshiike, T. Osaka, Y. Numba, P. Zimmet e S. Inoue, « Criteria and classification of obesity in Japan and Asia-Oceania », ''Asia Pac J Clin Nutr,'' vol. 11, supl 8,‎ decembre de 2002, S732–S737.</ref>. Un segond problema es son inadequacion amb los individús practicant una activitat fisica. Per exemple, un jogaire de [[rugbi]] professionau de 1,95 m e 125 kg pòt aver un IMC de mai de 30 sensa estre dins un estat d'obesitat car son organisme contèn en realitat pauc de graissas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Lauralee Sherwood, ''Physiologie humaine'', De Boeck Supérieur, 2006, p. 517.</ref>. Per confirmar un diagnostic d'obesitat, d'examens complementaris son donc necessaris. La mesura dau rapòrt entre lo torn de talha e la talha de l'individú es un autre mejan eficaç. S'es superior a 0,5, i a una situacion d'obesitat. === Causas de l'obesitat === ==== Los factors alimentaris e la sedentarizacion ==== Las abitudas alimentàrias e la sedentarizacion ocupan una plaça centrala dins l'aparicion de l'obesitat. D'efiech, despuei la segonda mitat dau segle XX, l'evolucion dels mòdes de consumacion s'es traducha per una aumentacion de la disponibilitat d'aliments fòrça calorics ([[sucre]]s aponduts, graissas saturaas, [[sal alimentària|sau]], etc.) qu'induson pas una sensacion duradissa de sacietat. Plusors mecanismes son implicats coma l'aumentacion de las porcions servias dins la restauracion, la densitat energetica auta, los problemas de regulacion de la [[glicemia]] causats per los [[glucid]]s rafinats, la generalizacion dau rosegatge e las campanhas de publicitat destinaas als [[enfant]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. Rosenheck, « Fast food consumption and increased caloric intake: a systematic review of a trajectory towards weight gain and obesity risk », ''Obesity Reviews'', vol. 9, n° 6, 2008, pp. 535-547.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Sarah C. Bundrick, Marie S. Thearle, Colleen A. Venti, Jonathan Krakoff e Susanne B. Votruba, « Soda Consumption During Ad Libitum Food Intake Predicts Weight Change », ''Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics'', 2013.</ref>. Los factors socioeconomics son tanben una causa importanta car los aliments de qualitat son sovent venguts costós (veire lo paragrafe ''Los factors sociologics e culturaus''). La sedentarizacion e la diminucion de l'[[Exercici fisic|activitat fisica]] son un ensemble de factors agravants. Son associaas a las transformacions del trabalhs, dels transpòrts e dels [[leser]]s. Los factors principaus son l'aumentacion dau trabalh sedentari (sovent assetat), de l'usatge de veïcules [[motor|motorizats]] e l'urbanizacion. Mai recenta, l'aumentacion dels lesers videoludics ([[television]], [[ordinator]]s, etc.) acreis lo fenomène<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. L. Gortmarker, A. Must, A. M. Sobol, K. Peterson, G. A. Colditz e W. H. Dietz, « Television viewing as a cause of increasing obesity among children in the United States, 1986–1990 », ''Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine'', vol. 150, n° 4, 1996, pp. 356-362.</ref>. La sedentarizacion demenís lo [[metabolisme]] de basa e favoriza donc l'obesitat<ref>'''[[anglés|(en)]]''' I. Janssen, P. T. Katzmarzyk, W. F. Boyce e C. Vereecken, « Comparison of overweight and obesity prevalence in school-aged youth from 34 countries and their relationships with physical activity and dietary patterns », ''Obesity Reviews'', vol. 6, n° 2,‎ 2005, pp. 123–132.</ref>. ==== Los factors genetics ==== Amb l'alimentacion e la sedentarizacion, los factors [[genetica|genetics]] son l'autra causa majora de l'obesitat. D'efiech, se lei descubertas permèton encara d'afinar la comprenença d'aquelos factors, entre 6 e 7 genes implicats dins de formas monogenicas d'obesitat – es a dire entraïnaa per un unic gene – son estats identificats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Entrevista de Philippe Froguel, « GÉNÉTIQUE L'obésité est une maladie neurocomportementale », ''La Recherche'', març de 2010, consultat lo 26 de febrier de 2026, [https://www.larecherche.fr/g%C3%A9n%C3%A9tique-lob%C3%A9sit%C3%A9-est-une-maladie-neurocomportementale].</ref>. Un vintenau d'autres genes serián susceptibles de facilitar l'aparicion d'una situacion d'obesitat<ref>Au totau, en [[2006]], 41 sites dau genòma uman èran l'objecte d'estudis pertochant l'obesitat (P. Poirier, T. D. Giles, G. A. Bray et al., « Obesity and cardiovascular disease: pathophysiology, evaluation, and effect of weight loss », ''Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol.'', vol. 26, n° 5, 2006, pp. 968-976).</ref>. Tots aquelos genes codan de [[proteïna]]s exprimias dins lo [[cerveu]] (siá dins l'[[ipotalam]] siá al sen de las [[neuròna]]s regulant l'apetís). Pasmens, s'un ligam sembla ben present entre aquelos genes e l'obesitat, los mecanismes precís entre los dos son pas encara ben compres. Un autre aspècte dels factors genetics a l'origina de l'obesitat es l'ipotesi dau [[fenotipe econome]] que foguèc formulaa per lo prumier còp en [[1962]] per lo genetician [[USA|estatsunidenc]] [[James Neel]] ([[1914]]-[[2000]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. V. Neel, « Diabetes mellitus: a "thrifty" genotype rendered detrimental by "progress"? », ''American Journal of Human Genetics'', vol. 14, 1962, pp. 353-362.</ref><ref>De tota rigor, James Neel prepausèc un modèle basat sus de genes. La forma moderna d'aquela ipotesi, fondaa sus l'ensemble dau fenotipe de l'individú, foguèc formulaa per [[David Barker]] ([[1938]]-[[2013]]) en [[1990]] (Georges J. Dover, « How Pediatricans Will Diagnose and Prevent Common Adult-Onset Diseases », ''Transactions of the American Clinical and Climatological Association'', vol. 120,‎ 2009, pp. 199–207).</ref>. Segon aquela ipotesi, la [[seleccion naturala]] auriá favorizat las personas capables d'estocar de resèrvas de graissa durant los periòdes de carestia, çò que seriá un factor de desvolopament de l'obesitat dins una societat d'abondància. Aquela teoria es contestaa, mas permet au mens d'explicar de fenomenes locaus d'obesitat (o de [[diabèta sucrat|diabeta]]) au sen de certanas comunautats coma los [[Pimas]] d'[[America dau Nòrd]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jack H. Wilmore e David L. Costill, ''Physiologie du sport et de l'exercice'', De Boeck Université, París, 2002.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' L. O. Schulz, P. H. Bennett, E. Ravussin, J. R. Kidd, K. K. Kidd, J. Esparza e M. E. Valencia, « Effects of traditional and western environments on prevalence of type 2 diabetes in Pima Indians in Mexico and the U.S. », ''Diabetes Care'', vol. 29, n° 8, 2006, pp. 1866-1871.</ref>. ==== Los factors sociologics e culturaus ==== D'estudis de prevalença de l'obesitat au sen de las diferentas classas socialas an mostrat l'existéncia de ligams entre la [[classa sociala]] e l'[[IMC]]. Pasmens, aquelos ligams varian segon los païs. Per exemple, en [[1989]], foguèc observat que las classas aisaas dels païs en cors de desvolopament èran mai tochaas per l'obesitat que las classas aisaas dels païs desvolopats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Sobal e A. J. Stunkard, « Socioeconomic status and obesity: a review of the literature », ''Psychological Bulletin (Review)'', vol. 105, n° 2, 1989, pp. 260-275.</ref>. En revenja, a la fin dels [[ans 2000]], un estudi de la populacion [[USA|estatsunidenca]] trobèc mai d'obeses au sen de las classas popularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. Wilkinson e K. Picket, ''The Spirit Level: Why More Equal Societies Almost Always Do Better'', Londres, Allen Lane, 2009, pp. 91-101.</ref>. Aquò suggerís de mecanismes diferents entre lo niveu sociau d'un individú e lo risc d'obesitat en foncion dau païs e plusors factors sociaus e culturaus son ansin estats identificats coma l'accès a una noiritura de qualitat, l'accès a l'exercici fisic, lo nombre d'enfants<ref>'''[[anglés|(en)]]''' H. H. Weng, L. A. Bastian, D. H. Taylor, B. K. Moser e T. Ostbye, « Number of children associated with obesity in middle-aged women and men: results from the health and retirement study », ''Journal of Women's Health'', vol. 13, n° 1, 2004, pp. 85-91.</ref><ref>Aqueu fenomene es en partia explicat per la reduccion de l'activitat fisica dels parents après la naissença d'un [[enfant]] (K. H. Bellows-Riecken e R. E. Rhodes, « A birth of inactivity? A review of physical activity and parenthood », ''Preventive Medicine'', vol. 46, n° 2, 2008, pp. 99-110).</ref>, l'arrest dau [[tabat|tabagisme]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. M. Flegal, R. P. Troiano, E. R. Pamuk, R. J. Kuczmarski e S. M. Campbell, « The influence of smoking cessation on the prevalence of overweight in the United States », ''The New England Journal of Medicine'', vol. 333, n° 18, 1995, pp. 1165-1170.</ref> o la modernizacion de las infrastucturas de transpòrt. ==== Los factors medicaus e psicologics ==== Un ensemble de factors medicaus e psicologics semblan de favorizar l'aparicion de l'obesitat. Au niveu medicau, plusors [[Medicament|medicaments]] psicotropics ([[antipsicotic]]s, [[antidepressiu]]s, [[benzodiazepina]]s, [[liti]]), [[Ormona|ormonaus]] ([[estrogèn|estrogèns]], [[progestatiu]]s), [[Antiepileptic|antiepileptics]], [[Neurotròp|neurotròps]] e [[Antiistaminic|antiistaminics]] pòion èsser associats amb una prevalença mai importanta de l'obesitat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Supplément Interactions Médicamenteuses », ''Prescrire'', t. 32, n° 350, decembre de 2012.</ref>. Aquelas [[Compausat quimic|substàncias]] son susceptiblas de favorizar l'aparicion d'una situacion d'obesitat en causa d'un tractament o en causa d'una exposicion dins l'environament. La [[Pollucion|disseminacion]] creissenta de [[Perturbator endocrinian|perturbators]] [[Sistèma endocrin|endocrinians]] dins los [[Ecosistèma|ecosistèmas]] poiriá donc aver un ròtle dins l'epidemia mondiala d'obesitat observaa despuei la fin dau segle XX<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Tremblay e J. P. Chaput, « About unsuspected potential determinants of obesity », ''Appl. Physiol. Nutr. Metab.'', vol. 33, n° 4,‎ aost de 2008, pp. 791–796.</ref>. Los factors [[Psicologia|psicologics]] ligats a l'obesitat son encara pauc compres. Lo principau es probable l'[[estrès]] que los treboladís dau [[sòm]] favorizan l'aparicion de l'obesitat<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. P. Chaput, C. Leblanc, L. Pérusse, J. P. Després, C. Bouchard e A. Tremblay, « Risk factors for adult overweight and obesity in the Quebec Family Study: have we been barking up the wrong tree? », ''Obesity (Silver Spring)'', vol. 17, n° 10, 2009, pp. 1964-1970.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' F. P. Cappuccio, F. M. Taggart, N. B. Kandala, A. Currie, E. Peile, S. Stranges et al., « Meta-analysis of short sleep duration and obesity in children and adults », ''Sleep'', vol. 31, n° 5, 2008, pp. 619-626.</ref>. D'autres factors son estats identificats, coma la [[soletat]], lo [[neuroticisme]] o l'[[impulsivitat]], mas la correlacion entre aquelos trachs de personalitat e l'obesitat demòra actualament unicament [[empirisme|empirica]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. Gerlach, S. Herpertz e S. Leober, « Personality traits and obesity: a systematic review », ''Obesity Review'', vol. 16, n° 1, 2015, pp. 32-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Lauder, K. Mummery, M. Jones e C. Caperchione, « A comparison of health behaviours in lonely and non-lonely populations », ''Psychology, Health & Medicine'', vol. 11, n° 2, 2006, pp. 233-245.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Jokela, M. Hintsanen, C. Hakulinen, G. D. Batty, H. Nabi, A. Singh-Manoux et al., « Association of personality with the development and persistence of obesity: a meta-analysis based on individual-participant data », ''Obesity Reviews'', vol. 14, n° 4, 2013, pp. 315-323.</ref>. Chau nòtar l'evolucion rapida de la rechercha dins aqueu domeni amb la descuberta regulara de factors noveus. === Trachaments === Los trachaments de l'obesitat an per objectiu, en principi, lo restrenhement caloric per obtenir una reduccion ponderala. Per aquò, los mejans principaus son lo regime, l'activitat fisica e lo sosten personalizat. De metòdes medicaus existisson tanben, mas son normalament reservats a las situacions mai severas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Obésité : maigrir sans médicament », ''Revue Prescrire'', n° 282, abriu de 2007.</ref>. ==== Los regimes, l'activitat fisica e lo mòde de vida ==== Los trachaments principaus de l'obesitat cherchan una perda de pes per lo mejan d'un regime amagrissent e d'[[exercici fisic|exercicis fisics]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. D. Jensen, D. H. Ryan, C. M. Apovian, J. D. Ard, A. G. Comuzzie, K. A. Donato et al., « 2013 AHA/ACC/TOS guideline for the management of overweight and obesity in adults: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines and The Obesity Society », ''Circulation'', vol. 129, n° 25, sup. 2, pp. 102-138.</ref>. Los especialistas discutisson encara de l'eficacitat comparaa dels diferents regimes e dels ròtles respectius dau regime e de l'activitat fisica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' I. Strychar, « Diet in the management of weight loss », ''CMAJ (Review)'', vol. 174, n° 1, 2006, pp. 56-63.</ref>. A terme long, los dos metòdes semblan d'aver la meteissa eficacitat<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. M. Shick, R. R. Wing, M. L. Klen, M. T. McGuire, « Persons successful at long-term weight loss and maintenance continue to consume a low-energy, low-fat diet », ''Journal of the American Dietetic Association'', vol. 98, n° 4, 1998, pp. 408-413.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. F. Tate, R. W. Jeffery, N. E. Sherwood, R. R. Wing, « Long-term weight losses associated with prescription of higher physical activity goals. Are higher levels of physical activity protective against weight regain? », ''The American Journal of Clinical Nutrition (Randomized Controlled Trial)'', vol. 85, n° 4, 2007, pp. 954-959.</ref>. Regardant los regimes, la reduccion dau [[sucre]] sembla, a cort terme, mai eficaça que la reduccion dels [[Lipid|lipides]], mas un còp de mai, los dos regimes semblan de produrre d'efiechs similars a long terme<ref name="Swedish Agency 1987">'''[[anglés|(en)]]''' Swedish Agency for Health Technology Assessment and Assessment of Social Services (SBU), « Dietary treatment of obesity », ''Annals of the New York Academy of Sciences'', vol. 499, n° 1, 1987, pp. 250-263.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' B. C. Johnston, S. Kanters, K. Bandayrel, P. Wu, F. Naji, R. A. Siemieniuk et al., « Comparison of weight loss among named diet programs in overweight and obese adults: a meta-analysis », ''JAMA'', vol. 312, n° 9, 2014, pp. 923-933.</ref>. Lo [[regime mediterraneu]], tradicionau dins una partida d'[[Occitània]], es sovent conselhat per combatre l'obesitat<ref name="Swedish Agency 1987">'''[[anglés|(en)]]''' Swedish Agency for Health Technology Assessment and Assessment of Social Services (SBU), « Dietary treatment of obesity », ''Annals of the New York Academy of Sciences'', vol. 499, n° 1, 1987, pp. 250-263.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. de Lorgeril, S. Renaud, P. Salen, I. Monjaud, N. Mamelle, J. L. Martin, J. Guidollet, P. Touboul e J Delaye, « Mediterranean alpha-linolenic acid-rich diet in secondary prevention of coronary heart disease », ''The Lancet'', vol. 343, n° 8911,‎ 1994, pp. 1454–1459.</ref>. Pertochant l'activitat fisica, de recomandacions variaas existisson. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] preconiza 2h30 d'activitat fisica moderaa per setmana per prevenir l'obesitat e las malautiás cardiovascularas. Una activitat mens importanta, a pauc près 15 minutas chasque jorn, produtz ja d'efiechs benefics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' C. P. Wen, J. P. M. Wai, M. K. Tsai et al., « Minimum amount of physical activity for reduced mortality and extended life expectancy: a prospective cohort study », ''Lancet'', vol. 378, 2011, pp. 1244-1253.</ref>. Pasmens, per permetre una reduccion significativa dau pes, una activitat fisica intensa d'au mens 2h30 per setmana sembla d'èsser necessària. ==== Las terapias comportamentalas ==== Las terapias comportamentalas, generalament destinaas a chambiar lo comportament alimentari de l'obese o sa representacion de las activitats fisicas, pòion melhorar fòrça l'eficacitat de las mesuras [[dietetica]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' G. D. Foster, A. P. Makris e B. A. Bailer, « Behavioral treatment of obesity », ''Am. J. Clin. Nutr.'', vol. 82, supl., 2005, pp. 230-235.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Catherine Grangeard, ''Comprendre l’obésité, une question de personne, un problème de société'', Albin Michel, 2012.</ref>. D'un biais mai especific, las terapias familialas semblarián mai eficaças que las terapias de grop o que las terapias individualas. Pasmens, aquelas terapias son unicament de complements a un regime o a una activitat fisica regulara. Soletas, pòion pas permetre una reduccion dau pes. ==== Los trachaments medicamentós ==== De trachaments [[medicament|medicamentós]] còntra l'obesitat existisson despuei los [[ans 1930]], mas foguèron longtemps pauc eficaç e mai perilhós per la santat<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. F. Li e B. M. Cheung, « Rise and fall of anti-obesity drugs », ''World J. Diabetes'', vol. 2, n° 2, 2011, pp. 19-23.</ref>. La màger part d'aquelas substàncias èran d'estimulators centraus coma la [[fenfluramina]], la [[norefedrina]] o la [[sibutramina]]. Engendravan d'efiechs segondaris importants e greus e son desenant enebits a la venda dins mai d'un païs<ref>Regardant los exemples citats, la [[fenfluramina]] foguèc enebia en [[França]], en [[Belgica]], en [[Alemanha]] e au [[Reiaume Unit]] en [[1997]], la norefedrina es enebia a la venda en [[Belgica]] despuei [[2002]] e la [[sibutramina]] es enebia dins l'[[Union Europèua]] despuei [[2010]].</ref>. Aquò chambièc dins lo corrent dels [[ans 2010]] amb la descuberta dels inibitors de la GLP-1. Aquela familha de compausats permet d'agir sus un dels [[receptor dau glucagon-like peptide-1|receptors]] que gerisson l'apetís<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. P. Kinzig, D. A. D'Alessio e R. J. Seeley, « The diverse roles of specific GLP-1 receptors in the control of food intake and the response to visceral illness », ''J. Neurosci.'', vol. 22, n° 23, decembre de 2002, pp. 10470-10476.</ref>. Permèton ansin d'obtenir una importanta baissa de la glicemia e una perda de pes significativa amb d'efiechs segondaris geribles (vòmits, treboladís gastrointestinaus, etc.). Las substàncias mai coneguas son probable la [[semaglutida]] e la [[liraglutida]], mas la rechercha evoluís rapidament e d'inibitors de la GLP-1 noveus son regularament comercializats. En parallele, d'autras familhas de [[molecula]]s son l'objecte d'assais per luchar còntra l'obesitat. En [[2026]], lor succès èran relativament inegaus. Per exemple, l'[[orlistat]] permet d'empachar l'absorpcion de las graissas per l'organisme, çò que permet d'obtenir una leugiera baissa dau pes<ref>'''[[anglés|(en)]]''' D. Rucker, R. Padwal, S. K. Li, C. Curioni e D. C. W. Lau, « Long term pharmacotherapy for obesity and overweight: updated meta-analysis », ''BMJ'', vol. 335, 2007, pp. 1194-1199.</ref>. Pasmens, sos efiechs segondaris son importants e aqueu medicament foguèc retirat de la venda en [[França]] en [[2012]]. En revenja, de medicaments coma la [[tesofensina]] semblan d'èsser fòrça prometeires<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Astrup, S. Madsbad, L. Breum, T. J. Jense, J. P. Kroustrup e T. M. Larsen, « Effect of tesofensine on bodyweight loss, body composition, and quality of life in obese patients: a randomised, double-blind, placebo-controlled trial », ''Lancet'', vol. 372, n° 9653, 2008, pp. 1906-1913.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' C. I. Perez, J. Luis-Islas, A. Lopez, X. Diaz, O. Molina, B. Arroyo et al., « Tesofensine, a novel antiobesity drug, silences GABAergic hypothalamic neurons », ''PLOS ONE'', vol. 19, n° 4, 2024, e0300544.</ref>. ==== La chirurgia bariatrica ==== La [[chirurgia bariatrica]] es un ensemble de tecnicas [[chirurgia|chirurgicalas]] destinaas a reduire la capacitat de l'[[estomac]] o l'absorpcion dels nutriments per l'organisme. Es reservaa als cas d'obesitat severa o massisa (IMC superior a 35) après la reviraa dels autres metòdes de reduccion dau pes<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Haute Autorité de Santé, ''Recommandations de bonnes pratiques. Obésité : prise en charge chirurgicale chez l’adulte'', genier de 2009.</ref>. Las tecnicas mai utilizaas son la gastrectomia parciala (reduccion dau volum de l'estomac), lo [[pontatge gastric]] (derivacion d'una partida dau sistèma digestiu) e l'[[aneu gastric]] ajustable<ref name="Buchwald et al. 2004">'''[[anglés|(en)]]''' H. Buchwald, Y. Avidor, E. Braunwald, M. D. Jensen, W. Pories, K. Fahrbach e K. Scopinaro, « Bariatric surgery: a systematic review and meta-analysis », ''JAMA'', vol. 292, n° 14, 2004, pp. 1724-1737.</ref>. Permèton d'obtenir una perda de pes significativa e duradissa e son associaas amb una reduccion importanta dels risques de [[diabeta sucrat|diabeta]] de tipe 2 e de malautiás cardiovascularas<ref name="Buchwald et al. 2004">'''[[anglés|(en)]]''' H. Buchwald, Y. Avidor, E. Braunwald, M. D. Jensen, W. Pories, K. Fahrbach e K. Scopinaro, « Bariatric surgery: a systematic review and meta-analysis », ''JAMA'', vol. 292, n° 14, 2004, pp. 1724-1737.</ref>. Pasmens, coma tota intervencion chirurgicala, compòrtan de risques ([[infeccion]]s, complicacions anestesicas, deficiéncias nutritivas a long terme) e necessitan un seguit medicau rigorós après l'operacion. === Prevencion === ==== Las politicas de prevencion ==== La prevencion de l'obesitat es un subjecte complexe que necessita d'accions a de niveus fòrça diferents<ref>'''[[anglés|(en)]]''' S. J. Curry, A. H. Krist, D. K. Owens, M. J. Barry, A. B. Caughey, K. W. Davidson et al., « Behavioral Weight Loss Interventions to Prevent Obesity-Related Morbidity and Mortality in Adults: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement », ''JAMA'', vol. 11, 2018, pp. 1163-1171.</ref>. L'[[Estat]] e las autoritats de regulacion pòion ansin prendre de mesuras per enquadrar o limitar las practicas a l'origina d'aliments favorizant l'obesitat. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] recomanda per exemple de metre en plaça de [[impòst|taxas]] especialas sus los [[sodà]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Organizacion Mondiala de la Santat, ''WHO urges global action to curtail consumption and health impacts of sugary drinks'', 11 d'octòbre de 2016, consultat lo 7 de març de 2026, [https://www.who.int/en/news-room/detail/11-10-2016-who-urges-global-action-to-curtail-consumption-and-health-impacts-of-sugary-drinks].</ref>. Plusors estats an tanben adoptat de legislacions per reduire las quantitats de graissas o de sucres dins los aliments eissits de l'industria agroalimentària. Aquelos sistemas pòion èsser constrenhents o indicatius. Per exemple, en [[Occitània]], lo [[Nutri-score]], desvolopat per [[França]] dins lo corrent dels [[ans 2010]], permet d'indicar als consumaires lo niveu de transformacion d'un aliment<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Manon Egnell, Zenobia Talati, Serge Hercberg, Simone Pettigrew e Chantal Julia, « Objective Understanding of Front-of-Package Nutrition Labels : An International Comparative Experimental Study across 12 Countries », ''Nutrients'', vol. 10, n° 10,‎ octòbre de 2018, article n° 1542.</ref>. Las autoritats nacionalas pòion pereu coordenar de campanhas d'informacions. Au niveu regionau e locau, las autoritats pòion assegurar lo relais de las politicas nacionalas. Pòion egalament contrarotlar l'adeqüacion de l'espaci urban (infrastructuras, organizacion de la vila, etc.) als objectius de prevencion de l'obesitat<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Laura K. Brennan Ramirez et al., « Indicators of activity-friendly communities: an evidence-based consensus process », ''American Journal of Preventive Medicine (Research Support)'', vol. 31, n° 6, 2006, pp. 515-524.</ref>. Enfin, an una influéncia importanta dins las escòlas que son sovent gerias o contrarotlaas per los poders locaus. Ansin, de programas locaus de reduccion dels sodàs o la noiritura ultratransformaa dins las escòlas pòion obtenir de resultats. Enfin, lo comportament individuau ten un ròtle important dins la prevencion (practica d'una [[Exercici fisic|activitat fisica]], chausida dels aliments disponibles, etc.). ==== Lo cas especific de la prevencion en l'enfant ==== La prevencion de l'obesitat en l'[[enfant]] es consideraa coma una prioritat per las autoritats de santat publica car los [[enfant]]s obeses an un risc mai important de demorar obeses en grandissent<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Must e R. S. Strauss, « Risks and consequences of childhood and adolescent obesity », ''International Journal of Obesity'', vol. 23, supl. 2, 1999, pp. 2-11.</ref>. Los factors de risc son nombrós e son en partia los meteisses que per los adults — abitudas alimentàrias, sedentarizacion, factors genetics e sociaus. Pasmens, de factors especifics a l'enfant son tanben presents, coma lo ròtle dau [[sòm]] durant la cresença o l'influéncia dau comportament alimentari dels parents<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. J. Reilly, J. Armstrong, A. R. Dorosty, P. M. Emmett, A. Ness, I. Rogers et al., « Early life risk factors for obesity in childhood: cohort study », ''BMJ'', vol. 330, n° 7504, 2005, p. 1357.</ref>. La prevencion en l'[[enfant]] es mai eficaça quand es precoça e qu'implica tota la [[familha (parentèla)|familha]]. Los programas escolars, que pòion integrar de sessions d'educacion alimentària e de practica [[espòrt|esportiva]], an pereu mostrat de resultats positius<ref>'''[[anglés|(en)]]''' T. Lobstein, R. Jackson-Leach, C. L. Moodie, K. D. Hall, S. L. Gortmaker, B. A. Swinburn et al., « Child and adolescent obesity: part of a bigger picture », ''Lancet'', vol. 385, n° 9986, 2015, pp. 2510-2520.</ref>. L'[[alachament]] maternau es egalament considerat coma un factor protector còntra l'obesitat infantila<ref>'''[[anglés|(en)]]''' U. Harder, M. Bergmann, G. Kallischnigg e A. Plagemann, « Duration of breastfeeding and risk of overweight: a meta-analysis », ''American Journal of Epidemiology'', vol. 162, n° 5, 2005, pp. 397-403.</ref>. == Complicacions de l'obesitat == === Las complicacions medicalas === L'obesitat es associaa a de complicacions [[medecina|medicalas]] nombrosas susceptiblas d'afectar fòrça sistèmas de l'organisme e de reduire drasticament l'[[esperança de vida]] dau malaut. Las complicacions [[malautiá cardiovasculara|cardiovascularas]] son las mai grevas e las mai frequentas. D'efiech, l'obesitat aumenta lo risc d'[[ipertension arteriala]], d'[[accident vasculari cerebrau|accidents vasculars cerebraus]] e d'[[infart dau miocardi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P. Poirier, T. D. Giles, G. A. Bray et al., « Obesity and cardiovascular disease: pathophysiology, evaluation, and effect of weight loss », ''Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol.'', vol. 26, n° 5, 2006, pp. 968-976.</ref>. Au niveu [[sistèma endocrin|endocrin]], l'obesitat es una causa majora dau [[diabeta sucrat|diabeta]] de tipe 2 e pòt tanben entraïnar de complicacions grevas durant la [[grossessa]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Arendas, Q. Qiu, A. Gruslin, « Obesity in pregnancy: pre-conceptional to postpartum consequences », ''Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada'', vol. 30, n° 6, 2008, pp. 477-488.</ref>. Las complicacions [[paumon|pulmonaras]] son pereu frequentas, en particular l'[[apnèa dau sòm]] e l'[[insufiséncia respiratòria]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Poulain, M. Doucet, G. C. Major, V. Drapeau, F. Sériès, L. P. Boulet et al., « The effect of obesity on chronic respiratory diseases: pathophysiology and therapeutic strategies », ''CMAJ'', vol. 174, n° 9, 2006, pp. 1293-1299.</ref>. Au niveu osteoarticular, l'excès de pes favoriza l'aparicion d'[[artròsi]], en particular dins las articulacions dels [[genolh]]s e de l'[[ancha]]. Enfin, de rechercas mostrèron l'existéncia d'un ligam entre l'obesitat e un risc aumentat d'aparicion de certans [[cancèr|cancers]], especialament los cancers ormonodependents<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. G. Renehan, M. Tyson, M. Egger, R. F. Heller e M. Zwahlen, « Body-mass index and incidence of cancer: a systematic review and meta-analysis of prospective observational studies », ''Lancet'', vol. 371, n° 9612, 2008, pp. 569-578.</ref>. === Las complicacions socialas === En mai de las complicacions medicalas, l'obesitat pòt aver de consequéncias socialas negativas per los individús afectats. La [[grossofobia]], es a dire las formas de [[discriminacion]] fondaas sus lo pes – es un fenomene documentat dins d'aspectes nombrós de la vida sociala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Obésité, stigmatisation et discrimination », dins Arnaud Basdevant (dir.), ''Traité de médecine et chirurgie de l’obésité'', Médecine Sciences Publications, Lavoisier, 2011.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Pierre Poulain, ''Sociologie de l'obésité'', París, Presses Universitaires de France, 2009.</ref>. D'estudis mostrèron ansin que los obeses son frequentament victimas de discriminacion sus lo mercat dau trabalh amb de dificultats mai importantas per trobar un emplec e de salaris mejans mai bas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' M. Roehling, « Weight-based discrimination in employment: psychological and legal aspects », ''Personnel Psychology'', vol. 52, n° 4, 1999, pp. 969-1016.</ref>. De mai, aquela discriminacion comença sovent a l'[[escòla]], onte los enfants obeses son regularament l'objecte de secutament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' R. Puhl e K. D. Brownell, « Bias, discrimination, and obesity », ''Obesity Research'', vol. 9, n° 12, 2001, pp. 788-805.</ref>. Aquelas experiéncias de discriminacion pòion entraïnar una desocializacion progressiva e son associaas amb un risc mai important de [[depression]] e d'autres treboladís psicologics. == Epidemiologia de l'obesitat == [[Fichièr:World map of Male Obesity, 2008.svg|thumb|right|Percentatge de la populacion mondiala masculina tocada per l'obesitat.]] [[Fichièr:World map of Female Obesity, 2008.svg|thumb|right|Percentatge de la populacion mondiala femenina tocada per l'obesitat.]] L'obesitat es una [[malautiá]] en fòrta progression dins lo monde entier despuei la segonda mitat dau segle XX. D'efiech, segon l'[[Organizacion Mondiala de la Santat]], lo nombre d'obeses a mai que doblat entre [[1990]] e [[2014]]<ref name="OMS Obesity and overweight 2025">'''[[anglés|(en)]]''' Organizacion Mondiala de la Santat, ''Obesity and overweight'', 5 de decembre de 2025, consultat lo 7 de març de 2026, [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight].</ref>. En [[2022]], mai d'un miliard de personas èran obesas dins lo monde, çò que representava environ 13 % de la populacion adulta mondiala<ref name="OMS Obesity and overweight 2025">'''[[anglés|(en)]]''' Organizacion Mondiala de la Santat, ''Obesity and overweight'', 5 de decembre de 2025, consultat lo 7 de març de 2026, [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight].</ref>. Pasmens, la reparticion de l'obesitat es fòrça inegala segon las diferentas regions dau monde e los diferents grops de populacion. Las regions mai tochaas son los [[America dau Nòrd|Estats Units]] e l'[[Orient Mejan]], mentre qu'[[Africa]] e l'[[Asia dau Sud-Est]] presentan los taus mai bas<ref name="NCD 2017">'''[[anglés|(en)]]''' NCD Risk Factor Collaboration, « Worldwide trends in body-mass index, underweight, overweight, and obesity from 1975 to 2016: a pooled analysis of 2416 population-based measurement studies in 128·9 million children, adolescents, and adults », ''Lancet'', vol. 390, n° 10113, 2017, pp. 2627-2642.</ref>. En [[Euròpa]], los taus d'obesitat son generalament mai bas qu'als [[USA|Estats Units]], mas la tendéncia a l'aumentacion es pereu marcaa. En [[França]] e en [[Occitània]], lo taus d'obesitat demòra relativament bas per un païs desvolopat, mas es pasmens passat de 6 % a 14 % entre [[1996]] e [[2016]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Lisa Troy (Drees), ''Surpoids et obésité : facteurs de risque et politiques de prévention en France et dans le monde'', 17 de julhet de 2024, consultat lo 7 de març de 2026.</ref>. L'obesitat tòca tanben mai e mai los [[enfant]]s e los [[adolescents]]. A l'eschala mondiala, lo nombre d'enfants e d'adolescents obeses foguèc multiplicat per detz entre [[1975]] e [[2016]]<ref name="NCD 2017">'''[[anglés|(en)]]''' NCD Risk Factor Collaboration, « Worldwide trends in body-mass index, underweight, overweight, and obesity from 1975 to 2016: a pooled analysis of 2416 population-based measurement studies in 128·9 million children, adolescents, and adults », ''Lancet'', vol. 390, n° 10113, 2017, pp. 2627-2642.</ref>. Aquela evolucion es particularament preocupanta que l'obesitat infantila es un factor de risc important per l'obesitat adulta e per fòrça malautiás cronicas. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Addiccion]]. * [[Amagriment]]. * [[Condicion fisica]]. * [[Diabeta sucrat]]. * [[Exercici fisic]]. * [[Fam]]. * [[Grossofobia]]. * [[Indici de massa corporala]]. * [[Igiena]]. * [[Malautiá cardiovasculara]] * [[Malnutricion]]. * [[Nutricion]]. * [[Regime alimentari]]. * [[Subrepes]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Arnaud Basdevant (dir.), ''Traité de médecine et chirurgie de l'obésité'', Médecine Sciences Publications, Lavoisier, 2011. * '''[[francés|(fr)]]''' Edith Bernier, ''Grosse, et puis ? : connaître et combattre la grossophobie'', Trécarré, 2020. * '''[[francés|(fr)]]''' David Le Breton, ''Des visages. Essais d’anthropologie'', París, Métailié, 1991. * '''[[francés|(fr)]]''' David Le Breton, ''Anthropologie du corps et modernité'', París, Presses Universitaires de France, 1990. * '''[[francés|(fr)]]''' Alain Corbin, Georges Vigarello e Jean-Jacques Courtine (dir.), ''Histoire du corps, 1. De la Renaissance aux Lumières'', París, Seuil, 2005. * '''[[francés|(fr)]]''' Catherine Grangeard, ''Comprendre l'obésité, une question de personne, un problème de société'', Albin Michel, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Mirko D. Grmek (dir.), ''Histoire de la pensée médicale en Occident. Tome. 2. De la Renaissance aux Lumières'', París, Seuil, 1995. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean Pierre Poulain, ''Sociologie de l'obésité'', Presses Universitaires de France, 2009. * '''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les Métamorphoses du gras.: Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', París, Seuil, 2010. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> ozzn6hivhj2mu7s9v7wcg8g7zzap69m 0 84539 2502253 2174524 2026-06-03T18:59:47Z Kontributor 2K 52367 escut svg 2502253 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nomcomuna=Sant-Servant-an-Oud | nomcomuna2= Saint-Servant | imatge=St Servant.jpg | descripcion= La glèisa | lògo=cap | escut=Blason ville fr Saint-Servant-sur-Oust (Morbihan).svg | escais= | region ist ={{Bretanha}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Pontivy|Pontivy]] | canton= [[Canton de Josselin|Josselin]] | insee =56236 | cp =56120 | cònsol =Alain Commandoux | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Servantais (en [[francés]]) | longitud=-2.51138888889 | latitud=47.9161111111 | alt mini =22 | alt mej =70 | alt maxi =163 | km² =22.4 }} '''Sant-Servant-an-Oud''' en [[breton]] ('' Saint-Servant'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Bretanha|bretona]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Morbihan (departament)|Mor-Bihan]] e la [[regions francesas|region]] de [[Bretanha (region)|Bretanha]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=56236 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Alain Commandoux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=56236 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 929 |1968= 960 |1975= 916 |1982= 876 |1990= 830 |1999= 810 |2004= |2005= |2006= |2007= 785 |2008= 784 |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bretanha}} {{Comunas de Mor-Bihan}} [[Categoria:Comuna de Mor-Bihan]] [[Categoria:Comuna de Bretanha]] qc3o896534urwx8z6r2qs38et5w9eyi 0 120613 2502260 2355913 2026-06-03T22:24:32Z Ollin Masa 63581 2502260 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Esbòs actor}} [[Fichièr:Charles Fleischer.jpg|thumb|Charles Fleischer (2011)]] '''Charles Fleischer''' es un actor e scenarista [[Estats Units d'America|american]]. == Ligams extèrnes == * {{imdb nom|id=0281486}} {{ORDENA:Fleischer, Charles}} [[Categoria:Actor american]] [[Categoria:Naissença en 1950]] 5bt619eq1302h2d1p4435op0kgzslzi 0 166453 2502270 2189633 2026-06-04T10:39:43Z Rocafera 26437 Infobox Persona 2502270 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Jared Corey Kushner''' ([[Livingston]], [[Nòva Jersei]], [[10 de genièr]] de [[1981]]) es un entrepreneire e proprietari de jornal [[Estats Units|american]]. Maridat amb [[Ivanka Trump]], la filha de l'actual president dels [[Estats Units]], [[Donald Trump]], es actualament lo Conselhièr Màger del cap de govèrn american. Fils del promotor immobiliari Charles Kushner, es maridat dempuèi 2009 amb Ivanka Trump, filha ainada de Donald Trump. Ven naut conselhièr de son sògre per l'Orient Mejan al moment qu'aqueste accediguèt a la presidéncia. Se mostrèt pròche d'Arabia Saudita e d'Israèl. Donald Trump lo nommèt tanben director del Burèu american per l'innovacion.[[Fichièr:Jared Kushner Cropped.jpg|thumb|250px|Jared Kushner en abril de 2017]]La fortuna de Kushner es de mai d'un miliard de dòlars en 2025. == Referéncias == [[Categoria:Entrepreneire american]] 4sba6e8djfd3xwlxg6p7ksn5lmz1dt9 10 201279 2502248 2026-06-03T18:44:05Z ~2026-33008-03 63825 Creacion de la pagina amb « <includeonly><span {{#if:{{{lang|}}}|lang="{{{lang|}}}-Mong"}} style="display:inline-block; font-weight:normal; font-family:{{#switch:{{{lang|}}}|dta|mnc|sjo='Abkai Xanyan', 'Abkai Buleku', 'Daicing White', 'Oyun Gurban Ulus Tig', 'Oyun Qagan Tig', 'Oyun Garqag Tig', 'Oyun Har_a Tig', 'Oyun Scnin Tig', 'Mongolian BT', 'Mongolian Baiti'|#default='Menk Hawang Tig', 'Menk Qagan Tig', 'Menk Garqag Tig', 'Menk Har_a Tig', 'Menk Scnin Tig', 'Oyun Gurban Ulus Tig',... » 2502248 wikitext text/x-wiki <includeonly><span {{#if:{{{lang|}}}|lang="{{{lang|}}}-Mong"}} style="display:inline-block; font-weight:normal; font-family:{{#switch:{{{lang|}}}|dta|mnc|sjo='Abkai Xanyan', 'Abkai Buleku', 'Daicing White', 'Oyun Gurban Ulus Tig', 'Oyun Qagan Tig', 'Oyun Garqag Tig', 'Oyun Har_a Tig', 'Oyun Scnin Tig', 'Mongolian BT', 'Mongolian Baiti'|#default='Menk Hawang Tig', 'Menk Qagan Tig', 'Menk Garqag Tig', 'Menk Har_a Tig', 'Menk Scnin Tig', 'Oyun Gurban Ulus Tig', 'Oyun Qagan Tig', 'Oyun Garqag Tig', 'Oyun Har_a Tig', 'Oyun Scnin Tig', 'Mongolian BT', 'Mongolian Baiti', 'MT-Tolbo', 'Mongol Usug', 'MongolianScript', 'Code2000', <!--Myatav Erdenechimeg's-->'Menksoft Qagan'}}; font-size: {{{fontsize|larger}}}; line-height: 1em; {{#ifeq:{{{2|}}}|h||-ms-writing-mode:tb-lr; writing-mode:tb-lr; -webkit-writing-mode: vertical-lr; writing-mode: vertical-lr; vertical-align:{{{vertical-align|{{{valign|text-top}}}}}};}} {{{style|}}}">{{{1}}}</span></includeonly><noinclude> {{Documentation}}</noinclude> sqt5f42u8ts805vds12gfb97ned8rjq