Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 546 2502318 2491754 2026-06-05T21:33:49Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ + [[Giovanni Paisiello]] 2502318 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Junh}} == Eveniments == * [[1561]] - Chaple daus [[Vaudés]] en [[Calàbria]] ([[La Gàrdia]]). * [[1561]] - En la ciutat de [[Cavour]], lo duc de [[Savòia]] autreja la libertat de culte aus Vaudés de son territòri. * [[1967]] - Començament de la [[Guèrra dels 6 Jorns]], amb atacs d'[[Israèl]] a l'[[Egipte]], [[Siria]] e [[Jordania]]. == Naissenças == * [[1760]] - [[Johan Gadolin]], scientific finés, que descobriguèt l'element quimic [[itri]] (m. [[1852]]) * [[1819]] - [[John Couch Adams]], astronòm britanic (m. [[1892]]) * [[1858]] - [[Carl Swartz]], primièr ministre de Suècia entre 30 de març e 19 d'octobre de 1917 (m. [[1926]]) * [[1866]] - [[Edmund Vance Cooke]], poèta canadianoamerican (m. [[1932]]) * [[1878]] - [[Pancho Villa]], revolucionari mexican (m. [[1923]]) * [[1883]] - [[John Maynard Keynes]], economista ([[Reialme Unit]]) * [[1898]] - [[Federico García Lorca]], escrivan e autor de teatre espanhòl (m. [[1936]]) * [[1914]] - [[Estelle Reiner]], actritz americana (m. [[2008]]) * [[1941]] - [[Martha Argerich]], pianista virtuòse argentina * [[1954]] - [[Haluk Bilginer]], actor turc * [[1956]] - [[Kenny G]], musician american * [[1978]] - [[Angelica Costello]], actritz pornografica americana == Decèsses == * [[1816]] - [[Giovanni Paisiello]], musician e compositor de musica d'estil classic italian (n. [[1740]]) * [[1900]] - [[Stephen Crane]], novelista american (n. [[1871]]) * [[2004]] - [[Ronald Reagan]], èx-president dels [[Estats Units]] (n. [[1911]]) ---- Vejatz tanben: * [[4 de junh]] | [[6 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[categoria:Jorns]] pjfhj2ly470vhau4f5wmf4b1saw1rwp 2502325 2502318 2026-06-05T21:57:22Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Hanuš Wihan]] + [[Brett James]] 2502325 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Junh}} == Eveniments == * [[1561]] - Chaple daus [[Vaudés]] en [[Calàbria]] ([[La Gàrdia]]). * [[1561]] - En la ciutat de [[Cavour]], lo duc de [[Savòia]] autreja la libertat de culte aus Vaudés de son territòri. * [[1967]] - Començament de la [[Guèrra dels 6 Jorns]], amb atacs d'[[Israèl]] a l'[[Egipte]], [[Siria]] e [[Jordania]]. == Naissenças == * [[1760]] - [[Johan Gadolin]], scientific finés, que descobriguèt l'element quimic [[itri]] (m. [[1852]]) * [[1819]] - [[John Couch Adams]], astronòm britanic (m. [[1892]]) * [[1855]] - [[Hanuš Wihan]], violoncelista chèc (m. [[1920]]) * [[1858]] - [[Carl Swartz]], primièr ministre de Suècia entre 30 de març e 19 d'octobre de 1917 (m. [[1926]]) * [[1866]] - [[Edmund Vance Cooke]], poèta canadianoamerican (m. [[1932]]) * [[1878]] - [[Pancho Villa]], revolucionari mexican (m. [[1923]]) * [[1883]] - [[John Maynard Keynes]], economista ([[Reialme Unit]]) * [[1898]] - [[Federico García Lorca]], escrivan e autor de teatre espanhòl (m. [[1936]]) * [[1914]] - [[Estelle Reiner]], actritz americana (m. [[2008]]) * [[1941]] - [[Martha Argerich]], pianista virtuòse argentina * [[1954]] - [[Haluk Bilginer]], actor turc * [[1956]] - [[Kenny G]], musician american * [[1968]] - [[Brett James]], cantaire, cantautor e productor musical american (m. [[2025]]) * [[1978]] - [[Angelica Costello]], actritz pornografica americana == Decèsses == * [[1816]] - [[Giovanni Paisiello]], musician e compositor de musica d'estil classic italian (n. [[1740]]) * [[1900]] - [[Stephen Crane]], novelista american (n. [[1871]]) * [[2004]] - [[Ronald Reagan]], èx-president dels [[Estats Units]] (n. [[1911]]) ---- Vejatz tanben: * [[4 de junh]] | [[6 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[categoria:Jorns]] 5lpxi8y8ve59ha29ei0aj4yo810s8ac 0 2988 2502313 2501836 2026-06-05T17:32:51Z ~2026-33440-59 63851 /* */ 2502313 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox País | nom = Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd | imne_nacional = {{Bes | «[[God Save the Queen|God Save the King]]» ([[anglés]]) | (en occitan: «Dieu salva lo rei») }} | devisa = {{Bes | «Dieu et mon droit» ([[francés]]) | (en occitan: «Dieu e mon dreit») }} | autre_simbòl = Utilizadas en relacion amb Escòcia (dreita) e alhors (esquèrra) | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:Coat_of_arms_of_the_United_Kingdom_(2022,_both_variants).svg|200px]] | mapa = Europe-UK_(orthographic_projection).svg | legenda mapa = | etiqueta_capitala = | capitala = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | mai_granda_vila = [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] | latitud = | longitud = | lengas_oficialas = [[anglés]] (''de facto'') | lengas reconegudas = [[cornic]], [[galés]], [[Scòts (lenga)|scòts]], [[gaelic escocés]], [[gaelic irlandés]] | grops_etnics = {{Bes | 83,0 % [[Blanc (uman)|Blanc]]s | 8,6 % [[Asiatic (uman)|Asiatic]]s | 3,7 % [[Negre (uman)|Negre]]s | 2,7 % [[Mestís|Mestisses]] | 2,0 % Autres }} | grops_etnics_an= 2021 | grops_etnics_ref= <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Ethnic groups Census (2021) |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> | religion = {{Bes | 46,5 % [[Cristianisme]] | 37,6 % [[Ateïsme]] | 6,0 % [[Islam]] | 1,6 % [[Indoïsme]] | 0,8 % [[Sikhisme]] | 0,4 % [[Bodisme]] | 0,4 % [[Judaïsme]] | 0,6 % [[Autres]] | 5,9 % Non declarat }} | religion_an = 2021 | religion_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Religion detailed |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS031/editions/2021/versions/4/filter-outputs/0ec10f6a-4f46-4655-b634-57e540601744 |consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> | gentilici = Britanic, Britanica | tipe_govèrn = [[Monarquia constitucionala|monarquia constitucionala parlamentària]] | títols_dirigents = | dirigents = | cap_títol1 = Monarca | cap1 = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] | cap_títol2 = Primièr ministre | cap2 = [[Keir Starmer]] | cap_títol3 = | cap3 = | cap_títol4 = | cap4 = | tipe_formacion = [[Tractat anglo-irlandés]] | data_formacion = 12 d'abril de 1922 | superfícia_reng = 78 | superfícia_totala = 244376 | superfícia_an = | superfícia_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about |data=24 d'abril de 2024 |consula=30 d'octobre de 2024}}</ref> | percentatge_aiga = 1,34 | percentatge_aiga_an = | percentatge_aiga_ref = | populacion_reng = 21 | populacion_totala = 68265209 | populacion_an = 2023 | populacion_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Office for National Statistics (ONS) |títol=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |data=8 d'octobre de 2023 |consulta=24 d'octobre de 2024}}</ref> | densitat = 281 | PIB = USD 4 029 438 mil. | PIB_an = 2024 | PIB_ref = <ref>{{Ref-web |autor=Fond Monetari Internacional |títol=United Kingdom |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLS/world-economic-outlook-databases#sort=%40imfdate%20descending |consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> | moneda = [[Liura esterlina]] | còde_moneda = GBP | indicatiu_telefonic = +44 | còde_país = UK | fus_orari = [[UTC]]+00:00 | domeni_internet = [[.uk]] | organizacions_internacionalas = [[ONU]] | nòtas = }} Lo '''Reialme Unit'''<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=130|lenga=oc}}</ref> (var. '''Reiaume Unit'''; sigla: '''RU'''), oficialament lo '''Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd'''<ref>{{Ref-web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-kingdom#:~:text=The%20United%20Kingdom%20of%20Great,It%20has%20numerous%20smaller%20islands.|autor=[[Commonwealth]]|sit=thecommonwealth.org|citacion=The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (UK) is an island country that sits north-west of mainland Europe. It is made up of mainland Great Britain (England, Wales and Scotland) and the northern part of the island of Ireland (Northern Ireland). It has numerous smaller islands.|lenga=en-uk|títol=Members of the Commonwealth of Nations ─ United Kingdom}}</ref> (en [[anglés]]: ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''; compendi en ''UK'', {{AFI|[juːˈkeɪ]|3=afi}}),<ref group="nt">{{Bes | • ''An Rìoghachd Aonaichte na Breatainn Mhòr agus Eirinn mu Thuath'' ([[gaelic escocés]]) | • ''Teyrnas Gyfunol Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon'' ([[galés]]) | • ''Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Tuaisceart na hÉireann'' ([[gaelic irlandés]]) | • ''An Rywvaneth Unys a Vreten Veur hag Iwerdhon Glédh'' ([[cornic]]) | • ''Unitit Kinrick o Great Breetain an Northern Ireland'' ([[scòts]]) | • ''Claught Kängrick o Docht Brätain an Norlin Airlann / Unitet Kängdom o Great Britain an Norlin Airlann'' (scòts d'Ulster)}}</ref> es un [[estat sobeiran]] del nòrd-oèst d'[[Euròpa]], compausat de la [[Grand Bretanha]], del nòrd de l'illa d'[[Irlanda]] e d'illas pichonas adjacentas. La capitala es [[Londres (Anglatèrra)|Londres]], mentre que [[Edimborg]], [[Caerdydd|Cardiff]] e [[Béal Feirste|Belfast]] son respectivament las capitalas regionalas d'Escòcia, de Galas e de l'Irlanda del Nòrd. Estat unitari, actulament se compausa de quatre nacions constitutivas (''home countries''): [[Anglatèrra]], [[Escòcia]], [[País de Galas|Galas]] e l'[[Irlanda del Nòrd]].<ref>{{Ref-web|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zp8r4xs/articles/z2wjqfr|títol=What is the UK?|autor=[[BBC]]|consulta=30 d'octobre de 2024}}</ref> L'[[illa de Man]], [[Guernesey]] e [[Jersei|Jersey]] non fan pas partida del Reialme Unit, essent de [[dependéncias de la Corona]]. Lo Reialme Unit possedís egalament catòrze [[Territòris Britanics d'Otramar|territòris d'otramar]]. Cal notar que [[Cornoalha]] non es pas reconeguda coma nacion constitutiva: es oficialament una part d'Anglatèrra. Lo Reialme Unit es una monarquia constitucionala parlamentària,<ref>{{Ref-web|url=https://www.royal.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx|url-archiu=https://web.archive.org/web/20190604151257/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx|data-archiu=19 de junh de 2021|data-consulta=30 d'octobre de 2024|títol=The British Monarchy, "What is constitutional monarchy?"}}</ref> eissida de l'union del Reialme Unit de Grand Bretanha e del Reialme d'Irlanda (1801–1922). A partir de 1922 amb lo tractat anglo-irlandés, l'[[Estat Liure d'Irlanda]] (actuala Republica d'Irlanda) non es pus integrat dins la monarquia britanica. De sinonims inexactes de ''Reialme Unit'' son ''[[Grand Bretanha]]'' e ''[[Anglatèrra]]''. == Geografia == === Geografia fisica === ''Veire tanben: [[Anglatèrra]], [[Escòcia]], [[País de Galas]], [[Irlanda del Nòrd]]''. [[Fichièr:BenNevis2005.jpg|thumb|[[Ben Nevis]], en Escòcia, es lo trescòl del Reialme Unit.]] La [[aira|superfícia]] totala del Reialme Unit es d'aperaquí {{unitat|243610|km|2}} <ref name=factbook>[https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html CIA ''The World Factbook - United Kingdom'' (2010)]</ref> que comprenon l'illa de [[Grand Bretanha]] e la part nòrd-orientala de l'[[Irlanda|illa d'Irlanda]] ([[Irlanda del Nòrd]]) e d'autras illas mai pichonas<ref name=factbook/>. Lo país se tròba entre l'[[ocean Atlantic]] e la [[mar del Nòrd]], a 35 quilomètres de la còsta nòrd-oèst de [[França]], que se'n tròba separada per la [[Marga (mar)|Marga]]<ref name=factbook/>. La Grand Bretanha se tròba entre las [[latitud]]s 49° e 59° N (las [[Illas Shetland]] s'estendon gaireben als 61° N) e las [[longitud]]s 8° O a 2° E. L'[[Observatòri de Greenwich]], en Londres, es lo punt de definicion pel [[meridian de Greenwich]]. Quand se mesura dirèctament del nòrd al sud, la Grand Bretanha mesura un pauc mai de 1100 quilomètres de longor e un pauc mens de 500 quilomètres dins la siá part pus larga. Malgrat aiçò, la màger distància entre dos punts dins l'illa es de 1350 quilomètres entre la fin de la tèrra en [[Cornoalha]] (près de [[Penzance]]) e [[John o' Groats]] en [[Caithness]] (près de [[Thurso]]). [[Irlanda del Nòrd]] parteja una frontièra de tèrra de {{unitat|360|km}} amb la [[Republica d'Irlanda]] <ref name=factbook/>. === Clima === [[File:Reiaume Unit - Clima.png|thumb|Clima dau Reiaume Unit]] Lo clima britanic es de tipe oceanic, çò que s'explica aisament per la posicion dau país au nòrd-èst de l'[[Ocean Atlantic]]. Quauquei regions pus autas, en [[Escòcia]], an un clima montanhòl. Lei temperaturas mejanas son moderadas car lo país es somés a l'influéncia dau [[Corrent del Golf|Corrent dau Golf]]. Lei precipitacions regularas anant de 553 mm a [[Cambridge]] fins a {{formatnum:3000}} mm sus lei cimas escocesas. == Istòria == ==== De la Preïstòria a la conquista romana ==== [[Fichièr:Illas Britanicas - Conquista romana.png|thumb|right|Conquista romana deis illas britanicas e formacion de la província de Britannia.]] Fins au milleni VI avC, èran liats au [[continent]] per una faissa terrèstra dicha [[Doggerland]]. Leis [[Illas Britanicas]] foguèron donc pobladas après la fin dau [[Periòde Glaciari de Würm]] e lei vestigis pus ancians descubèrts per leis [[arqueologia|arqueològs]] datan dau [[Paleolitic]]. Pasmens, en causa de [[Clima|condicions climaticas]] duras, la populacion deis illas demorèt pus febla que dins lei regions pus meridionalas coma lo mostra de produccions agricòla e artesenala limitadas. Lei progrès acomencèron durant lo [[Neolitic]] gràcias a un melhorament de l'agricultura que permetèt de desvolopar d'estructuras politicas o religiosas pus complèxas. Un exemple d'aqueu desvolopament foguèt la bastida de l'ensems de [[Stonehenge]] a partir de 2800 avC. Vèrs 1000 avC, de tribús [[cèltas]] vengudas dau nòrd d'[[Euròpa]] e de [[Gàllia]] s'installèron dins l'[[Archipèla]] en [[Irlanda (illa)|Irlanda]], en [[Escòcia]] e dins lo sud e l'èst d'[[Anglatèrra]]. Coma dins lo rèsta d'Euròpa cèlta, se formèt una [[civilizacion]] guerrièra dominada per una classa [[aristocràcia|aristocratica]] e caracterizada per la bastida d'[[oppidum]]s e lo desvolopament d'una [[indústria]] [[metallurgia|metallurgica]]. Gràcias ai ressorsas mineralas deis illas, l'archipèla venguèt rapidament un territòri exportador de [[metau]]s ([[estam]] en particular) au sen dau comèrci europèu [[Antiquitat|antic]]. A partir de 55 avC, lei Romans acomencèron de s'interessar au contraròtle dei ressorsas deis [[Illas Britanicas]] ambé la campanha de [[Juli Cesar]]. Pasmens, de revòutas en [[Gàllia]] l'obliguèron de se retirar sus lo continent. La conquista vertadiera se debanèt après la formacion de l'[[Empèri Roman]] durant lo rèine de l'emperaire [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]] ([[41]]-[[53]]). En [[43]], una premiera campanha permetèt ai Romans de desbarcar dins lo sud-èst d'Anglatèrra après la [[batalha de Medway]]. Aquò representava lo començament d'una tièra de campanhas de [[43]] a [[84]] que van se turtar a una resisténcia acarnada, especialament dins lei regions [[País de Galas|galesas]] e [[Escòcia|escosesas]]. Lei premierei foguèron somesas après divèrsei campanhas de [[47]] a [[84]]. En revènge, lo nòrd de l'illa demorèt independent e maugrat d'ofensivas victoriosas dins la region, l'armada romana poguèt jamai la conquistar totalament. Au contrari, au sègle II, leis emperaires [[Adrian (emperaire)|Adrian]] ([[117]]-[[138]]) e [[Antonin lo Piós]] ([[138]]-[[161]]) ordonèron de construrre de muralhas defensivas per blocar leis atacas dei tribús cèltas dau nòrd (Picts, Scots) en direccion dei zònas romanas que formèron la província de Britannia. En fòra de la menaça dei tribús cèltas totjorn independentas, l'òrdre roman foguèt tanben contestat dins lo sud de l'illa. La revòuta pus importanta se debanèt de 60 a 61 sota la direccion de la rèina Budicca. Entraïnèt la destruccion d'unei ciutats e temples romans mai s'acabèt per una desfacha a [[Batalha de Watling Street|Watling Street]]. Per s'aparar còntra de dificultats novèlas, l'Empèri gardèt de tropas importantas (generalament quatre legions) dins l'archipèla fins au sègle V e la disparicion de la província. ==== De la província romania de Britannia a la conquista de Guilhèm de Normandia ==== [[File:Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png|thumb|right|Illas Britanicas vèrs la fin dau sègle IX.]] [[File:Territòris de Cnut lo Grand.png|thumb|right|Territòris de Cnut lo Grand ([[1016]]-[[1035]]).]] Coma d'una província de l'[[Empèri Roman|Empèri]], la romanizacion dau país demorèt parciala e leis elèits autoctònas foguèron integradas a l'administracion locala. Ansin, en fòra dau ret dei vilas ([[Londres]], [[York]]...) e dei rotas romanas, l'influéncia romana èra febla e lei tradicions cèltas demorèron vivas. Lo [[Cristianisme]] foguèt introduch dins l'archipèla au sègle IV. Trobèt un endrech favorable a son desvolopament car l'emperaire [[Constantin I lo Grand|Constantin I{{èr}}]] ([[306]]-[[324]]), qu'adoptèt per la seguida l'edicte de tolerància religiosa de Milan, foguèt proclamat per lei legions britanicas e demorèt popular dins la region. A partir de la fin dau sègle IV, leis ambicions dei generaus romans de venir emperaire entraïnèron un afebliment militar de la província. De [[368]] a [[370]], una campanha saunosa permetèt de replegar lei tribús cèltas irlandesas e escocesas qu'avián desbordat la [[Paret d'Adrian|muralha d'Adrian]]. Una autra guèrra se debanèt en [[383]] e s'acabèt per una victòria romana. Pasmens, en [[406]], lei frontieras continentalas de l'Empèri foguèron rompudas e l'archipèla venguèt la buta d'invasions anglas e saxonas. En [[407]], lei legions britanicas capitèron d'empachar aquelei desbarcaments e proclamèron emperaire una tièra de generaus de l'archipèla. Vèrs [[410]], totei lei legions romanas de Britannia èran estadas transferidas en Gàllia per sostenir la revendicacion imperiala de lor generau o per assaiar de replegar leis invasions barbaras. Sensa legion per assegurar sa defensa, Britannia foguèt atacada per de tribús cèltas (Scots, Picts...) e per de pòbles germanics (Saxons, Angles, Jutes). Pasmens, la disparicion de l'òrdre foguèt progressiva car una tièra de caps indigèns capitèron de formar de principats cèltas a partir dei rèstas de l'administracion romana<ref>Aqueu periòde es mau conegut. Pasmens, sembla que certaneis administracions d'origina romana foguèsson totjorn activas fins a la fin dau sègle V sota l'autoritat de caps cèltas.</ref> e rapidament un conflicte lòng acomencèt entre lei [[Cèltas]], mai o mens crestianizats, e leis Anglosaxons pagans. Maugrat una resisténcia importanta dei Cèltas (legenda dau [[Rei Artús]]), lei pòbles germanics conquistèron pauc a pauc lo sud e lo centre d'[[Anglatèrra]] onte fondèron divèrsei reiaumes. Au sègle VII, se debanèt l'evangelizacion dei pòbles germanics e, en [[825]], lo [[Reiaume de Wessex|rèi de Wessex]] [[Egbert de Wessex|Egbert lo Grand]] ([[802]]-[[839]]) capitèt d'unificar lei principats saxons sota son autoritat. Pasmens, a partir de [[865]], d'envasidors novèus, lei [[Viking]]s ataquèron la region. Wessex resistiguèt dins lo sud e l'oèst d'Anglatèrra. Dins aquò, l'autoritat de son senhor sus sei vassaus demeniguèt e lei Vikings poguèron fondar una tièra de colonias dins l'èst de l'archipèla que formèron un territòri unificat dich [[Danelaw]]. En [[878]], lo rèi [[Alfred de Wessex|Alfred lo Grand]] ([[871]]-[[899]]) bloquèt aquela invasion e Anglatèrra foguèt partejada entre Vikings e Saxons. Obtenguèt tanben la conversion au [[cristianisme]] de divèrsei caps nordics vencuts. Dins lo rèsta de l'archipèla, lei Vikings conquistèron leis illas lòng dei costats d'[[Escòcia]] e quauquei pòrts de [[País de Galas]] e d'[[Irlanda]]. Pasmens, la resisténcia dei tribús cèltas lei convenquèron de pas assaiar d'avançar mai dins lei tèrras. Au contrari, dins certanei regions (País de Galas en particular), Vikings e Cèltas formèron d'alianças còntra lei Saxons. Au sègle X, lei posicions vikingas foguèron pauc a pauc conquistadas per lei Saxons e lei dos pòbles acomencèron pauc a pauc de se mesclar. Ansin, après l'unificacion d'Anglatèrra per lo rèi [[viking]] [[Cnut lo Grand]] ([[1016]]-[[1035]]) que creèt un empèri a l'entorn de la [[Mar dau Nòrd]], un rèi saxon de l'Ostau d'Alfred lo Grand, [[Edoard lo Confessor]] ([[1044]]-[[1066]]), li succediguèt. Sa mòrt entraïnèt una crisi de successions que va entraïnar en [[1066]] la [[Guèrra de succession d'Anglatèrra]] entre caps saxons e « vikings ». ==== De la conquista per lei Normands a la presa dau poder per lei Tudors ==== [[File:Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png|thumb|Esquèma de la conquista normanda d'Anglatèrra.]] [[File:Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png|thumb|right|Guèrra de Cent Ans (1337-1453).]] [[Fichièr:Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png|thumb|Esquèma generau de la [[Guèrra dei Doas Ròsas]].]] Tres senhors assaièron de succedir en [[1066]] a [[Edoard lo Confessor]]. Lo premier èra [[Harold II d'Anglatèrra|Harold II]] que foguèt elegit rèi per l'[[aristocràcia]] anglesa. Lo segond foguèt [[Harald III de Norvègia|Harald III]]. Desbarquèt amb una flòta [[viking]]a mai foguèt vencut e tuat per Harold a [[Batalha de Stamford Bridge|Stamford Bridge]]. Enfn, lo tresen foguèt lo duc de Normandia, [[Guilhèm Ièr d'Anglatèrra|Guilhèm lo Conquistaire]] que desbarquèt dins lo sud-èst d'Anglatèrra. La batalha decisiva se debanèt a [[Batalha d'Hastings|Hastings]] e s'acabèt per la desfacha e la mòrt d'Harold. Après aquela victòria, Guilhèm venguèt rèi d'Anglatèrra e acomencèt una tièra campanhas saunosas per pacificar lo país fins a [[1076]]. Per aquò, eliminèt una partida importanta dei caps saxons que foguèron remplaçats per de senhors normands e formèt un ret de [[castèl|castèu]]s per se protegir còntra lei revòutas. Après lei rèines dei dos fius dau Conquistaire, la question de la succession reiala entraïnèt una [[guèrra civila]] de [[1135]] a [[1154]] que s'acabèt per la designacion d'Enric Plantagenêt ([[1154]]-[[1189]]), senhors d'[[Anjau]] e [[Normandia]] coma rèi d'Anglatèrra. Son maridatge en [[1152]] amb [[Alienòr d'Aquitània]] li donèt un domeni continentau fòrça important que va venir una fònt de tensions e de guèrras ambé de rèis [[França|francés]] desirós de limitar la poténcia anglesa dins lo Reiaume de França. Aprofichant lei dificultats anglesas durant la [[Tresena Crosada]], [[Felip II de França]] ([[1190]]-[[1223]]) capitèt de conquistar la màger part dei fèus anglés, franc de [[Guiana]], au començament dau sègle XIII. Aquela desfacha entraïnèt una crisi intèrna grèva en [[Anglatèrra]] e la noblesa se revoutèt còntra lo rèi [[Joan I d'Anglatèrra]] ([[1199]]-[[1216]]). Vencut, lo rèi deguèt acceptar de signar en [[1215]] la ''[[Magna Carta]]'' que limitèt lo poder reiau au profiech d'un conseu de la noblesa e d'una independéncia importanta de la justícia. En [[1258]], un grop de nobles dirigit per [[Simon V de Montfòrt]], fiu dau cap crosat [[Simon IV de Montfòrt]], obtenguèt un renfòrçament d'aquelei mesuras. Pasmens, la mòrt de Montfòrt a [[Batalha d'Eversham|Eversham]] còntra lei partisans dau rèi [[Enric III d'Anglatèrra|Enric III]] ([[1216]]-[[1272]]) permetèt de restablir l'autoritat reiala maugrat lo mantenement d'un parlament. Lo rèine d'[[Edoard Ier d'Anglatèrra|Edoard I{{èr}}]] ([[1272]]-[[1307]]) marquèt lo començament d'un periòde d'expansion anglesa. [[País de Galas]] foguèt conquistat en [[1284]]. [[Escòcia]] acceptèt lo rèi anglés coma senhor en [[1291]] mai la dominacion anglesa foguèt mau acceptada per la populacion locala e, tre [[1314]], la [[batalha de Bannockburn]] s'acabèt per la restauracion de l'independéncia escocesa. En [[1337]], [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]] ([[1327]]-[[1377]]) revendiquèt la succession de [[Felip IV de França]] après la mòrt de sei tres fius. Aquò foguèt lo començament de la [[Guèrra de Cent Ans]] que marcarà prefondament lei dos país. D'efèct, lei premiereis annadas de la guèrra veguèron una tièra de victòrias anglesas a [[Batalha de Crécy (1346)|Crécy]] ([[1346]]), [[Sètge de Calais (1347)|Calais]] ([[1347]]) e [[Batalha de Peitieus (1356)|Peitius]] ([[1356]]). Pasmens, [[Carles V de França]] ([[1364]]-[[1380]]) redreicèt lo Reiaume de França e capitèt de conquistar la màger part dei [[fèu]]s continentaus anglés. Aquelei desfachas obliguèron lei rèis anglés de faciar de revòutas de païsans e d'acceptar de donar mai de poders au parlament. Una autra consequéncia d'aquelei reviradas foguèt la demenicion de l'influéncia dei senhors francés — es a dire continentaus — sus leis afaires d'Anglatèrra que favorizèt lo remplaçament progressiu dau [[francés]] per l'[[anglés]] coma lenga de govèrn. La guèrra acomencèt tornarmai durant lo rèine d'[[Enric V d'Anglatèrra|Enric V]] ([[1413]]-[[1422]]). Devesits per una guèrra civila, lei Francés foguèron esquichats a [[Batalha d'Azincourt|Azincourt]] ([[1415]]) e leis Anglés s'alièron ambé Borgonha per dominar lo nòrd e lo sud-oèst de [[França]]. Aprofichant la foliá dau rèi [[Carles VI de França]] ([[1380]]-[[1422]]), impausèt la signatura dau [[tractat de Troyes (1420)|tractat de Troyes]] que sei condicions permetián d'unificar lei dos reiaumes sota l'autoritat dau rèi d'Anglatèrra. Dins aquò, lo fiu de Carles VI refusèt aqueu tractat e contunièt la lucha a partir dau centre e dau sud dau Reiaume de França. A partir de [[1429]], prenguèt l'avantatge e acomencèt una reconquista progressiva dau territòri francés que s'acabèt per una desfacha anglesa en [[1453]]. Coma au sègle XIII, aquela desfacha entraïnèt una crisi intèrna grèva en Anglatèrra en causa de la feblessa e de la foliá dau rèi [[Enric VI d'Anglatèrra|Enric VI]] ([[1422]]-[[1461]] puei [[1470]]-[[1471]]). En [[1455]], acomencèt una guèrra civila lònga, dicha [[Guèrra de las Doas Ròsas|Guèrra dei Doas Ròsas]], entre leis Ostaus de York e de Lancastre. S'acabèt solament en [[1485]] per la presa dau poder dei Tudors que fondèron una [[dinastia]] novèla ambé l'acòrd dei York e dei Lancastre fòrça afeblits per lo conflicte. ==== Dei Tudors a la formacion dau Reiaume Unit ==== [[File:Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png|thumb|right|Esquèma generau de la Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).]] Lo sègle XVI foguèt marcat per lei tensions causadas per la politica e lei divisions de la dinastia Tudor. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, la poténcia anglesa capitèt de se renfòrçar durant aqueu periòde. D'efèct, après lo rèine d'[[Enric VII d'Anglatèrra|Enric VII]] ([[1485]]-[[1509]]), [[Enric VIII d'Anglatèrra|Enric VIII]] ([[1509]]-[[1547]]) prenguèt una tièra de decisions fondamentalas. La premiera d'Enric VIII foguèt la separacion religiosa ambé la [[Glèisa Catolica Romana]] e la creacion de l'[[Anglicanisme]] en [[1533]]. Permetèt au rèi de divorciar e de prendre lo contraròtle d'una partida dei bens dau clergat anglés. La segonda decision foguèt l'adopcion de l'[[Acte d'Union (1536)|Acte d'Union]] de [[1536]] entre [[Anglatèrra]] e lo [[País de Galas]]. Aquò renforcèt l'integracion entre lei doas regions e foguèt la premiera etapa de la fondacion dau Reiaume Unit. Puei, en partida gràcias au tesaur confiscat dins lei monastèris, decidiguèt de fondar la premiera flòta anglesa permanenta per s'aparar còntra lei naviris dau rèi [[Escòcia|escocés]] aliat ai Francés. Enfin, en [[1541]], prenguèt tanben lo títol de rèi d'[[Irlanda]] après l'extension de la dominacion anglesa sus tota l'illa en [[1494]]<ref>La politica de colonizacion anglesa acomencèt dins lei regions occidentalas de l'illa au sègle XII sota lei rèis normands. S'estendèt pauc a pauc en direccion de l'èst mais demorèt fòrça contestada.</ref>. La segonda mitat dau sègle XVI foguèt marcada per lei rèines de tres enfants d'Enric VIII. Foguèt un periòde de crisi religiosa car [[Maria I d'Anglatèrra|Maria I{{èra}}]] ([[1553]]-[[1558]]) assaièt de restablir lo [[Glèisa Catolica Romana|Catolicisme]] mentre qu'[[Edoard VI d'Anglatèrra|Edoard VI]] ([[1547]]-[[1553]]) e [[Elisabeta I d'Anglatèrra|Elisabeta I{{èra}}]] ([[1558]]-[[1603]]) renforcèron la [[reforma]] anglicana. Lo rèine d'aquela darriera foguèt l'apogèu de la [[Renaissença]] anglesa e permetèt d'estabilizar pauc a pauc la societat anglesa. Pasmens, a partir de [[1585]], una [[Guèrra Angloespanhòla (1585-1604)|guèrra malaisada]] còntra [[Espanha]] entraïnèt de dificultats financieras e s'acabarà en [[1604]] per un resultat indecís. D'autra part, la mòrt sensa eiretier dirèct de la rèina causèt la fin de la dinastia. Son successor foguèt lo rèi d'[[Escòcia]] [[Jaume Stuart]] ([[1567]]-[[1625]]) sota un regime d'union personala dei dos reiaumes. Coma lei periòdes precedents, lei rèines de premiers sobeirans Stuart foguèron marcats per de tensions religiosas. Pasmens, conjugadas ai temptativas de renfòrçament de l'absolutisme reiau, la situacion s'agravèt rapidament e entraïnèt una tièra de guèrras civilas de [[1642]] a [[1651]] entre lo rèi e lo parlament. Après un començament relativament equilibrat fins a [[1644]], lei fòrças parlementària aprofichèron lei reformas d'[[Oliver Cromwell]] per prendre l'avantatge e esquichar totei leis aliats dau rèi [[Carles Ier d'Anglatèrra|Carles I{{èr}}]] ([[1625]]-[[1649]]) que foguèt executat. Après sa victòria, Cromwell venguèt lo Lord Protector d'un govèrn republican dich [[Commonwealth d'Angletèrra]] e impausèt la dominacion anglesa ais Escocés e ais Irlandés. Renforcèt tanben la politica de colonizacion anglesa d'Irlanda que va venir la fònt d'unei conflictes fins au sègle XX. Pasmens, lo [[Commonwealth d'Angletèrra]] subrevisquèt pas a la mòrt de son fondator e la monarquia foguèt restaurada après la mòrt de Cromwell segon un sistèma de monarquia parlementària. En particular, en [[1679]], lo Parlament adoptèt l'''[[Habeas corpus]]'', jalon major de l'istòria dau [[drech]], que permetèt de renfòrçar la [[Separacion dels poders|separacion dei poders]]. Lo periòde foguèt tanben marcat per l'extension, sostenguda per la creissença dau [[comèrci triangular]], de l'empèri coloniau anglés dins lei [[Cariba]]s e en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]]. A la mòrt de [[Carles II d'Anglatèrra|Carles II]] ([[1660]]-[[1685]]), son fraire catolic [[Jaume II d'Anglatèrra|Jaume II]] ([[1685]]-[[1688]]) li succediguèt. Sei temptativas de restablir l'absolutisme reiau entraïnèron una [[guèrra civila]] que s'acabèt per sa desfacha e son exil. [[Guilhèm III d'Aurenja Nassau]] lo remplacèt e adoptèt en [[1689]] una declaracion dei drechs que limitèt d'un biais definitiu lei poders dau rèi au profiech dau Parlament. Capitèt tanben d'estabilizar la situacion religiosa e de demenir pauc a pauc lei tensions entre lei diferentei glèisas. Pasmens, leis acòrds negociats ambé lei Catolics irlandés en [[1691]] foguèron pas respectats. Enfin, en [[1707]], l'[[Acte d'Union (1707)|Acte d'Union]] permetèt d'unificar lei reiaumes d'[[Escòcia]] e d'[[Anglatèrra]] dins un ensems administratiu unic. ==== La lucha còntra lo Reiaume de França per la dominacion mondiala ==== [[File:Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png|thumb|Teatre d'America dau Nòrd de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763).]] A partir de la fin dau sègle XVII, [[Londres]] venguèt lo poténcia emergenta d'[[Euròpa]]. En particular, la rivalitat ambé [[França]] acomencèt tornarmai en causa dei tensions colonialas en [[America]] e en [[Índia]] entre lei dos país e de l'oposicion anglesa ais ambicions continentalas de [[París]]. Ansin, de [[1688]] a [[1815]], [[França]] e lo Reiaume Unit foguèron dins un estat de guèrra quasi permanent. Lo conflicte decisiu foguèt la [[Guèrra de Sèt Ans]] ([[1756]]-[[1763]]) que s'acabèt per la conquista de la màger part de l'empèri coloniau francés e faguèt dau Reiaume Unit la premiera poissança mondiala. Maugrat una desfacha durant la [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America]] ([[1775]]-[[1783]]) e la pèrda dei colonias estatsunidencas, lo Reiaume Unit gardèt aquela posicion fins a la [[Premiera Guèrra Mondiala]] e va fondar lo [[Empèri Britanic|premier empèri coloniau mondiau]]. Durant aqueu periòde, lo Reiaume Unit conoguèt un desvolopament economic important que preparèt la [[Revolucion industriala]] dau sègle XIX. Ansin, la valor deis importacions passèt de 6 a 24 milions de liuras entre 1701 e 1798, aquela deis exportacions de 4,5 a 18 milions e aquela dei reexportacions de 2,1 a 12 milions. Un [[Banca|sistèma bancari]] modèrn e eficaç (4% còntra generalament 10% sus lo continent) e l'aumentacion dau nivèu tecnologic permetèron de sostenir aquela evolucion gràcias a de taus febles e au melhorament deis otís de produccion. ==== Lei guèrras revolucionàrias e napoleonencas ==== [[File:Trafalgar-Auguste Mayer.jpg|thumb|right|Pintura de [[1836]] representant la [[batalha de Trafalgar]] que venguèt lo simbòl de la supremàcia navala anglesa au sègle XIX.]] [[Fichièr:Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png|thumb|right|Euròpa e Reiaume Unit après lo [[Congrès de Viena]] en [[1815]].]] La [[Revolucion Francesa]] e l'[[Napoleon Bonaparte|Empèri Napoleonenc]] foguèron una menaça majora per la posicion anglesa que desirava empachar l'emergéncia d'una nacion dominanta sus lo continent. Ansin, maugrat una simpatia iniciala per la monarquia parlementària francesa, lo Reiaume Unit venguèt rapidament l'enemic pus acarnat de [[França]] e lei dos [[estat]]s foguèron en guèrra permanenta de [[1793]] a [[1814]] franc d'una trèva en [[1802]]-[[1803]]. En [[1815]], formèt tanben la fòrça principala que s'opausèt au retorn de l'emperaire a [[Batalha de Waterloo|Waterloo]]. Protegida per sa posicion insulara e ais victòrias de l'amirau [[Horatio Nelson]] a [[Batalha navala d'Abokir|Abokir]], a [[Batalha de Copenaga (1801)|Copenaga]] e a [[Batalha de Trafalgar|Trafalgar]]. En [[1807]], aquò foguèt completat per la destruccion dau rèsta de la flòta danesa durant la [[Batalha de Copenaga (1807)|segonda batalha de Copenaga]] e per d'atacas còntra lei colonias francesas. En revènge, sus lo continent, Londres aguèt de dificultats per formar una armada vertadiera e preferiguèt finançar leis esfòrç de guèrra deis autrei poténcias colonialas coma [[Prússia]], [[Àustria]] e [[Russia]]. En [[1808]], lo començament de la [[guèrra d'Espanha]] foguèt l'occasion per lei Britanics de desbarcar pauc a pauc de fòrças importantas sus lo continent e d'avançar vèrs lei Pirenèus. Pasmens, lei desfachas francesas decisivas foguèron infligidas per lei [[Russia|Rus]], leis [[Àustria|Austrians]], lei [[Prússia|Prussians]] e lei [[Suècia|Suedés]] a [[Batalha de Leipzig|Leipzig]] en [[1813]] e durant la [[campanha de França (1814)|campanha de França]] en [[1814]]. Durant lei negociacions de patz, lo Reiaume Unit aguèt un ròtle primordiau que foguèt renfòrçat per la victòria dau [[Arthur Wellesley|duc de Wellington]] a [[Batalha de Waterloo|Waterloo]] en [[1815]] e la captura britanica de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. En particular, lo Reiaume Unit reprenguèt lo contraròtle de Hanovre, conquistèt Heligoland, Malta e leis Illas Ionianas e establiguèt un protectorat sus la partida [[Euròpa|europèa]] de [[Portugal]]. De mai, capitèt de limitar l'afebliment de [[França]] per restaurar la basa deis equilibris continentaus de la fin dau sègle XVIII. Ansin, Londres venguèt l'arbitre dei relacions europèas fins a la formacion de l'[[Empèri alemand]] dirigit per lo cancelièr [[Otto von Bismarck]]. Enfin, en [[1800]], s'acabèt la formacion dau Reiaume Unit quand [[Irlanda]] i foguèt integrada après la revirada d'una revòuta en [[1796]]. ==== Dau Congrès de Viena a la Premièra Guèrra Mondiala ==== Après la victòria còntra [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]], lo Reiaume Unit perdèt rapidament sei posicions principalas sus lo continent e [[Londres]] deguèt se contentar de sa posicion d'arbitre. Se concentrèt donc subretot sus lo mantenement dau ''statu quo'', son desvolopament economic e l'extension de son [[Empèri Britanic|empèri coloniau]]. Ansin, en [[1820]], una revòuta portuguesa entraïnèt la fin dau protectorat britanic. Puei, en [[1837]], lei règlas de succession diferentas dau Reiaume Unit e dau Reiaume de Hanovre entraïnèron la separacion dei dos [[estat]]s sota lei direccions respectivas de [[Victòria I dau Reiaume Unit|Victòria I{{èra}}]] ([[1837]]-[[1901]]) e d'[[Ernest August Ier de Hanovre|Ernest August I{{èr}} de Hanovre]] ([[1837]]-[[1851]])<ref>La [[Lei salica|lèi salica]] enebissiá l'accession d'una frema sus lo tròne de Hanovre.</ref>. En fòra d'aquelei pèrdas territòrialas, lo Reiaume Unit participèt a la formacion de [[Belgica]], de [[Grècia]] e a l'emergéncia de nacions novèlas dins lei [[Balcans]] dins lei províncias europèas de l'[[Empèri Otoman]]. Pasmens, maugrat aqueu sostèn, Londres empachèt la disparicion de l'[[Empèri Otoman]] e s'opausèt militarament ais ambicions russas dins la region deis Estrechs durant la [[Guèrra de Crimèa]] ([[1853]]-[[1856]]). Acceptèt tanben leis unificacions d'[[Itàlia]] e d'[[Alemanha]] dins leis annadas 1860 e 1870. Aqueleis evolucions entraïnèron quauquei cambiaments territòriaus : leis [[Illas Ionianas]] foguèron balhadas a [[Grècia]] en [[1864]], [[Chipre]] foguèt ocupada en [[1878]] en cambi dau pagament d'una [[redevença]] anuala ais Otomans e [[Heligoland]] foguèt cambiada còntra [[Zanzibar]] en [[1890]]. L'acòrd de cambi entre Heligoland e Zanzibar mostrava l'evolucion de la poténcia britanica dins lo corrent dau sègle XIX. D'efèct, en causa de l'extension de son empèri coloniau, son centre de gravitat se desplacèt pauc a pauc dau continent europèu vèrs lo rèsta dau mond, especialament vèrs lo continent asiatic onte lei Britanics formèron l'[[Raj Britanic|Empèri deis Índias Britanicas]] en [[1858]]. Ansin, au començament dau sègle XX, Londres contrarotlèt [[Canadà]], divèrseis illas americanas, la mitat orientala d'Africa, lo sud de la [[Peninsula Aràbia]], [[Índia]], la màger part dau sud-èst asiatic e la màger part d'[[Oceania]], compres [[Austràlia]] e [[Nòva Zelanda]]. ==== Lei dos conflictes mondiaus e l'afebliment britanic ==== [[File:British Empire 1921.png|thumb|right|L'[[Empèri Britanic]] a son apogèu en [[1921]].]] Après la desmission de [[Otto von Bismarck|Bismarck]] en [[1890]], la politica [[Alemanha|alemanda]] cambièt d'orientacion e adoptèt una politica expansionista que s'opausèt ais interés britanics. En particular, lo modernizacion e l'aumentacion numerica de la flòta alemanda èra una menaça per lo [[Reiaume Unit]] que sa marina èra pus nombrosa mai dispersada per protegir lei linhas d'avitalhament de l'[[Empèri Britanic|Empèri]]. Ansin, au començament dau sègle XX, Londres formèt una aliança ambé [[França]], segonda poissança coloniala mondiala e enemiga acarnada d'[[Alemanha]] dempuei [[1871]], e [[Russia]], subretot opausada au govèrn de Viena qu'èra l'aliat deis Alemands. La rivalitat entre aquelei blòts foguèt la causa de la [[Primièra Guèrra Mondiala|Premiera Guèrra Mondiala]] ([[1914]]-[[1918]]). Sensa armada vertadiera au començament dau conflicte, lei Britanics utilizèron sei naviris per blocar lei liasons maritimas amb Alemanha e formèron pauc a pauc una armada terrèstra per participar a la guèrra continentala. Lei colonias qu'avián de còps de fòrças terrèstras pus importantas que la metropòli en [[1914]] participèron a l'esfòrç de guèrra e ataquèron lei colonias alemandas o lei territòris [[Empèri Otoman|otomans]]. Fins a [[1914]], lei tropas britanicas perdiguèron {{formatnum:890000}} soudats tuats mai la guèrra s'acabèt per una victòria. L'[[Empèri Rus]], rivau dei Britanics en Asia Centrala, dispareguèt e la conquista d'una partida dei colonias alemandas permetèt a l'[[Empèri Britanic]] d'agantar son apogèu territòriau e economic dins leis annadas 1920 e 1930. Pasmens, tre la fin dei combats, lei premiers indicis de declin apareguèron. Premier, lo còst èra estat important e Londres perdiguèt sa posicion de premiera plaça bancàriaau profiech de [[Nòva York]]. Puei, la dificultat dei combats aviá començat de crear un sentiment nacionau au sen de certanei regions de l'Empèri. Ansin, l'autonòmia dei dominions aumentèt pauc a pauc e, en [[1923]], lo drech de [[Canadà]] e de [[Sud-Africa]] d'aver una politica estrangiera differenta dau Reiaume Unit foguèt reconegut. Dins lei zònas, de movements de contestacion se formèron tanben per revendicar l'independéncia. Per exemple, foguèt lo cas d'[[Índia]] a partir de [[1922]]. Pasmens, en [[Irlanda]], lo movement nacionalista esperèt pas la fin de la guèrra e una insureccion armada acomencèt en [[1916]]. S'acabèt en [[1921]] per l'independéncia de l'illa franc de la region d'Ulster au nòrd-èst. La [[Segonda Guèrra Mondiala]] ([[1939]]-[[1945]]) foguèt l'eveniment decisiu qu'afebliguèt lo govèrn centrau e entraïnèt la desintegracion de l'Empèri. D'efèct, sei desfachas còntra leis Alemands en [[1940]] e subretot còntra lei Japonés en [[1941]] ([[batalha de Singapor]]) entrainèron la disparicion dau mite de l'invinsibilitat britanica e encoratjèron la formacion d'insureccions independentistas après la guèrra. De mai, lei bombardaments alemands avián causat de destruccions importants sus lo territòri britanic e, en [[1945]], lo Reiaume Unit èra dependent de l'ajuda economica [[Estats Units d'America|estatsunidenca]]. ==== Lo Reiaume Unit contemporanèu ==== [[Fichièr:Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png|thumb|right|Descolonizacion d'Africa.]] Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo [[plan Marshall]] permetèt de redreiçar l'economia britanica e lo país participèt ai reünions ambé lei Sovietics per assaiar de reglar lei consequéncias dau conflicte. Après la rompedura entre lei venceires, intrèt dins l'[[OTAN]] tre sa fondacion en [[1949]] e desvolopèt l'[[arma nucleara]] en [[1952]]. Pasmens, aquelei succès empachèron pas la desintegracion de l'Empèri a partir de [[1947]] ambé l'independéncia d'[[Índia]], de [[Birmania]] e la retirada dau mandat de [[Palestina]]. En [[1956]], la revirada de l'expedicion de Suèz e leis atacas estatsunidencas còntra la moneda britanica mostrèron l'estenduda de la pèrda de poissança dau Reiaume Unit e entraïnèt un renfòrçament dei movements anticolonialistas. Conjugats ambé lei guèrras d'independéncia lòngas e acarnadas dins leis empèris coloniaus francés e portugués, aquò ecidiguèt lo govèrn britanic d'acceptar e de favorizar l'independéncia de sei colonias. Ansin, dins leis annadas 1960, la màger part de l'Empèri dispareguèt au profiech d'estats independents novèus. Lei darrierei colonialas importantas foguèron abandonadas en [[1981]] fins a la restitucion de Hong Kong en [[1997]] que marquèt la fin de l'Empèri. Una autra consequéncia de la revirada de Suèz foguèt l'abandon d'una politica estrangiera independenta d'aquela deis Estats Units e Londres venguèt l'aliat pus fidèu e pus pròche de Washington. La disparicion de l'Empèri obliguèt lo Reiaume Unit de reorientar sa politica en direccion d'[[Euròpa]] e d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]]. En [[1973]], venguèt donc memebre de la Comunautat Economica Europèa. Pasmens, Londres deguèt tanben faciar un conflicte novèu en Irlanda dau Nòrd menat per lei nacionalistas irlandés de l'IRA a partir deis annadas 1960. En [[1979]], l'eleccion de [[Margaret Thatcher]] entraïnèt un cambiament major de la politica economica britanica qu'adoptèt un modèl fòrça liberau. Maugrat de grèvas importantas organizadas per lei sindicats, especialament en [[1984]]-[[1985]] per leis obriers de l'indústria miniera, capitèt d'aumentar lei taus d'interés, de demenir leis [[impòst]]s dirècts au profiech dei taxas indirèctas, de limitar l'inflacion e de privatizar unei companhiás nacionalas. Aquò causèt una desindustralizacion importanta dau país (-30% d'emplechs dins lo sector de [[1979]] a [[1984]]). En revènge, permetèt l'emergéncia dau premier centre financièr europèu a [[Londres]] que venguèt la basa de l'economia dau Reiaume Unit. L'eleccion dau trabalhista [[Tony Blair]] de 1997 a 2007 cambièt pas aquela orientacion de diminucion dau ròtle de l'estat dins leis afaires economics (independéncia de la Banca d'Anglatèrra). En revènge, Tony Blair capitèt de reglar lo conflicte nòrd-irlandés ambé lo desarmament de l'IRA e la participacion dei partits catolics ais institucions d'Ulster. == Politica == Lo Reialme Unit es una [[monarquia constitucionala]] onte lo [[poder executiu]] es presidit en representacion del monarca pel [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|primièr ministre]] e los autres membres del gabinet. Lo gabinet, que compren lo primièr ministre, e los autres ministres constituisson lo Govèrn de Sa Majestat. Los ministres provenon del [[Parlament]], lo còrs legislatiu, considerat coma organisme « suprèm » (es a dire, que pòt legiferar de quin tèma que siá e es pas limitat per las decisions de los sieus predecessors). Lo Reialme Unit es actualament un dels paucs estats del mond qu'an pas cap de [[constitucion]] codificada, mas qu'es regulat per las tradicions e las leis constitucionalas divèrsas e separadas. Lo Reialme Unit compta amb un [[parlamentarisme|govèrn parlamentari]], basat en lo [[sistèma de Westminster]], qu'es estat emulat a l'entorn del mond; lo monarca es lo [[cap d'Estat]] e a teoricament tot lo poder executiu, lo primièr ministre es lo [[cap de govèrn]]. Lo parlament del Reialme Unit que s'amassa al [[Palais de Westminster]] a doas cambras: la Cambra dels Comuns (elegida pel pòble) e la Cambra dels ''Lords''. Tota lei aprovada pel Parlament requerís lo consentiment real per venir una lei. Lo fach que lo parlament descentralizat en Escòcia e las assembladas en [[Irlanda del Nòrd]] e [[País de Galas]] son pas d'organs sobeirans e pòdon èsser abolits pel parlament britanic, fa qu'aqueste darrièr siá l'organ legislatiu pus important del país. Lo primièr ministre actual es [[Theresa May]], dempuèi [[2016]]. Los ministres, totun, an pas l'obligacion legala de provenir del Parlament; es una costuma recenta. Al Reialme Unit, lo monarca a de poders executius vastes, mas teorics, que son ròtle es principalament, mas pas exclusivament, ceremonial. Lo monarca es part integrala del Parlament (coma la "Corona dins lo Parlament") e dona teoricament l'autorizacion al Parlament per s'amassar e per legiferar. Un Acte del Parlament pòt pas venir una lei s'es pas signat pel monarca (accion coneguda coma l'Aprovacion Reiala), e mai se cap de monarca a pas refusat las actas aprovadas pel Parlament dempuèi los tempses de la [[Anna Ièra de la Grand Bretanha|reina Anna]], lo [[1708]]. Per signar la lei, lo monarca utiliza la formula « Le Roi/La Reine le veut » (en [[francés]]: « Lo Rei/La Reina o vòl »). E mai se s'es prepausat l'abolicion de la monarquia, la siá popularitat es encara nauta. Lo supòrt al sistèma republican fluctua entre 15 e 25% de la populacion, amb 10% d'indiferents. Lo monarca actual es la reina [[Elisabeta II del Reialme Unit|Elisabeta II]] que pugèt al tròn en [[1952]] e foguèt coronada en [[1953]]. == Economia == :''De veire: [[Economia del Reialme Unit]]'' L'[[economia]] del [[Reialme Unit]] seguís lo modèl anglosaxon: liberalizacion economica, liure mercat, [[impòst]]s e regulacions minimas. Basat sus la mesura del [[produch interior brut]] en taxa de cambiament del mercat, lo Reialme Unit es la cinquena economia del mond e la segonda d'[[Euròpa]] après [[Alemanha]]; es la seisena economia del mond en PIB en [[paritat de poder adquisitiu]]. Los britanics foguèron los primièrs dins lo mond a dintrar dins la [[Revolucion industriala]] e coma la rèsta dels estats en industrializacion d'alavetz, la siá economia èra concentrada dins l'industria pesuga: bastison navala, minas, produccion d'[[acièr]] e textils. L'[[Empèri Britanic]] creèt un mercat mondial pels produches britanics, en permetent que lo Reialme Unit dominèsse lo comèrci internacional al sègle XIX, un avantatge unic que conservèt fins a l'industrializacion d'autras nacions europèas e nòrd-americanas. L'industria pesuga demeniguèt en importància al cors del [[sègle XX]], del temps que lo sector dels servicis a crescut substancialament e representa a l'ora d'ara 73% del PIB. Lo sector dels servicis es dominat per las entrepresas financièras. [[Londres]] es un dels centres financièrs pus grands del mond. L'[[agricultura]] representa unicament 1% del [[PIB]] e es fòrtament mecanizada. Dins l'[[industria]], las principalas activitats son la maquinària, lo material de transpòrt ([[veïcul]]s, [[camin de fèrre]]s e [[aeronautica]]) e los produches quimics. Dins l'insdustria minièra, las minas de [[carbon]] situadas en [[Yorkshire]], [[País de Galas]], [[Escòcia]] e [[Lancashire]] provesiguèron a las centralas termicas britanicas l'energia necessària pel desvolopament economic. Mercés al [[petròli]] descobèrt en [[1970]] en [[mar del Nòrd]], lo Reialme Unit es lo segond productor europèu après [[Norvègia]]. Lo sector de servicis es lo qu'apòrta mai al PIB del país. Cal senhalar la [[borsa]], los servicis financièrs de la [[banc (entrepresa)|banc]] e las [[assegurança|companhiás d'asseguranças]]. La moneda del Reialme Unit es la [[liura esterlina]], representada amb lo simbòl £. Lo Banc d'Anglatèrra es lo banc central de l'Estat encargat de l'emission de la moneda, e mai se los bancs d'Escòcia e Irlanda del Nòrd conservan lo drech d'emetre de bilhets subjèctes a la retenguda de pro bilhets del Banc d'Anglatèrra per ne realizar l'emission. Al cors de l'istòria la liura esterlina s'es mantenguda coma una de las devisas mai establas e fòrtas del mond. Lo Reialme Unit foguèt un dels tres Estats que s'integrèron pas a la [[eurozona|zòna èuro]] en 2002, e mai se lo govèrn s'es engatjat a realizar un [[referendum]] se las "cinc condicions economicas" per l'integracion se complisson. La majoritat de la populacion, segon las darrièras enquèstas, s'i opausan, çò que los critics an nomenat l' "euroscepticisme". == Defensa == ==== Alianças e cooperacions militaras ==== Lo Reiaume Unit es una poténcia militara majora que fa partida de divèrseis organizacions militaras. La principala es l'[[OTAN]] que lo país n'es membre fondador. Entre lei membres d'aquela organizacion, tèn de relacions fòrça pròchas amb los Estats Units e certaneis aliats europèus coma França. D'acòrds existisson egalament per l'utilizacion de basas o l'obtencion de facilitats ambé de país coma Austràlia, Paquistan o Arabia Saudita. Enfin, dispausa de territòris vestigis de l'Empèri Britanic que pòdon èsser utilizats per sei fòrças armadas. ==== Fòrças armadas ==== [[Fichièr:Trident boat.jpg|thumb|right|Sota-marin nuclear britanic de classa ''Vanguard''.]] ''De veire: [[Fòrças armadas dau Reiaume Unit]]'' Lei fòrças armadas britanicas son devesidas entre tres còrs principaus que son : * l'Armada Britanica (''British Army'') que gropa l'ensems dei fòrças terrèstras. * la Fòrça Aeriana Reiala (''Royal Air Force'') qu'es compausada per leis unitats aerianas. * la Flòta Reialia (''Royal Navy'') que gropa lei fòrças navalas. En 2008, lo budget militar èra situat entre 2,3 e 2,5% dau PIB per {{formatnum:230000}} òmes. Es un nivèu entre lei pus auts d'Euròpa Occidentala ambé [[França]] e [[Grècia]]. De mai, l'armada britanica fa partida dei fòrças pus modèrnas de la planeta. Enfin, lo país es un dei cinc possessors oficiaus de l'[[arma nucleara]]. Ansin, en 2008, lei fòrças terrèstras èran devesidas entre 2 divisions e 8 bregadas activas. Seis equipaments principaus èran 345 carris de combats [[Challenger 2]], 325 carris leugiers, aperaquí 4500 veïculs de combat o de transpòrt de tropas, 304 canons d'artilhariá e 42 MLRS. L'aviacion dei fòrças terrèstras se compausava de 218 aparelhs que 206 son d'elicoptèrs. L'aviacion militara dispausava de son caire de 988 aparelhs que 220 èran de combats. Enfin, la flòta britanica èra capabla d'alinhar 79 naviris que certanei fan partida dei naviris europèus pus importants. == Annèxas == === Bibliografia === * {{En}} Chandler, David (2003), ''The Oxford History of the British Army'', Oxford Paperbacks (ISBN 0-19-280311-5). * {{En}} ''A History of Britain: At the Edge of the World, 3500 BC - 1603 AD'', Simon Schama, Hyperion Books, 2000 (ISBN 0-7868-6675-6). * '''{{En}}''' ''A History of Britain, Volume 2: The Wars of the British 1603-1776'', Simon Schama, Hyperion Books, 2001 (ISBN 0-7868-6675-6). * '''{{En}}''' ''A History of Britain III: The Fate of Empire 1776-2000'', Simon Schama. * '''{{En}}''' ''The British Isles: A History of Four Nations'', Hugh Kearney, Cambridge University Press 2nd edition 2006, (ISBN 978-0-521-84600-4). * '''{{En}}''' ''The Isles, A History'', Norman Davies, Oxford University Press, 1999, (ISBN 0-19-513442-7). * '''{{En}}''' ''Shortened History of England'', G. M. Trevelyan Penguin Books (ISBN 0-14-023323-7). * '''{{En}}''' ''This Sceptred Isle: 55BC-1901'', Christopher Lee Penguin Books (ISBN 0-14-026133-8). * '''{{En}}''' ''The Reduced History of Britain'', Chas Newkey-Burden. === Nòtas === <references group="nt"/> === Referéncias === <references /> === Voses connèxas === * [[Illas Britanicas]] ** [[Anglatèrra]] ** [[Irlanda del Nòrd]] ** [[Escòcia]] === Ligams extèrnes === {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{Portal del Reialme Unit}} [[Categoria:Reialme Unit|*]] q0h7nkx3bitfi3jk6ue7w4209l1npym 0 4383 2502319 2502299 2026-06-05T21:34:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* Caracteristicas generalas */ 2502319 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === === Los verbes e la conjugason === === Los autres elements gramaticaus === == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] fx34zm4gzimv2iw6zb5o146u5rdw2ev 2502321 2502319 2026-06-05T21:45:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los noms e las declinasons */ 2502321 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. === Los verbes e la conjugason === === Los autres elements gramaticaus === == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 4eh9her1xfwpa8gfbb6gj4govz9iqx7 2502322 2502321 2026-06-05T21:54:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2502322 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. === Los verbes e la conjugason === === Los autres elements gramaticaus === == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] hio0zplafhk7e431vf40jxsdvobfy35 2502326 2502322 2026-06-05T22:02:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los verbes e la conjugason */ 2502326 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversicaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-are, -ere long, -ere breu e -ire). === Los autres elements gramaticaus === == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] nkl8xo86imeubr642asfrmwl6nqvclv 2502327 2502326 2026-06-05T22:14:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los autres elements gramaticaus */ 2502327 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversicaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-are, -ere long, -ere breu e -ire). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en genre, en nombre e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeèles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeteon de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 073f4wwefo1xknr4ndhgdndffl0ylew 2502329 2502327 2026-06-05T22:16:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los autres elements gramaticaus */ 2502329 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversicaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-are, -ere long, -ere breu e -ire). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en genre, en nombre e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeèles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] f5bm4v2o1va4gdzfl69vcepgxnr68w2 2502330 2502329 2026-06-05T22:16:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los verbes e la conjugason */ 2502330 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-are, -ere long, -ere breu e -ire). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en genre, en nombre e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeèles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] o73cuit2zh550l7ir2q97386jd7hley 2502331 2502330 2026-06-05T22:17:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los autres elements gramaticaus */ 2502331 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-are, -ere long, -ere breu e -ire). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeèles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] h9vdyx29ovj54aq382zr15qgxyzpftm 2502332 2502331 2026-06-05T22:18:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los autres elements gramaticaus */ 2502332 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-are, -ere long, -ere breu e -ire). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] cshuy21clpu50jhlxgxm17qv9bg1nc4 2502333 2502332 2026-06-05T22:19:20Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los noms e las declinasons */ 2502333 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1a declinason<br/>''ros-a'' (f.) ! style="width:120px" | 2a declinason<br/>''domin-us'' (m.) ! style="width:120px" | 3a declinason<br/>''reg-'' (m.) ! style="width:120px" | 4a declinason<br/>''man-us'' (f.) ! style="width:120px" | 5a declinason<br/>''di-es'' (m.) |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-are, -ere long, -ere breu e -ire). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] o2301eme3ibyh6xghixjo3e742vmxrr 2502334 2502333 2026-06-05T22:23:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los noms e las declinasons */ 2502334 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1a declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2a declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3a declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4a declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5a declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-are, -ere long, -ere breu e -ire). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] t0eri00yk7babc31lj3yjryzog7umme 2502335 2502334 2026-06-05T22:24:29Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los noms e las declinasons */ 2502335 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-are, -ere long, -ere breu e -ire). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] ltr6rvsmsmf5vspbvihog09u3ipzgyc 2502336 2502335 2026-06-05T22:30:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los verbes e la conjugason */ 2502336 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' (autonim: ''lingua latina'') qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de [[Laci]] (en latin: ''Lătĭum'') a l'entorn de [[Roma]].<ref>{{Ref-libre|títol=A companion to Latin studies|cognòm=John Edwin|nom=Sandys|location=Chicago|editot=University of Chicago Press|an=1910|paginas=811–812}}</ref> Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en [[476|476 apC]], lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça ([[substrat]]) o deus invadidors ([[superestrat]]), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las [[lengas romanicas]]. Aqueth grop de lengas que compren l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[francés]], lo [[castelhan]] ([[castelhan|espanhòu]]), l'[[aragonés]], l'[[asturleonés]], l'[[italian]], lo [[portugués]], lo [[galèc]], lo [[sarde]], lo [[romanés]], lo [[romanch]], lo [[ladin]], lo [[friolan]], lo [[francoprovençau]] (arpitan) e lo [[judeoespanhòu]]. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-''are'', -''ere'' long, -''ere'' breu e -''ire''). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] afx8nmuspfcrqf3cmdlc45n7y4ell8q 2502352 2502336 2026-06-06T08:37:02Z Nicolas Eynaud 6858 2502352 wikitext text/x-wiki {{Article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' es una [[lenga]] [[indoeuropeu|indoeuropea]] de la familha de las [[lengas italicas]]. Parlat a l'origina dins la region de [[Roma]], venguèc pauc a cha pauc la lenga de l'[[Empèri Roman|Emperi Roman]] e se difusèc a l'ensemble dau [[mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]] occidentau. Après la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]], sos dialectes regionaus evolucionèron d'un biais separat per formar las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[catalan]], [[portugués]], [[italian]], [[romanés]], etc.). Uei, lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]] qu'a perdut son estatut de [[lenga mairala]] dins las societats modernas. Pasmens, garda un estatut oficiau coma lenga de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] e [[lenga liturgica]] de la [[Gleisa Catolica]]. Consèrva pereu una influéncia considerabla dins la terminologia [[sciéncia|scientifica]], [[drech|juridica]] e [[filosofia|filosofica]]. Demòra ansin ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]] coma disciplina de las umanitats classicas. Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'exprimís las foncions gramaticalas amb un sistema de declinasons de sieis cas. L'òrdre dels mots dins la frasa es ansin relativament liure en despiech d'una preferéncia per l'òrdre [[lenga SOV|SOV]]. Son [[alfabet]], derivat d'alfabets [[etruscs|etrusc]] e [[Grècia antica|grec]], es a l'origina de l'[[alfabet latin]] actuau. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-''are'', -''ere'' long, -''ere'' breu e -''ire''). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] l6ozooq86q5r2alr6998hcha9ckiv0s 2502353 2502352 2026-06-06T08:38:47Z Nicolas Eynaud 6858 2502353 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' es una [[lenga]] [[indoeuropeu|indoeuropea]] de la familha de las [[lengas italicas]]. Parlat a l'origina dins la region de [[Roma]], venguèc pauc a cha pauc la lenga de l'[[Empèri Roman|Emperi Roman]] e se difusèc a l'ensemble dau [[mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]] occidentau. Après la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]], sos dialectes regionaus evolucionèron d'un biais separat per formar las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[catalan]], [[portugués]], [[italian]], [[romanés]], etc.). Uei, lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]] qu'a perdut son estatut de [[lenga mairala]] dins las societats modernas. Pasmens, garda un estatut oficiau coma lenga de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] e [[lenga liturgica]] de la [[Gleisa Catolica]]. Consèrva pereu una influéncia considerabla dins la terminologia [[sciéncia|scientifica]], [[drech|juridica]] e [[filosofia|filosofica]]. Demòra ansin ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]] coma disciplina de las umanitats classicas. Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'exprimís las foncions gramaticalas amb un sistema de declinasons de sieis cas. L'òrdre dels mots dins la frasa es ansin relativament liure en despiech d'una preferéncia per l'òrdre [[lenga SOV|SOV]]. Son [[alfabet]], derivat d'alfabets [[etruscs|etrusc]] e [[Grècia antica|grec]], es a l'origina de l'[[alfabet latin]] actuau. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-''are'', -''ere'' long, -''ere'' breu e -''ire''). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] l7awividk0p2rzsjpjmzbr5rahdr3bc 2502354 2502353 2026-06-06T08:40:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2502354 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{Omon|Latin (omonimia)}} {{Infobox Lenga |tipologia={{SOV}}<br/>{{Lenga flexionala}} |status=[[Santa Sieu]]<ref>{{Ref-web |títol=Lettera apostolica in forma di ''motu proprio'' "Latina lingua"|url=https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/it/motu_proprio/documents/hf_ben-xvi_motu-proprio_20121110_latina-lingua.pdf |lenga=it |site=vatican.va |pagina=1–2}}</ref> |imatge=Rome_Colosseum_inscription_2.jpg |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas latinofaliscas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Michiel Arnoud |cognòm=Cor de Vaan |títol=Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages |pagina=5 |an=2008 |lenga=en |isbn=9789004167971 |editor=Brill}}</ref> |lenga=Lingua latina |regions=[[Laci]] |escritura=[[alfabet latin]] |vulnerabilitat=6 }} Lo '''latin''' es una [[lenga]] [[indoeuropeu|indoeuropea]] de la familha de las [[lengas italicas]]. Parlat a l'origina dins la region de [[Roma]], venguèc pauc a cha pauc la lenga de l'[[Empèri Roman|Emperi Roman]] e se difusèc a l'ensemble dau [[mar Mediterranèa|bacin mediterraneu]] occidentau. Après la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]], sos dialectes regionaus evolucionèron d'un biais separat per formar las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[catalan]], [[portugués]], [[italian]], [[romanés]], etc.). Uei, lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]] qu'a perdut son estatut de [[lenga mairala]] dins las societats modernas. Pasmens, garda un estatut oficiau coma lenga de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] e [[lenga liturgica]] de la [[Gleisa Catolica]]. Consèrva pereu una influéncia considerabla dins la terminologia [[sciéncia|scientifica]], [[drech|juridica]] e [[filosofia|filosofica]]. Demòra ansin ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]] coma disciplina de las umanitats classicas. Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'exprimís las foncions gramaticalas amb un sistema de declinasons de sieis cas. L'òrdre dels mots dins la frasa es ansin relativament liure en despiech d'una preferéncia per l'òrdre [[lenga SOV|SOV]]. Son [[alfabet]], derivat d'alfabets [[etruscs|etrusc]] e [[Grècia antica|grec]], es a l'origina de l'[[alfabet latin]] actuau. == Difusion e usatges actuaus de la lenga == Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la [[lenga mairala]] de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la [[lenga]], generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una [[lenga mòrta]]. Pasmens, en causa de son prestigi [[cultura|culturau]], garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma [[lenga oficiala]] de l'[[Vatican|Estat de la Ciutat de Vatican]] o coma [[lenga liturgica]] au sen de la [[Gleisa Catolica]]. Per exemple, lo [[Còdi de Drech Canonic de 1983]] es entierament redigit en latin<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », ''Revue de droit canonique'', 1983, pp. 110-168.</ref>. En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas [[Euròpa|europeas]] durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]] a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde [[sciéncia|scientific]]. Ansin, una partia importanta de la terminologia [[tecnica]], [[sciéncia|scientifica]] e [[filosofia|filosofica]] es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la [[nomenclatura binomiala]] de las [[espècia (biologia)|espècias]] establia per [[Carl von Linné|Linné]] durant lo segle XVIII<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Werner Forner e Britta Thörle, ''Manuel des langues de spécialité,'' Walter de Gruyter, 2016.</ref>. Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema [[educacion|educatiu]], generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en [[Occitània]], figura au programa dels [[collegi]]s e dels [[liceu]]s e d'estudis mai especializats son possibles a l'[[universitat]]. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las [[lenga romanica|lengas romanicas]], dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, [[Vatican]] creèc d'[[Acadèmia Pontificala de la Latinitat|institucions]] per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » ''Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023'', Publishroom Factory, 2023.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria dau latin}} === Originas e periòde arcaïc === L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo [[segle I avC]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935, p. VII.</ref>. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau [[Republica Romana|periòde republican]]. A l'origina, èra la [[lenga]] dels [[Latins]], un pòple [[Indoeuropèus|indoeuropeu]] [[lengas italicas|italic]] que s'installèc en [[Latium]] dins lo corrent dau [[segle X avC]]. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'[[òsc]] e de l'[[ombrian]] parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'[[etrusc]], una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la [[peninsula Italica]]<ref>En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'[[ombrian]] adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.</ref>. Ansin, l'[[alfabet latin]] es un derivat de l'[[alfabet etrusc]]. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en [[bostrofedon]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Diringer, ''The Alphabet – A Key to the History of Mankind'', New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.</ref>. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Sacks, ''Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z'', Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.</ref>. === Lo periòde classic === {{veire|Latin classic|Latin vulgar}} Lo periòde classic dau latin durèc de [[-75|75 avC]] e perdurèc fins a [[200|200 apC]]. Marca l'apogeu de la [[literatura latina]] e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit ([[aristocracia]], classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma [[Polibi]] ([[-200|200]]-[[-120|120 avC]]) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians<ref>Polibi, ''Istòrias'', libre III, XXII.</ref>. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors [[mot|mots]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. Sidney Allen, ''Vox Latina'', Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.</ref>. Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de [[dialecte]]s latinizats que son recampats au sen de l'expression « [[latin vulgar]] »<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.</ref>. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'[[Empèri Roman|Emperi]]. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la [[Renaissença]]. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las [[lengas romanicas]] e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », ''Journal of Latin Linguistics'', vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.</ref>. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)<ref>'''[[anglés|(en)]]''' W. D. Elcok, ''The Romance Languages'', Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.</ref>. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras. === De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana === {{veire|Bas latin|Latin medievau}} Lo [[bas latin]] designa lo latin escrich entre la disparicion de l'[[Emperi Roman d'Occident]] e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]] ([[768]]-[[814]]). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la [[diplomacia]], de la [[liturgia]] e de la literatura sabenta ([[teologia]], [[filosofia]], etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una ''[[lingua franca]]'' utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau [[latin classic]], mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa [[gramatica]] e una integracion de mots vernaculars dins son lexic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Antoine Meillet, ''Esquisse d'une histoire de la langue latine'', Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.</ref>. En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los [[sègle II apC|segles II]] e [[Sègle IX|IX apC]]. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de [[lengas germanicas]] vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers [[800]], lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au [[latin classic]]. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la ''[[Vulgate]]'' de [[Jiròni d'Estridon|Sant Jiròni]] venguèc lo modele de las [[Bíblia]]s medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors [[Concili|concilis]] o decisions pontificalas dels [[sègle XII|segles XII]] e [[Sègle XII|XIII]]<ref>Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'[[Innocenci III]] ([[1198]]-[[1216]]). Èra destinaa a luchar contra las eresias.</ref>. Aqueu [[latin medievau]] foguèt adoptat per l'eleit letrut [[Euròpa|europeu]] dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia [[politica]], [[diplomacia|diplomatica]], [[drech|juridica]] e [[administracion|administrativa]] foguèt escricha dins aquela [[lenga]]. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en [[galoroman]] dins lo nòrd de [[Gàllia]] o en [[tudesc]] dins l'espaci germanic tengut per los [[Carolingians]]. === Dau latin umanista au neolatin === {{veire|Latin umanista|Neolatin}} A la [[Renaissença]], las foncions [[sciéncia|scientificas]], [[filosofia|filosoficas]] e [[politica|politicas]] de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en [[francés]]). L'òbra de [[René Descartes]] ([[1596]]-[[1650]]) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] ([[1610]]-[[1643]]) e de [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]). Ansin, en [[França]], lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'[[Euròpa]]<ref>La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Emperi]]. En [[Belgica]], lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a [[1835]]. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en [[França]] onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a [[1903]] dins mai d'un domeni.</ref>, mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII. Lo latin emplegat après la [[Renaissença]] es designat per lo terme « [[neolatin]] », una expression apareissua a la fin dels [[ans 1890]]. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'[[estampariá]]. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei [[1900]], la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas. === Lo latin actuau === {{veire|Latin contemporaneu}} Lo [[latin contemporaneu]] demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la [[Gleisa Catolica]] o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions [[Vatican|vaticanas]]. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de [[libre]]s, de [[benda dessenhada|bendas dessenhaas]] o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en [[biologia]] per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis [[tecnologia|tecnics]], pòt servir a fabricar de [[mot]]s noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en [[drech]], un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ {{formatnum:60000}} mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la [[Union Europea|construccion europea]], aguèron ges de succès. == Escritura e prononciacion == === L'escritura dau latin === {{veire|Alfabet latin}} L'[[alfabet latin]] es derivat de l'[[alfabet etrusc]], un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un [[alfabets grècs arcaïcs|alfabet grèc arcaïc]]<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau [[Sègle VII avC|segle VII avC]]. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau<ref name="Wallace e Rasna 2008 pp. xii-xix">'''[[anglés|(en)]]''' Rex E. Wallace e Zikh Rasna, ''A manual of Etruscan Language and Inscriptions'', Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.</ref>. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]], per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creaas localament per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas. En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una [[invencion]] medievala. Los textes èran redigits en ''scriptura continua'', es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau [[segle VIII]] durant lo rèine de [[Carlesmanhe]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Bernhard Bischoff, ''Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages'', Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.</ref>. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças [[tipografia|tipograficas]] de la [[Renaissença]]. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las 23 letras de l'alfabet latin classic ! style="width:80px" | Majuscula ! style="width:80px" | Minuscula ! style="width:200px" | Valor fonetica classica ! style="width:200px" | Remarcas |- | A || a || {{API|/aː/}} court, {{API|/aː/}} long || |- | B || b || {{API|/b/}} || |- | C || c || {{API|/k/}} || Totjorn /k/, compres davant la E e la I |- | D || d || {{API|/d/}} || |- | E || e || {{API|/ɛ/}} court, {{API|/eː/}} long || |- | F || f || {{API|/f/}} || |- | G || g || {{API|/ɡ/}} || Totjorn occlusiva sonòra |- | H || h || {{API|/h/}} || Son feble, sovent mut en latin tardiu |- | I || i || {{API|/ɪ/}} court, {{API|/iː/}} long, {{API|/j/}} davant vocala || |- | K || k || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots (''Kalendae'') |- | L || l || {{API|/l/}} || |- | M || m || {{API|/m/}} || |- | N || n || {{API|/n/}} || |- | O || o || {{API|/ɔ/}} cort, {{API|/oː/}} long || |- | P || p || {{API|/p/}} || |- | Q || q || {{API|/k/}} || Utilizaa unicament dins lo digraf QV |- | R || r || {{API|/r/}} || R rotlat |- | S || s || {{API|/s/}} || Totjorn sorda |- | T || t || {{API|/t/}} || |- | V || v || {{API|/ʊ/}} court, {{API|/uː/}} long, {{API|/w/}} davant vocala || Notava tant la vocala U que la semivocala W |- | X || x || {{API|/ks/}} || |- | Y || y || {{API|/y/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |- | Z || z || {{API|/dz/}} || Ajust tardiu per los emprunts grecs |} === La prononciacion dau latin === La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los [[filologia|filològues]] a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels [[gramatica|gramaticians]] [[Antiquitat|antics]] e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, [[Emprunt (lingüistica)|emprunts]] entre las [[lenga|lengas]], etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las [[universitat|universitats]]. Sas caracteristicas principalas son la distincion entre las [[Quantitat vocala|vocalas longas]] e las [[vocala|vocalas]] brevas, l'abséncia de [[vocala nasala|vocalas nasalas]] e una prononciacion sistematica de la C coma /k/ e de la V coma /w/. La G es tanben totjorn una [[Consonanta oclusiva|consonanta oclusiva sonòra]]. La prononciacion ecclesiastica, utilizaa dins la [[liturgia]] [[catolicisme|catolica]], s'es desvolopaa a partir de las prononciacions [[Edat Mejana|medievalas]] [[Itàlia|italianizaas]]. Se destria sensiblament de la prononciacion classica restituia. En particular, la C davant la E e la I se pronóncia /tʃ/ coma en [[italian]], la V /v/ e non /w/ e las vocalas longas e brevas son pas diferenciaas. Aquela prononciacion es frequentament utilizaa durant las ceremònias [[religions|religiosas]] e dins las [[Universitat pontificala|universitats pontificalas]]. Enfin, chau nòtar l'existéncia d'un tresen ensemble de prononciacions medievalas regionalas dispareissuas. Per exemple, en [[Occitània]], la C davant E e I se prononciava /s/, çò qu'explica de formas coma ''Cesar'' en plaça dau ''kaisar'' germanic. Aquelas variacions èran de traças de l'influéncia de las [[lenga vernaculara|lengas vernacularas]] sus la lectura dau latin. === Prononciacion de las vocalas e dels diftongues === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Vocalas e diftongues dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:160px" | Prononciacion classica (breva) ! style="width:160px" | Prononciacion classica (longa) ! style="width:160px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Vocalas simplas |- | A || {{API|/a/}} || {{API|/aː/}} || {{API|/a/}} || |- | E || {{API|/ɛ/}} || {{API|/eː/}} || {{API|/e/}} || |- | I || {{API|/ɪ/}} || {{API|/iː/}} || {{API|/i/}} || Valor de semivocala {{API|/j/}} davant vocala |- | O || {{API|/ɔ/}} || {{API|/oː/}} || {{API|/o/}} || |- | V || {{API|/ʊ/}} || {{API|/uː/}} || {{API|/u/}} || Valor de semivocala {{API|/w/}} davant vocala ; notaa U en prononciacion ecclesiastica |- | Y || {{API|/y/}} || {{API|/yː/}} || {{API|/i/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="5" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Diftongues |- | AE || colspan="2" | {{API|/ae̯/}} || {{API|/ɛ/}} || |- | OE || colspan="2" | {{API|/oe̯/}} || {{API|/e/}} || |- | AU || colspan="2" | {{API|/au̯/}} || {{API|/au/}} || |- | EU || colspan="2" | {{API|/eu̯/}} || {{API|/ɛu/}} || Rara, mai que mai dins d'emprunts grecs |- | EI || colspan="2" | {{API|/ei̯/}} || {{API|/ei/}} || Arcaïca, rara en latin classic |- | UI || colspan="2" | {{API|/ui̯/}} || {{API|/ui/}} || Fòrça rara |} === Prononciacion de las consonantas === {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Consonantas dau latin ! style="width:80px" | Letra ! style="width:200px" | Prononciacion classica ! style="width:200px" | Prononciacion ecclesiastica ! style="width:200px" | Remarcas |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Occlusivas |- | B || {{API|/b/}} || {{API|/b/}} || |- | C || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} davant A, O, U ; {{API|/tʃ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | D || {{API|/d/}} || {{API|/d/}} || |- | G || {{API|/ɡ/}} || {{API|/ɡ/}} davant A, O, U ; {{API|/dʒ/}} davant E e I || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |- | K || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Rara, reservaa a qualques mots |- | P || {{API|/p/}} || {{API|/p/}} || |- | Q || {{API|/k/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins lo digraf QV/QU |- | T || {{API|/t/}} || {{API|/t/}} ; {{API|/ts/}} dins TI davant vocala || Diferéncia en prononciacion ecclesiastica |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Fricativas e aspiraas |- | F || {{API|/f/}} || {{API|/f/}} || |- | H || {{API|/h/}} || mut || Dispareisse en prononciacion ecclesiastica |- | PH || {{API|/pʰ/}} || {{API|/f/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | TH || {{API|/tʰ/}} || {{API|/t/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | CH || {{API|/kʰ/}} || {{API|/k/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | S || {{API|/s/}} || {{API|/s/}} || Totjorn sorda en latin classic |- | X || {{API|/ks/}} || {{API|/ks/}} || |- | Z || {{API|/dz/}} || {{API|/dz/}} || Unicament dins los emprunts grecs |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Nasalas e liquidas |- | L || {{API|/l/}} || {{API|/l/}} || |- | M || {{API|/m/}} || {{API|/m/}} || |- | N || {{API|/n/}} || {{API|/n/}} || |- | R || {{API|/r/}} || {{API|/r/}} || R rotlat dins las doas prononciacions |- | colspan="4" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Semivocalas |- | I/J || {{API|/j/}} || {{API|/j/}} || Valor consonantica de la I davant vocala |- | V || {{API|/w/}} || {{API|/v/}} || Diferéncia majora entre las doas prononciacions |} == Gramatica == {{veire|Gramatica dau latin}} === Caracteristicas generalas === Lo latin es una [[lenga flexionala]] qu'accèpta un òrdre dels mots relativament liure. D'efiech, au contrari de las lengas romanicas qu'an abandonat las declinasons e compensat per un òrdre dels mots rigide, lo latin exprimís las foncions [[Gramatica|gramaticalas]] dels noms amb de desinéncias, es a dire amb de terminasons variablas ajustaas a un radicau. Ansin, la plaça d'un mot dins la frasa indica pas sa foncion : es sa desinéncia que precisa s'es subjecte, complement d'objecte, complement dau nom, etc. L'òrdre dels mots predominant es donc [[Lenga SOV|SOV]], mas las variacions son nombrosas, especialament per obtenir d'efiechs estilistics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew M. Devine e Laurence D. Stephens, ''Latin Word Order: Structured Meaning and Information'', Oxford/Nòva York, Oxford University Press, 2006, p. 79.</ref>. Lo latin destria tres genres gramaticaus (masculin, femenin e neutre), dos nombres (singular e plurau), sieis cas gramaticaus. Los sieis cas son lo [[nominatiu]] (subjecte), lo [[vocatiu]] (apostròfa), l'[[accusatiu]] (complement d'objecte directe), lo [[genitiu]] (complement dau nom), lo [[datiu]] (complement d'objecte indirecte) e l'[[ablatiu]] (complement circonstanciau). Un seten cas, lo [[locatiu]], subsistís dins qualques noms de [[vila]] o de luecs e per descrire un nombre limitat de situacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, p. 154.</ref>. === Los noms e las declinasons === {{veire|Declinasons dau latin}} Los noms latins se despartisson en cinc declinasons caracterizaas per un ensemble de desinéncias pròprias. La declinason d'un nom es realizaa a partir de son radicau, obtengut en suprimissent la desinéncia dau [[genitiu]] [[singular]]. Lo tableu seguent presenta las desinéncias de las cinc declinasons sus d'exemples classics. Pasmens, chau ben nòtar que las variantas pòion èsser nombrosas au sen d'una meteissa declinason. {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |+ Las cinc declinasons dau latin classic ! style="width:80px" | Cas ! style="width:120px" | 1{{a}} declinason<br/>''rosa, rosae'', f. ! style="width:120px" | 2{{a}} declinason<br/>''dominus, domini'', m. ! style="width:120px" | 3{{a}} declinason<br/>''rex, regis'', m. ! style="width:120px" | 4{{a}} declinason<br/>''manus, manus'', f. ! style="width:120px" | 5{{a}} declinason<br/>''dies, diei'', m. |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Singular |- | [[Nominatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''us''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''e''' || rex || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''am''' || domin-'''um''' || reg-'''em''' || man-'''um''' || di-'''em''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''is''' || man-'''us''' || di-'''ei''' |- | [[Datiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''o''' || reg-'''i''' || man-'''ui''' || di-'''ei''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''a''' || domin-'''o''' || reg-'''e''' || man-'''u''' || di-'''e''' |- | colspan="6" style="background:#e8e8e8; font-weight:bold" | Plurau |- | [[Nominatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Vocatiu]] || ros-'''ae''' || domin-'''i''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Accusatiu]] || ros-'''as''' || domin-'''os''' || reg-'''es''' || man-'''us''' || di-'''es''' |- | [[Genitiu]] || ros-'''arum''' || domin-'''orum''' || reg-'''um''' || man-'''uum''' || di-'''erum''' |- | [[Datiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |- | [[Ablatiu]] || ros-'''is''' || domin-'''is''' || reg-'''ibus''' || man-'''ibus''' || di-'''ebus''' |} === Los verbes e la conjugason === {{veire|Conjugason latina}} La conjugason latin es fòrça diversificaa. Los [[verbe]]s i varian en foncion de la persona (tres personas au singular e au plurau), dau nombre, dau temps, dau mòde e de la via (activa o passiva). Aquela organizacion presenta de similitudas amb l'[[occitan]] que lo latin es a l'origina de la conjugason nòstra. Lo latin dispausa ansin de sieis temps a l'[[indicatiu]], de quatre au [[subjonctiu]] e de dos a l'[[imperatiu]]. I a pereu un infinitiu e de formas nominalas dau verbe coma lo participi e lo [[gerondiu]]. Pasmens, lo latin presenta egalament de diferéncias coma l'abséncia dau [[condicionau]], l'existéncia d'una forma verbala suplementària (lo [[supin]]) e una organizacion de la conjugason en quatre grops definits segon la vocala tematica de lor infinitiu (-''are'', -''ere'' long, -''ere'' breu e -''ire''). === Los autres elements gramaticaus === Los [[adjectiu]]s latins son gropats en doas classas. S'acordan en [[Genre gramatical|genre]], en [[Nombre (gramatica)|nombre]] e en cas amb lo nom que qualifican. Se declinan segon los meteisses modeles que los noms, mai que mai en seguissent las prumiera e segonda declinasons per los adjectius de la prumiera classa e la tresena declinason per los adjectius de la segonda classa. Los pronoms personaus, demostratius e relatius tenon las sieunas reglas de declinason, diferentas d'aquelas dels noms. Lo mestritge d'aquelas particularitats es indispensabla per legir un texte en latin. Las [[preposicion]]s permeton de gerir l'accusatiu o l'ablatiu en foncion de lor sens. Jògan pereu un ròtle centrau per precisar los complements circonstantius en complement dau sistema de cas. Enfin, los [[adverbe]]s e las [[conjoncion]]s son invariables. == Vocabulari == Lo vocabulari latin es principalament d'origina [[Indoeuropeu|indoeuropea]]. Parteja ansin un nombre important de racinas amb d'autras lengas d'aquela familha, especialament las lengas germanicas, grecas e sanscritas. Aquela basa comuna foguèc completaa per d'apòrts [[etruscs]], en particular dins los domenis institucionau e religiós, e d'emprunts a la lenga greca classica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 13.</ref>. D'efiech, lo grèc aguèc una influéncia majora sus los eleits romans e una part important dau vocabulari es eissit d'emprunts realizats dins los lexics [[filosofia|filosofics]], [[sciéncia|scientifics]], [[art|artistics]] e [[religions|religiós]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Urban Tigner Holmes e Alexander Herman Schultz, ''A History of the French Language'', Nòva York, Biblo-Moser, 2012, p. 14.</ref>. Lo latin dispausa pereu d'un sistema de formacion de mots fòrça desvolopat. Es basat sus l'utilizacion de [[prefixe]]s e de [[sufixe]]s aplicats a de racinas. Lei prefixes modifican generalament lo sens d'un mot en indicant una direccion, una intensitat o una oposicion. Los sufixes permeton de chambiar la categoria gramaticala d'un [[mot]]. Aqueu sistema es a l'origina d'una partia importanta dau vocabulari sabent de las lengas europeas contemporaneas. D'efiech, las [[lengas romanicas]] ([[occitan]], [[francés]], [[espanhòu]], [[italian]], [[portugués]], [[romanés]], etc.) son directament eissias dau latin vulgar e an conservat la màger part dau lexic de basa. Per exemple, lo latin ''aqua'' a donat ''[[aiga]]'' en [[occitan]], ''eau'' en [[francés]] e ''aqua'' en [[espanhòu]]. De mai, en dela d'aquelas lengas, lo latin aguèc egalament una influéncia sus las autras lengas europeas, mai que mai l'[[alemand]] e l'[[anglés]], dins los domenis juridics, scientifics e tecnics. == Annexas == === Ligams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bas latin]]. * [[Declinason dau latin]]. * [[Gramatica dau latin]]. * [[Latin arcaïc]]. * [[Latin classic]]. * [[Latin medievau]]. * [[Latin umanista]]. * [[Latin vulgar]]. * [[Neolatin]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Alfred Ernout, ''Morphologie historique du latin'', París, Klincksieck, 3{{a}} edicion, 2002, 256 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Marius Lavency, ''VSVS. Grammaire latine. Description du latin classique en vue de la lecture des auteurs'', Louvain-la-Neuve, Peeters, 1997, 358 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Eric Herbert Warmington, ''Remains of Old Latin'', Loeb Classical Library, 1935. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Lenga oficiala|Latin|del Vatican}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Latin|*]] [[Categoria:Lenga mòrta]] [[Categoria:Lenga liturgica]] [[Categoria:Lenga veïculara]] 05mv2is051jb9eo0dip4lyalvcb36ax 0 15559 2502356 2454623 2026-06-06T09:14:25Z Nicolas Eynaud 6858 2502356 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]] <div/> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{commons|Isaac Newton}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] n70lz62x134j01f4gpcw2xb21d8ptwb 2502357 2502356 2026-06-06T09:14:45Z Nicolas Eynaud 6858 2502357 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]] <div/> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{commons|Isaac Newton}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] o48voc6r3r687i8c6pazicgyfoydb05 2502359 2502357 2026-06-06T09:25:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Biografia */ 2502359 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una familha d'un reng sociau superior au se mai confrontada a de dificultats financieras. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]] <div/> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{commons|Isaac Newton}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] t5mfnnuqvvzi46zgy07ylj7mm3npv7a 2502360 2502359 2026-06-06T09:27:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Jovença e formacion */ 2502360 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una familha d'un reng sociau superior au se mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]] <div/> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{commons|Isaac Newton}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] q0fs789savtu5pbz7smdy04wsbkhn6v 2502361 2502360 2026-06-06T09:28:19Z Nicolas Eynaud 6858 2502361 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una familha d'un reng sociau superior au se mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. <div/> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{commons|Isaac Newton}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] btaolmcqnt8euvzijg7yed3wxyzz4zg 2502362 2502361 2026-06-06T09:28:37Z Nicolas Eynaud 6858 /* Annèxas */ 2502362 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una familha d'un reng sociau superior au se mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. <div/> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] aaibukv10ccu7wei79vaysivgo7re2t 2502363 2502362 2026-06-06T09:28:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* Annèxas */ 2502363 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una familha d'un reng sociau superior au se mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. <div/> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> <div/> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 2d2owzzfw5qqlq1cfblsukorytxy0h4 2502364 2502363 2026-06-06T09:30:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* Annèxas */ 2502364 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una familha d'un reng sociau superior au se mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] sjj2vcjwgea5rus0uolqugtwj9mffz0 2502365 2502364 2026-06-06T09:31:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Jovença e formacion */ 2502365 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una familha d'un reng sociau superior au se mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] g4axbpm8twi6bwvlxityevpgqwgg5po 2502366 2502365 2026-06-06T11:54:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Jovença e formacion */ 2502366 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una familha d'un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 0j79f8t3pxdudxl2l7ahn8pzdyrtkx5 0 18152 2502348 2314804 2026-06-05T23:30:44Z IvanScrooge98 25943 /* */ imatges 2502348 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{PoliticaItàlia}} Lo president es lo [[cap d'Estat]] d'[[Itàlia]]. Es elegit per un periòde de sèt ans per lo Parlament. Aquesta pagina presenta la '''lista dels [[President de la Republica Italiana|Presidents de la Republica Italiana]]''' dempuèi [[1946]]. Fa seguida a la [[Lista dels reis d'Itàlia]]. {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2|- bgcolor=#cccccc ! !! Nom !! Imatge !! Començament !! Fin !! Partit |- bgcolor=#CCFFCC || || || |||||| |- bgcolor=#DDEEFF || '''I''' || [[Enrico De Nicola]] || [[Fichièr:Enrico De Nicola (cropped).jpg|50px]] || [[29 de junh]] de [[1946]] || [[12 de mai]] de [[1948]] || [[Partit liberal italian|liberal]] |- bgcolor=#DDEEFF || '''II''' || [[Luigi Einaudi]] || [[Fichièr:LuigiEinaud.jpg|50px]] || [[12 de mai]] de [[1948]] || [[11 de mai]] de [[1955]] || [[Partit liberal italian|liberal]] |- bgcolor=#DDEEFF || '''III''' || [[Giovanni Gronchi]] || [[File:Giovanni Gronchi hq (cropped).jpg|50px]] || [[11 de mai]] de [[1955]] || [[11 de mai]] de [[1962]] || democrata-crestian |- bgcolor=#DDEEFF || '''IV''' || [[Antonio Segni]] || [[Fichièr:Antonio Segni Official 1962.jpg|50px]] || [[11 de mai]] de [[1962]] | [[6 de decembre]] de [[1964]] || democrata-crestian |- bgcolor=#DDEEFF | '''V''' | [[Giuseppe Saragat]] | [[File:Giuseppe Saragat.jpg|50px]] | [[29 de decembre]] de [[1964]] | [[29 de decembre]] de [[1971]] | [[Partit social-democrata italian|social-democrata]] |- bgcolor=#DDEEFF || '''VI''' || [[Giovanni Leone]] || [[Fichièr:Presidente Leone.jpg|50px]] || [[29 de decembre]] de [[1971]] || [[15 de junh]] de [[1978]] || democrata-crestian |- bgcolor=#DDEEFF | '''VII''' | [[Sandro Pertini]] | [[Fichièr:Pertini ritratto.jpg|50px]] | [[9 de julhet]] de [[1978]] || [[29 de junh]] de [[1985]] || ''Partito Socialista Italiano'' - PSI |- bgcolor=#CCFFCC | | | ||| | |- bgcolor=#DDEEFF | '''VIII''' | [[Francesco Cossiga]] | [[Fichièr:Cossiga Francesco 2.jpg|50px]] | [[3 de julhet]] de [[1985]] || [[28 d'abril]] de [[1992]] | democrata-crestian |- bgcolor=#CCFFCC | | | | | | |- bgcolor=#DDEEFF || '''IX''' || [[Oscar Luigi Scalfaro]] || [[Fichièr:Oscar Luigi Scalfaro portrait.jpg|50px]] || [[28 de mai]] de [[1992]] || [[15 de mai]] de [[1999]] || democrata-crestian |- bgcolor=#DDEEFF || '''X''' || [[Carlo Azeglio Ciampi]] || [[Fichièr:Ciampi_ritratto.jpg|50px]] || [[18 de mai]] de [[1999]] || [[15 de mai]] de [[2006]] || independent |- bgcolor=#FFCCCC || '''XI''' || [[Giorgio Napolitano]] || [[Fichièr:Presidente Napolitano.jpg|50px]] || [[15 de mai]] de [[2006]] || [[14 de genièr]] de [[2015]] || Democrata d'esquèrra |- bgcolor=#FFCCCC || || || |||||| |- bgcolor=#FFCCCC || '''XII''' || [[Sergio Mattarella]] || [[File:Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg|50px]] || [[3 de febrièr]] de [[2015]] || en cors || Partit democratic |} == Nòtas == {{Reflist}} == Vejatz tanben == * [[Lista dels Presidents del Conselh d'Itàlia]] * [[Politica d'Itàlia]] [[Categoria:Lista en rapòrt amb Itàlia|Presidents]] [[Categoria:Lista de caps d'Estat|Itàlia]] [[Categoria:President d'Itàlia| ]] [[Categoria:Istòria d'Itàlia|President]] [[Categoria:Politica d'Itàlia|President]] 1ciuki2b06sqdaxcoxj1mvm0bbpfqi6 0 25364 2502312 2478848 2026-06-05T17:05:04Z Gavàudola06 63564 Nom provençal (ALF + ALP) 2502312 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Tropetz | nom2 = ''Saint-Tropez'' | imatge = Saint Tropez Ville.jpg | descripcion = Vista generala de Sant Tropetz. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Tropez-A (Var).svg | escais = | region ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Draguinhan|Draguinhan]] | canton = [[Santa Maxima]] ([[capluec]] dau [[canton de Sant Tropetz]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dau Gof de Sant Tropetz|CC dau Gof de Sant Tropetz]] | insee = 83119 | cp = 83990 | cònsol = Sylvie Siri | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.273296 | longitud = 6.639621 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 115 | gentilici = tropesenc | km² = 11.18 |}} '''Sant Tropetz''' ({{API|[sãŋ tʀuˈpɛ]}} o {{API|[sãŋ tʀɔwˈpɛ]}}, en [[nòrma mistralenca]] ''San Troupè'' o ''San Tróupè'' ; en [[francés]] ''Saint-Tropez'') es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. == Geografia== [[Imatge:Saint Tropez.jpg|thumb|left|300px|Sant Tropetz de vèspre.]] [[Imatge:Map commune FR insee code 83119.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Toponimia == L'etimon latin es ''Sanctus Torpetius'', la sequéncia ''-ti-'' demanda lo tractament regular ''-tz'', que se pronóncia [s] o es mut en lo dialècte provençal local. Son toponims incorrectes ''Sant Tropés''<ref>[http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0060755 Entrada] dins la [[GEC]].</ref> (cf. PRETIU > ''prètz'', PUTEU > ''*potio'' > ''potz'') e ''Sant Tropet''<ref>http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/83.html</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 83119 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= 12 de novembre de [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Sylvie Siri |Partit=divèrs drecha |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin=30 d'octobre de [[2020]] |Identitat= Jean-Pierre Tuveri|Partit= divèrs drecha|Qualitat= ancian aut foncionari a l'OCDE, 1er vice-president de la CC}} {{Elegit |Debuta= mai de [[1993]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Michel Couve|Partit=RPR puèi [[UMP]], vice-president dau Conselh Generau (1998-2001)}} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= mai de 1993 |Identitat=Alain Spada |Partit= divèrs drecha |Qualitat= retirat d'engenhaire}} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat= Jean-Michel Couve|Partit=RPR |Qualitat= mètge, deputat de Var (1986-1988), deputat de la 4na circonscripcion de Var (1988-2017)}} {{Elegit |Debuta= [[1973]] |Fin= 1983 |Identitat=Bernard Blua |Partit= divèrs drecha |Qualitat= conselhier comerciau}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1973 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 83119 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=3538 |1846=3647 |1851=3595 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=3531 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=3704 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=5668 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=5444 |2005=5635 |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini=34855 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr83|0}} la populacion èra de {{popfr83|119}} abitants. == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas ambé la comuna == ==Vèire tanben== * [[Comunas de Var]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] h23p7qxbrfc64uqd45ynyqdjw2z42wk 0 57689 2502311 2502269 2026-06-05T16:37:31Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502311 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Noves de Segre=== La prononciacion es ['nɔbes], quasi ['nɔbis]. Las fòrmas ancianas son : ''Nouas'' en 839, ''villa Novas'' en 948, ''loco voc. Novas'' en 953, ''Novas'' en 974, ''Noves'' en 1094, 1280, 1519. Poiriá èsser l'equivalent del latin ''novales'', « artigas », mès puslèu un sosentendut de ''villas novas'', « bòrias nòvas, vilatjòts nòus » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 480 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28674</ref>. ===Taús=== Es aparentat ambe [[Ribera d'Urgellet|Tost]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici ''tausáns''. Las fòrmas ancianas son : ''Thaus'' en 775, 1094, ''Tahus'' en 806, 814, 1206, ''Thauvit'' en 866, ''Taovis'' a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, ''Taus'' en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, ''Tahús, ... Thausio'' en 1288. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taús(te)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. === <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] ft9y1mt3xpvd5jvsgtm2ccvjhmtprfq 2502320 2502311 2026-06-05T21:34:49Z Alaric 506 44932 2502320 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Noves de Segre=== La prononciacion es ['nɔbes], quasi ['nɔbis]. Las fòrmas ancianas son : ''Nouas'' en 839, ''villa Novas'' en 948, ''loco voc. Novas'' en 953, ''Novas'' en 974, ''Noves'' en 1094, 1280, 1519. Poiriá èsser l'equivalent del latin ''novales'', « artigas », mès puslèu un sosentendut de ''villas novas'', « bòrias nòvas, vilatjòts nòus » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 480 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28674</ref>. ===Taús=== Es aparentat ambe [[Ribera d'Urgellet|Tost]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici ''tausáns''. Las fòrmas ancianas son : ''Thaus'' en 775, 1094, ''Tahus'' en 806, 814, 1206, ''Thauvit'' en 866, ''Taovis'' a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, ''Taus'' en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, ''Tahús, ... Thausio'' en 1288. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taús(te)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. ===Argestues=== Èra de l'ancian municipi de Noves de Segre. La prononciacion es [ərʒes'tuges]. Es atestat en 1518, ''lo loch d'Argestus''. Es la meteissa reduccion fonetica que lo femenin gascon ''dues'' > ''dus''. Sèm dins l'airal catalan occidental que los collectius vegetals en ''-osa'' se redusisson en ''-oa'' e de còps en ''-ua''. Lo lòc es sus una sèrra entre Segre e sos afluents de dreta. Seriá un eretièr del latin ''aggeres'', « tèrraplens, sèrras » ( qu'a donat [[Àger]] e l'Arges). Mès seriá puslèu lo resultat de ''*argeres tonsas'', « tèrraplens pelats amont ». L'evolucion seriá > ''Argerstoses'' > ''Argestues''. Aquò sembla supausar que ''arger'', ''-gen'' aviá un genre doble en romanic, mès es pas necessari : los plurals masculins en ''-es'' èran la forma pròpia del catalan ancian (''meses'', ''cosses'', ''peses''), mès ambe un risc d'apocòpa. La basa pòt donc èsser ''*argeres tonsos'', d'aquí benlèu la dobla fòrma ''Argestus'' (1518) e ''Argestues'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 17-18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3658</ref>. ===Bellpui=== La prononciacion es [beʎ'puj]. I a una dita ''De Bellpui / tothom en fui, / a Malgrat / tothom hi cap'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 410 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. Fòrma del catalan occidental. ===(La Guàrdia d')Ares=== Es lo resultat del latin ''aras'', « autars », utilizat tanben coma « temple ». Dins los còls, los viatjaires podián far d'ofrendas a Mercuri. Sovent los autars e temples foguèron cristianizats per una capèla. La prononciacion modèrna es ['aris]. Las fòrmas ancianas son ''Aras villa'' en 846, ''Aras'' en 1027 e 1030, ''Ares'' en 1068, 1091, 1233, 1241 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231-232 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] csrnac0fuzlcusa592q02vdcwkvgs5j 2502351 2502320 2026-06-06T07:52:21Z Alaric 506 44932 2502351 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Noves de Segre=== La prononciacion es ['nɔbes], quasi ['nɔbis]. Las fòrmas ancianas son : ''Nouas'' en 839, ''villa Novas'' en 948, ''loco voc. Novas'' en 953, ''Novas'' en 974, ''Noves'' en 1094, 1280, 1519. Poiriá èsser l'equivalent del latin ''novales'', « artigas », mès puslèu un sosentendut de ''villas novas'', « bòrias nòvas, vilatjòts nòus » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 480 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28674</ref>. ===Taús=== Es aparentat ambe [[Ribera d'Urgellet|Tost]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici ''tausáns''. Las fòrmas ancianas son : ''Thaus'' en 775, 1094, ''Tahus'' en 806, 814, 1206, ''Thauvit'' en 866, ''Taovis'' a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, ''Taus'' en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, ''Tahús, ... Thausio'' en 1288. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taús(te)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. ===Argestues=== Èra de l'ancian municipi de Noves de Segre. La prononciacion es [ərʒes'tuges]. Es atestat en 1518, ''lo loch d'Argestus''. Es la meteissa reduccion fonetica que lo femenin gascon ''dues'' > ''dus''. Sèm dins l'airal catalan occidental que los collectius vegetals en ''-osa'' se redusisson en ''-oa'' e de còps en ''-ua''. Lo lòc es sus una sèrra entre Segre e sos afluents de dreta. Seriá un eretièr del latin ''aggeres'', « tèrraplens, sèrras » ( qu'a donat [[Àger]] e l'Arges). Mès seriá puslèu lo resultat de ''*argeres tonsas'', « tèrraplens pelats amont ». L'evolucion seriá > ''Argerstoses'' > ''Argestues''. Aquò sembla supausar que ''arger'', ''-gen'' aviá un genre doble en romanic, mès es pas necessari : los plurals masculins en ''-es'' èran la forma pròpia del catalan ancian (''meses'', ''cosses'', ''peses''), mès ambe un risc d'apocòpa. La basa pòt donc èsser ''*argeres tonsos'', d'aquí benlèu la dobla fòrma ''Argestus'' (1518) e ''Argestues'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 17-18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3658</ref>. ===Bellpui=== La prononciacion es [beʎ'puj]. I a una dita ''De Bellpui / tothom en fui, / a Malgrat / tothom hi cap'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 410 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. Fòrma del catalan occidental. ===(La Guàrdia d')Ares=== Es lo resultat del latin ''aras'', « autars », utilizat tanben coma « temple ». Dins los còls, los viatjaires podián far d'ofrendas a Mercuri. Sovent los autars e temples foguèron cristianizats per una capèla. La prononciacion modèrna es ['aris]. Las fòrmas ancianas son ''Aras villa'' en 846, ''Aras'' en 1027 e 1030, ''Ares'' en 1068, 1091, 1233, 1241 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231-232 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. ===Espaén=== La prononciacion es [espa'jen]. Las fòrmas ancianas son ''Espaenne'' en 923, ''Espaen...Espaen'' o ''Spaeny'' en 1357, ''Espaseny'' en 1397, ''Spaey'' en 1518, ''Espaey'' en 1518, benlèu ''Espesen'' cap a 1283. Representa lo nom germanic (gotic ?) ''Spanosind'', ambe pèrda normala de la ''s'' interiora <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 117-118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17583</ref>. ===Berén=== La prononciacion es [be'ren]. Las fòrmas ancianas son ''Beren'' en 839, ''Berenne'' en 1030, ''Berén'' en 1313 e 1328, ''Berey'' en 1518, dins lo ''Spill'' de Castellbò, ont la grafia ''-ey'' val per ''-eny''. Probable que se'n formèt d'adjectius : ''Verennetano'' (bas latin ambe'l sufixe ''-itanus'', datat ? de 839); ''*Beren(ni)ko'' (i a en 948 una fòrma ''Ber~engo'', ont la tilda representa ''en(i)go''). Una origina germanica es plan sostenibla, lo nom germanic d'òme ''Berisind'' (varianta ''Belisind''); ''-ind'' qu'auriá menat viste a ''-enno'' > ''-én''; la tombada de ''-s-'' intervocalica es plan espandida al nòrd-oèst de la Catalonha : a costat, ''Espaén'' que foguèt ''Espasén'', ven del nom germanic d'òme ''Spanisind'' (veire lo paragrafe precedent). Pr'aquò [[Joan Coromines]] s'estima mai causir un nom prelatin, probablament bascoïde, pr'amor del sufixe ''-enn'', frequent dins l'airal; sembla la desinéncia basca del genitiu. Se combinariá ambe l'advèrbi basc ''bera'' « aval », format sus ''-be'' « jos » e lo sufixe direccional ''-ra''. L'ancianetat de la fòrma ''Berenn-'' sense ''-s-'' es corroborada pel dérivat adjectival ''Verennetano'' de 839 e per ''Beréngo'' del document de 948, format ambe'l sufixe basc d'adjectiu e genitiu ''-ko'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 458-459 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8103</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] 8o7cwlhzdgjbu17am5habvuoc0kgoho 0 63730 2502349 1870109 2026-06-05T23:37:19Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença en 1855 + Categoria:Decès en 1920 2502349 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Czech Quartet243.jpg|thumb|200px|Lo Quatuor Bohemian dab (d'esquèrra a dreta) Karel Hoffmann, Hanuš Wihan, Oskar Nedbal and Josef Suk.]]'''Hanuš Wihan''' ([[Police nad Metují]], lo [[5 de junh]] de [[1855]] – lo [[1 de mai]] de [[1920]]) que ho [[violoncèl|violoncelista]] [[chequia|chèc]] considerat com un deus màger de la soa epòca e hèra pròche deu compositor [[Antonín Dvořák]] (qui'u vodè un par d'òbras soas) e de la soa òbra. Lo son nom qu'ei tanben associat dab Quatuor Bohemian que fondè e on joguè arron. Qu'estudiè au Conservatòri de Sant Petersborg on e ho eslhève de [[Karl Davidov]]. Qu'ei entà eth que Dvořák e compausè lo son [[concerto per violoncèl (Dvořák)|concerto per violoncèl]] (ua de las òbras màger deu repertòri epr aqueth instrument). Que ho tanben professor a 18 ans au [[Mozarteum]] abans de eprseguir ua carrièra inetrnacionau de concertista e de professor. {{multibendèl|musica|vriulon}} {{ORDENA:Wihan, Hanus}} [[Categoria:Violoncelista chèc]] [[Categoria:Naissença en 1855]] [[Categoria:Decès en 1920]] 06mudp6gvde4t3tgf50vqijgsczz8ys 2 66581 2502358 2501160 2026-06-06T09:15:06Z Nicolas Eynaud 6858 /* Articles */ 2502358 wikitext text/x-wiki {{Utilizaire administrator}} {{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}} {{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}} {{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}} == Administracion == * [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]]. * [[Wikipèdia:Administrator]]. * [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. * [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]]. == Autrei còmptes == * [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]]. == Organizacion tematicas == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''Ensembles tematics d'articles''' |- | '''Tematica''' | '''Articles fachs''' |- | '''Zònas geograficas''' | [[Antartida]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]]. |- | '''País''' | [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]]. |- |'''Istòria de la Mesopotamia Antica''' | [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]] |- |'''Istòria de la Grèca Antica''' | [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas |- |'''Istòria de la Roma Antica''' | [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}} |- |'''Istòria de Mesoamerica''' | [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]] |- |'''Istòria de l'Empèri Bizantin''' | [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]] |- |'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X''' | [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]]. |- |'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)''' | [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]]. |- |'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)''' | [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]]. |- |'''Renaissença''' | [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]] |- |'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)''' | [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]] |- |'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)''' | [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]] |- |'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)''' | [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]] |- |'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]] |- |'''Istòria actuala''' (1991-) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]] |- |'''Politica''' | [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]]. |- |'''Filosofia''' | [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]]. |- |'''Matematicas''' | [[Aira]] – [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – Probabilitat |- |'''Fisica''' | [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]]. |- |'''Astronomia''' | [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]]. |- |'''Quimia''' | [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]]. |- |'''Geologia''' | [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]] |- |'''Geografia''' | [[Geografia]] |- |'''Istòria''' | [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]] |- |'''Guèrra e art militar''' | [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]] |- |'''Arquitectura''' | [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]] |- |'''Literatura''' | [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]]. |- |'''Cinèma''' | [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]]. |- |'''Cosina/gastronomia''' | [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]]. |} === Articles === * '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]]. * '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]]. * '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]]. * '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]]. * '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Latin]] – [[Japonés]]. * '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]]. * '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]]. * '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]]. * '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]]. * '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] – [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Relòtge]] – [[Resisténcia electrica (compausant)]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]]. * '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]]. === Illustracions === ==== Astronomia ==== <gallery> Asteroïdes troians.png Cefeida.png Cères - Estructura intèrna.png Cometa.png Constellacion - Aquarius.png Constellacion - Boötes.png Constellacion - Cancer.png Constellacion - Canis Major.png Constellacion - Centaurus.png Constellacion - Cepheus.png Constellacion - Cetus.png Constellacion - Crux.png Constellacion - Cygnus.png Constellacion - Draco.png Constellacion - Eridanus.png Constellacion - Hercules.png Constellacion - Hydra.png Constellacion - Leo.png Constellacion - Lyra.png Constellacion - Ophiuchus.png Constellacion - Orion.png Constellacion - Pegàs.png Constellacion - Sagittari.png Constellacion - Pisces.png Constellacion - Scutum.png Constellacion - Taurus.png Constellacion - Triangulum.png Constellacion - Ursa Major.png Constellacion - Virgo.png Constellacion - Vulpecula.png Diagrama Hertzsprung-Russell.png Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png Evolucion dau Sistèma Solar.png Jupitèr e lei satellits galileans.png Mart - Estructura intèrna.png Mercuri - Estructura intèrna.png Ponchs de Lagrange.png Planeta - Aisse de rotacion.png Tèrra - Estructura intèrna 2.png Vènus - Estructura intèrna.png </gallery> ==== Biologia ==== <gallery> Blennoragia - EVCI 2004.png Clamídia - EVCI 2004.png Epatiti B - EVCI 2004.png Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png SIDA - EVCI 2004.png SIDA - Evolucion de la malautiá.png SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png Sifílis - EVCI 2004.png Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png Sistèma digestiu uman - Estomac.png Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png| VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png VIU - Borronament d'un virüs novèu.png VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png </gallery> ==== Espòrt ==== <gallery> Backgammon - Descripcion dau faudau.png Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png Rugbi - Prat.png Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png </gallery> ==== Geografia ==== <gallery> Afganistan - Agricultura.png Afganistan - Carta topografica.png Afganistan - Clima.png Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png Afghanistan - Religions - oc.png Afganistan - Ressorsas naturalas.png Topografia dau continent african.png Anatolia anciana.png Antartic - Topografia.png Aups - Topografia.png Austràlia - Clima.png Austràlia - Topografia.png Bagdad - Plan generau (2022).png Canau de Panamà - Esquèma generau.png China - Carta lingüistica.png China - Clima.png China - Subdivisions.png Cuba - Topografia.png Espanha - Agricultura.png Espanha - Clima.png Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png Espanha - Industria & Energia.png Spanish dialects in Spain-oc.png Estats Units d'America - Lengas.png Etiopia - Clima.png Etiopia - Densitat de populacion.png Etiopia - Lengas.png Etiopia - Religion.png Etiopia - Topografia.png Everest - Plan simplificat.png Finlàndia - Clima.png Finlàndia - Lengas.png Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png Francés - Dialèctes principaus dau francés.png Golf Persic - Idrocarburs.png Lengas d'India.png Índia - Clima.png Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png Indonesia - Clima.png Indonesia - Ressorsas naturalas.png Iran Geografia fisica.png Iran - Clima.png Iran - Ressorsas naturalas.png Iran - Religions.png Iraq - Clima.png Iraq - Lengas.png Iraq - Religion.png Iraq - Topografia.png Israèl - Topografia.png Itàlia - Demografia.png Itàlia - Agricultura.png Industria e Energia.png Itàlia - Lengas.png Kamchatka - Carta topografica.png Mar Baltica.png Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png Mar Mediterranèa - Clima.png Mar Mediterranèa - Demografia.png Mar Mediterranèa - Industria.png Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png Mar Mediterranèa - Religions.png Mar Mediterranèa - Topografia.png Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png Mauritània - Carta topografica.png Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png Namibia - Carta topografica.png Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png Occitània - Topografia.png Ocean Artic - Clima.png Ocean Artic - Topografia.png Paquistan - Carta topografica.png París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png Peninsula Aràbia - Religions.png Peninsula Aràbia - Topografia.png Peró - Clima.png Peró - Lengas.png Peró - Ressorsas naturalas.png Peró - Topografia.png Polonha - Agricultura.png Polonha - Clima.png Polonha - Demografia.png Polonha - Lengas.png Polonha - Ressorsas naturalas.png Sahara - Demografia.png Sodan - Clima.png Sodan - Topografia.png Tailàndia - Topografia.png Turquia - Clima.png Turquia - Lengas.png Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png </gallery> ==== Geologia ==== <gallery> Cicle dei ròcas.png Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png Formacion d'un pingo.png Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png Metamorfisme de contacte.png Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png Occitània - Carta sismica.png Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png Tèrratrem - Esquèma generau.png Volcan - Formacion d'una caldera.png </gallery> ==== Istòria ==== <gallery> Cronologia de la Preïstoria.jpg Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png Cultura de la terralha cardiala.png Civilizacion de l'Indus.png Empèri d'Akkad.png Civilizacion dei Terramare.png Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg Itàlia - Cultura de Villanova.png Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png Colonizacion antica de Mediterranèa.png Urartu.png Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png Orient Mejan (vèrs 600 avC).png Orient Mejan (vèrs 540 avC).png Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png Grècia - Guèrras Medicas.png Guèrra dau Peloponès.jpg Guèrra de Peloponès.png Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png Empèri Maurya (265 avC).png Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png Premiera Guèrra Punica.png Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png Empèri Roman - Formacion.png Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png Grècia - Situacion generala en 200 avC.png Reiaumes Indogrècs.png Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png Empèri Roman sota August.png China - Començament dau sègle I.png Illas Britanicas - Conquista romana.png Orient Mejan vèrs 100.png Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png Reiaume d'Aksum.png India - Empèri Gupta vèrs 400.png China vèrs 440.png Indochina - Sègle V.png Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png Exil musulman.png Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png Peninsula Iberica vèrs 750.png Empèri Tang.png Peninsula Iberica vèrs 790.png Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png Magrèb (sègle IX).png Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png India - Empèri Pratihara vèrs 900.png Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png Orient Mejan vèrs 970.png Armenia - Periòde Bagratida.png Territòris de Cnut lo Grand.png Tiwanaku - Plan generau.png Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png Seldjokidas - Esquèma generau.png Magrèb en 1100.png Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png França-Aragon-Principats occitans 1180.svg França-Aragon-Principats occitans 1180.png Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png Tresena Crosada.png Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png China vèrs 1200.png Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png Reconquista - Sègle XIII.png Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png Territòris dau còmte de Fois 2.png Territòris dau reiaume d'Aragon.png Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png Imperi Pirenenc.png Occitània - Crosada deis Albigés.png Cultura de Mississipí - Sites principaus.png Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png Empèri de Mali.png Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png Empèri Timurida.png Guèrra de Cent Ans (1420).png Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png Union de Kalmar.png Confederacion dei VIII Cantons.png Laos - Reiaume de Lan Xang.png Constantinòble - Sètge de 1453.png Itàlia - Patz de Lodi (1454).png Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png Etiopia - Sègle XV.png Polonha - Dinastia Jagellon.png Mesoamerica - Esquèma generau.png India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png Empèri Inca.png Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png Euròpa - Reforma.png Empèri Songai.png Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png Magrèb (sègle XVI).png Indonesia - Periòde dei Sultanats.png Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png Polonha - Sègle XVII.png America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png Etiopia - Sègle XVII.png Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png Magrèb en 1670.png America dau Sud Espanhòla (1690).png Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png Empèri Safavida.png Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png Laos - Division territòriala vèrs 1750.png Romania - Division territòriala vèrs 1750.png Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png India - Division de la peninsula vèrs 1765.png Polonha - Partiments de Polonha.png Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png Soïssa - Sègle XVIII.png Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png Itàlia - Periòde francés.png Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png Escandinàvia en 1815.png Nepal - Tractat de Sugauli.png Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png Empèri Qing (sègle XIX).png Tailàndia - Annadas 1830.png Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png India - Division de la peninsula indiana en 1858.png Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png Itàlia - Unificacion.png Grècia - Evolucions territòrialas.png Mexic - Intervencion francesa.png Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png Canadà - Territòri canadenc en 1867.png Guèrra Boshin.jpg Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png Africa de l'Oèst en 1875.png Serbia - Territòri en 1878.png Romania - Romania en 1878.png Sistèmas de Bismarck.png Etiopia - Territòri en 1889.png Empèri Turcoegipcian.png Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png Colonizacion de l'Africa Occidentala.png Brasil - Evolucion territòriala.png Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png Malàisia - Periòde coloniau.png Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png Canadà - Territòri canadenc en 1905.png Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png Cameron - Colonizacion alemanda.png Libia - Formacion territòriala.png Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png Armenia - Genocidi armèni.png Ofensiva dei Cent Jorns.png Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png Cameron - Partiment francobritanic.png Guèrra civila russa.png Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png Iogoslavia - Formacion dau país.png Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png Sodan - Periòde coloniau (1920).png Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png Peró - Evolucions territòrialas.png Turquia - Tractat de Laussana (1923).png Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png Euròpa en 1924.png Romania - Romania en 1925.png Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png Guèrra d'Espanha.png Asia Centrala Sovietica en 1936.png Paraguai - Evolucion territòriala.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png India - Division de la peninsula indiana en 1939.png Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png Campanha de Polonha (1939).png Romania - Romania en 1940.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png Crisi de Suez (1956).png Antartic - Revendicacions territòrialas.png Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png OPEP - País membres.png URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png Cachemire - Situacion en 1963.png Guèrra de Vietnam (1965).png Guèrra dei Sièis Jorns.png Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png Guèrra de Kippor.png Premiera Guèrra d'Afganistan.png Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png Guèrra Freja - Monde (1980).png Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png Bantostans sudafricans (annadas 1980).png Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png Question dau Sahara Occidentau.png Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png Arsenaus nuclears en 2011.png Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png Peró - Sendier Luminós.png Tractat Antartic (2016).png Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png Ocean Artic - Situation politica en 2021.png </gallery> ==== Mineraus ==== <gallery> Amazonita.png|Amazonita Argent natiu.png|Argent natiu Calcita - Madagascar.png|Calcita Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina Sofre (Sicíla).png|Soupre Vanadinita.png|Vanadinita </gallery> ==== Musica ==== <gallery> Musica - Estructura d'una nòta de musica.png Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png Wikipèdia - Interval (musica).png </gallery> ==== Politica ==== <gallery> File:Drech a l'avortament.png Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png </gallery> ==== Sciéncias ==== <gallery> Univèrs - modèl mesopotamian.png Aristòtel - Cosmologia.png Aristòtel - Quatre elements.png Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png Sillogisme.png Univèrs - Modèl de Copernic.png Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png Electronegativitat - Escala de Pauling.png Classificacion periodica deis elements - 2017.png Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png Experiéncia de Rutherford.png Efiech tunèu.png Gat de Schrödinger.png Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara - Reaccion en cadena.png Osmòsi.png Platon - Analogia de la linha.png Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png Resisténcia - Còdi color.png Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png </gallery> ==== Sciéncias naturalas ==== <gallery> Aucèu - Aspècte generau.png Chivau - Aspèct generau.png Ciclòn tropical.png Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png Tornado - Esquèma generau dau revolum.png Tornado - Esquèma generau.png Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png </gallery> ==== Tactica militara ==== <gallery> Tactica militara - Emboscada.png Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png </gallery> ==== Tecnologia ==== <gallery> Arma de fuòc - Pistolet.png Arma de fuòc - Revòuver.png Destruccion Mutuala Assegurada.png Disc dur - Esquèma generau.png Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png Maquina simple - Principi de la ròda.png Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png Videojòc - Consòlas de salon.png </gallery> === Concors === <gallery> File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55). File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22). File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93). File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7) File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18). File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79). Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]] </gallery> == Utilitari == === Modèls === {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = |luòc = |casus = |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} {{Infobox Lenga | lenga = | país = | regions = | personas = | tipologia = | familha = | status = | academia = | ISO-1 = | ISO-2 = | iso-3 = | iso-6 = | iso-6P = | mòstra = | grop = }} === Correccions === ==== Gramatica ==== * *Nom pròpri + adj —> Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne). * Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433. ==== Vocabulari ==== * *extèrn —> extèrne. * *interés —> interès. * *intèrn —> intèrne. * *Kelvin —> kelvin (NB : a prepaus de l'unitat). * *monarquiá —> monarquia. * *mosquèa —> mosqueta. * *nomad —> nomada (mf). [[en:User:Nicolas Eynaud]] [[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]] m6v7ea7mumc55n3f0820k0o4ris7z98 0 69422 2502314 2248501 2026-06-05T18:37:33Z Gavàudola06 63564 Nom provençal (ALF + ALP) 2502314 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Colobrieras | nom2 = ''Collobrières'' | imatge = Collobrieres-Place de la Libération.JPG|Plaça de la Liberacion. | descripcion = La comuna | lògo = cap | escut = Blason ville fr Collobrières (83).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = [[Massís dei Mauras]] | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Tolon|Tolon]] | canton = [[Canton dau Luc|Lo Luc]] (capluòc dau [[Canton de Colobrieras]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Mediterranèa Pòrta dei Mauras|CC de Mediterranèa Pòrta dei Mauras]] | insee = 83043 | cp = 83610 | cònsol = Christine Amrane | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.2381 | longitud = 6.3097 | alt mini = 58 | alt mej = 131 | alt maxi = 776 | km² = 112.68 | sitweb = http://www.collobrieres.fr/ |}} [[Imatge:Menhirs du lambert.jpg|thumb|200px|left|Lei menhirs dau Lambèrt]] '''Colobrieras'''<ref>''Couloubriero'' en [[nòrma mistralenca]].</ref> ({{API|[kuluˈbʁjɛɾo]}}, ''Colobrièro'' en [[nòrma mistralenca]] ; en [[francés]] ''Collobrières'') es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Se tròba dins lo [[Massís dei Mauras]] e es reputada per sei castanhas. Foguèt fondada au sègle XII e consèrva un pònt fòrça ancian. Dins son canton se tròba tanben la [[Chartrosa de Verna]] e la campa notabla (de [[1645]]) de sa comuna venguèt d'ailà. Possedís tanben de menirs. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 83043.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 83043 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Christine Amrane|Partit= [[Union dels Democratas e Independents|UDI]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 83043 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=1866 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2487 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1904 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1169 |1968=1176 |1975=1135 |1982=1337 |1990=1435 |1999=1596 |2004=1639 |2006= |2007= |2008= |2009=1843 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr83|0}} la populacion èra de {{popfr83|043}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Vèire tanben== * [[Comunas de Var]] ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] k7iv4bdtmooe9oyux357f8ipvcbpbuh 0 69523 2502343 2347661 2026-06-05T22:34:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geografia */ 2502343 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Chassey-le-Camp | nomcomuna2=Chassey-le-Camp | imatge= Chassey-le-Camp (Saône-et-Loire, Fr) mairie.JPG | descripcion= La comuna | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | insee = 71109 | cp = 71150 | cònsol = Jean-Louis Doreau | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | alt mini = 216 | alt mej = | alt maxi = 432 | km² = 8.62 }} {{Dialècte Gascon}} {{tableau comm |nomcomuna=Chassey-le-Camp |nomcomuna2= | region=[[Borgonha]] |region ist= |departament=[[Sòna e Léger]] | arrondiment= [[Arrondiment de Chalon-sur-Saône|Chalon-sur-Saône]] |canton= [[Canton de Chagny|Chagny]] | insee= 71109 | sitweb= |cp= |cònsol= Jean-Louis Doreau |mandat=[[2008]]-[[2014]] | intercom= |gentilici= |longitud= 4.69722222222 |latitud= 46.8875 |alt mej= |alt mini= |alt maxi= | ectaras= |km²= |sens= |data-sens= |dens= |}} [[Fichièr:Chassey-le-Camp (Saône-et-Loire,Fr) église.JPG|left|200|thumb|[[Glèisa]]]] [[Fichièr:Chassey-le-Camp (Saône-et-Loire, Fr) mairie.JPG|left|200|thumb|[[Comuna]]]] '''Chassey-le-Camp''' qu'ei ua [[comuna]] deu [[Departament francés|departament]] de [[Sòna e Léger]] dens la [[Region francesa|region]] de [[Borgonha]]. Lo vilatge qu'ei coneishut mondiaument peu son site arqueologic deu [[Neolitic]], situat en haut sus un plan de relèu taulari. Aqueth site que balhè lo son nom a ua cultura deu [[Neolitic]] mejan, lo [[Chassean]]{{refnec}} o [[Chassenc]]<ref>http://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf</ref>. La cultura chasseana qu'ei associada a ua ceramica remarcabla. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chassey-le-Camp]]'''Chassey-le-Camp'''}} {{Image label|x=0.417678474045|y=0.740017847889|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 121 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chamilly (Sòna e Léger)|Chamilly]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.783281529396|y=0.458840001574|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 151 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bouzeron]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.269099901591|y=0.370936000093|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 491 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cheilly-lès-Maranges]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.23873561226|y=0.610336911243|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 316 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Gilles (Sòna e Léger)|Saint-Gilles]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.519963060696|y=0.144659442905|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 839 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Santenay (Còsta d'Aur)|Santenay]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.752748894136|y=0.224246442563|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 432 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Remigny (Sòna e Léger)|Remigny]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.894879448553|y=0.639720848821|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1578 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rully (Sòna e Léger)|Rully]] (3,5km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} Lo vilatge es r&eacute;put&eacute; per lo sieu lu&ograve;c [[arch&eacute;ologique]] del [[Neol&iacute;tic]], situat ne nautor sus un [[Scenari (geografia)|scenari]] tabulaire. Aquel lu&ograve;c a donat lo sieu nom a una cultura del Neol&iacute;tic mi&egrave;g, lo [[Chass&eacute;en]]<ref>Th&eacute;venot, J.-P&agrave;g. (1969) - &laquo; d'Elements chass&eacute;ens de la ceramica de Chassey &raquo;, ''Revista Arch&eacute;ologique de l'&Egrave;st e del Centre-Es'', XX, 1-2, pp. 7-95.</ref>. La cultura chass&eacute;enne a associat a una [[ceramica]] considerabla #que las decoracions g&eacute;om&eacute;triques n'an grauat ''apr&egrave;s'' cuisson. Descob&egrave;rt en [[1865]], lo camp de Chassey a #&egrave;sser enregistrat de [[1866]] a [[1880]], de [[1925]] a [[1927]] e en [[1953]]. De not&iacute;cias enregistres #que l'objectiu n'&egrave;ra d'aver de besonh la [[stratigraphie]] an #&egrave;sser portadas en [[1969]] per J.-P&agrave;g. Th&eacute;venot. An tangut un centenat de m&egrave;tres cairats en la part meridionala del camp, al endroit ont una estructura defensiva n'arc de cercle, la &laquo; Tem &raquo;, bloqu&egrave;ja l'acc&egrave;s al scenari dempu&egrave;i lo sud. Los resultats d'aquela enregistra an #&egrave;sser publicats en setembre [[2005]] per la ''Revista Arch&eacute;ologique de l'&Egrave;st''. {{Original|fr}} Le village est réputé pour son site [[archéologique]] du [[Néolithique]], situé en hauteur sur un [[Plateau (géographie)|plateau]] tabulaire. Ce site a donné son nom à une culture du Néolithique moyen, le [[Chasséen]]<ref>Thévenot, J.-P. (1969) - « Éléments chasséens de la céramique de Chassey », ''Revue Archéologique de l'Est et du Centre-Est'', XX, 1-2, pp. 7-95.</ref>. La culture chasséenne est associée à une [[céramique]] remarquable dont les décors géométriques sont gravés ''après'' cuisson. Découvert en [[1865]], le camp de Chassey a été fouillé de [[1866]] à [[1880]], de [[1925]] à [[1927]] et en [[1953]]. De nouvelles fouilles dont le but était de préciser la [[stratigraphie]] ont été menées en [[1969]] par J.-P. Thévenot. Elles ont concerné une centaine de mètres carrés dans la partie méridionale du camp, à l’endroit où une structure défensive en arc de cercle, la « Redoute », bloque l’accès au plateau depuis le sud. Les résultats de cette fouille ont été publiés en septembre [[2005]] par la ''Revue Archéologique de l'Est''. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 71109 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Louis Doreau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 71109 |1793=392 |1800=479 |1806=538 |1821=480 |1831=521 |1836=538 |1841=521 |1846=550 |1851=524 |1856=523 |1861=533 |1866=556 |1872=551 |1876=544 |1881=550 |1886=570 |1891=485 |1896=484 |1901=432 |1906=417 |1911=423 |1921=313 |1926=272 |1931=265 |1936=268 |1946=268 |1954=266 |1962=274 |1968=248 |1975=221 |1982=238 |1990=257 |1999=277 |2004= |2005= |2006=302 |2007= 312 |2008=319 |2009=320 |cassini=8592 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 71109 }} [[Categoria:Comuna de Borgonha]] [[Categoria:Comuna de Sòna e Léger]] skbpemtm9q0o9akdfr81sqq2azxip08 2502345 2502343 2026-06-05T22:34:56Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2502345 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Chassey-le-Camp | nomcomuna2=Chassey-le-Camp | imatge= Chassey-le-Camp (Saône-et-Loire, Fr) mairie.JPG | descripcion= La comuna | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | insee = 71109 | cp = 71150 | cònsol = Jean-Louis Doreau | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | alt mini = 216 | alt mej = | alt maxi = 432 | km² = 8.62 }} {{Dialècte Gascon}} {{tableau comm |nomcomuna=Chassey-le-Camp |nomcomuna2= | region=[[Borgonha]] |region ist= |departament=[[Sòna e Léger]] | arrondiment= [[Arrondiment de Chalon-sur-Saône|Chalon-sur-Saône]] |canton= [[Canton de Chagny|Chagny]] | insee= 71109 | sitweb= |cp= |cònsol= Jean-Louis Doreau |mandat=[[2008]]-[[2014]] | intercom= |gentilici= |longitud= 4.69722222222 |latitud= 46.8875 |alt mej= |alt mini= |alt maxi= | ectaras= |km²= |sens= |data-sens= |dens= |}} [[Fichièr:Chassey-le-Camp (Saône-et-Loire,Fr) église.JPG|left|200|thumb|[[Glèisa]]]] [[Fichièr:Chassey-le-Camp (Saône-et-Loire, Fr) mairie.JPG|left|200|thumb|[[Comuna]]]] '''Chassey-le-Camp''' qu'ei ua [[comuna]] deu [[Departament francés|departament]] de [[Sòna e Léger]] dens la [[Region francesa|region]] de [[Borgonha]]. Lo vilatge qu'ei coneishut mondiaument peu son site arqueologic deu [[Neolitic]], situat en haut sus un plan de relèu taulari. Aqueth site que balhè lo son nom a ua cultura deu [[Neolitic]] mejan, lo [[Chassean]]{{refnec}} o [[Chassenc]]<ref>http://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf</ref>. La cultura chasseana qu'ei associada a ua ceramica remarcabla. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chassey-le-Camp]]'''Chassey-le-Camp'''}} {{Image label|x=0.417678474045|y=0.740017847889|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 121 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chamilly (Sòna e Léger)|Chamilly]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.783281529396|y=0.458840001574|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 151 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bouzeron]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.269099901591|y=0.370936000093|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 491 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cheilly-lès-Maranges]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.23873561226|y=0.610336911243|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 316 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Gilles (Sòna e Léger)|Saint-Gilles]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.519963060696|y=0.144659442905|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 839 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Santenay (Còsta d'Aur)|Santenay]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.752748894136|y=0.224246442563|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 432 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Remigny (Sòna e Léger)|Remigny]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.894879448553|y=0.639720848821|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1578 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rully (Sòna e Léger)|Rully]] (3,5km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 71109 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Louis Doreau|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 71109 |1793=392 |1800=479 |1806=538 |1821=480 |1831=521 |1836=538 |1841=521 |1846=550 |1851=524 |1856=523 |1861=533 |1866=556 |1872=551 |1876=544 |1881=550 |1886=570 |1891=485 |1896=484 |1901=432 |1906=417 |1911=423 |1921=313 |1926=272 |1931=265 |1936=268 |1946=268 |1954=266 |1962=274 |1968=248 |1975=221 |1982=238 |1990=257 |1999=277 |2004= |2005= |2006=302 |2007= 312 |2008=319 |2009=320 |cassini=8592 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 71109 }} [[Categoria:Comuna de Borgonha]] [[Categoria:Comuna de Sòna e Léger]] 706mb7l9gov0hewywsc7iab477er5iq 4 70842 2502328 2502162 2026-06-05T22:15:59Z Tegest Vonis 50715 /* 20px|Per Per */ 2502328 wikitext text/x-wiki <!-- Salvar la pagina per l'inicializar puèi seguir las instruccions --> {| class="messagebox standard-talk plainlinks" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background-color:#f5f5f5;width:75%;" | width="10px" | |[[Fichièr:Presa de decissions.png|25px]] | width="10px" | |Vòtes en cors (vejatz los [[/Archius|archius]] pels vòtes clauses). |} == Article [[Resisténcia electrica (compausant)]] == === Discussion === Adieussatz, pensi que l'article [[Resisténcia electrica (compausant)]] pòu venir un bòn article sus la wikipèdia nòstra car me sembla de respectar lei critèris generaus d'aquela categoria : * la qualitat enciclopedica : clartat (amb una division sus l'istòria dau compausant, sei principis de foncionament, lei tipes principaus de resisténcia e leis aplicacions=, exaustivitat (lei diferentei seccions permèton d'aver una idèa generala dei conoissenças sus lo subjècte), neutralitat (leis elements presents dins l'article son eissits de la literatura generala ; lo soupre es pas un article conflictuau au nivèu scientific), pertinéncia (avèm lei basas) e citacion dei fònts. Pasmens, ai pas totalament desvolopat lei tipes diferents de resisténcia e sei proprietats. Leis aplicacions son tanben relativament generalas. Lo subjècte es fòrça complèxe, mai pensi qu'aquelei limits empachan de demandar l'article de qualitat. * la qualitat de finicion : l'ortografia e la sintaxi pòdon benlèu èsser melhoradas mai son normalament alinhadas amb lei preconizacions dau CLO (+ correccions recentas), la mesa en pagina respècta lei règlas normalas de la wikipèdia, l'illustracion es assegurada per de fotografias eissidas de Commons. Leis esquèmas tecnics son en occitan. * lo respècte dei licéncias es assegurat per Wikipedia Commons. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 23 mai de 2026 a 09.11 (UTC) === Vòtes === Format: ''<u>Motivacion</u>'', ''signatura.'' ====[[Image:Symbol support vote.svg|20px|Per]] Per==== # {{per}} --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 23 mai de 2026 a 09.11 (UTC) # {{per}} --[[Utilizaire:Toku|Toku]] ([[Discussion Utilizaire:Toku|d]]) 24 mai de 2026 a 16.32 (UTC) # {{per}} --[[Utilizaire:Algovia|Algovia]] ([[Discussion Utilizaire:Algovia|d]]) 28 mai de 2026 a 20.50 (UTC) # {{per}} --[[Utilizaire:Arsael|Arsael]] ([[Discussion Utilizaire:Arsael|d]]) 1 junh de 2026 a 13.21 (UTC) # {{per}} --[[Utilizaire:Tegest Vonis|Tegest Vonis]] ([[Discussion Utilizaire:Tegest Vonis|d]]) 5 junh de 2026 a 22.15 (UTC) ====[[Image:Symbol oppose vote.svg|20px|Contra]] Contra==== ====[[Image:Symbol neutral vote.svg|20px|Neutre]] Neutre==== ====[[Image:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Discussion]] Resultats==== ====[[Image:Nuvola apps korganizer.png|20px|Resultats]] Resultat==== == Article == === Discussion === === Vòtes === Format: ''<u>Motivacion</u>'', ''signatura.'' ====[[Image:Symbol support vote.svg|20px|Per]] Per==== ====[[Image:Symbol oppose vote.svg|20px|Contra]] Contra==== ====[[Image:Symbol neutral vote.svg|20px|Neutre]] Neutre==== ====[[Image:Nuvola apps filetypes.svg|20px|Discussion]] Resultats==== ====[[Image:Nuvola apps korganizer.png|20px|Resultats]] Resultat==== [[Categoria:Mantenença dels articles Wikipèdia]] kpsg2uztzrtlvqrib0tyakh676b5cxn 0 72249 2502315 2245273 2026-06-05T18:41:32Z Gavàudola06 63564 Nom local (ALF + ALP) 2502315 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Garèut | nom2 = ''Garéoult'' | imatge = Garéoult mairie.jpg | descripcion = L'ostau de vila de Garèut. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Garéoult (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = Garèut (burèu centralizator) ([[Canton de Ròcabrussana|Ròcabrussana]] avans 2015) | insee = 83064 | cp = 83136 | gentilici = gareutenc, gareutenca <ref name = tdf>Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, volum. 2, p. 27</ref> | cònsol = Gerard Fabre (en francés ''Gérard Fabre'') | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | latitud = 43.3282 | longitud = 6.0456 | alt mini = 295 | alt mej = | alt maxi = 659 | ectaras = 1575 | km² = 15.75 |}} ''Gareut'' o, segon [[Frederic Mistral|Mistral]], '''Garèut'''<ref name = tdf/> ({{API|[ɡaˈɾew]}} en [[francés]] ''Garéoult'') es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 83064.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 83064 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= febrier de [[2005]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gérard Fabre|Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= capitani de fregata onorari, conselhier generau (1994-2008), 2nd vice-president de la CA}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= febrier de [[2005]] |Identitat= Michel Laffineur|Partit= RPR puèi UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1991]] |Fin= 2001 |Identitat=Jean-Louis Bosio |Partit= |Qualitat=agent de mestresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1991 |Identitat=Paul Émeric |Partit=[[SFIO]] puèi [[PS]], puèi divèrs senèstra |Qualitat= engenhaire, conselhier generau (1964-1994), suplent dau deputat Pierre Gaudin (1962- ?)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 83064 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=962 |1846=996 |1851=1001 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1104 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=625 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=674 |1968=711 |1975=1051 |1982=1849 |1990=3432 |1999=4882 |2006=5435 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr83|0}} la populacion èra de {{popfr83|064}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Vèire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de| insee = 83030}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] j9yo7e3y71ilighgc5aoqejydg5rgtr 2502316 2502315 2026-06-05T18:42:12Z Gavàudola06 63564 2502316 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Garèut | nom2 = ''Garéoult'' | imatge = Garéoult mairie.jpg | descripcion = L'ostau de vila de Garèut. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Garéoult (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = {{Provença-Aups-Còsta d'Azur}} | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = Garèut (burèu centralizator) ([[Canton de Ròcabrussana|Ròcabrussana]] avans 2015) | insee = 83064 | cp = 83136 | gentilici = gareutenc, gareutenca <ref name = tdf>Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, volum. 2, p. 27</ref> | cònsol = Gerard Fabre (en francés ''Gérard Fabre'') | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | latitud = 43.3282 | longitud = 6.0456 | alt mini = 295 | alt mej = | alt maxi = 659 | ectaras = 1575 | km² = 15.75 |}} ''Gareut'' o, segon [[Frederic Mistral|Mistral]], '''Garèut'''<ref name = tdf/> {{API|[ɡaˈɾew]}} (en [[francés]] ''Garéoult'') es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 83064.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 83064 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= febrier de [[2005]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Gérard Fabre|Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= capitani de fregata onorari, conselhier generau (1994-2008), 2nd vice-president de la CA}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= febrier de [[2005]] |Identitat= Michel Laffineur|Partit= RPR puèi UMP |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1991]] |Fin= 2001 |Identitat=Jean-Louis Bosio |Partit= |Qualitat=agent de mestresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1991 |Identitat=Paul Émeric |Partit=[[SFIO]] puèi [[PS]], puèi divèrs senèstra |Qualitat= engenhaire, conselhier generau (1964-1994), suplent dau deputat Pierre Gaudin (1962- ?)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 83064 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=962 |1846=996 |1851=1001 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1104 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=625 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=674 |1968=711 |1975=1051 |1982=1849 |1990=3432 |1999=4882 |2006=5435 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr83|0}} la populacion èra de {{popfr83|064}} abitants. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats liadas ambé la comuna== ==Vèire tanben== ==Liames extèrnes== ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas de| insee = 83030}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 1wtucl1jxxae14s1mze955no74pgij6 0 74340 2502344 2217462 2026-06-05T22:34:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2502344 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Masnières | nomcomuna2=Masnières | imatge=Masnières Mairie.JPG | descripcion=La comuna | lògo= | escut=Blason de la ville de Masnières (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Cambrai|Cambrai]] | canton=[[Canton de Marcoing|Marcoing]] | insee =59389 | sitweb= | cp =59241 | cònsol = Colette Dessaint | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Masnièrois (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.21055555556 |latitud=50.1158333333 | alt mini =54 | alt mej = | alt maxi =119 | km² =10.97 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59389 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Colette Dessaint|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59389 |1793=1011 |1800=970 |1806=1141 |1821=1245 |1831=1397 |1836=1507 |1841=1603 |1846=1697 |1851=1713 |1856=1835 |1861=1766 |1866=1967 |1872=1900 |1876=1876 |1881=1983 |1886=1958 |1891=2392 |1896=2615 |1901=2710 |1906=2736 |1911=2736 |1921=2171 |1926=2265 |1931=2230 |1936=2225 |1946=2137 |1954=2169 |1962=2399 |1968=2351 |1975=2446 |1982=2655 |1990=2708 |1999=2525 |2004= |2005= |2006=2581 |2007=2589 |2008=2597 |2009=2626 |cassini=20901 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59389 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] qu0lotwszgo28yzbvlpdh5anwddmgc1 0 75262 2502338 2216091 2026-06-05T22:33:26Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geografia */ 2502338 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2= Chalandry | nomcomuna = Chalandry | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Laon|Laon]] | canton= [[Canton de Crécy-sur-Serre|Crécy-sur-Serre]] | cp=02270 | insee =02156 | cònsol =Jean Delville | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.64333333333 |latitud=49.6775 | alt mini =61 | alt maxi =135 | km² =7.66 }}'''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament d'[[Aisne (departament)|Aisne]] e de la region de [[Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chalandry]]'''Chalandry'''}} {{Image label|x=0.726250111568|y=0.373104920241|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 214 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mortiers (Aisne)|Mortiers]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.839066896311|y=0.573700424856|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 111 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barenton-sur-Serre]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.338774168141|y=0.217345827686|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1480 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Crécy-sur-Serre]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.210217424406|y=0.73529254481|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 660 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chéry-lès-Pouilly]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.780955260796|y=0.848336425539|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 269 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Verneuil-sur-Serre]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.623560491721|y=0.933878357889|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 147 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barenton-Cel]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.068479067671|y=0.43034764556|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 535 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pouilly-sur-Serre]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} Lo lu&ograve;c de Chalandry a conegut una aucupacion umana pr&eacute;coce : dels registres saisonni&egrave;res an meses a jorn un mur de enceinte en datant del [[Neol&iacute;tic]]. {{Original|fr}} Le site de Chalandry a connu une occupation humaine précoce : des fouilles saisonnières ont mis au jour un mur d'enceinte datant du [[Néolithique]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=02156 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean Delville |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=02156 |1793=440 |1800=475 |1806=505 |1821=512 |1831=540 |1836=528 |1841=558 |1846=556 |1851=544 |1856=511 |1861=512 |1866=477 |1872=480 |1876=472 |1881=423 |1886=404 |1891=400 |1896=385 |1901=364 |1906=367 |1911=350 |1921=266 |1926=295 |1931=231 |1936=244 |1946=276 |1954=257 |1962=248 |1968=240 |1975=233 |1982=230 |1990=225 |1999=222 |2004= |2005= |2006=210 |2007=208 |2008=212 |2009=207 |cassini=7685 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas d'Aisne}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Aisne]] 0lm9cb2yo6jlfzgcoiunb5lv3jh9141 2502339 2502338 2026-06-05T22:33:38Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2502339 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2= Chalandry | nomcomuna = Chalandry | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Laon|Laon]] | canton= [[Canton de Crécy-sur-Serre|Crécy-sur-Serre]] | cp=02270 | insee =02156 | cònsol =Jean Delville | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.64333333333 |latitud=49.6775 | alt mini =61 | alt maxi =135 | km² =7.66 }}'''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament d'[[Aisne (departament)|Aisne]] e de la region de [[Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chalandry]]'''Chalandry'''}} {{Image label|x=0.726250111568|y=0.373104920241|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 214 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mortiers (Aisne)|Mortiers]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.839066896311|y=0.573700424856|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 111 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barenton-sur-Serre]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.338774168141|y=0.217345827686|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1480 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Crécy-sur-Serre]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.210217424406|y=0.73529254481|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 660 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chéry-lès-Pouilly]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.780955260796|y=0.848336425539|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 269 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Verneuil-sur-Serre]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.623560491721|y=0.933878357889|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 147 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barenton-Cel]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.068479067671|y=0.43034764556|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 535 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pouilly-sur-Serre]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=02156 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean Delville |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=02156 |1793=440 |1800=475 |1806=505 |1821=512 |1831=540 |1836=528 |1841=558 |1846=556 |1851=544 |1856=511 |1861=512 |1866=477 |1872=480 |1876=472 |1881=423 |1886=404 |1891=400 |1896=385 |1901=364 |1906=367 |1911=350 |1921=266 |1926=295 |1931=231 |1936=244 |1946=276 |1954=257 |1962=248 |1968=240 |1975=233 |1982=230 |1990=225 |1999=222 |2004= |2005= |2006=210 |2007=208 |2008=212 |2009=207 |cassini=7685 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas d'Aisne}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Aisne]] 4rfgj2p50cz1ip231b0xotlia3kyss5 0 75385 2502346 2216310 2026-06-05T22:35:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2502346 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Cuiry-lès-Chaudardes | nomcomuna2= Cuiry-lès-Chaudardes | imatge= Cuiry-lès-Chaudardes (Aisne) Église.JPG | descripcion= | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Laon|Laon]] | canton= [[Canton de Craonne|Craonne]] | insee =02250 | cp =02160 | cònsol =Jean-Guy Noha | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.77055555556 |latitud=49.3869444444 | alt mini =46 | alt mej = | alt maxi =160 | km² =5.15 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament d'[[Aisne (departament)|Aisne]] e de la region de [[Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Cuiry-lès-Chaudardes]]'''Cuiry-lès-Chaudardes'''}} {{Image label|x=0.701602365453|y=0.439110875437|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 85 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaudardes]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.672289530112|y=0.629136412064|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 267 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Concevreux]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.238789129678|y=0.409832764213|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 793 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beaurieux (Aisne)|Beaurieux]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.21949780033|y=0.647041156574|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 400 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maizy]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.314661122665|y=0.792344039395|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 42 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Muscourt]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.439593051463|y=0.870144728497|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 59 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Meurival]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.888763932884|y=0.707080861888|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 400 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Roucy]] (3,6km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=02250 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Guy Noha |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=02250 |1793=86 |1800=93 |1806=105 |1821=92 |1831=92 |1836=133 |1841=125 |1846=139 |1851=134 |1856=129 |1861=116 |1866=113 |1872=124 |1876=121 |1881=110 |1886=121 |1891=92 |1896=89 |1901=108 |1906=85 |1911=89 |1921=70 |1926=66 |1931=69 |1936=52 |1946=44 |1954=65 |1962=42 |1968=41 |1975=28 |1982=26 |1990=35 |1999=42 |2004= |2005= |2006=77 |2007=82 |2008=84 |2009=88 |cassini=11315 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas d'Aisne}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Aisne]] tbgv17qliydft05j3px8s93h14k89za 0 78351 2502337 2312109 2026-06-05T22:33:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2502337 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Dachstein (Unterelsass) | nomcomuna2=Dachstein | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=FRA Dachstein COA.svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Molsheim|Molsheim]] | canton= [[Canton de Molsheim|Molsheim]] | insee = 67080 | sitweb= [http://www.dachstein.fr www.dachstein.fr] | cp = 67120 | cònsol = Léon Mockers | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Dachsteinois(es) (en [[francés]]) | longitud= 7.532778 | latitud= 48.561667 | alt mini = 159 | alt mej = | alt maxi = 170 | km² = 7.46 }} '''Dachstein ''' en [[alemanic]] (''Dachstein'' en [[francés]]) es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Bas Ren]] e de la region del [[Grand Èst]]. == Geografia == Dachstein es situat a : 2,2&nbsp;km de [[Wolxheim]] – 4&nbsp;km de [[Soultz-les-Bains]] – 2,5&nbsp;km d'[[Avolsheim]] - 4&nbsp;km d'[[Ernolsheim-Bruche]] - 4&nbsp;km de [[Molsheim]] - 22&nbsp;km d' [[Estrasborg]]. Ten una densitat de 170 abitants/km². ==Istòria== == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 67080 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Léon Mockers|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 67080 |1793=482 |1800=349 |1806=507 |1821=553 |1831=565 |1836=625 |1841=600 |1846=606 |1851=601 |1856=588 |1861=598 |1866=578 |1872=580 |1876=543 |1881=591 |1886=577 |1891=554 |1896=561 |1901=516 |1906=554 |1911=534 |1921=517 |1926=517 |1931=535 |1936=599 |1946=569 |1954=590 |1962=620 |1968=788 |1975=952 |1982=936 |1990=957 |1999=1271 |2004= |2005= |2006=1 439 |2007=1 485 |2008= 1503 |2009=1 579 |cassini=11461 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas del Bas Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna del Bas Ren]] oe8u3iprj5txrsqiiniaa4k6b4ttczz 0 84422 2502350 2159116 2026-06-06T03:47:56Z Kontributor 2K 52367 escut svg 2502350 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nomcomuna=Lokmaria-Kaer | nomcomuna2= 1.99 | imatge= Pointe de Kerperhir à Locmariaquer - Jean-Charles GUILLO.JPG | descripcion= La [[pointe de Kerpenhir]]. | lògo= cap | escut= Blason de Locmariaquer 56 OE.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Lorient|Lorient]] | canton= [[Canton d'Auray|Auray]] | insee = 56116 | cp = 56740 | cònsol = Michel Jeannot | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Locmariaquérois (en [[francés]]) | longitud= -2.94417 | latitud= 47.57 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 19 | km² = }} '''Lokmaria-Kaer''' en [[breton]] ('' Locmariaquer'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Bretanha|bretona]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Morbihan (departament)|Mor-Bihan]] e la [[regions francesas|region]] de [[Bretanha (region)|Bretanha]]. . == Geografia == == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 56116 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Jeannot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 56116 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 1208 |1968= 1265 |1975= 1288 |1982= 1278 |1990= 1309 |1999= 1367 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Bretanha}} {{Comunas de Mor-Bihan}} [[Categoria:Comuna de Mor-Bihan]] [[Categoria:Comuna de Bretanha]] 1fufxbu3lih29vx464vlsw6i674bpn5 0 84892 2502340 2280025 2026-06-05T22:33:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2502340 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Illange | nomcomuna2=Illange | imatge= mairie Illange.JPG | descripcion= La comuna. | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Thionville-Est|Thionville-Est]] | canton= [[Canton d'Yutz|Yutz]] | insee = 57343 | sitweb= http://mairie.illange.pagesperso-orange.fr/tout.htm | cp = 57970 | cònsol = Daniel Perlati | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 6.1789 | latitud= 49.3264 | alt mini = 155 | alt mej = | alt maxi = 221 | km² = 5.65 }} '''Illange''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Mosèla (departament)|Mosèla]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lorena (region)|Lorena]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} {{...}} {{Original|fr}} {{...}} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Illange]]'''Illange'''}} {{Image label|x=0.495237539177|y=0.762612499858|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2224 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bertrange (Mosèla)|Bertrange]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.615111623804|y=0.124115630757|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 16019 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Yutz]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.407329549935|y=0.103463343548|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 40910 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thionville]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.320478697304|y=0.847084215408|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 7375 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Uckange]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.151762034606|y=0.27914362593|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 6479 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Terville]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.619784727193|y=0.931523181481|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 6938 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Guénange]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 57343 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Daniel Perlati|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 57343 |1793=210 |1800=444 |1806=470 |1821=506 |1831= |1836=523 |1841=501 |1846= |1851= |1856= |1861=501 |1866=486 |1872=429 |1876=428 |1881=419 |1886=420 |1891=378 |1896=371 |1901=369 |1906=587 |1911=485 |1921=447 |1926=473 |1931=464 |1936=465 |1946=437 |1954=412 |1962=700 |1968=1276 |1975=1360 |1982=1729 |1990=2071 |1999=2130 |2004= |2005= |2006=2 068 |2007= 2059 |2008=2 037 |2009=2 010 |cassini=17517 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 57343 }} [[Categoria:Comuna de Mosèla]] gr859w223liw33sxm93gw79p78hxknt 2502342 2502340 2026-06-05T22:34:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Geografia */ 2502342 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Illange | nomcomuna2=Illange | imatge= mairie Illange.JPG | descripcion= La comuna. | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Thionville-Est|Thionville-Est]] | canton= [[Canton d'Yutz|Yutz]] | insee = 57343 | sitweb= http://mairie.illange.pagesperso-orange.fr/tout.htm | cp = 57970 | cònsol = Daniel Perlati | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 6.1789 | latitud= 49.3264 | alt mini = 155 | alt mej = | alt maxi = 221 | km² = 5.65 }} '''Illange''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Mosèla (departament)|Mosèla]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lorena (region)|Lorena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Illange]]'''Illange'''}} {{Image label|x=0.495237539177|y=0.762612499858|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2224 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bertrange (Mosèla)|Bertrange]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.615111623804|y=0.124115630757|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|18px|Comuna amb 16019 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Yutz]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.407329549935|y=0.103463343548|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 40910 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thionville]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.320478697304|y=0.847084215408|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 7375 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Uckange]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.151762034606|y=0.27914362593|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 6479 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Terville]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.619784727193|y=0.931523181481|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 6938 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Guénange]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 57343 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Daniel Perlati|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 57343 |1793=210 |1800=444 |1806=470 |1821=506 |1831= |1836=523 |1841=501 |1846= |1851= |1856= |1861=501 |1866=486 |1872=429 |1876=428 |1881=419 |1886=420 |1891=378 |1896=371 |1901=369 |1906=587 |1911=485 |1921=447 |1926=473 |1931=464 |1936=465 |1946=437 |1954=412 |1962=700 |1968=1276 |1975=1360 |1982=1729 |1990=2071 |1999=2130 |2004= |2005= |2006=2 068 |2007= 2059 |2008=2 037 |2009=2 010 |cassini=17517 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 57343 }} [[Categoria:Comuna de Mosèla]] camir5ois0kodviuemykj598nxm8ikl 0 85824 2502341 2260143 2026-06-05T22:34:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* Istòria */ 2502341 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Ermenonville | nomcomuna2= Ermenonville | imatge = Chateau d'Ermenonville 2.jpg | descripcion = Lo castèl d'Ermenonville. | lògo = | escut = Blason ermenonville.svg | escais = | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Senlis|Senlis]] | canton= [[Canton de Nanteuil-le-Haudouin|Nanteuil-le-Haudouin]] | insee = 60213 | sitweb= | cp = 60950 | cònsol = Alain Pétrement | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 2.69666666667 | latitud= 49.1266666667 | alt mini = 71 | alt mej = | alt maxi = 123 | km² = 16.49 }} '''Ermenonville''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Oise (departament)|Oise]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Ermenonville]]'''Ermenonville'''}} {{Image label|x=0.468856665899|y=0.683018983185|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1143 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ver-sur-Launette]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.772399111723|y=0.475514238369|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 417 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montagny-Sainte-Félicité]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.580372214483|y=0.818163318863|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 436 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ève (Oise)|Ève]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.52254014787|y=0.161180383576|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 226 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montlognon]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.462015586763|y=0.10492456439|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 378 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontaine-Chaalis]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.862619385542|y=0.740078399568|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3090 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Plessis-Belleville]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.802152307183|y=0.84006623499|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 491 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lagny]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.797352307183|y=0.83446623499|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1816 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lagny-le-Sec]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.40084927974|y=0.940119964115|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 6501 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Othis]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.73783059032|y=0.0912428053435|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 780 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Baron (Oise)|Baron]] (6,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 60213 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Alain Pétrement|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 60213 |1793=477 |1800=491 |1806=475 |1821=508 |1831=488 |1836=508 |1841=455 |1846=450 |1851=440 |1856=461 |1861=454 |1866=410 |1872=409 |1876=498 |1881=487 |1886=484 |1891=487 |1896=505 |1901=498 |1906=485 |1911=520 |1921=470 |1926=545 |1931=525 |1936=477 |1946=435 |1954=441 |1962=493 |1968=528 |1975=604 |1982=778 |1990=782 |1999=830 |2004= |2005= |2006=897 |2007= 908 |2008=938 |2009=949 |cassini=12853 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 60213 }} [[Categoria:Comuna d'Oise]] 4ygdyv4lz0p82w568hs0klwgjk57owo 0 100154 2502317 2310422 2026-06-05T18:50:08Z F5JMH 14577 2502317 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=frp | nomcomuna=Rive-de-Gier | nomcomuna2= Rive-de-Gier | imatge= Rive-de-Gier.JPG | descripcion= Vista generala del nòrd-oèst de Rive-de-Gier. | lògo= | escut= Blason ville fr Rive-de-Gier (Loire).svg | escais= | region ist ={{Arpitània}} | parçan= | insee = 42186 | cp = 42800 | cònsol = Jean-Claude Charvin | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Ripagérien, Ripagérienne (en [[francés]]) | longitud= 4.61778 | latitud= 45.53028 | alt mini = 227 | alt mej = | alt maxi = 394 | km² = 7.33 }} '''Rive-de-Gier''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Léger (departament)|Léger]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 42186 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Charvin|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 42186 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Arpitània}} {{Comunas de| insee = 42186 }} [[Categoria:Comuna d'Arpitània]] [[Categoria:Comuna de Léger]] l6qsniyk2qq88k9g3tzrio5h0z23bwj 0 135259 2502347 2355375 2026-06-05T23:29:38Z IvanScrooge98 25943 /* */ imatge 2502347 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=politician italian|carta=}} [[Fichièr:Giovanni Gronchi hq (cropped).jpg|thumb|Giovanni Gronchi]] '''Giovanni Gronchi''' ([[Pontedera]], [[Pisa]], [[10 de setembre]] de [[1887]] – [[Roma]], [[17 d'octobre]] de [[1978]]) foguèt un politician [[Itàlia|italian]]. Ocupèt la foncion de [[president de la Republica italiana]] de 1955 a 1962 abans de venir senador a vida. Foguèt un dels fondadors de la [[Democracia Crestiana]]. {{ORDENA:Gronchi, Giovanni}} [[Categoria:President d'Itàlia]] [[Categoria:Naissença a Pisa]] [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1978]] g0n4emv0m21fkex8bog6o9a96zw8dlm 0 200043 2502324 2483134 2026-06-05T21:56:40Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença en Missorí + Categoria:Decès en 2025 2502324 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Brett James 151208-D-VO565-091 (23549175692) (cropped).jpg|miniatura|Brett James en 2015]] '''Brett James Cornelius''' ([[Columbia]], [[Missorí]], [[5 de junh]] de [[1968]] – [[Franklin]], [[Carolina del Nòrd]], [[18 de setembre]] de [[2025]]) foguèt un cantaire, cantautor e productor musical [[Estats Units|american]]. Basat a [[Nashville]], sas composicions comptaan 494 enregistraments efectuats per una granda varietat d'artistas. Inicialament inscrich a Career Records (una division d'Arista Nashville) coma artista solista en 1995, James aguèt tres cançons que coneguèron un cèrt succès e publiquèt son primièr album aquel meteis an. L'artista moriguèt, amassa amb sa femna Melody e sa filha Meryl Maxwell Wilson, dins un accident d'avion (Cirrus SR22T) en Carolina del Nòrd lo 18 de setembre de 2025. ==Referéncias== <references/> == Ligams extèrns == {{ORDENA:James, Brett}} [[Categoria:Cantaire american]] [[Categoria:Naissença en Missorí]] [[Categoria:Naissença en 1968]] [[Categoria:Decès en 2025]] t3ahi3us7lp9eoxaf4kvg49sf4x04n3 0 201234 2502323 2501531 2026-06-05T21:54:44Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença en 1913 + Categoria:Decès en 2022 2502323 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} {{Dialècte Gascon}}'''Boris Pahor''' ([[Trièste]], [[26 d'agost|26 d'aost]] de [[Ans 1910|1913]] – Trièste, [[30 de mai]] de [[Ans 2020|2022]]) qu'estó un escrivan [[Eslovènia|eslovèn]] antifascista e subervivent deus camps de concentracion nazis. La soa òbra mei coneguda qu'ei ''Nekropola''. Considerat com l'un deus autors màgers de la literatura eslovèna deu sègle XX e com l'un deus darrèrs testimònis dirèctes de l'orror nazi, Pahor qu'a deishat ua òbra narrativa vasta e reconeguda, compausada de mei de quaranta títols. La soa escritura que's distingueish per la soa capacitat a transformar lo testimoniatge personau de l'experiéncia deus camps de concentracion nazis en òbra literària.<ref>«[https://llegim.ara.cat/actualitat/mor-boris-pahor-als-108-anys-gran-escriptor-eslove-l-holocaust_1_4387894.html Mor als 108 anys Boris Pahor, el gran escriptor eslovè sobre l'Holocaust]», Ara, 30-05-2022.</ref> Qu'e morí lo 30 de mai de 2022 au son domicili, dens lo quartièr de Contovello, dens la soa vila nadau de Trièste, a l'atge de 108 ans.<ref>«[https://www.24ur.com/novice/slovenija/umrl-trzaski-pisatelj-boris-pahor.html Umrl tržaški pisatelj Boris Pahor]». ''24ur.com'', 30-05-2022.</ref> Qu'estó inumat ua setmana mei tard au cementèri locau de Trièste.<ref>«[https://www.rainews.it/tgr/fvg/video/2022/06/fvg-funerali-Boris-Pahor-Trieste-2df10539-b071-416e-a20e-0014750b211b.html L'ultimo saluto a Boris Pahor - TGR Friuli Venezia Giulia]» (en italià). Rai News, 07-06-2022.</ref> == Referéncias == [[Categoria:Eslovènia]] <references /> {{ORDENA:Pahor, Boris}} [[Categoria:Escrivan del sègle XX]] [[Categoria:Naissença en 1913]] [[Categoria:Decès en 2022]] e60gx3v5wpiwor8a7y8u0tvr6e6vyd3 0 201280 2502355 2026-06-06T08:55:43Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Indoeuropèu]] 2502355 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Indoeuropèu]] eb926yqr22c5hhnrcq67ulrtw2matls