Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 326 2502290 2441655 2026-06-04T21:23:27Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Zuzana Čaputová]] 2502290 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{junh}} Lo '''21 de junh''' es lo 172{{e}} [[jorn]] de l'[[annada]] (173{{e}} en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]]. == Eveniments == * [[1898]] - [[Guam]] deven territòri american. * [[1963]] - Començament del pontificat de [[Pau VI]]. == Naissenças == * [[1693]] – [[Thomas Pelham-Holles]], primièr ministre del Reialme Unit (m. [[1768]]) * [[1839]] – [[Joaquim Maria Machado de Assis|Machado de Assis]], escrivan [[brasil]]ièr del [[sègle XIX]] (m. [[1908]]) * [[1905]] – [[Jean-Paul Sartre]], filosòf francés, Prèmi Nobel (m. [[1980]]) * [[1947]] – [[Shirin Ebadi]], avocat iranian, Prèmi Nobel de la Patz * [[1953]] – [[Benazir Bhutto]], femna politica paquistanesa (m. [[2007]]) * [[1955]] – [[Michel Platini]], fotbolaire francés * [[1973]] – [[Zuzana Čaputová]], avocata e politiciana eslovaca == Decèsses == * [[1908]] - [[Nikolai Rimskii-Korsakov]], compositor rus (n. [[1844]]) * [[1914]] - [[Bertha von Suttner]], escrivana austriaca e pacifista, Prèmi Nobel de la Patz (n. [[1843]]) * [[1957]] - [[Johannes Stark]], fisician alemand, Prèmi Nobel (n. [[1874]]) * [[1970]] – [[Sukarno]], president d'Indonesia (n. [[1901]]) * [[1985]] – [[Tage Erlander]], òme politic suedés, ex-primièr ministre (n. [[1901]]) * [[2001]] - [[John Lee Hooker]], musician american de [[blues]] (n.[[1917]]) ---- Vejatz tanben: * [[20 de junh]] | [[22 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[categoria:Jorns]] f3t1xi0hk7cs8306cwc2b0fjx8rbp93 0 4383 2502273 2502268 2026-06-04T18:15:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* La prononciacion dau latin */ 2502273 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una consonanta oclusiva sonòra. == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] axlij7slc8f91rlfuuwhcvw3u2frtba 2502274 2502273 2026-06-04T18:19:37Z Nicolas Eynaud 6858 /* La prononciacion dau latin */ 2502274 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4a0pfxl8u8gue0zd4477ceidauunbyj 2502275 2502274 2026-06-04T18:35:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* La prononciacion dau latin */ 2502275 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] llwoe9vf4jypk74y5qoecmbbc785xul 2502276 2502275 2026-06-04T18:41:46Z Nicolas Eynaud 6858 /* La prononciacion dau latin */ 2502276 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] d402zfn2bkgah35snwyak77z9p9uvt5 2502277 2502276 2026-06-04T18:45:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'escritura dau latin */ 2502277 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:120px" | Nom latin ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || ''a'' || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || ''be'' || {{API|/b/}} || |- | C || c || ''ce'' || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || ''de'' || {{API|/d/}} || |- | E || e || ''e'' || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || ''ef'' || {{API|/f/}} || |- | G || g || ''ge'' || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || ''ha'' || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || ''i'' || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || ''ka'' || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || ''el'' || {{API|/l/}} || |- | M || m || ''em'' || {{API|/m/}} || |- | N || n || ''en'' || {{API|/n/}} || |- | O || o || ''o'' || {{API|/ɔ/}} court, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || ''pe'' || {{API|/p/}} || |- | Q || q || ''cu'' || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || ''er'' || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || ''es'' || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || ''te'' || {{API|/t/}} || |- | V || v || ''u'' || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || ''ix'' || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || ''i grèca'' || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || ''zeta'' || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4lwpbcnoxddkzdcc8k435y0igolo65a 2502278 2502277 2026-06-04T18:47:39Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'escritura dau latin */ 2502278 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] tbgy9fufpa2f40eoxeikrx115g4ja20 2502279 2502278 2026-06-04T18:53:25Z Nicolas Eynaud 6858 /* La prononciacion dau latin */ 2502279 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 1upfqkp6ayfs6lchal3o00wzwpl50qs 2502280 2502279 2026-06-04T18:54:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* La prononciacion dau latin */ 2502280 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacions de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 0bb3xi8tef8ywyf9m818bb0pla58ixa 2502282 2502280 2026-06-04T19:39:35Z Nicolas Eynaud 6858 /* Prononciacions de las vocalas e dels diftongues */ 2502282 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiradas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] jregzgwlonif7qwrpzuv3ajn45gjzmm 2502283 2502282 2026-06-04T19:46:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Prononciacion de las consonantas */ 2502283 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] cwb641fjl3991pyc5cgi88iohtskv5p 2502284 2502283 2026-06-04T19:47:05Z Nicolas Eynaud 6858 2502284 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == == Vocabulari == == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] tuj94y3b152h4rotek5iagd8kgwt744 2502285 2502284 2026-06-04T20:14:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Vocabulari */ 2502285 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 8itjl4sq6oql2hw85toz60deyyrsj3l 2502286 2502285 2026-06-04T20:19:40Z Nicolas Eynaud 6858 /* Vocabulari */ 2502286 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] lkyxr8g4emilk405uhpc89q38zaqds9 2502287 2502286 2026-06-04T20:29:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Vocabulari */ 2502287 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''aiga'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] skr4vc262ikmejrgiy8fuskx4na7vmc 2502288 2502287 2026-06-04T20:37:44Z Nicolas Eynaud 6858 /* Vocabulari */ 2502288 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4pf1s57ka9qfvjnconyirvs6b60cumy 2502292 2502288 2026-06-05T04:44:45Z Nicolas Eynaud 6858 /* Vocabulari */ 2502292 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèt egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] f6jg5mc34o364omgkfxuk2tkmcvoee3 2502293 2502292 2026-06-05T04:53:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Gramatica */ 2502293 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions gramaticalas dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc SOV, mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèt egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] bioicqplplu3lo46wudgqhvmlq4o2mj 2502294 2502293 2026-06-05T04:58:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Gramatica */ 2502294 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions gramaticalas dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc SOV, mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèt egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] hfoi66qkei023ketd9sfah3ci79rxvb 2502295 2502294 2026-06-05T04:59:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Gramatica */ 2502295 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèt egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] dx425sdyt829msh7te1snydoiwqlsdt 2502296 2502295 2026-06-05T05:00:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Gramatica */ 2502296 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèt egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 77y1uy1zab2acfds5wjxwptviv78ygz 2502297 2502296 2026-06-05T05:00:41Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams internes */ 2502297 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèt egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] cfkn2r8b7twgcdxuupxdd0s8vk29qo5 2502298 2502297 2026-06-05T05:01:01Z Nicolas Eynaud 6858 /* Vocabulari */ 2502298 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4u27cu6y76dcyxvmdz42jxtdgncw5ec 2502299 2502298 2026-06-05T05:01:49Z Nicolas Eynaud 6858 /* Gramatica */ 2502299 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. === Los noms e las declinasons === === Los verbes e la conjugason === === Los autres elements gramaticaus === == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] gt0ct5wtmos2gk9ox00zb7f5e09ebab 0 24388 2502291 1769575 2026-06-05T02:16:50Z Ollin Masa 63581 File 2502291 wikitext text/x-wiki {{Nobel}} {{Infobox Identitat |carta = nobel | nom = Frederick Soddy | nomdebateg = | imatge = Frederick Soddy (Nobel 1922).png | legenda = | profession = [[Quimia|Quimista]] |tematica = nobel | datadenaissença = [[2 de setembre]] de [[1877]] | luòcdenaissença = Eastbourne, [[Sussex]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[22 de setembre]] de [[1956]] | luòcdedecès = Brighton, [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Reialme Unit}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Quimia]] l'an [[1921]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} [[File:Frederick Soddy.jpg|thumb|Frederick Soddy (1921)]] '''Frederick Soddy''' (n. en [[1877]], m.[[1956]]) foguèt un [[quimia|radioquimista]] [[Reialme Unit|britanic]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Quimia]] en [[1921]]. ==Biografia== Nasquèt lo [[2 de setembre]] de [[1877]] dins la vila de Eastbourne, situada dins lo comtat de [[East Sussex]]. Estudièt [[quimia]] al Collègi Universitari de [[Galas]] e posteriorament al ''Merton College'' de l'[[Universitat]] de Oxford, d'ont foguèt investigador entre [[1898]] e lo [[1900]]. Entre [[1900]] e [[1902]] foguèt professor de quimia a l'Universitat McGill de [[Montreal]] ([[Canadà]]). Entre [[1904]] e [[1914]] foguèt professor a l'Universitat de [[Glasgow]], e entre aquel e lo [[1919]] a l'Universitat d'Aberdeen. L'an [[1919]] se transportèt a l'Universitat de Oxford, ont demorèt fins lo [[1936]], e ocupèt la cadièra Lee de quimia. Moriguèt lo [[22 de setembre]] de [[1956]] dins la vila de [[Brighton]], [[22 de setembre]] de [[1956]]. {{Prèmi Nobel de Quimia}} {{Portal Quimia}} {{DEFAULTSORT:Soddy, Frederick}} [[Categoria:Quimista britanic]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Quimia]] [[Categoria:Prèmi Nobel britanic]] [[Categoria:Naissença en 1877]] [[Categoria:Decès en 1956]] nibrl1emfr02yj2sayypcq3g8abnwxc 0 49224 2502308 2455618 2026-06-05T09:37:40Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502308 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Casaugitat | nom2 = ''Cazaugitat'' | imatge = Cazaugitat_Mairie.jpg | descripcion = L'ostau de comuna, l'ostau comunau (« meria »). | lògo = cap | escut = | escais = | region = [[Novèla Aquitània]] | ist = {{Guiana}} [[Vasadés]] | parçan = {{Entre Duas Mars}} | departament = {{Gironda}} | arrondiment = [[Arrondiment de Lengon|Lengon]] | canton = Lo Reulés e las Bastidas ([[Canton de Pelagrua|Pelagrua]] avant 2015) | insee = 33117 | cp = 33790 | cònsol = Daniel Duprat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de las Comunas Ruralas de l'Entre Duas Mars]] | gentilici = | latitud = 44.7152777778 | longitud = 0.0075 | alt mini = 45 | alt mej = 137 | alt maxi = 141 | km² = 14.35 |}} ''Casau Gitat''<ref name=BBF>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des Communes, Gironde'', Institut Occitan, Cairn, 2008, p. 113-114</ref> o puslèu '''Casaugitat'''<ref>segon las règlas de la grafia classica de Loïs Alibèrt, dens ''Gramatica occitana'', segonda edicion, C.E.O., Montpelhièr, 1976, Vocabulari ortografic, pp. 411-482 Toponimia Occitana ([[Institut d'Estudis Occitans]]) : IEO_BdTopoc : <nowiki>http://bdtopoc.org</nowiki></ref><ref>Gilbert Narioo, Patrick Guilhemjoan, Michel Grosclaude, ''Dictionnaire intermédiaire Français Occitan (Gascogne)'', Edicions Per Noste, 2015, Toponymie, p. 11, Noms propres, pp. 397-416</ref>{{,}}<ref>https://web.archive.org/web/20160303190408/http://superlexic.com/revistadoc/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-6-CLO.pdf, pp. 53-61</ref><ref>Règlas d'Escritura de la mencion : <nowiki>https://fr.calameo.com/books/005115906552c74111cd2</nowiki></ref> (''Cazaugitat'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] deu [[Vasadés]] istoric, en [[Guiana]], lingüisticament [[gascon]]a, administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Gironda (departament)|Gironda]] e la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 33117.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Casaugitat | nord = [[Sossac]] | nord-est = [[Auriòlas]] | est = [[Sent Fèrmer|Sent Fèrme]] | sud-est = [[Rimons]] | sud = [[Caumont (Gironda)|Caumont]] | sud-ouest = | ouest = [[Clairac]] | nord-ouest = [[Mauriac (Gironda)|Mauriac]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Casaugitat (Petrus de ~)'', en 1367, ''Casaligitato (de)'', en latin, 1369-1370. Lo mot ''casau'', deu latin ''casale'', au sens de bòrda, domeni rurau, es associat au vèrbe ''gitar'', deu latin vulgar ''jectare'', e l'ensemble presenta ací de las dificultats d'interpretacion : domeni abandonat ? òrt bastit ? (P.H. Billy). Es una formacion occitana, benlèu deu començament deu segond millenari <ref name=BBF/>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 33117 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Daniel Duprat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]]|Identitat= Raymond Rebière|Partit=[[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de Pelagrua]]; es adara deu canton de ''Le Réolais et Les Bastides'' (en francés), donc deu Reulés e de las Bastidas. ==Demografia== {{Demografia |insee=33117 |1793=630 |1800=519 |1806=606 |1821=584 |1831=641 |1836=555 |1841=578 |1846=539 |1851=522 |1856=489 |1861=484 |1866=453 |1872=453 |1876=469 |1881=472 |1886=438 |1891=388 |1896=444 |1901=508 |1906=505 |1911=510 |1921=441 |1926=431 |1931=431 |1936=398 |1946=416 |1954=399 |1962=352 |1968=323 |1975=294 |1982=236 |1990=212 |1999=223 |2004=249 |2006=247 |2008=251 |2009=253 |2014=245 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Gironda]] == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Guiana}} {{Comunas de Gironda}} [[Categoria:Comuna de Vasadés]] [[Categoria:Comuna de Gironda]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] [[Categoria:Comuna d'Aquitània (Occitània)]] nkfyoc6x47p1tg43yvuxe7xd9etx6lk 0 87770 2502300 2291257 2026-06-05T06:39:31Z Kontributor 2K 52367 escut svg 2502300 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Marchés}} {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Saint-Benoist-sur-Mer | nomcomuna2= | imatge=Église Saint-Benoît de Saint-Benoist-sur-Mer.JPG | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Saint-Benoist-sur-Mer (Vendée).svg | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment des Sables-d'Olonne|Les Sables-d'Olonne]] | canton= [[Canton de Moutiers-les-Mauxfaits|Moutiers-les-Mauxfaits]] | insee = 85201 | sitweb= | cp = 85540 | cònsol = Daniel Neau | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Bénédictins<br />Bénolais<br />Maribénédictins (en [[francés]]) | longitud= -1.353165 | latitud= 46.424366 | alt mini = 1 | alt mej = | alt maxi = 26 | km² = 15.53 }} '''Saint-Benoist-sur-Mer''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Peitau|peitavina]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Vendea (departament)|Vendea]] e la [[regions francesas|region]] daus [[País de Leire]]. ==Geografia== {{...}} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Benoist-sur-Mer]]'''Saint-Benoist-sur-Mer'''}} {{Image label|x=0.392070389958|y=0.367555110011|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 372 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Jonchère]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.609870652604|y=0.192858577282|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 393 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Cyr-en-Talmondais]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.21269141865|y=0.636539520409|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2095 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Angles (Vendèa)|Angles]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.786606987175|y=0.300753998273|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 448 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Curzon]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.830412097599|y=0.723657602403|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 760 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grues]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.252346993893|y=0.182608947701|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 383 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Givre]] (5,4km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 85201 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Daniel Neau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 85201 |1793=610 |1800=229 |1806=444 |1821=366 |1831=490 |1836=538 |1841=558 |1846=588 |1851=594 |1856=639 |1861=663 |1866=652 |1872=680 |1876=665 |1881=683 |1886=664 |1891=699 |1896=658 |1901=637 |1906=612 |1911=606 |1921=571 |1926=525 |1931=485 |1936=481 |1946=458 |1954=435 |1962=399 |1968=350 |1975=303 |1982=314 |1990=283 |1999=319 |2004= |2005= |2006= 338 |2007= 341 |2008= 343 |2009=347 |cassini=30685 |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams internes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Peitau}} {{Comunas de| insee = 85201 }} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de Vendèa]] i0t3st962s2rk50hn045eryohddtlzk 0 95927 2502309 2221505 2026-06-05T10:04:42Z Kontributor 2K 52367 escut 2502309 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Saint-Martin-d'Ablois | nomcomuna2= Saint Martin d'Ablois | imatge=Stmartin.jpg | descripcion= Vue d'ensemble de Saint Martin d'Ablois | lògo= | escut=Blason ville fr Saint-Martin-d'Ablois (Marne).svg | escais= | region ist = | parçan= | insee = 51002 | cp = 51530 | cònsol = Jackie Barrois | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Ablutiens, Ablutiennes (en [[francés]]) | longitud= 3.86861111111 | latitud= 49.0130555556 | alt mini = 110 | alt mej = | alt maxi = 241 | km² = 21.88 }} '''Saint-Martin-d'Ablois''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Marna (departament)|Marna]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]] . == Geografia == === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Martin-d'Ablois]]'''Saint-Martin-d'Ablois'''}} {{Image label|x=0.621333505939|y=0.618656395687|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 433 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brugny-Vaudancourt]] (2,0km)}}}} {{Image label|x=0.702068722843|y=0.521520627338|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 502 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vinay (Marna)|Vinay]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.815943106826|y=0.472427345602|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 772 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Moussy (Marna)|Moussy]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.611644602114|y=0.188874553388|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 305 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vauciennes (Marna)|Vauciennes]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.878574185958|y=0.588268220586|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 379 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chavot-Courcourt]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.922105318261|y=0.436067927456|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1236 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pierry]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.904398034362|y=0.665371245141|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 348 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Monthelon (Marna)|Monthelon]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.392037007871|y=0.086680375079|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 465 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boursault (Marna)|Boursault]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.798313324957|y=0.846393464826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 280 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Morangis (Marna)|Morangis]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.902079273879|y=0.758243362854|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 249 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mancy]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 51002 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jackie Barrois|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 51002 |senscomptesdobles= 1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 51002 }} [[Categoria:Comuna de Marna]] h066986rh0rbvvxdu5b6vxxov1tyghx 0 103400 2502307 2501148 2026-06-05T09:33:33Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502307 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom= Cadau (de Larbost) | nom2= Cazeaux-de-Larboust | imatge= Cazeaux-de-Larboust église.JPG | descripcion= La glèisa Senta Anna | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = {{Luishonés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Banhèras de Luishon|Banhèras de Luishon]] | intercom = [[Comunautat de comunas deths Pirenèus Hautgaronesis|CC deths Pirenèus Hautgaronesis]] | insee = 31133 | cp = 31110 | cònsol = Francis Ader | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.5306 | latitud= 42.8064 | alt mini = 914 | alt mej = | alt maxi = 3110 | km² = 19.14 }} '''Casaus de Larbost'''{{RepTopMP}} o '''Cadau'''<ref>[[Patrici Pojada]]</ref> (''Cazeaux-de-Larboust'' en [[francés]]) qu'es ua [[Comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31133.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Cadau (de Larbost) | nòrd = [[Vilhèra (Nauta Garona)|Vilhèra]] | nòrd-èst = | èst = [[Castilhon de Larbost]] | sud-èst = | sud = [[Benasc]] <small>([[Aragon]])</small> | sud-oèst = | oèst = [[Òu]] | nòrd-oèst = [[Garin (Nauta Garona)|Garin]] }} ==Toponimia== Era prononciacion a [[Castilhon de Larbost]] qu'ei [ka'daw] (shens ''-s'', qui seriá articulat après diftongue dens lo parlar) <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> ''Casaus'' que s'explica per eth latin ''casa'', « cabana -----> ostau rurau ----> proprietat » e sufixe ''-ale (m)'' (''-alis''). Que i a ua grana varietat semantica per ''casau / casal'', a l'origina, tot çò ar entorn dera casa (tèrras...), puish meitaderia, claus, proprietat, òrt, castèth, cabana, ostau arroeinat. Eth nom qu'es ath plurau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 151, a ''Casabianca''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 329</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 217</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 222</ref>. </br> ===Larbost=== Es un país. Eth nom qu'es atestat ''Larbusto'' en 1308 e 1413 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 1585, cercar sus Gallica</ref>. </br> ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Cadau (de Larbost) qu'èra dera eleccion de Ribèra Verdun, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia d'[[Aush]]. Eth vocable dera glèisa qu'es Nòsta Dauna (informacion dobtosa : Senta Anna ?). Tanlèu 1790, Cadau qu'èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 11 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31133 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Francis Ader |Partit= |Qualitat=agricultor }} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Simon Escole|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2019]] |Fin= 2020 |Identitat= Francis Ader |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= [[2019]] |Identitat= Jean Mengarduque |Partit= divèrs dreta |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna, qui èra deth [[canton de Banhèras de Luishon]], qu'en demorè. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31133 |1793=270 |1800=217 |1806=198 |1821=228 |1831=307 |1836=306 |1841=287 |1846=301 |1851=291 |1856=300 |1861=263 |1866=259 |1872=255 |1876=238 |1881=217 |1886=220 |1891=213 |1896=205 |1901=197 |1906=179 |1911=174 |1921=142 |1926=128 |1931=115 |1936=114 |1946=113 |1954=126 |1962=97 |1968=89 |1975=62 |1982=65 |1990=72 |1999=81 |cassini=7350 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|133}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|133}}/19.14) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Église_Sainte-Anne_de_Cazeaux-de-Larboust_7-10-2019_12-27-38.jpg|Glèisa. Cazeaux-de-Larboust_église_fresques_Assomption.JPG|Frescas dera glèisa. Cazeaux-de-Larboust_église_choeur.JPG Cazeaux-de-Larboust_église_cippe.JPG|Cip funerari galloroman. Cascade_d'Enfer_(HG)_(3).JPG|Salhent d'In.hèrn (nom supausat). Le_Lis_à_côté_de_l'auberge_(amont).JPG|Lis (aiga). Cazeaux_de_Larboust-Antependium_de_l'autel.jpg|Antependium. Cazeaux-de-Larboust_église_bénitier.JPG|Aiga-senhadèr. Cazeaux_de_Larboust-Autel_de_la_chapelle_Sainte-Anne.jpg|Capèra Senta Anna. Cazeaux_de_Larboust-Chapelle_Sainte-Anne_(Tabernacle_VF).jpg|Tabernacle. Cazeaux_de_Larboust-Parabole_du_Paradis_Terrestre.jpg|Paradís terrèstre. Cazeaux_de_Larboust-Couronnement_de_la_Vierge-Vie_de_Saint_Jean-Baptisye.jpg|Coronament dera Verge. Cazeaux_de_Larboust-_Le_Jugement_dernier.jpg|Eth Jutjament Darrèr. Col_de_Peyresourde.jpg|Eth còth de Pèira Sorda. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31133 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] lrmz0qusj7126yhdda4on2rjjyrzafi 0 106334 2502281 2391162 2026-06-04T19:18:42Z F5JMH 14577 2502281 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Mers-les-Bains | nomcomuna2= Mers-les-Bains | imatge= MERSGLOBAL.jpg | descripcion= La façada maritima de Mars-las-Bains amb, al tot primièr pl&agrave;nol, lo Tr&eacute;port | lògo==Le picard mersois== | escut= Blason ville fr Mers-les-Bains (Somme).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Abbeville|Abbeville]] | canton= [[Canton d'Ault|Ault]] | insee = 80533 | sitweb= [http://www.ville-merslesbains.fr Site officiel] | cp = 80350 | cònsol = Emmanuel Maquet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Mersois (en [[francés]]) | longitud= 1.38861111111 | latitud= 50.0680555556 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 99 | km² = 5.39 }} '''Mers-les-Bains''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Mers-les-Bains]]'''Mers-les-Bains'''}} {{Image label|x=0.438779858707|y=0.566606300777|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 5728 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Tréport]] (1,3km)}}}} {{Image label|x=0.684866232301|y=0.667895508386|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 7495 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Eu (Sèina Maritima)|Eu]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.381825790091|y=0.773500814239|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 675 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Flocques]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.499999901395|y=0.816334983222|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1151 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Étalondes]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.873690315842|y=0.456315635184|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1304 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Quentin-la-Motte-Croix-au-Bailly]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.826087375753|y=0.735987906569|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 840 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ponts-et-Marais]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.844644000777|y=0.217391961454|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1846 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ault]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.908282621478|y=0.721479430083|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 649 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Oust-Marest]] (5,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 80533 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Emmanuel Maquet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 80533 |1793=406 |1800=417 |1806=457 |1821=389 |1831=408 |1836=422 |1841=426 |1846=434 |1851=430 |1856=431 |1861=430 |1866=432 |1872=435 |1876=488 |1881=678 |1886=849 |1891=996 |1896=1110 |1901=1454 |1906=1678 |1911=1741 |1921=2513 |1926=2750 |1931=2954 |1936=2907 |1946=3455 |1954=3659 |1962=3834 |1968=4107 |1975=4628 |1982=3945 |1990=3540 |1999=3394 |2004= |2005= |2006=3 469 |2007=3 454 |2008=3 289 |2009=3 124 |cassini=22132 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de Sòma}} [[Categoria:Comuna de Sòma]] 1q9lu5lu8r1ycrpi43z34savdrrfqvc 0 113880 2502272 2245522 2026-06-04T17:06:44Z Gavàudola06 63564 Nom provençau (ALP) 2502272 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tranç | nom2 = ''Trans-en-Provence'' | imatge = Trans_en_Provence.jpg | descripcion = Tranç. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Trans-en-Provence (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Draguinhan|Draguinhan]] | canton = [[Canton de Draguinhan|Draguinhan]] | intercom = [[Draguinhanenc Provènça Verdon Aglomeracion]] | insee = 83141 | cp = 83720 | cònsol = Alain Caymaris | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 6.486667 | latitud = 43.504167 | alt mini = 100 | alt mej = | alt maxi = 272 | km² = 16.99 |}} '''Tranç''' ({{API|[ˈtrãŋs]}}, en [[nòrma mistralenca]] ''Trans'' ; en [[francés]] ''Trans-en-Provence'') es un vilatge de [[Provença]] situat dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var]] dins la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 83141.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 83141 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] ?|Fin= [[2026]] |Identitat=Alain Caymaris |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= [[2020]] ?|Identitat= Jacques Lecointe |Partit= [[UMP]] |Qualitat= retirat de comerciau}} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean-Pierre Portheret |Partit= [[UDF]]-PR |Qualitat= professor d'espòrt}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 83141 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1317 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866=1671 |1872= |1876=1537 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1064 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1290 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=4780 |2006=5312 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr83|0}} la populacion èra de {{popfr83|141}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Vèire tanben== * [[Comunas de Var]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] nmr8k5duudprn561x6jg0qhbv4i16gh 0 114341 2502310 2498011 2026-06-05T10:16:35Z Kontributor 2K 52367 escut 2502310 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nomcomuna= l-Ermenc | nomcomuna2=Ermenc | imatge=Vue.générale.d'Herment.63470.jpg | descripcion= | lògo= | escut= Blason ville fr Herment (Puy-de-Dôme).svg | escais= | region ist ={{Auvèrnhe}} | parçan= {{Combralha Auvernhata}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | insee =63175 | cp =63470 | cònsol =Boris Souchal | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =ermencion/-ona |alt mej= |longitud=2.56944444444 |latitud=45.7544444444 | alt mini =671 | alt maxi =830 | km² =9.7 |nom3=''Herment''}} '''l-Ermenc''' o '''Ermenc''' (''Herment'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. Los abitants son los ''Ermencions'' e las ''Ermencionas''. ==Geografia== Campat sobre sa buta basaltica a 830 <abbr>m</abbr> d’altituda, l-Ermenc z-es le promèir contrafòrt volcanic a l’oèst dau departament dau Puèi de Doma. En tiala de fond, los [[Monts Dòr]], aquels dau Lemosin e le [[Plom dau Cantal|Plom dau Cantau]]. Una veguda excepcionala sobre cinc departaments despuèi l'''Espermenada de las Muralhas'', site protegit qu'entora le borg. Una petita viala medievala construita autorn de sa collegiala dau [[sègle XII]], classada [[Monument istoric en França|Monument Istoric]]. Mai d'un monument e edifici de caractèr son egalament visibles. Aquela zòna rurala de moiena montanha bénéficie de l’attrait toristic de las estacions d’ivèrn e de termalisme dau massís dau [[Puèi de Sant Circ|Puèi de la Crotz]]. {{Comunas limitròfas|comuna=l-Ermenc|Èst=[[Sauvanhac (Puèi de Doma)|Sauvanhac]]|Oèst=[[Vernuejol]]|sud=[[Sent German de l-Ermenc]]}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Hermenc'' (1145), ''Herminc'' (1167, 1209), ''Ermenco'' (1190, 1314, 1396), ''Hermencus'' (1200), ''Hermentus'' (1224), ''Hermant'' (1287), ''Armenco'' (1376), ''Ermenc'' (1398) o enquèra ''Erment''<ref>[https://web.archive.org/web/20160305115355/http://elec.enc.sorbonne.fr/montferrand/C1274-1275#CC1.37 Forma atestada dins los Comptes daus Cònsols de Montferrand.]</ref>. La comuna se ditz [lɔʁˈmɛ̃] vès [[Sant Jólian e Puèi l'Avèsa|Sant Jólian]]<ref>Collectatge IEO 63.</ref>, se pòt tanben dire [laʁˈmɛ̃]<ref>Christiane Marsat-Marcin, ''Avec mes parents gérants d'alimentation à Pont-du-Château années 1960'', Cercle Terre d'Auvergne, 2021, p.20 : "Larment".</ref>. Ambroise Tardieu baila mai [aʁˈmɛ̃]<ref>Tardieu, A. (1877). ''Grand dictionnaire historique du département du Puy-de-Dôme''. impr. de C. Desrosiers. Moulins. p. 179.</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63175 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Boris Souchal|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63175 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] ahxxh1680crc7efuwmazypps9zwgt3f 0 184224 2502289 2441284 2026-06-04T21:22:33Z Dostojewskij 20932 [[21 de junh]] ⚠ 2502289 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Zuzana Čaputová (20.6.2019) VIII.jpg|thumb|Zuzana Čaputová (2019)]] '''Zuzana Čaputová''' (pr. ''Chapotòva''; nascuda '''Strapáková''' a [[Bratislava]] lo [[21 de junh]] de [[1973]]) es una avocata e politiciana [[Eslovaquia|eslovaca]]. Es presidenta d'[[Eslovaquia]] de 2019 a 2024. {{Clr}} {{dinastiaF|color1=|color2=lightblue|abans= [[Andrej Kiska]]|aprèp=[[Peter Pellegrini]]|nom=[[Fichièr:Flag of the President of Slovakia.svg|50px]] <br /> [[Lista dels presidents d'Eslovaquia|Presidenta d'Eslovaquia]] <br />[[15 de junh]] de [[2019]]<br/>–[[15 de junh]] de [[2024]]}} {{DEFAULTSORT:Čaputová, Zuzana}} [[Categoria:Eslovaquia]] [[Categoria:Naissença en 1973]] 657y352jjrqnp03v5bf2yoq4vv9p4nf 0 193764 2502306 2402383 2026-06-05T09:24:44Z ~2026-15791-17 63843 /* */ 2502306 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Philippe LAVIL.jpg|200px|right|thumb|'''Philippe Lavil''']] '''Philippe Durand de la Villejegu del Fresnay''', dich '''Philippe Lavil''', es un cantaire [[francés]] nascut lo 26 de setembre de 1947 a [[Fort-de-France]] en [[Martinica]]. La familha de '''Philippe Lavil''', los Durand de la Villejégu del Fresnay, es una familha d'anciana borgesiá originària de [[Bretanha (istorica)|Bretanha]], establida en [[Martinica]] al sègle XVIII. En 1960, '''Philippe Lavil''' es enviat en [[Occitània]] en pension dins [[Droma (departament)|Droma]] ont fa sos estudis a [[Dieulofet|Dieulefit]]. Es iniciat a la cançon per son professor d'[[anglés]] [[Graeme Allwright]]. Se crompa alavetz una guitarra e decidís de venir cantaire. En 1970, enregistra una cançon que va èsser un tube e una de sas mai grandas capitadas : ''Avec les filles je ne sais pas''. En 1982, enregistra una cançon escricha per [[Didier Barbelivien]], ''Il tape sur des bambous'', que ven lo tube de l'estiu e son mai grand succès comercial, ambe mai d'un milion e mièg d'exemplars venduts del 45 torns. En 1985, enregistra una cançon tornarmai signada [[Didier Barbelivien]], qu'encontra tanben una plan gròssa capitada : ''Elle préfère l'amour en mer''. En 1987, obten encara un autre gròs tube ambe ''Kolé séré'', títol cantat en duò amb la cantaira del grop [[Kassav]], [[Jocelyne Béroard]]. [[File:PhilippeLavilConcertParis2026052901.jpg|thumb|Philippe Lavil, [[Paris]], May 29th 2026.]] ==Cançons mai conegudas== * ''Avec les filles je ne sais pas'' (1970) * ''Hey mister Lee'' (1977) * ''Il tape sur des bambous'' (1982) * ''Rio'' (1982) * ''San Miguel'' (1983) * ''Jamaïcaine'' (1984) * ''Elle préfère l'amour en mer'' (1985) * ''Le temps des joues contre joue'' (1985) * ''La femme qui dit jamais je t'aime'' (1986) * ''Elle tricote des pulls pour personne'' (1986) * ''Kolé séré'' (1987, ambe [[Jocelyne Béroard]]) * ''Tanguer latino'' (1988) * ''La chica de Cuba'' (1989) * ''Savanna kumba'' (1990) * ''Si Marianne était black'' (1990) * ''De Bretagne ou d'ailleurs'' (1991) ==Referéncias== {{ORDENA:Lavil, Philippe}} [[Categoria:Cantaire francés|Lavil, Philippe]] [[Categoria:Naissença en 1947|Lavil, Philippe]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970|Lavil, Philippe]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|Lavil, Philippe]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|Lavil, Philippe]] pob5t2h07bk79jpux7tngfgbynzeahd 0 200680 2502301 2500719 2026-06-05T08:58:53Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502301 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> Lo '''fraire''' (var. ''frair'', gascon: ''hrair'') es lo parent mascle –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre. La condicion d'èsser fraire es dita '''frairessa''', '''frairetat''', '''frairiá''' o '''fraternitat'''. Lo fraire mai grand en atge es lo (fraire(e) o hrair) '''màger''', '''grand''' o l''''ainat'''. Lo fraire mai pichon en atge es lo '''benjamin''', lo (fraire(e) o hrair) '''mendre''' o '''menut''' o lo '''minhòt''', o lo '''cabdèt''' (en gascon: ''capdèth'') e colloquialament lo ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cagairòl'', ''cagandre'', ''cacandre'', ''cacambre'', ''caganen'', ''cagatrauc'', ''capcoat'', ''coasson'', ''cogossòu'', ''cova-niset'', ''peton'', ''rasclon'' o ''tardon'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarro'' o ''engranhon''). Lo fraire a travèrs del paire o de la maire es dit '''mièg fraire''' o '''frairastre''' (en gascon: ''miei frair''/''hrai'', ''frair''/''hrair de mieitat'' , ''frairast(''r'')''e''/''hairast(''r'')''e''). Quand es a travèrs del paire solament es dit '''fraire de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dit '''fraire de maire''' o '''fraire uterin'''. f6yw6f49rpmz0uw6gdakiq1tjjjpliw 2502302 2502301 2026-06-05T08:59:18Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502302 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> Lo '''fraire''' (var. ''frair'', gascon: ''hrair'') es lo parent mascle –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre. La condicion d'èsser fraire es dita '''frairessa''', '''frairetat''', '''frairiá''' o '''fraternitat'''. Lo fraire mai grand en atge es lo (fraire(e) o hrair) '''màger''', '''grand''' o l''''ainat'''. Lo fraire mai pichon en atge es lo '''benjamin''', lo (fraire(e) o hrair) '''mendre''' o '''menut''' o lo '''minhòt''', o lo '''cabdèt''' (en gascon: ''capdèth'') e colloquialament lo ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cagairòl'', ''cagandre'', ''cacandre'', ''cacambre'', ''caganen'', ''cagatrauc'', ''capcoat'', ''coasson'', ''cogossòu'', ''cova-niset'', ''peton'', ''rasclon'' o ''tardon'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarro'' o ''engranhon''). Lo fraire a travèrs del paire o de la maire es dit '''mièg fraire''' o '''frairastre''' (en gascon: ''miei frair''/''hrai'', ''frair''/''hrair de mieitat'' , ''frairast(''r'')''e''/''hairast''(''''r'')''e''). Quand es a travèrs del paire solament es dit '''fraire de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dit '''fraire de maire''' o '''fraire uterin'''. nfkn7310usr4yow3lt69i5eh3s3kqdt 2502303 2502302 2026-06-05T09:00:01Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502303 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> Lo '''fraire''' (var. ''frair'', gascon: ''hrair'') es lo parent mascle –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre. La condicion d'èsser fraire es dita '''frairessa''', '''frairetat''', '''frairiá''' o '''fraternitat'''. Lo fraire mai grand en atge es lo (fraire(e) o hrair) '''màger''', '''grand''' o l''''ainat'''. Lo fraire mai pichon en atge es lo '''benjamin''', lo (fraire(e) o hrair) '''mendre''' o '''menut''' o lo '''minhòt''', o lo '''cabdèt''' (en gascon: ''capdèth'') e colloquialament lo ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cagairòl'', ''cagandre'', ''cacandre'', ''cacambre'', ''caganen'', ''cagatrauc'', ''capcoat'', ''coasson'', ''cogossòu'', ''cova-niset'', ''peton'', ''rasclon'' o ''tardon'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarro'' o ''engranhon''). Lo fraire a travèrs del paire o de la maire es dit '''mièg fraire''' o '''frairastre''' (en gascon: ''miei frair''/''hrai'', ''frair''/''hrair de mieitat'' , ''frairast''(''r'')''e''/''hairast''(''''r'')''e''). Quand es a travèrs del paire solament es dit '''fraire de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dit '''fraire de maire''' o '''fraire uterin'''. criey5zh0kymjkj7e865exi2999f3ed 2502304 2502303 2026-06-05T09:00:50Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502304 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> Lo '''fraire''' (var. ''frair'', gascon: ''hrair'') es lo parent mascle –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre. La condicion d'èsser fraire es dita '''frairessa''', '''frairetat''', '''frairiá''' o '''fraternitat'''. Lo fraire mai grand en atge es lo (fraire(e) o hrair) '''màger''', '''grand''' o l''''ainat'''. Lo fraire mai pichon en atge es lo '''benjamin''', lo (fraire(e) o hrair) '''mendre''' o '''menut''' o lo '''minhòt''', o lo '''cabdèt''' (en gascon: ''capdèth'') e colloquialament lo ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cagairòl'', ''cagandre'', ''cacandre'', ''cacambre'', ''caganen'', ''cagatrauc'', ''capcoat'', ''coasson'', ''cogossòu'', ''cova-niset'', ''peton'', ''rasclon'' o ''tardon'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarro'' o ''engranhon''). Lo fraire a travèrs del paire o de la maire es dit '''mièg fraire''' o '''frairastre''' (en gascon: ''miei frair''/''hrai'', ''frair''/''hrair de mieitat'', ''frairast''(''r'')''e''/''hairast''(''r'')''e''). Quand es a travèrs del paire solament es dit '''fraire de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dit '''fraire de maire''' o '''fraire uterin'''. 4z97sj0ildxuh1n6lgvgmtju24f7oyk 0 200681 2502305 2500721 2026-06-05T09:05:26Z Poiuytrell 61256 /* */ 2502305 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} <!--Article redigit en lengadocian--> La '''sòrre''' (var. ''sòr'', gascon: ''seror'') es lo parent femèla –biologic o social– nascut dels meteisses parents, o del meteis paire o maire, coma un autre o una autra. La condicion d'èsser sòrre es dita '''sororitat'''. La sòrre mai granda en atge es la (sòr(re) o seror) '''màger''', '''granda''' o l''''ainada'''. La sòrre mai pichona en atge es la '''benjamina''', la (sòr(re) o seror) '''mendra''' o '''menuda''' o la '''minhòta''', la '''cabdèta''' (en gascon: ''capdèta/capdèra''), e colloquialament la ''cachaniu'', ''caganís/caganid/caganiu'', ''cacau'', ''cagairòla'', ''cagandra'', ''cacandra'', ''cacambra'', ''caganena'', ''cagatrauc'', ''capcoada'' (?), ''coassona'', ''cogossòla'', ''cova-niset'', ''petona'', ''rasclona'', ''tardona'' (en gascon: ''escarranid'', ''escarra-sac'', ''escarralh'', ''coarra'' o ''engranhona''). La sòrre a travèrs del paire o de la maire es dita '''mièja sòrre''' o '''sorrastra''' (en gascon: ''mieia seror'', ''seror de mieitat''). Quand es a travèrs del paire solament es dita '''sòrre de paire'''. Quand es a travèrs de la maire solament es dita '''sòrre de maire''' o '''sòrre uterina'''. 7vt7brg2hwtcnffujo4svl22r0fn6pg 0 200967 2502271 2501180 2026-06-04T14:51:01Z Marlin Helene 63837 2502271 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona|nom=Gianni Matheja|imatge=File:Gianni Matheja In Frankfurt 2026 14.jpg}} '''Gianni Matheja''' (nascut lo [[14 de març]] de [[2005]] a [[Berlin]]) es una [[jornalista]], productora de vidèo web e estudianta alemanda. Dempuèi 2025, a presentat un programa de ràdio mensual sus ''Rundfunk Berlin-Brandenburg'' e es reportaire de television pel programa d'informacions pels enfants de ZDF . == Biografia == Matheja cresquèt a Berlin e es lo filh d'una maire soleta. Son paire es originari d' [[Itàlia]] e abandonèt la familha quand aviá 10 ans.<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.de/books/edition/K%C3%BCmmern_und_K%C3%A4mpfen/5nx9zwEACAAJ?hl=en|isbn=978-3-442-31703-5}}</ref> A l'edat de 14 ans, testifiquèt contra son paire dins un tribunal [[Potsdam|de Potsdam]].<ref>https://krautreporter.de/politik-und-macht/4378-warum-gianni-17-fur-seine-mutter-kampft</ref> Dempuèi 2017, a frequentat ''Lilienthal-Gymnasium'' a Steglitz-Zehlendorf e, pendent sa primièra annada d'escòla, participèt al Concors de Debat de Berlin, ont ganhèt lo títol de "melhor locutor" dins un debat en lenga anglesa.<ref>https://lilienthal-gymnasium-berlin.de/erfolgreiche-juniors-beim-debating-contest-2018/</ref> En 2021, moderèt una discussion de taula redonda amb los candidats dirèctes de sa circonscripcion a son escòla, a l'escasença de las eleccions federalas. Demest eles i aviá Birgit Malsack-Winkelmann, un Reichsburger que foguèt mai tard arrestat. == Carrièra == [[Fichièr:Gianni Matheja and AOC in Berlin February 2026.jpg|vinheta|Gianni Matheja e [[Alexandria Ocasio-Cortez]]]] A 17 ans, Matheja lancèt son pròpri podcast.<ref name=":0">https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache</ref> En junh de 2022, sortiguèt lo primièr episòdi de ''"Social Germany"''. Cada episòdi abordava un tèma sociopolitic. La màger part dels episòdis se centrava sus de debats actuals e presentava un convidat important, atal coma un expert scientific o jornalistic. De còps, las convèrsas inclusián tanben d'autres joves. En 2024, Matheja moderèt de lecturas amb Katja Riemann e contunhèt son format de podcast sus [[YouTube]], ont entrevistèt Lea van Acken e Marcel Fratzscher, entre d’autres.<ref>https://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/saar-pfalz-kreis/homburg/homburg-katja-riemann-mit-zeit-der-zaeune-bei-der-hombuch-2024_aid-121616379</ref> En octobre, en concomiténcia amb lo començament de sos estudis, comencèt de publicar de vidèos sus TikTok e [[Instagram]] jol nom de ''Gianni studiert'', que representavan satiricament la vida quotidiana dels estudiants universitaris.<ref>https://www.zeit.de/campus/2025-03/uni-memes-studium-humor-social-media</ref> En mai de 2025, prononcièt lo discors d'inauguracion als jorns d'informacion de son universitat, un discors tradicionalament donat dins las annadas precedentas pel [[President|rector]] Günther Ziegler . Son discors venguèt viral suls mèdias socials. Dempuèi junh de 2025, Matheja presenta lo programa de ràdio mensual ''Blue Moon''.<ref>https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/<nowiki/>{{Ref-web|url=https://www.ardsounds.de/episode/urn:ard:episode:91bd3b263f90d0ff/}}</ref> En decembre, apareguèt coma reportèra dins lo programa d'informacions pels enfants ''Logo!'' sus ''ZDF.''<ref>https://www.zdf.de/video/magazine/logo-154/gianni-weihnachtsbaumkauf-100</ref> Matheja revèla pas çò qu'estúdia. Expliquèt qu'aquò es degut a de rasons d'anonimat sul campus.<ref>https://campusradio-mainz.de/2025/07/14/gianni-studiert/</ref> Viu entre [[Berlin]], [[Potsdam]], e [[Maiança|Mainz]].<ref>https://www.zeit.de/wissen/2026-02/universitaet-leben-alltag-uni-podcast</ref> En 2022, ''Die Zeit'' l'includiguèt demest las 20 estelas naissantas de sa generacion.<ref name=":0">{{Ref-publicacion|url=https://www.zeit.de/zett/2022-10/jugendwort-jahr-2022-jugendsprache}}</ref> == Referéncias == <references /> 4f66lhfbck8bbkubu3vsy0088uuz7z9