Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 549 2502372 2015609 2026-06-06T23:54:25Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Paul Giamatti]] 2502372 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Junh}} == Eveniments == * [[1944]] - [[Segonda Guèrra Mondiala]]: [[Desbarcament de Normandia]]. * [[1946]] - Se crèa l'[[National Basketball Association|NBA]], la Liga professionala de [[basquetbòl]] nòrd-american. == Naissenças == * [[1502]] - Rei [[Joan III de Portugal]] (m. [[1557]]) * [[1606]] - [[Pierre Corneille]], autor dramatic francés d'origina normanda (m. [[1684]]) * [[1714]] - Rei [[Josèp Ièr de Portugal]] (m. [[1777]]) * [[1799]] - [[Aleksandr Pushkin]], poèta rus (m. [[1837]]) * [[1850]] - [[Karl Ferdinand Braun]], fisician alemand, Prèmi Nobel (m. [[1918]]) * [[1868]] - [[Robert Falcon Scott]], explorator britanic (m. [[1912]]) * [[1875]] - [[Thomas Mann]], escrivan alemand, Prèmi Nobel (m. [[1955]]) * [[1892]] - [[Leon Kozłowski]], primièr ministre de Polonha (m. [[1944]]) * [[1896]] - [[Italo Balbo]], militar italian (m. [[1940]]) * [[1901]] - [[Sukarno]], primièr president d'Indonesia (m. [[1970]]) * [[1918]] - [[Edwin G. Krebs]], bioquimista american, Prèmi Nobel (m. [[2009]]) * [[1933]] - [[Heinrich Rohrer]], fisician soís, Prèmi Nobel * [[1934]] - Rei [[Albèrt II de Belgica]] * [[1943]] - [[Richard Smalley]], quimista american, Prèmi Nobel (m. [[2005]]) * [[1944]] - [[Phillip Allen Sharp]], scientific american, Prèmi Nobel de fisiologia o medecina * [[1956]] - [[Björn Borg]], jogaire de tennis suedés * [[1967]] - [[Paul Giamatti]], actor american * [[1972]] - [[Noriaki Kasai]], esquiaire japonés * [[1981]] - [[Anja Juliette Laval]], actritz pornografica alemanda * [[1983]] - [[Gemma Bissix]], actritz anglesa == Decèsses == * [[1747]] - [[Joan Baptista Barrièra]], gambista e violoncelista occitan (n. [[1707]]) * [[1832]] - [[Jeremy Bentham]], pensaire anglés, paire del [[utilitarisme]] (n. [[1748]]) * [[1840]] - [[Marcellin Champagnat]], sant catolic catalan (n. [[1789]]) * [[1861]] - Comte [[Camillo Benso di Cavour]], primièr ministre d'Itàlia (n. [[1810]]) * [[1891]] - [[John Alexander Macdonald]], primièr ministre de Canadà (n. [[1815]]) * [[1916]] - [[Yuan Shikai]], president de China (n. [[1859]]) * [[1946]] - [[Gerhart Hauptmann]], escrivan alemand de teatre, Prèmi Nobel de literatura (n. [[1862]]) * [[1947]] - [[Władysław Raczkiewicz]], òme politic polonés, president en l'exili (n. [[1885]]) * [[1948]] - [[Louis Lumière]], inventor francés (n. [[1864]]) * [[1956]] - [[Hiram Bingham]], explorator e politician american (n. [[1875]]) * [[1961]] - [[Carl Gustav Jung]], psiquiatra soís (n. [[1875]]) * [[1968]] - [[Robert Francis Kennedy]], òme politic american (n. [[1925]]) * [[1991]] - [[Stan Getz]], musician american de [[jazz]] (n. [[1927]]) * [[1996]] - [[George Davis Snell]], genetician american, Prèmi Nobel (n. [[1903]]) * [[2006]] - [[Billy Preston]], cantaire e compositor american (n. [[1946]]) * [[2009]] - [[Jean Dausset]], mètge occitan-francés, Prèmi Nobel (n. [[1916]]) * [[2012]] - [[Ray Bradbury]], escrivan, dramaturg, scenarista e poèta american (n. [[1920]]) * [[2013]] - [[Jerome Karle]], quimista american, Prèmi Nobel (n. [[1918]]) * 2013 - [[Esther Williams]], actritz e nataira americana (n. [[1921]]) * 2013 - [[Tom Sharpe]], romanciér satiric anglés (n. [[1928]]) ---- Veire tanben : * [[5 de junh]] | [[7 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] s4i5pw7v4x7kmbdo65fxzo4g7wldcwg 0 2985 2502381 2493890 2026-06-07T08:32:08Z ~2026-33605-14 63873 /* */ 2502381 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox País | nom_local = ''République française'' ([[francés]]) | devisa = «Liberté, égalité, fraternité»<br>(en occitan: Libertat, egalitat, fraternitat) | imne_nacional = ''[[La Marseillaise]]'' | imne audio = La Marseillaise.ogg | autre_simbòl = Grand sagèl d'Estat | autre_simbòl_tipe = [[Fichièr:Great_Seal_of_France.svg|95px|Fàcia anteriora]][[Fichièr:Great_Seal_of_France_(reverse).svg|95px|Fàcia posteriora]] | imatge_mapa = Mapadefrancia.svg | capitala = [[París]] | coordenadas_capitala = {{Coord|48|51|N|2|21|E}} | ligam_vilas = París | títol_mai_granda_vila = Mai granda vila | mai_granda_vila = [[París]] | lengas_oficialas = [[Francés]]{{NPP|(I)}} | gentilici = Francés, Francesa | tipe_govèrn = [[Republica]] [[Sistèma semipresidencial|semipresidenciala]] | cap_títol1 = [[Lista dels presidents de la Republica Francesa|President de la Republica]] | cap_títol2 = [[Lista dels Primièrs ministres de França|Primièr ministre]] | cap_títol3 = [[Senat francés|President del Senat]] | cap_títol4 = [[Assemblada_Nacionala_(França)|President de l'Assemblada Nacionala]] | cap1 = [[Emmanuel Macron]] | cap2 = [[Sébastien Lecornu]] | cap3 = [[Gérard Larcher]] | cap4 = [[Yaël Braun Pivet]] | superfícia_totala = {{formatnum:551695}}{{NPP|(II)}} | percentatge_aiga = 0,26 | superfícia_reng = 41 | populacion_annada = 2012 | populacion_totala = {{formatnum:63460000}}<ref>{{Ref-web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02145 | títol = Population totale par sexe et âge au 1er janvier 2011, France métropolitaine |autor= Govèrn francés ([[INSEE]])|accessat= genièr de 2012}}</ref> | populacion_reng = 20 | densitat = 116 | PIB_annada =2016 | PIB = 2463 miliard [[USD]] | PIB_reng = 6 | IDH_annada = 2016 | IDH = {{aumentacion}} 0,897 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 21 | moneda = [[Èuro]] (€){{NPP|(III)}} | còde_moneda = EUR | fus_orari = {{Br entradas separadas | [[UTC]]+01:00 ([[CET]]) | [[Temps Universal Coordenat|UTC]]+02:00 ([[CEST]]; ora estivala) }} | indicatiu_telefonic = +33{{NPP|(IV)}} | còde_país = FR | domeni_internet = [[.fr]]{{NPP|(V)}} | nòtas = {{NPP-B|(I)|Confòrmament a l'article 2 de la Constitucion Francesa de 1958, rectificat lo 25 de junh de 1992, la «lenga de la Republica es lo francés».}} {{NPP-B|(II)|Excèpte dins lei departaments de l'[[ocean Pacific]].}} {{NPP-B|(III)|543 940 km² per la França Metropolitana, 92 149 km² per lei DROM, 23 135 km² per lei COM, 7 659 km² per lei TAAF e 7 km² per Clipperton).}} {{NPP-B|(IV)|+590 ([[Guadalope]]), +596 ([[Martinica]]), +594 ([[Guaiana]]), +262 ([[Reünion]] e [[Maiòta]]), +687 ([[Nòva Caledònia]]), +689 ([[Polinesia Francesa]]), +681 ([[Wallis e Futuna]]), +508 ([[Sant Pèire e Miquelon]])}} {{NPP-B|(V)|[[.re]], [[.mq]], [[.gp]], [[.tf]], [[.nc]], [[.pf]], [[.wf]], [[.pm]], [[.gf]] e [[.yt]] per lei departaments e territòris, aitau coma [[.eu]], amb leis autres membres de l'[[Union Europèa]].}} }} '''França'''<ref group="nt">{{AFI|[ˈfɾansɔ, ˈfʁaⁿsɔ, ˈfʁaⁿsa, ˈfraⁿsa, ˈfraⁿsɔ]|3=pronóncia [[occitan]]a:}}.</ref> (en [[francés]] ''France'' {{AFI|[fʁɑ̃s]|LL-Q150 (fra)-Fhala.K-France.wav}}), oficialament la '''Republica Francesa''' (en francés: ''République française''), es un [[estat sobeiran]] que la màger part de son territòri se situa en [[Euròpa]] [[Euròpa Occidentala|Occidentala]].<ref>{{Ref-libre|autor=Le Robert|títol=Le Robert illustré & son dictionnaire internet 2016 |anno=2016|editor=SEJER|luòc=París|lenga=fr|p=774|isbn=978-2-321-00645-9}}</ref> Sa capitala es [[París]], sa lenga oficiala lo francés e sa moneda l'[[Èuro|èuro]]. França se formèt durant lei primièrs sègles de l'[[Edat Mejana]] a partir dei territòris romans ocupats per lei [[Francs]] qu'èran un pòble germanic. Venguda una dei poissanças mondialas majoras vèrs lo sègle {{Romanas|XVII}}, tenguèt un [[Colonialisme|empèri coloniau]] vast entre lei sègles {{Romanas|XIX}} e {{Romanas|XX}}. Dempuei la fin de la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala]], es un membre permanent dau [[Conselh de Securitat de las Nacions Unidas|Conseu de Seguretat]] de l'[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]], es dotat de l'[[arma nucleara]] e a un ròtle primordiau dins la construccion de l'[[Union Europèa]]. Fa tanben partida dei poissanças economicas principalas amb una populacion d'aperaquí 67 milions d'abitants e una economia fòrça desvolopada de tipe [[Capitalisme|capitalista]]. Enfin, lo país aguèt una influéncia majora dins lo domeni culturau. Una granda part de l’[[Occitània]] caup dins França. == Istòria == {{veire|Istòria de França}} [[Fichièr:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|thumb|right|Evolucion territoriala de França dempuei l'Edat Mejana.]] L'ocupacion umana dau territòri francés es fòrça ancian. Es poplada dempuei lo Paleolitic e lo Neolitic gràcias a divèrsei migracions de populacions. Vèrs 600 avC, foguèt poblat per lei Cèltas que foguèron conquists per lei Romans en [[-52|52]] avC. Lo nom de França es eissit d'un pòble germanic ancian que l'existéncia es atestada dempuei lo sègle {{Romanas|III}}. Lor rèi [[Clodovèu I]] capitèt de crear una dinastia que foguèt a l'origina d'unei reiaumes partejats entre leis eiretiers de la dinastia. Au sègle {{Romanas|VIII}}, foguèt rebutada per lei Carolingians que lo rèi [[Carlesmanhe]] venguèt emperaire en [[800]]. En [[840]], son empèri foguèt partejat entre leis eretiers de son fiu. Foguèt creat sus sa partida occidentala lo reiaume de Franca Occidentala que vendriá pauc a pauc lo reiaume de França. Aquela apelacion apareguèt per lo premier còp en [[1205]] e demorèt fins a la casuda de la monarquia en [[1792]]. Lo sègle {{Romanas|XIX}} veguèt l'aparicion de divèrsei formas d'estats fins a l'adopcion definitiva de la Republica entre [[1870]] e [[1875]]. === De la Preïstòria a l'Empèri Roman === [[Fichièr:Lascaux painting.jpg|thumb|right|Pinturas preïstoricas de la [[Bauma de Las Caus]].]] [[Fichièr:Lionel Royer - Vercingetorix Throwing down His Weapons at the feet of Julius Caesar.jpg|thumb|right|Representacion de la capitula de Vercingetorix còntra Juli Cesar en 52 avC.]] La preséncia umana sus lo territòri es atestada dempuei 1,8 milions d'annadas. Lo clima èra alora relativament malaisat e variable pendent lei diferents periòdes de glaciacion. Ansin, lo país assosta un nombre relativament important de baumas e d'abrics adornats que l'exemple pus conegut es la [[Bauma de Las Caus]] en Dordonha. Aqueu periòde s'acabèt vèrs -{{formatnum:10000}} amb la fin de l'èra glaciala. A partir de -7000, es lo començament dau [[Neolitic]]. Lei millennis {{Romanas|IV}} e {{Romanas|III}} avC veguèron un desvolopament demografic e agricòla important e lo començament de l'utilizacion de metaus ([[aur]], [[coire]] e [[bronze]]). Lo [[fèrre]] faguèt son aparicion vèrs lo sègle {{Romanas|VIII}}. Vèrs -600, lei Grècs de la vila de [[Focèa]] fondèron la colonia de [[Marselha]] sus la riba mediterranèa. Enterin, de migracions de Cèltas aguèron luòc dins lo país e aqueu pòble ocupèt pauc a pauc la màger part dau territòri entre lei sègles {{Romanas|V}} e {{Romanas|III}} avC. Aquò entraïnèt l'emergéncia de [[Gàllia]] que venguèt lo nom donat ai regions abitadas per lei populacions cèltas. En [[-152|152]] avC, lei Romans ne'n realizèron la conquista dau quart sud-èst que formèt la província de la [[Narbonesa]]. Puei, en 58 e 51 avC, [[Juli Cesar]] ocupèt lo rèstade Gàllia après sa victòria còntra l'insureccion dau cap cèlta Vercingetorix. Lo país venguèt donc un element essenciau de l'[[Empèri Roman|Empèri Roman]] en Euròpa Occidentala. Après la conquista, lo poder roman foguèt rarament menaçat per la populacion e una civilizacion novèla faguèt son aparicion, magerament dins lei vilas, entre Romans e Cèltas. D'autra part, l'economia dau país èra dinamica e Gàllia se modernizèt fòrtament amb la construccion d'infrastructuras importantas (teatre, aqüaductes...). Ansin, maugrat la fortificacion de la frontiera de l'Empèri sus lo [[Ren]], lo país foguèt una buta per leis invasions barbariás e un enjòc major dei luchas intèrnas per la succession imperiala. Lo [[Cristianisme|crestianisme]] faguèt tanben son aparicion pendent aqueu periòde. En [[406]], [[Gàllia]] romana s'afondrèt rapidament durant lei Grandeis Invasions. Tre la mitat dau sègle {{Romanas|V}}, Alamnans e Francs traversèron [[Ren]] e s'installèron dins lo nòrd de Gàllia. Puei, lei [[Visigòt]]s ocupèron [[Septimània]] e [[Aquitània]] e lei Burgondis lo centre de Gàllia. De generaus capitèron de mantenir lor preséncia sus divèrsei partidas dau territòri mai lei luchas intèrnas de l'Empèri e lor afebliment progressiu causèron lor casuda vèrs la fin dau sègle. En [[476]], un darrier còp d'estat entraïnèt la fin de l'[[Empèri Roman d'Occident]]. === L'Edat Mejana e la formacion de França === [[Fichièr:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|right|Representacion de la conversion au crestianisme de [[Clodovèu I]] en [[496]].]] [[File:Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png|thumb|right|Guèrra de Cent Ans (1337-1453).]] Après la fin de la dominacion romana, Gàllia foguèt devesit entre unei pòbles que formèron de reiaumes diferents. En [[496]], la conversion au crestianisme dau rèi franc [[Clodovèu I]] li permetèt d'obtenir l'aliança de la Glèisa Catolica. Sa dinastia, dicha [[Merovingians|merovingiana]], poguèt establir son poder sus un territòri devesit entre unei reiaumes dirigits per de membres de la mema familha. Aquela dinastia conoguèt de dificultats a partir dau sègle {{Romanas|VIII}} e foguèt rebutada en [[751]] per lei [[Empèri Carolingian|Carolingians]]. Sei premiers rèis, Pepin lo Brèu e [[Carlesmanhe]], realizèron l'agrandiment dau reiaume e lo segond venguèt Emperaire en [[800]]. En [[840]], aquel empèri foguèt partejat entre lei tres eiretiers de son fiu. A l'oèst, se formèt donc lo reaiume de [[Françia Occidentala]]. Dirigit per lei Carolingians fins a [[987]], aqueu reiaume deguèt luchar còntra divèrseis invasions durant lei sègles {{Romanas|IX}} e {{Romanas|X}} coma lei [[Viking]]s, leis Ongrians o lei Musulmans. Una societat de tipe [[feudalitat|feodau]] i faguèt son aparicion e devesida leis abitants entre tres òrdres qu'èran lo clergat, la noblesa e lo tèrç estat. En [[987]], après la fin de la dinastia carolingiana occidentala, [[Uc Capet]] foguèt elegit rèi per lo rèsta de l'aristocràcia formant la dinastia novèla dei [[Capecians]]. Aquela [[dinastia]] va regnar, sota de brancas diferentas de la familha, fins au sègle {{Romanas|XIX}}. Es tanben lo començament dau procediment d'unificacion de França meme se, au sègle {{Romanas|X}}, la màger part dau territòri reiau es quasi independent. Entre lei sègles {{Romanas|X}} e {{Romanas|XIII}}, lei rèis francés successius capitèron d'aumentar lei territòris sota lor administracion pròpria, dichs [[Domeni reiau francés|domeni reiau]], e prenguèron pauc a pauc l'avantatge sus lei grands senhors feodaus dau reiaume (Flandra, fèus anglés, [[Comtat de Tolosa|Tolosa]]...). Lei sègles {{Romanas|XIV}} e {{Romanas|XV}} veguèron lo debanament d'una crisi grèva ([[Guèrra de Cent Ans]]) en causa d'un problema de succession per la corona de França entre lei rèis francés e anglés. La màger part dau país foguèt destrucha per lei combats, lei pilhatges e leis epidemias coma aquela de la Pèsta entre [[1346]] e [[1349]]. Après de dificultats, la monarquia capitèt de renforçar son poder gràcias a la formacion d'una armada e d'una imposicion permanentas. === La Renaissança e l'apogèu de la monarquia === [[Fichièr:Louis XIV of France.jpg|thumb|right|Retrach dau rèi Loís XIV (1643-1715).]] Lo sègle {{Romanas|XVI}} foguèt caracterizada per lo renforçament continú dau poder reiau que venguèt pus absolut a l'entorn de la persona dau rèi. L'unificacion dau reiaume contunièt amb l'adopcion dau francés per la redaccion deis actes oficiaus en 1539 e la reünion au domeni reiau de [[Bretanha (istorica)|Bretanha]] e de la màger part d'[[Auvèrnha]]. D'autra part, foguèt tanben lo començament d'una lucha acarnada entre lei reiaumes de França e aquelei de la familha dei Hamsborg (guèrras d'Itàlia). La cultura de l'epòca foguèt egalament fòrtament influenciada per lo movement de la [[Renaissença]] vengut d'Itàlia, especialament dins lo domeni deis arts. Pasmens, la fin dau sègle foguèt tornarmai marcat per una crisi grèva que veguèt lo debanament d'unei guèrras religiosas entre Catolics e Protestants (1562-1598). L'òrdre foguèt tornarmai establit per lo rèi [[Enric de Borbon|Enric IV]] (1598-1610). Lo règne de son successor, [[Loís de França|Loís XIII]] (1610-1643) foguèt caracterizat per lo renforçament dau poder reiaume e per lei rebellions de l'aristocracia per gardar sei privilègis e son poder politic. Lo poder reiau foguèt lo venceire durant lo rèine de Loís XIV (1643-1715) que capitèt de « domesticar » la noblesa e fondèt la monarquia absoluda francesa. Enterin, durant son règne, França venguèt la poissança majora dau continent e realizèt divèrsei conquistas en direccion de l'Èst (Franca Comtat, Alsàcia...). Dins aquò, la fin de son rèine foguèt ensornidas per de reviradas militars e una crisi economica importanta. Lo rèine seguent, Loís XV (1715-1774) foguèt donc lo començament d'un declin progressiu de la monarquia absoluda que foguèt pas capabla de faciar sei dificultats economicas. Ansin, França foguèt desfacha durant lei guèrras europèas dau sègle {{Romanas|XVII}} perdent son empèri coloniau au profiech d'Anglatèrra en [[1763]]. Sa revènge en [[1783]] durant la guèrra d'independéncia deis Estats Units li permetèt pas de redreiçar la situacion que venguèt au contrari pus grèva en causa dei despensas de guèrras, de l'abséncia de conquistas importantas maugrat la victòria e d'una tièra de recoltats marridas. L'òrdre dau [[Regim Ancian|Regime Ancian]] foguèt donc fòrtament contestat a la fin dau sègle mai leis assais de reformas mau capitèron en causa de la resisténcia dei privilegiats. === Lo periòde revolucionari === {{veire|Revolucion Francesa}} [[Fichièr:StormingBastille.jpg|thumb|right|Presa de la Bastille lo 14 de julhèt de 1789.]] [[Fichièr:Valmy_Battle_painting.jpg|thumb|right|Batalha de Valmy lo 20 de setembre de 1792.]] En [[1789]], la degradacion dei finanças entraïnèron la convocacion deis [[Estats Generaus (França)|Estats Generaus]] per lo rèi [[Loís XVI de França| Loís XVI]] ([[1774]]-[[1792]]). Causant una desirança gròssa de reformas, l'assemblada veguèt rapidament la rebellion dei deputats dau Tèrç Estat que se proclamèron Assemblada Nacionala en [[1789]] e prenguèron lo poder legislatiu. L'insurreccion parisenca de julhèt de 1789 (presa de la Bastille lo 14) e sa generalizacion au rèsta dau país (Gròssa Paur) durant l'estiu causèt l'abolicion oficiala dei privilègis, l'adopcion de la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan e la disparicion de la monarquia absoluda que foguèt remplaçada per una [[monarquia constitucionala]]. Pasmens, lo rèi assaièt de luchar còntra la Revolucion. En [[1791]], un assai de fugida vèrs l'estrangier foguèt arrestat a Varennes per leis autoritats de l'Assemblada. Puei, en [[1792]], lo rèi acceptèt de declarar la guèrra ais Austrians esperant una desfacha rapida deis armadas revolucionàrias. Lo 10 d'aost de [[1792]], una revòuta novèla de la populacion parisenca causèt son arrestacion per traïson. En setembre, l'invasion deis armadas estrangieras foguèt blocada a Valmy e la monarquia abolida per l'Assemblada. Enfin, en genier de 1793, lo rèi foguèt executat après son procès per traïson. Aquò foguèt lo començament d'una guèrra còntra la màger part dei país europèus. Menaçadas a la mitat de [[1793]], lei tropas revolucionàrias prenguèron pauc a pauc l'avantatge en [[1794]] e obtenguèron finalament la victòria en [[1798]]. A l'interior dau país, lo poder foguèt dominat per l'esquèrra revolucionària fins a [[1794]] (periòde de la Terror) que capitèt d'organizar la defensa dau país e una tièra importanta de reformas. Pasmens, la politica de repression e lei luchas intèrnas de sei membres entraïnèron son rebutament. Après sa casuda, lo poder foguèt ocupat per de movements de drecha que contunièron la guèrra amb succès mai foguèron pas capables de faciar lei dificultats economicas. En [[1799]], lo govèrn foguèt donc rebutat per [[Napoleon Bonaparte]] qu'establiguèt un regime autoritari dich Consulat de 1799 a 1804 puei fondèt lo Premier Empèri Francés en [[1804]]. Sota sa direccion, França bateguèt leis autreis poissanças continentalas e i establiguèt sa dominacion. En [[1810]], la mitat d'Euròpa èra ocupada per sei fòrças. Pasmens, l'oposicion permanenta d'Anglatèrra e lo desastre de la campanha de Russia ([[1812]]) foguèron l'ocasion d'una revènge per leis enemics de França. Entre [[1812]] e [[1814]], [[Napoleon]] deguèt pauc a pauc se replegar vèrs França. París foguèt presa en [[1814]] per leis Aliats entraïnant l'abdicacion de l'emperaire. === Lo sègle {{Romanas|XIX}} === [[Fichièr:La france en 1920.png|thumb|right|Empèri coloniau francés en 1920.]] Lo sègle {{Romanas|XIX}} foguèt caracterizat per una succession de regimes que s'acabèt per l'establiment de la Republica, per un desvolopament economic fòrt e per la conquista d'un empèri coloniau novèu e fòrça important. D'efèct, après lo Premier Empèri de Napoleon, leis Aliats establiguèron tornarmai la monarquia dei Borbons. Rebutada en 1830, foguèt remplaçada per la monarquia constitucionala de Loís Felipe fins a 1848. Après un periòde republican brèu entre 1848 e 1852 (II{{a}} Republica), se formèt lo Segond Empèri que s'afondrèt en 1870 durant la guèrra còntra Prússia. Enfin, leis annadas 1870 venguèron l'emergéncia malaisada de la Tresena Republica que deguèt esquichar l'insurreccion comunista de la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] (1871) puei luchar còntra la drecha favorabla au retorn de la monarquia. Pasmens, maugrat l'agitacion politica, lo país faguèt partida de territòris ont acomencèt la Revolucion Industriala permetent un desvolopament fòrça important dau país que venguèt una dei poissanças economicas majoras de la planeta. Aqueu movement foguèt renforçat per la Tresena Republica que modernizèt tanben leis institucions de la societat : creacion de l'escòla laïca, gratuita e obligatòria (1881-1882), libertats de reünion e de premsa (1881), autorizacion dei sindicats (1884), lèi sus leis associacions (1901) e separacion de l'Estat e de la Glèisa (1905). D'autra part, la Republica s'ocupèt d'accelerar la conquista d'un empèri coloniau novèu que venguèt a la fin dau sègle lo segond après l'Empèri Britanic. === Lei guèrras mondialas === [[Fichièr:French 87th Regiment Cote 34 Verdun 1916.jpg|thumb|right|Soudats francés dins lo sector de Verdun durant la [[Primièra Guèrra Mondiala]].]] La desfacha francesa de 1870 e la pèrda d'Alsàcia-Lorena au profiech d'Alemanha venguèt una fònt de tensions permanentas per la diplomacia europèa. D'en premier isolada, França capitèt de formar una aliança amb leis estats egalament menaçats per leis ambicions alemandas coma Russia o Anglatèrra. En fàcia, Alemanha creèt tanben un sistèma d'aliança similar. En 1914, aquelei sistèmas entraïnèron una crisi generalizada sus lo continent e un conflicte violent ([[Primièra Guèrra Mondiala]]) que s'acabèt solament en [[1918]] per la victòria de França e seis aliats. Pasmens, lo país deguèt subir de pèrdas (1,4 milions de tuats) e de destruccions importantas sus son territòri. Mau capitant d'obtenir lei reparacions de guèrras esparadas deis Alemands, frnaça aguèt de dificultats per retrobar son nivèu economic durant leis annadas 1920. Resistiguèt relativament ben a la crisi de 1929 que sei consequéncias demorèron limitadas a respèct d'autreis país coma Estats Units o Alemanha. Dins aquò, la crisi favorizèt lei movements politics nacionalistas opausats a la Republica. En 1936, la victòria dei partits politics d'esquèrra permetèt lo vòte d'un nombre important de lèis socialas mai aumentèt la division de la societat. Afeblit, lo país foguèt rapidament vençuts per leis Alemands, principalament en causa dau conservatisme de seis elèits militars. França foguèt ocupada per l'[[Tresen Reich|Alemanha nazi]] e un govèrn de collaboracion foguèt creat per lei nacionalistas a l'entorn dau marescau Pétain. Favorizant l'esplecha economica dau país e ajudant lei crimes [[Nazisme|nazis]], especialament gràcias a la deportacion de personas (Jusieus, opausants politics...) vèrs lei camps alemands, aqueu govèrn se tustèt pauc a pauc ai grops de la Resisténcia interiora, unificada entre 1943 e 1944, e exteriora que foguèt organizada per lo generau de Gaulle a partir de 1940. Sota la direccion d'aqueu darrier, França poguèt bastir tornarmai una armada a partir de son Empèri coloniau e acabar la guèrra entre lei Venceires principaus dau conflicte. === França dempuei la Liberacion === [[File:Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png|thumb|Descolonizacion d'Africa de 1945 a 1991.]] [[Fichièr:EU27-2008 on a globe.svg|thumb|right|França e Union Europèa en 2010.]] Après la Segonda Guèrra Mondiala, França foguèt tocada per de movements de descolonizacion qu'entraïnèron la disparicion de son empèri coloniau au començament deis annadas 1960. Enterin, acomencèt de participar a la formacion de l'Union Europèa. Lo periòde de creissença economica fòrta fins ais annadas 1970 permetèt au país de restaurar rapidament sa poissança economica. Pasmens, au nivèu politic, França es venguda una poissança mondiala d'òrdre segond qu'es generalament pas capabla de s'opausar ai decisions d'estats pus poderós coma leis Estats Units, l'anciana Union Sovietica o China. Ansin, lo declin dau país durant la Segonda Guèrra Mondiala foguèt l'ocasion per lei colonias de reprendre lor independéncia. Lo procediment acomencèt en Indochina onte l'armada francesa foguèt vencuda après 8 annadas de guèrra (1946-1954). Puei, contunièt en Africa. En 1960, l'AEF e l'AOF venguèron independentas e, en 1962, après una guèrra novèla (1954-1962), foguèt lo torn d'Argeria. Aquela darriera guèrra causèt una crisi politica grèva en 1958 que causèt la fin de la IV{{e}} Republica (1946-1958) e lo retorn au poder dau generau de Gaulle. Fondèt la V{{a}} Republica basa sus un poder presidenciau fòrt e assaièt de donar una independéncia novèla au país au nivèu internacionau aprofichant lo desvolopament de tecnologias avançadas (arma nucleara...) e lei divisions de la Guèrra Freja. Après sa demission en 1969 e sa mòrt en 1970, França venguèt un element major de la construccion de l'Union Europèa. Aquò es considerat coma una solucion per luchar còntra la pèrda d'influéncia francesa. D'efèct, lo país es plus una poissança mondiala majora coma lo mòstra sa participacion limitada a la guèrra dau Golf en 1991 e sa participacion a la resolucion de crisi politica internacionala se fa d'ara endavant dins lo quadre de coalicion gropant unei país generalament sota direccion estatsunidenca (Iraq, Kosovo, Libia...). Enfin, l'economia francesa, coma lo rèsta dei país occidentaus, conoguèt de periòdes de crisi dempuei leis annadas 1980 caracterizats per una desindustrializacion progressiva dau país e la persisténcia d'un chaumatge de massa pertocant mai o mens 10% de la populacion activa. == Geografia == {{veire|Geografia de França}} Ambé {{formatnum:551500}} km² ({{formatnum:675417}} km² ambé sei territòris d'otramar), França s'estend sus {{formatnum:1000}} km dau nòrd au sud e d'èst en oèst. Tèn la tresena superficia d'Euròpa Occidentala e, levat de la frontiera nord-èst, son territòri se situa entre de limits naturaus coma de mars, d'oceans o de massís montanhós. === Localizacion e frontieras === [[Fichièr:French territories as of 2015.svg|thumb|right|França metropolitana e territòris otramars en 2015.]] En causa de son passat coloniau, França ten de territòris en [[Euròpa]], en [[America]], en [[Africa]] e en [[Oceania]]. Revendica tanben una partida d'[[Antartida]]. La partida principala de son territòri se situa en [[Euròpa Occidentala]] es dicha « França metropolitana » e a una superfícia de {{formatnum:543965}} km². Ten de frontieras amb [[Belgica]], [[Luxemborg]], [[Alemanha]], [[Soïssa]], [[Itàlia]], [[Mónegue]], [[Espanha]] e [[Andòrra]]. Lo rèsta dei territòris francés es dich « Territòris otramars ». Seis estatuts son fòrça variats. Lei principaus son [[Guadalope]], [[Guaiana]] que ten de frontieras amb [[Brasil]] e [[Surinam]], leis [[illas Kerguelen]], [[Maiòta]], [[Martinica]], la [[Nòva Caledònia]], la [[Polinesia Francesa|Polinesia dicha Francesa]], la [[Reünion]], [[Sant Bartomieu (illa)|Sant Bartomieu]], [[Sant Martin del Nòrd]], [[Sant Pèire e Miquelon]] e [[Wallis e Futuna]]. === Geografia fisica === [[Fichièr:France map Lambert-93 topographic-blank.svg|thumb|right|Topografia de França metropolitana.]] Lo territòri metropolitan es compausat d'un ensems variat de sistèmas topografics diferents. La superfícia actual es la consequéncia d'episòdis tectonics diferents coma lo [[Massís Centrau]], leis [[Ardenas]] o lei [[Vòges]] qu'acomencèron de se formar i a aperaquí 400 milions d'annadas. Lei montanhas dei cadenas pirenenca, aupenca e jurasenca son pus recentas e mens erodadas. Una partida dau Massís Centrau, que tenguèt una activitat volcanica activa fins au millenni IV avC, es tanben format de terrens fòrça joves a l'escala geologica. Lei [[Pirenèus]] forman la frontiera entre França e [[Espanha]] e unei cimas despassan {{formatnum:3000}} mètres. Leis Aups e lo [[Jura]] forman la frontiera entre França, [[Itàlia]] e [[Soïssa]]. Leis [[Alps|Aups]] son lo relèu pus auts de França e assostan lo ponch culminant dau país, lo [[Mont Blanc]], que tèn una altitud de {{formatnum:4808}} mètres. Aquelei massís montanhós definisson divèrsei bacins sedimentaris que son organizats a l'entorn de sièis fluvis principaus que son la [[Sèina]], la [[Léger]], lo [[Ròse]], la [[Garona]] e l'ensems format per lo [[Ren]] e la [[Mòsa]]. === Clima === Lo clima de França metropolitana es de tipe [[clima temperat|temperat]] e principalament influenciat per l'activitat de l'[[anticiclòn]] deis [[Açòras]]. Pasmens, existís de variacions regionalas relativament importantas segon la latitud o l'altitud. Lei quarts nòrd-oèst e sud-oèst an un [[clima oceanic]] amb de precipitacions relativament importantas. Lo quart sud-èst a un clima de tipe mediterranèu, pus caud que lo rèsta dau territòri amb de precipitacions pus limitadas mai pus violentas. Lo quart nòrd-èst es de tipe semi-continentau amb de temperaturas pus frejas. Enfin, lei regions d'altituds autas (Massís Centrau, Pirenèus, Aups...) son caracterizadas per un clima montanhard marcat per d'ivèrns fregs e de precipitacions de nèu importantas. === Reparticion espaciala de la populacion === [[Fichièr:France topography & population density.jpg|thumb|right|Reparticion de la densitat de populacion sus lo territòri francés metropolitan.]] La reparticion espaciala de la populacion sus lo territòri metropolitan es fòrça desequilibrada. Aquò es principalament causat per l'importància de la capitala a respèct dau rèsta dau país e per la concentracion deis activitats economicas majoras dins certanei regions. Ansin, París e sa banlèga gropa aperaquí 20% de la populacion, lei centres majors de decisions politicas e leis activitats economicas pus dinamicas. En fòra de la capitala, lei regions litoralas industrializadas, coma Marselha, o aquelei situadas a la crosiera de cambis economics importants, coma Lion, an tanben una populacion importanta. Aquelei populacions son largament urbanizadas. Au començament dau sègle XXI, lei vilas principalas e sei banlègas èran [[París]] (12,1 milions d'abitants), [[Lion]] (2,1 milions), [[Marselha]] (1,7 milions), [[Tolosa]] (1,2 milions), [[Lilla]] (1,2 milions), [[Bordèu]] (1,1 milions) e [[Niça]] (1,0 milion). === Axes de comunicacion e de transpòrts === França se situa a la crosada occidentala dau comèrci europèu es donc una region qu'assosta un nombre fòrça important de flux de bens comerciaus. Son sistèma de comunicacion e de transpòrts es donc fòrça desvolopat e, per de rasons istoricas, centralizat a l'entorn de París. Lo mejan pus utilizat es la rota mai l'avion e la via ferrada son tanben importants. Per exemple, França tèn la premiera companhiá aeriana mondiala (Air France-KLM) e assosta d'installacions claus dau premier fabricant d'avions europèus (Airbus). == Organizacion politica e sociala == França a conegut un ensems fòrça variat d'institucions, d'organizacions territorialas, de simbòls oficiaus e de situacions lingüsiticas. Sei formas actualas son principalament eissidas deis òbras de la I{{a}} Republica, de la III{{a}} Republica, dau Premier Empèri, dau programa politic dau Conseu Nacionau de la Resisténcia e dei concepcions politicas dau generau du Gaulle que foguèron a l'origina de la V{{a}} Republica. Ansin, au començament dau sègle {{Romanas|XXI}}, lo país es dirigit per un sistèma republican que son territòri es devesit en regions, en departaments, en cantons e en comunas. Sa lenga oficiala es lo francés e sa societat es caracterizada per l'influéncia relativament fòrta de l'Estat a respèct deis autrei país occidentaus. En particular, l'Estat organiza un sistèma educatiu obligatòri e un sistèma de redistribucion economica relativament desvolopat. === Forma de l'Estat === [[Fichièr:Schema pouvoirs Ve republique France.png|thumb|right|Esquema deis institucions de la V{{a}} Republica francesa.]] {{veire|Institucions de França}} L'organizacion dau poder en França es dirigida per la Constitucion de 1958 que fondèt la V{{a}} Republica. Es una republica de tipe semi-presidenciau o parlamentari onte lo Parlament e lo President an de poders relativament importants : * lo poder legislatiu es tengut par lo Parlament devesit entre l'Assemblada Nacionala e lo Senat. La premiera es elegit toei lei 5 ans au sufragi universau per lei ciutadans de 18 ans e mai. Lo Segond es renovelat per tèrç toei lei dos ans au sufragi indirèct. En cas de desacòrd entre l'Assemblada Nacionala e lo Senat, l'avís de l'Assemblada ganha. L'Assemblada pòu tanben votar la casuda dau govèrn meme s'aquela possibilitat, frequenta durant lei III{{a}} e IV{{a}} Republicas, es venguda fòrça rara. * lo poder executiu es tengut per lo President de la Republica e lo Premier Ministre. Lo premier es elegit au sufragi universau per 5 ans e lo segond es nomat per lo President segon la majoritat politica de l'Assemblada. Lo tipe d'institucions de la Republica es generalament definit per lei partits d'apartenéncia dau President e dau Premier Ministre. Se fan partida de la mèma majoritat, lo regime evoluciona vèrs lo semi-presidencialisme amb un Parlament a l'influéncia limitada. En revènge, se lo President e son cap de govèrn son eissits de movements politics opausats, lo regime es mai de tipe parlamentari e l'Assemblada an mai d'influéncia sus la direccion dau país. * lo poder judiciari es devesit entre un òrdre administratiu cargat deis afaires regardant l'Estat e seis institucions e un òrdre judiciari cargat dau rèsta. Es independent dei poders legislatius e executius. Enfin, lo Conseu Constitucionau es cargat de verificar la conformitat entre lei decisions de l'Estat e la Constitucion. === Simbòls de l'Estat === [[Fichièr:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|thumb|right|Devisa francesa sus una Glèisa pintada en [[1905]] après la separacion de la Glèisa e de l'Estat.]] Lei simbòls de l'Estat son definits per la Constitucion de 1958. Son eissits de la Revolucion Francesa de 1789-1799 : * lo drapèu blau-blanc-roge. * la devisa Libertat-Egalitat-Fraternitat. * l'imne ''La Marselhesa''. Existís d'autrei simbòls non oficiaus que son fòrça utilizats coma Marianne qu'es un imatge allegoric de la Republica. Es representada sus lei sagèus, lei pèças de moneda e la màger part dei documents oficiaus de l'administracion de l'Estat. === Organizacion territoriala === [[Fichièr:Départements et régions de France - Noname-2016.svg|thumb|right|Departaments francés.]] {{veire|Organizacion territoriala de França}} Lo territòri metropolitan e lei departaments d’otramar son devesits segon diferents nivèus administratius e politics. L’unitat de basa es la comuna qu’es dirigida per un premier cònsol elegit per 6 ans. Puei, unei omunas son gropadas per formar un canton qu’elegís un conselhier generau, tanben per 6 ans. Dempuei leis annadas 1990, de comunas se gropan tanben per formar de comunautats de comunas que pòdon mutualizar certanei despensas. Au dessús dau canton, se tròban lei departaments que foguèron creats per la Revolucion de 1789-1799. Son dirigits per un prefèct nommat per l’Estat e per lo Conseu Generau format per lei conselhiers generaus. Enfin, dempuei leis annadas 1980, lei departaments son reünits per formar de regions que son egalament dirigidas per un Conseu elegit e un prefèct. Dins l’otramar, lei regions e departaments d’otramar, levat de Maiòta, an lo mème territòri. === Lengas === [[File:SpeakFrenchBeClean.jpg|thumb|right|Politica d'imposicion dau francés dins leis escòlas dei regions occitanas ai sègles {{Romanas|XIX}} e {{Romanas|XX}}.]] Lo francés es la sola lenga oficiala de l'Estat e de sas institucions. Es mestrejada per la màger part de la populacion activa (92% en [[1999]]). Es una lenga internacionala utilizada per d'institucions coma l'ONU o l'UE que son utilizacion e son ensenhament son encoratjats per lo govèrn sus lo territòri nacionau (lèi Toubon de 1994) e dins lei país estrangiers (organizacion de la Francophonie). En defòra dau francés, lo país a una composicion lingüistica pron variada amb aperaquí 80 lengas minoritàrias o regionalas que son parladas en França metropolitana o d'otramar. D'unei que i a son a l'origina d'una cultura relativament prestigiosa coma l'occitan ([[Prèmi Nobel de Literatura]] en 1904) mai la màger part son menaçadas de disparicion d'ara endavant. D'efiech, la politica d'imposicion e de difusion dau francés, mai o mens contrencha, ai sègles {{Romanas|XIX}} e {{Romanas|XX}} entraïnèt la desaparicion de la transmission d'aquelei lengas entre lei generacions e lor declin rapid a partir de la mitat dau sègle {{Romanas|XX}}. Per exemple, en [[Corsega]], 70% de la populacion aviá una conoissença dau còrs en 1980 còntra solament 50% dins leis annadas 1990. Dempuei 2008, lei lengas minoritàrias o regionalas son consideradas coma una partida dau patrimòni francés per la Constitucion. S'es creat de programas d'ensenhament mai demòran fòrça limitats. D'autre caire, leis immigrants venguts en França durant lei sègles {{Romanas|XX}} e {{Romanas|XXI}} (Armènis, Polonés, Arabis...) utilizan generalament d'autrei lengas que lo francés. A l'ora d'ara, aquelei lengas an ges d'estatut. Ansin, en 1999, lei lengas diferentas dau francés qu'èran pus utilizadas per la populacion èran l'occitan (3,65%), lei lengas germanicas (3,15%), lei lengas d'oïl diferentas dau francés (3,10%), l'arabi (2,55%), lo portugués (1,27%), lei lengas italicas (1,19%) e lo breton (0,61%). === Educacion === En França, l'instruccion es obligatòria de sièis a seize ans. L'escòla es laïca e gratuita mai un sector privat relativament important existís. L'ensenhament es devesit entre ensenhaments primari, segondari e superior : * lo premier es devesit entre escòlas maternala e elementària. Son objectiu principau es de desvolopar la socializacion deis enfants e l'utilizacion deis otís de lectura, de lectura e d'escritura. * lo segond es devesit entre lo collègi e lo licèu. Sa fin es marcada per d'examèns nacionaus que son lo « baccalauréat » (professionau, tecnologic o generau) e lo « certificat d’aptitude professionnelle » (ensenhament agricòla). * lo tresen es devesit entre Universitats e Grandas Escòlas. Aquelei darriers necessitan generalament de capitar un concors d'intrada e son donc consideradas coma pus performantas e pus elitistas. Dempuei la Liberacion, l'ensenhament francés a conegut un periòde d'expansion fòrça important. Pasmens, d'inegalitats demòran, especialament au nivèu de l'intrada dins lei Grandas Escòlas. === Redistribucion sociala === Dempuei la Liberacion, França se caracteriza per l'organizacion e lo mantenement d'un sistèma de redistribucion sociala qu'es inspirat dau programa politic dau Conseu Nacionau de la Resistància adoptat en 1944. Tres elements son lei basas d'aquela politica : * la nacionalizacion d'una partida deis entrepresas dau país coma l'energia. * la creacion de la Seguritat Sociala per permetre l'accès au sistèma de santat. * l'adopcion d'un sistèma d'imposicion progressiu. Aqueu sistèma es parcialament abandonat e cambiat dempuei leis annadas 1980. Per exemple, la màger part deis entrepresas nacionalizats son estats tornarmai privatizadas. Pasmens, l'estructura de l'Estat es encara fòrtament inspirat per aquelei principis. == Economia == {{veire|Economia de França}} França fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta. Es basada sus la proprietat privada mai l'Estat i tèn un ròtle important. Lei servicis son son compausant pus important. Pasmens, s'en 2011, lo país èra totjorn entre lei cinc economias mondialas pus grandas, sa posicion declinèt pauc a pauc. Dempuei 2004, son comèrci exterior conoguèt de deficits mai e mai importants. Un autre exemple es la demenicion deis exportacions francesas dins lo comèrci mondiau qu'es passat de 6,3 a 4,1% entre 1990 e 2006. === Demografia === En 2010, la populacion francesa èra estimada a 65,4 milions d'abitants. Dempuei [[1945]], la populacion aumentèt regularament d'un biais pus important que leis autrei país europèus en causa d'un taus de feconditat que demòra aut, d'un [[Sòld migratòri|sòld migratòri]] positiu e d'una esperança de vida granda e totjorn en aumentacion. Coma dins lo rèsta d'Euròpa, aquela populacion veguèt lo taus de personas vièlhas (mai de 60 ans) aumentar pauc a pauc, de 17 a 22% entre 1980 e 2009. Lo ròtle de l'immigracion venguèt donc pus important, especialament per curbir lei besonhs de man-d'òbra. Ansin, en 2008, França aviá 6,7 milions d'immigrats sus son territòri segon l'ONU, ço que representa lo seisen país d'acuelh après leis Estats Units (42,8), Russia (12,3), Alemanha (9,3), Arabia Saudita (7,3) e Canada (7,2). === Agricultura === [[Fichièr:Épône - récolte du maïs01.jpg|thumb|right|Recòlta de gròs blat dins la region parisenca.]] Coma lo rèsta dei país d'Euròpa Occidentala, França a conegut un declin important de l'emplec agricòla dempuei la segonda mitat dau sègle {{Romanas|XIX}}. En [[2006]], lo sector emplega solament 3% de la populacion activa e fa partida deis agriculturas pus modernizadas e mecanizadas de la planeta. Sei produccions principalas son lo vin, lei cerealas, lo sucre, lei produchs lachiers e la carn. Dins aquò, dempuei lo començament dau sègle {{Romanas|XXI}}, es un domeni en crisi que veguèt l'aparicion d'inegalitats fòrtas segon lei tipes de produccion, la pollucion causada a l'environament e la susproduccion dins certanei sectors. === Industria === França fa partida dei principalei poissanças industrialas mondialas. Maugrat la terciarizacion de l'economia francesa, l'industria francesa representa encara 15,6% de son PIB en [[2006]]. Aquela annada, lo sector segondari emplegava 24,3% de la populacion activa. Es donc caracterizat per de domenis relativament dinamics (automobil, aeronautic, nuclear civiu...) e d'autrei, generalament lei partidas pus tradicionalas, que son en crisi o avián ja disparegut (minas, siderurgia...). Aquò a causat de crisis grèvas dins lei regions d'indústrias ancianas (Lorena, Nòrd) que deguèron trobar d'activitats novèlas. D'autra part, dempuei leis annadas 1960, una politica governamentala a permés de descentralizar l'industria francesa e d'assegurar lo desvolopament de certanei regions dins lo sud e l'oèst dau país (creacion de la zòna de Fos-de-Mar). Ansin, au començament dau sègle {{Romanas|XXI}}, lei regions pus industrializadas de França son la region parisenca, lei ribas de la Sèina, la region de Lion, la region de Tolosa e la region dau pòrt de Marselha. === Servicis === [[Fichièr:La Défense depuis l'Arc de Triomphe Janvier 2023.jpg|thumb|right|Quartier d'afaires de la Défense vèrs París.]] Lei servicis forman lo còr de l'economia francesa. En 2005, representava 77,2% dau PIB e 75% deis emplecs. Tres sectors son particularament desvolopats : lo comèrci, l'artesanat e lo torisme. Lo premier tèn 3,2 milions d'emplecs. Es caracterizat per la poissança dei grops de la granda distribucion (Carrefour, Auchan...) que son apareguts dins leis annadas 1970. En 2008, aquelei grops representavan lei dos tèrç dei despensas alimentàrias dei Francés. Lo segond representa aperaquí {{formatnum:900000}} entrepresas e a gardat una plaça importanta dins l'economia maugrat lo desvolopament de grops de talha granda. Es fòrça present dins lo domeni de la construccion. Enfin, lo torisme es la fònt d'aperaquí {{formatnum:900000}} emplecs dirècts e aproficha lo patrimòni francés per èsser la premiera destinacion toristica mondiala (82 milions de visitas en 2007). === Recèrca === França es una poissança majora dins lo domeni de la recèrca dempuei lo sègle {{Romanas|XVII}} e a obtengut un nombre important de prèmis scientifics dins lo corrent dau sègle {{Romanas|XX}}. Es caracterizada per l'importància de l'intervencion de l'Estat que representava 41% dei despensas en 2008 e gropa la màger part dei cercaires au sen dau Centre Nacionau per la Recèrca Scientifica (CNRS). Es tanben marcada per l'importància donada ai recèrcas sus lei subjèctes pertocant lei sciéncias fondamentalas. == Diplomacia e defensa == Au nivèu diplomatic e militar, França fa partida dei poissanças principalas dau continent europèu dempuei sa formacion. A partir dau sègle {{Romanas|XVII}}, venguèt una poissança mondiala de premier òrdre. Lei guèrras mondialas causèron un afebliment important dau país que perdeguèt son estatut de poissança majora après 1945. Ansin, au començament dau sègle {{Romanas|XXI}}, lo país garda un reng de poissança mondiala de segond òrdre gràcias a son apartenéncia ai grandeis institucions internacionalas e a la possession d'una armada poderosa e modèrna. === Apartenéncia ais institucions internacionalas === França es un membre important deis institucions e organizacions internacionalas. Entre sei plaças principalas, es membre permanent dau Conseu de Seguritat de l'ONU, membre de l'OTAN, membre de l'Union Europèa, membre de l'espaci Schengen, membre de la zòna èuro, membre dau G8/G20 e membre de l'OMC. Son territòri assosta tanben lo sèti de l'UNESCO. === Politica estrangiera === Dempuei la presidéncia dau generau de Gaulle ([[1958]]-[[1969]]), la politica estrangiera francesa, principalament dirigida per lei presidents de la Republica successius, es caracterizada per una volontat d'independéncia, magerament a respèct deis Estats Units, per una influéncia fòrta sus lo continent african, especialament dins lei país eissits de l'ancian empèri coloniau e per la participacion a la construccion de l'Union Europèa. Lo premier ponch demorava un aspèct important fins au començament dau sègle {{Romanas|XXI}}, per exemple amb lo retirament de França dau comandament integrat de l'OTAN de [[1966]] a [[2009]]. Foguèt tanben marcat per lo desvolopament de l'[[arma nucleara]] per assegurar l'independéncia diplomatica e la proteccion dau país. L'influéncia en Africa es un aspèct regular e fòrça criticat de la diplomacia francesa. D'efèct, gràcias a un ret de basas militaras e de relacions amb la màger part deis òmes politics africans, França es capabla d'arbitrar leis afaires deis estats e a sostengut unei còps d'Estat. Enfin, la formacion e lo renforçament de l'Union Europèa son venguts un deis elements majors de la diplomacia francés qu'es a l'origina de l'UE dins leis annadas 1960. === Fòrças armadas === {{veire|Fòrças armadas de França}} [[Fichièr:Recent OPEX.svg|thumb|right|País onte lei fòrças armadas francesas son intervengudas dempuei [[2001]].]] França tèn un dei budgets militars pus importants de la planeta que representava 2,5% de son PIB (39 miliards d'èuros) en 2010. Es tanben un dei cinc país reconeguts coma possessor de l'[[arma nucleara]]. Dempuei [[1996]], es una armada professionalizada que sei fòrças son entre lei pus modernizadas d'Euròpa Occidentala amb aquelei dau Reiaume Unit. Son devesidas en quatre còrs principaus que l'Armada de Tèrra, la Marina Nacionala, l'Armada de l'Èr e la Gendarmariá. En fòra de la Gendarmariá qu'es principalament una fòrça de polícia, lei fòrças armadas francesas tenián {{formatnum:250000}} òmes en 2010 e èran capablas d'intervenir sus totei lei continents gràcias a un ret mondiau de basas militaras. == Cultura == === Arquitectura === [[Fichièr:Chateau Versailles Galerie des Glaces.jpg|thumb|right|Palais de Versalhas construch a partir dau rèine de Loís XIV.]] {{veire|Arquitectura de França}} França tèn un patrimòni arquitecturau que va de l'Antiquitat au sègle actuau amb 34 luòcs classats per l'UNESCO. De construccions religiosas, industrialas, urbanas, militaras o civilas n'en fan partida. Dempuei 1840, lo govèrn francés a assaiat de protegir son patrimòni istoric per la creacion d'una lista de bens classats dichs « Monuments istorics ». Aquò permetèt d'obtenir de budgets per lor restauracion e lor entretenença. === Literatura === [[Fichièr:Bonnat Hugo001z.jpg|thumb|right|Retrach de Victor Hugo ([[1802]]-[[1885]]).]] {{veire|Literatura de França}} La literatura de França es principalament compausada per la literatura en lenga francesa que fa partida deis ensembles artistics mondiaus pus prestigiós dempuei lo sègle {{Romanas|XVII}}. Pasmens, existís tanben de literaturas en lengas regionalas qu'avián o an una importància non negligibla. Per exemple, es lo cas de la literatura en lenga occitana qu'aguèt un ròtle primordiau dins la cultura europèa de l'Edat Mejana e demorèt fòrça viva fins ai sègles{{Romanas|XIX}}-{{Romanas|XX}} ([[Felibritge]]). La literatura en francés apareguèt vèrs la mitat de l'Edat Mejana durant lo periòde dei [[cançon de gèsta|cançons de gèsta]]. Marcada per lei trebols de la [[Guèrra de Cent Ans]], se desvolopèt dins lei domenis de la cronica (Froissart), dau racònte istoric e de la poesia (Villon). Puei, la fin de l'epòca medievala veguèt lo desvolopament dau teatre, d'en premier sus de subjèctes religiós puei comics. Au sègle {{Romanas|XVI}}, lei principis umanistas permetèron un renovelament dei temas. Leis òbras principalas dau periòde foguèron de poemas (Ronsard, du Bellay), de romans (Rabelais) e ''Les Essais'' escrichs per Montaigne entre [[1572]] e [[1592]]. Tre lo sègle seguent, la literatura francesa va venir la pus importanta dau continent, especialament gràcias ais òbras de teatre d'autors coma Corneille o Molière, de romans coma l'Astrée d'Honoré d’Urfé o l'opera. Lo poesia demorèt tanben un genre major coma o mostrèron lei ''Fables'' (1668-1678) de La Fontaine. Aquela posicion foguèt renforçada durant lo sègle dei Lutz. D'efèct, aqueu movement estendut sus tot lo continent veguèt son centre se situar en França e lo francés ne'n venguèt rapidament la lenga principala. Enfin, lo sègle {{Romanas|XIX}} foguèt caracterizat per l'importància novèla dau roman que venguèt lo genre principau de la literatura francesa. França contunièt d'i gardar la posicion principala gràcias a d'escrivans coma Hugo, Balzac o Zola. De mai, maugrat la dominacion dau roman, lei genres tradicionaus (poesia ambé Baudelaire, teatre ambé Rostand) veguèron tanben la publicacion de cap d'òbras. Lo sègle {{Romanas|XX}} veguèt la fin d'aquela dominacion de la literatura francesa en causa de la diminucion de l'influéncia politica dau país, dau desvolopament de literaturas novèlas e de la concurréncia de produccions culturalas novèlas (cinèma). Dins aquò, ambé 14 Prèmis Nobel entre 1901 e 2011 (13 per d'òbras en francés, 1 per d'òbras en occitan), França es totjorn lo país pus recompensat. Entre lei movements literaris principaus d'aqueu sègle, se nòta lo surrealisme (Desnos), l'existencialisme (Sartre), lo Roman Novèu (Simon) e lo teatre de l'absurde (Ionesco). === Pintura === {{veire|Pintura francesa}} Coma per la màger part dei domenis culturaus, la pintura francesa es considerada coma una dei grandeis escòlas de pintura per son influéncia, son istòria e sei produccions ambé lei pinturas italiana, flamenca e olandesa. Sei premierei manifestacions acomencèron pendent la Preïstòria e l'Antiquitat. L'Edat Mejana foguèt caracterizada per de frescas muralas e l'art deis enluminaduras. Puei, la Renaissança marquèt un renovelament major dei tematics ambé l'influéncia de la pintura italiana dins lo reiaume francés. Au sègle {{Romanas|XVII}}, apareguèt la pintura baroca (Poussin) e, au sègle {{Romanas|XVIII}}, apareguèt lo Rococo (Fragonard). Après la Revolucion, lo sègle {{Romanas|XIX}} veguèt lo desvolopament d'un ensems grand d'estils artistics diferents coma lo neoclassicisme (David), lo romantisme (Delacroix); lo realisme (Courbet) puei l'impressionisme (Manet, Degas, Cézanne). Enfin, lo sègle {{Romanas|XX}} foguèt dominat per lei corrents modernistas. === Musica === {{veire|Musica de França}} La musica de França es devesida entre divèrsei corrents d'originas diferentas. Lei premierei manifestacions foguèron aquelei de la musica occitana que conoguèt son apogèu ambé lo movement dei Trobadors ai sègles {{Romanas|XII}}-{{Romanas|XIII}}. La musica francesa es nascuda durant l'Edat Mejana a partir de l'art religiós. Se desvolopèt pendent la Renaissença puei, subretot, entre lei sègles {{Romanas|XVI}} e {{Romanas|XVIII}} ambé l'aparicion de genres novèus de musicas classicas. Aqueu periòde veguèt tanben l'introduccion de l'opera per Lully dins leis anndas 1670. Enfin, apareguèron ai sègles {{Romanas|XIX}}-{{Romanas|XX}} d'estils similars ais autreis estils presents dins lei país occidentaus coma la cançon (sègle {{Romanas|XIX}}) puei de genres coma lo Rock 'N Roll o lo Hip-Hop (sègle {{Romanas|XX}}). D'autra part, dempuei la fin dau sègle {{Romanas|XX}}, l'influéncia de la musica anglesa venguèt mai e mai important au sen dau movement musicau francés. De mai, en parallèl de la musica francesa, existís de musicas en lenga regionala que son totjorn vivas coma, per exemple, en Corsega. === Cinèma === {{veire|Cinèma de França}} França a una influéncia importanta dins lo domeni dau cinèma que foguèt inventat per lei fraires Lumières en [[1895]]. Ansin, lo [[Festenal de Canas]] es considerat coma un dei prèmi pus importants de la cinematografia. Pasmens, dempuei leis annadas 1980, lo cinèma francés dèu faciar la concurréncia dau cinèma estatsunidenc. Es donc vengut especializat dins de genres mens concurrenciau coma la comèdia. == Religion == {{veire|Religion de França}} França es un país de tradicion catolica fòrça anciana qu'es dempuei la lèi de 1905 un estat laïc onte l'Estat es separat dei clergats, levat dins la region d'Alsàcia-Lorena. Ansin, l'influéncia dei religions a fòrtament demenit e França èra, au començament dau sègle {{Romanas|XXI}}, l'estat onte la practica religiosa es la pus febla d'Euròpa. Lo crestianisme demorava la religion principala (60% aperaquí) seguit per l'islam (10% aperaquí) e lo judaïsme (1% aperaquí). L'ateïsme regardava mai de 30% de la populacion e es en aumentacion constanta dempuei leis annadas 1980. == Bibliografia == * {{Fr}} {{Cite book|nom=André|cognòm=Alba|títol=L'âge classique, 1492-1789|editor=Hachette|lenga=|data=1959}} * {{Fr}} {{Cite book|títol=Alain Decaux raconte l'Histoire de France aux enfants|data=1995|editor=Perrin|cognòm=Decaux|nom=Alain}} * {{Fr}} {{Cite book|nom=Georges|cognòm=Duby|títol=Histoire de la France des origines à nos jours|editor=Larousse|data=2007}} * {{Fr}} {{Cite book|cognòm=Gros|nom=Pierre|títol=La France gallo-romaine|editor=Nathan|data=1991}} * {{Fr}} {{Cite book|cognòm1=Goubert|cognòm2=Roche|nom1=Pierre|nom2=Daniel|títol=Les Français et l'Ancien Régime|editor=Armand Colin|data=1984}} * {{Fr}} {{Cite book|cognòm=Marion|nom=Marcel|títol=Dictionnaire des institutions de France XVIIe ‑ XVIIIe siècle|editor=Picard|data=1923}} * {{Fr}} {{Cite book|nom=Hubert|cognòm=Méthivier|editor=PUF|data=1988|títol=Le Siècle de Louis XIV}} * {{Fr}} {{Cite book|cognòm=Parodi|nom=Jean-Luc|títol=Institutions et vie politique, la documentation française|data=2003|an=}} * '''{{Fr}}''' {{Cite book|cognòm=Soboul|nom=Albert|títol=Histoire de la Révolution française|data=1962}} == Vejatz tanben == * [[Regions francesas]] * [[Departament francés]] == Ligams extèrnes == {{Commons|France|França}} * [http://www.elysee.fr/ Presidéncia de la Republica francesa] * [http://www.senat.fr Senat francés] == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Referéncias == <references/> {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:França|*]] ax0x2q8josngy7ftbm9yl5wpjilesf7 0 4020 2502376 2499973 2026-06-07T08:27:15Z Toku 7678 2502376 wikitext text/x-wiki {{Quimiabox general| nom = Dioxid de carbòni | imatge = 3D dioxyde de carbone.PNG | talhaimatge = 250 px | comentari = representacion 3D del dioxid de carbòni | formula = [[Carbòni|C]][[Oxigèn|O]]₂ | nom scientific = Gas carbonic | CAS = 124-38-9 | ATC = | aparéncia = Gas incolor }} {{Quimiabox fisica}} {{Quimiabox fisica massa moleculara| 44,01 g.mol<math>^{-1}</math>}} {{Quimiabox fisica temperatura fusion| −78&nbsp;°C (195 K)}} {{Quimiabox fisica temperatura vaporizacion| −57&nbsp;°C (216 K), pressurisat}} {{quimiabox fisica solubilitat|1,45 kg.m<math>^{-3}</math>}} {{quimiabox fisica densitat|1,87 kg.m<math>^{-3}</math> <small>([[gas]] a 298[[kelvin|K]] 1,013 [[Bar (unitat)|bar]])</small><br />MAI dens que l'aire}} {{quimiabox fisica viscositat|0.07 cP a −78&nbsp;°C}} {{Quimiabox fisica fin}} {{Quimiabox termo}} {{quimiabox termo entalpia| gas = -393,5 [[joule|kJ]].mol<math>^{-1}</math> | solid = | liquid = }} {{quimiabox termo fin}} Lo '''dioxid de carbòni''' (CO₂) es un gas sens color, ni odor ni sabor, format naturalament per l'oxidacion totala del [[carbòni]], que resulta dirèctament de la combustion de matèria organica o de combustibles fossils e del metabolisme dels èssers vius. Lo CO2 es utilizat per l'[[anabolisme]] dels [[Vegetal|vegetals]] per produire la [[biomassa]] a travèrs la [[fotosintèsi]], processus qui consistís a [[Reaccion d'oxidoreduccion|reduire]] lo dioxid de carbòni per l'[[aiga]], gràcia a l'energia luminosa recebuda del [[solelh]] e captada per la [[clorofilla]], en liberant d'[[Dioxigèn|oxygèn]] per produire d'[[òsa]]s, e d'en primièr de [[glucòsa]] per lo [[cicle de Calvin]]. Lo CO2 es liberat, a travèrs lo [[cicle de Krebs]], per lo [[catabolisme]] de las [[planta]]s, dels [[Animal|animals]], dels ''[[fungi]]'' (mycètas, o [[campairòl]]s) e dels [[Micròbi|microorganisme]]s. Aquel catabolisme consistís especialament a [[Reaccion d'oxidoreduccion|oxidar]] los [[lipid]]s e los [[glucid]]s en aiga e en dioxid de carbòni gràcia a l'[[Dioxiygèn|oxigèn]] de l'[[aire]] per produire d'energia e de poder reductor, sos forma respectivament d'[[Adenosina trifosfat|ATP]] e de [[Nicotinamida adenina dinucleotid|{{nobr|NADH + H⁺}}]]. Lo CO2 es per consequent un element fondamental del [[cicle del carbòni]] sus nòstra planèta. Es tanben produit par la [[combustion]] de las [[Combustible fossil|energias fossilas]] coma lo [[carbon]], lo [[gas natural]] e lo [[petròli]], e per la de totas las matèrias organicas en general. Es un sosproduit indesirable dins los processus industrials a granda escala. Un exemple es la produccion d'acid acrilic qu'es produit dins una quantitat de mai de cinc milions de tònas per an. L'escomesa dins lo desvolopament d'aqueles procediments es de trobar un catalisador e de condicions de procediments apropriadas que maximizan la formacion del produit e minimizan la produccion de CO2<ref>{{Article|langue=en|titre=The reaction network in propane oxidation over phase-pure MoVTeNb M1 oxide catalysts|périodique=Journal of Catalysis|volume=311|année=2014|lire en ligne=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1896844:6/component/escidoc:1896843/JCAT-13-716_revised_06Dec2013.pdf|pages=369-385}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|langue=en|titre=Surface chemistry of phase-pure M1 MoVTeNb oxide during operation in selective oxidation of propane to acrylic acid|périodique=Journal of Catalysis|volume=285|année=2012|lire en ligne=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1108560:8/component/escidoc:1402724/1108560.pdf|pages=48-60}}</ref>{{,}}<ref>{{Obratge|langue=en|titre=Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts|année=2011|lire en ligne=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1199619:5/component/escidoc:1199618/csepei_lenard.pdf}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|langue=en|titre=Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol 3(6),|périodique=ACS Catalysis|volume=3|numéro=6|année=2013|lire en ligne=https://www.researchgate.net/publication/278196177_Multifunctionality_of_Crystalline_MoVTeNb_M1_Oxide_Catalysts_in_Selective_Oxidation_of_Propane_and_Benzyl_Alcohol|pages=1103-1113}}</ref>. De quantitats significativas de CO2 son an mai deslargadas per los [[volcan]]s e autres fenomèns [[Geotermia|geotermics]] coma los [[gueisèr]]s. En setembre de [[2016]], l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra terrèstra]] ne conteniá a une concentracion de {{unitat|401|[[Part per milion|ppmv]]}} (parts per milion en volum), siá 0,0401 %<ref>{{ligam web| langue=en| url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo| titre=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide| site=NOAA Earth System Research Laboratory| consulté le=11 octobre 2016}}.</ref>. En 2009, aquela concentracion atenhiá precisament {{unitat|386|ppmv}}<ref>Données du [http://www.cmdl.noaa.gov/ccgg/trends/ NOAA et du Mauna Loa Observatory (MLO)].</ref>, contre solament {{unitat|283.4|ppmv}} en 1839 d'après las caròtas de glaç prelevadas dins la region del [[cap Poinsett]] en [[Antartida]]<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20120305110732/http://cdiac.ornl.gov/ftp/trends/co2/lawdome.smoothed.yr20 Carbon Dioxide Information Analysis Center, juin 1998], « ''Historical {{CO2}} record derived from a spline fit (20 year cutoff) of the Law Dome DE08 and DE08-2 ice cores'' », D. M. Etheridge, L. P. Steele, R. L. Langenfelds, R. J. Francey (Division of Atmospheric Research, CSIRO, Aspendale, Victoria, Australie), J.-M. Barnola ([[Laboratoire de glaciologie et géophysique de l'environnement]], [[Saint-Martin-d'Hères]], France) et V. I. Morgan (Antarctic CRC and Australian Antarctic Division, Hobart, Tasmanie, Australie)</ref>, siá una aumentacion globala d'aperaquí 42 % en {{unitat|177|ans}}<ref>Lo taus de CO2 atmosferis esperat a la fin del sègle XXI es estimat entre {{unitat|540|e=970|[[Part per milion|ppmv]]}} segon las simulacions retengudas (modèl ISAM e modèl Bern-CC) :<br /> {{en}} [https://web.archive.org/web/20140203114237/http://www.grida.no/publications/other/ipcc_tar/?src=%2Fclimate%2Fipcc_tar%2Fwg1%2F096.htm United Nations Environment Programme (UNEP) – Third Assessment Report ''Climate Change 2001''], « ''Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis – Chapter 3. The Carbon Cycle and Atmospheric Carbon Dioxide'' », Executive Summary</ref>. En [[2017]], amb {{unitat|405 ppm}}, despassèt un taus pas jamai atenh dempuèi {{unitat|800000 ans}}<ref>Gamilloaug E., [http://www.sciencemag.org/news/2018/08/atmospheric-carbon-last-year-reached-levels-not-seen-800000-years ''Atmospheric carbon last year reached levels not seen in 800,000 years''], ''Science News'', 2 aout 2018</ref>. Lo CO2 es un [[gas d'efièch de sèrra]] plan conegut, transparent en [[espectre visible|lutz vesedoira]] mas absorbissent dins lo domeni [[infraroge]], de sòrta que ten a blocar la reemission vèrs l'espaci de l'[[energia termica]] recebuda pel sòl sos l'efièch del [[raionament solar]] ; seriá responsable de 26 % de l'[[efièch de sèrra]] a l'òbra dins nòstra atmosfèra (la [[vapor d'aiga]] n'assegurant 60 %) ont l'aumentacion de sa concentracion es responsable del [[rescalfament climatic]] constatat a l'escala de la Tèrra dempuèi los darrièrs [[decenni]]s del sègle XX. En mai, l'[[acidificacion dels oceans]] resultant de la dissolucion del dioxid de carbòni atmosferic va comprometre la subrevida de nombroses organismes marins. ==Veire tanben== *[[Cicle del carbòni]] *[[Equacion de Kaya]] *[[Rescalfament climatic]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Quimia]] [[Categoria:Oxid]] [[Categoria:Compausat del carbòni]] [[Categoria:Gas inorganic]] [[Categoria:Produch quimic domestic]] [[Categoria:Refrigerant]] [[Categoria:Gas d'efièch de sarra]] [[Categoria:Pollucion de l'aire]] 2m66lt2u5od3xhy8nrkf3gnx4ave5tw 2502377 2502376 2026-06-07T08:27:34Z Toku 7678 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2502376|2502376]] de [[Special:Contributions/Toku|Toku]] ([[User talk:Toku|discussion]]) 2502377 wikitext text/x-wiki {{Quimiabox general| nom = Dioxid de carbòni | imatge = 3D dioxyde de carbone.PNG | talhaimatge = 250 px | comentari = representacion 3D del dioxid de carbòni | formula = [[Carbòni|C]][[Oxigèn|O]]₂ | nom scientific = Gas carbonic | CAS = 124-38-9 | ATC = | aparéncia = Gas incolor }} {{Quimiabox fisica}} {{Quimiabox fisica massa moleculara| 44,01 g.mol<math>^{-1}</math>}} {{Quimiabox fisica temperatura fusion| −78&nbsp;°C (195 K)}} {{Quimiabox fisica temperatura vaporizacion| −57&nbsp;°C (216 K), pressurisat}} {{quimiabox fisica solubilitat|1,45 kg.m<math>^{-3}</math>}} {{quimiabox fisica densitat|1,87 kg.m<math>^{-3}</math> <small>([[gas]] a 298[[kelvin|K]] 1,013 [[Bar (unitat)|bar]])</small><br />MAI dens que l'aire}} {{quimiabox fisica viscositat|0.07 cP a −78&nbsp;°C}} {{Quimiabox fisica fin}} {{Quimiabox termo}} {{quimiabox termo entalpia| gas = -393,5 [[joule|kJ]].mol<math>^{-1}</math> | solid = | liquid = }} {{quimiabox termo fin}} {{Quimiabox fin}} Lo '''dioxid de carbòni''' (CO₂) es un gas sens color, ni odor ni sabor, format naturalament per l'oxidacion totala del [[carbòni]], que resulta dirèctament de la combustion de matèria organica o de combustibles fossils e del metabolisme dels èssers vius. Lo CO2 es utilizat per l'[[anabolisme]] dels [[Vegetal|vegetals]] per produire la [[biomassa]] a travèrs la [[fotosintèsi]], processus qui consistís a [[Reaccion d'oxidoreduccion|reduire]] lo dioxid de carbòni per l'[[aiga]], gràcia a l'energia luminosa recebuda del [[solelh]] e captada per la [[clorofilla]], en liberant d'[[Dioxigèn|oxygèn]] per produire d'[[òsa]]s, e d'en primièr de [[glucòsa]] per lo [[cicle de Calvin]]. Lo CO2 es liberat, a travèrs lo [[cicle de Krebs]], per lo [[catabolisme]] de las [[planta]]s, dels [[Animal|animals]], dels ''[[fungi]]'' (mycètas, o [[campairòl]]s) e dels [[Micròbi|microorganisme]]s. Aquel catabolisme consistís especialament a [[Reaccion d'oxidoreduccion|oxidar]] los [[lipid]]s e los [[glucid]]s en aiga e en dioxid de carbòni gràcia a l'[[Dioxiygèn|oxigèn]] de l'[[aire]] per produire d'energia e de poder reductor, sos forma respectivament d'[[Adenosina trifosfat|ATP]] e de [[Nicotinamida adenina dinucleotid|{{nobr|NADH + H⁺}}]]. Lo CO2 es per consequent un element fondamental del [[cicle del carbòni]] sus nòstra planèta. Es tanben produit par la [[combustion]] de las [[Combustible fossil|energias fossilas]] coma lo [[carbon]], lo [[gas natural]] e lo [[petròli]], e per la de totas las matèrias organicas en general. Es un sosproduit indesirable dins los processus industrials a granda escala. Un exemple es la produccion d'acid acrilic qu'es produit dins una quantitat de mai de cinc milions de tònas per an. L'escomesa dins lo desvolopament d'aqueles procediments es de trobar un catalisador e de condicions de procediments apropriadas que maximizan la formacion del produit e minimizan la produccion de CO2<ref>{{Article|langue=en|titre=The reaction network in propane oxidation over phase-pure MoVTeNb M1 oxide catalysts|périodique=Journal of Catalysis|volume=311|année=2014|lire en ligne=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1896844:6/component/escidoc:1896843/JCAT-13-716_revised_06Dec2013.pdf|pages=369-385}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|langue=en|titre=Surface chemistry of phase-pure M1 MoVTeNb oxide during operation in selective oxidation of propane to acrylic acid|périodique=Journal of Catalysis|volume=285|année=2012|lire en ligne=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1108560:8/component/escidoc:1402724/1108560.pdf|pages=48-60}}</ref>{{,}}<ref>{{Obratge|langue=en|titre=Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts|année=2011|lire en ligne=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1199619:5/component/escidoc:1199618/csepei_lenard.pdf}}</ref>{{,}}<ref>{{Article|langue=en|titre=Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol 3(6),|périodique=ACS Catalysis|volume=3|numéro=6|année=2013|lire en ligne=https://www.researchgate.net/publication/278196177_Multifunctionality_of_Crystalline_MoVTeNb_M1_Oxide_Catalysts_in_Selective_Oxidation_of_Propane_and_Benzyl_Alcohol|pages=1103-1113}}</ref>. De quantitats significativas de CO2 son an mai deslargadas per los [[volcan]]s e autres fenomèns [[Geotermia|geotermics]] coma los [[gueisèr]]s. En setembre de [[2016]], l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra terrèstra]] ne conteniá a une concentracion de {{unitat|401|[[Part per milion|ppmv]]}} (parts per milion en volum), siá 0,0401 %<ref>{{ligam web| langue=en| url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo| titre=Trends in Atmospheric Carbon Dioxide| site=NOAA Earth System Research Laboratory| consulté le=11 octobre 2016}}.</ref>. En 2009, aquela concentracion atenhiá precisament {{unitat|386|ppmv}}<ref>Données du [http://www.cmdl.noaa.gov/ccgg/trends/ NOAA et du Mauna Loa Observatory (MLO)].</ref>, contre solament {{unitat|283.4|ppmv}} en 1839 d'après las caròtas de glaç prelevadas dins la region del [[cap Poinsett]] en [[Antartida]]<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20120305110732/http://cdiac.ornl.gov/ftp/trends/co2/lawdome.smoothed.yr20 Carbon Dioxide Information Analysis Center, juin 1998], « ''Historical {{CO2}} record derived from a spline fit (20 year cutoff) of the Law Dome DE08 and DE08-2 ice cores'' », D. M. Etheridge, L. P. Steele, R. L. Langenfelds, R. J. Francey (Division of Atmospheric Research, CSIRO, Aspendale, Victoria, Australie), J.-M. Barnola ([[Laboratoire de glaciologie et géophysique de l'environnement]], [[Saint-Martin-d'Hères]], France) et V. I. Morgan (Antarctic CRC and Australian Antarctic Division, Hobart, Tasmanie, Australie)</ref>, siá una aumentacion globala d'aperaquí 42 % en {{unitat|177|ans}}<ref>Lo taus de CO2 atmosferis esperat a la fin del sègle XXI es estimat entre {{unitat|540|e=970|[[Part per milion|ppmv]]}} segon las simulacions retengudas (modèl ISAM e modèl Bern-CC) :<br /> {{en}} [https://web.archive.org/web/20140203114237/http://www.grida.no/publications/other/ipcc_tar/?src=%2Fclimate%2Fipcc_tar%2Fwg1%2F096.htm United Nations Environment Programme (UNEP) – Third Assessment Report ''Climate Change 2001''], « ''Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis – Chapter 3. The Carbon Cycle and Atmospheric Carbon Dioxide'' », Executive Summary</ref>. En [[2017]], amb {{unitat|405 ppm}}, despassèt un taus pas jamai atenh dempuèi {{unitat|800000 ans}}<ref>Gamilloaug E., [http://www.sciencemag.org/news/2018/08/atmospheric-carbon-last-year-reached-levels-not-seen-800000-years ''Atmospheric carbon last year reached levels not seen in 800,000 years''], ''Science News'', 2 aout 2018</ref>. Lo CO2 es un [[gas d'efièch de sèrra]] plan conegut, transparent en [[espectre visible|lutz vesedoira]] mas absorbissent dins lo domeni [[infraroge]], de sòrta que ten a blocar la reemission vèrs l'espaci de l'[[energia termica]] recebuda pel sòl sos l'efièch del [[raionament solar]] ; seriá responsable de 26 % de l'[[efièch de sèrra]] a l'òbra dins nòstra atmosfèra (la [[vapor d'aiga]] n'assegurant 60 %) ont l'aumentacion de sa concentracion es responsable del [[rescalfament climatic]] constatat a l'escala de la Tèrra dempuèi los darrièrs [[decenni]]s del sègle XX. En mai, l'[[acidificacion dels oceans]] resultant de la dissolucion del dioxid de carbòni atmosferic va comprometre la subrevida de nombroses organismes marins. ==Veire tanben== *[[Cicle del carbòni]] *[[Equacion de Kaya]] *[[Rescalfament climatic]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Quimia]] [[Categoria:Oxid]] [[Categoria:Compausat del carbòni]] [[Categoria:Gas inorganic]] [[Categoria:Produch quimic domestic]] [[Categoria:Refrigerant]] [[Categoria:Gas d'efièch de sarra]] [[Categoria:Pollucion de l'aire]] kv19v28ejcb3hbtiivt9ajltysd8txv 10 13146 2502390 2425434 2026-06-07T08:41:52Z Toku 7678 2502390 wikitext text/x-wiki {{Debuta Infobox V2 |tematica={{Tematica automatica|{{{tematica|musica}}}}} |carta={{Carta automatica|{{{carta|musica}}}}} |nom={{{title|{{{nom|{{PAGENAME}}}}}}}} |modèl = Infobox Estil musical |imatge= {{{imatge|}}} |legenda= {{{legenda|}}} }} {{Infobox Òbra/Partidas |tematica={{Tematica automatica|{{{tematica|musica}}}}} |carta={{Carta automatica|{{{carta|musica}}}}} }} |- valign="top" ! align="left" | Originas<br />estilisticas | {{{originas_estilisticas}}} |- valign="top" ! align="left" | Originas<br />culturalas | {{{originas_culturalas}}} |- valign="top" ! align="left" | Instruments<br />tipics | {{{instruments}}} |- valign="top" ! align="left" | Popularitat | {{{popularitat}}} {{Sostítol Infobox|{{{tematica2|{{{tematica|musica}}}}}}|{{{carta|musica}}}|Musicas derivadas}} |- valign="top" ! align="left" | Genres<br />derivats | {{{genres_derivats}}} |- valign="top" ! align="left" | Genres<br />associats | {{{genres_associats}}} |- valign="top" ! align="left" | Scènas<br />regionalas | {{{scènas_regionalas}}} {{Sostítol Infobox|{{{tematica2|{{{tematica|musica}}}}}}|{{{carta|musica}}}|Vejatz tanben}} |- | align="center" colspan="2" | <small>{{{vejatz_tanben}}}</small> |}<noinclude> [[Categoria:Modèl infobox musica]] [[Categoria:Modèl infobox V2]] </noinclude> khenhcqh8bycdl1s3xftnqee984ozoj 0 20015 2502391 2490824 2026-06-07T08:42:02Z Toku 7678 2502391 wikitext text/x-wiki {{Info/Fotbolaire | nom = Ronaldinho |imatge = Fichièr:Ronaldinho 11feb2007.jpg | nom complet = Ronaldo de Assis Moreira | data_de_naissença = [[21 de març]] de [[1980]] | vila = [[Porto Alegre]] | país = [[Brasil]] | altura = 1,81m | pes = 71 kg | club actual = [[FC Barcelona]] | posicion = [[Meio-campo|Meiocampista]],<br />[[Atacante]] | an = [[1998]]–[[2001]]</br>[[2001]]–[[2003]]</br>[[2003]]- |sason = [[1998]]-[[2001]]</br>[[2001]]-[[2003]]</br>[[2003]]- |club = {{Grêmio Football Porto-Alegrense}}</br>{{Paris Saint-Germain Football Club}}</br>{{FC Barcelona}} |partidas_buts = 110 (37) </br> 55 (17) </br> 96 (41) |annada_seleccion = [[1999]]-[[2006]] |equipa_nacionala = [[Equipa de Brasil de fotbòl|Equipa de Brasil A]] |partidas_buts_nacional = 67 (27) }} '''Ronaldo de Assis Moreira''', conegut en [[Brasil]] coma '''Ronaldinho Gaúcho''' e en [[Euròpa]] simplament coma '''Ronaldinho''', ([[Porto Alegre]], [[21 de març]] de [[1980]]) es un jogaire de [[fotbòl]] [[brasil]]ièr. Es actualament lo jogaire mai celèbre de l'[[FC Barcelona]] e es un dels jogaires mai apreciats pel jovent internacionalament. Foguèt considerat coma melhor jogaire del mond en [[2004]] e [[2005]] per la [[FIFA]] (Federacion Internacionala de Fotbòl). Considerat coma un jogaire atipic, Ronaldinho s'es realament impausat en [[Euròpa]] coma alièr esquèr, amb sos dribles fòra del comun, sa conducha de bala incredibla e son benaise sus còps francs. Aquelas qualitats li an valgut d'aparéisser dins lo FIFA 100, d'emportar lo prètz del fotbolaire melhor de l'annada FIFA (2004 e 2005), lo [[Balon d'aur]] 2005, lo prètz del jogaire melhor FIFPro (2005 e 2006), mas tanben lo balon d'Aur brasilian en 2012. En 2009, es elegit jogaire de la decennia. Ronaldinho es considerat coma l'un dels jogaires melhors de [[fotbòl]] brasilian amb [[Pelé]] e [[Ronaldo]] mas tanben l'un dels mai grands jogaires de totes los tempses. Es estat adulat pels socios del [[FC Barcelona]], club amb lo qual a emportat mantun títol e a sustot fach un triplat en 2006 en emportant lo campionat d'Espanha, la supercoupe d'Espanha e la Liga dels campions. En 2013, empòrta la [[Copa Libertadores]] amb l'[[Atlético Mineiro]] que li permet d'aver un palmarés unic al mond. Sus la scèna internacionala, Ronaldinho es estat un artisan grand de las victòrias de l'equipa nacionala. Pendent la Copa del mond 2002, fa partida del trio d'ataca brasilian, amb [[Ronaldo]] e [[Rivaldo]], marcant a eles tres, dotze dels quinze ponches brasilians, e mena l'equipa fins a la victòria finala. Pasmens, pendent la Copa del mond 2006, s'illustra pas pro e es jutjat responsable de la desfacha de cap a [[França]] en quart de finala. Una estatua de sèt mètres lo representant es d'autre biais destrucha a [[Chapecó]]. Dempuèi, es estat seleccionat pauc de còp e a pas fach partida dels grops per la Copa del mond 2010 e 2014. En tot, a marcat 33 ponches en 97 seleccions. Levat lo fach d'èsser un jogaire de fotbòl, Ronaldinho a lançat sa pròpria linha de vestit dempuèi mai de 2013 apelat R[ONE] solament en vendas dins lo quartièr de Lorda a [[Belo Horizonte]]. S'i pòt crompar de camisas destibats, dels bonets o encara dels capèls. S'es egalament lançat dins la musica en apareissent sus Vai na fé d'Edcity e sus Joga o copo prò alto de DJ Dennis qu'an totes los dos atench mai d'un milion de vistas sus YouTube. Puèi, a tanben lançat dos videojòcs a son efigia nommats Soccer 10 e Ronaldinho Super Dash. Sens club professional dempuèi 2015, pren oficialament sa retirada lo 16 de genièr de 2018 après aver enchainé mantun contracte de qualques partidas per divèrsas equipas dins lo mond e jogat per una equipa de futsal dins lo campionat [[Índia|indian]]. == Ligams extèrnes == https://web.archive.org/web/20100306020311/http://www.ronaldinhogaucho.com/ * [https://web.archive.org/web/20171023162123/http://www.photosronaldinho.com/ Photos and Videos Ronaldinho] [[Categoria:Fotbolaire brasilièr]] [[Categoria:Naissença en 1980]] [[Categoria:Esportiu brasilian]] klbuuvj0dfswpqd5n8m1bjxb6oda9uu 10 20026 2502392 2079660 2026-06-07T08:42:46Z Toku 7678 2502392 wikitext text/x-wiki {{Debuta Infobox V2 |tematica=esport |tematica2=football |carta={{Carta automatica|{{{carta|}}}}} |nom={{{nom|}}} |nom2={{{nom_del_jogaire|}}} |modèl = Info/Fotbolaire |imatge= {{{imatge|}}} |legenda= {{{legenda|}}} |mapa={{{mapa|}}} |imatgemapa={{{imatge de mapa|}}} |latitud={{{latitud|}}} |longitud={{{longitud|}}} |tèxt={{{tèxt|}}} }} |- |colspan="3" style="color:black;text-align:center;background-color:;font-weight:bold; height:23px; max-height:25px;"|<!--depreciat-->{{{numèro|<!---->{{{títol|}}}}}} |- | align=center colspan=2 |[[{{ #if:{{{imatge|}}}|{{{imatge}}}|Imatge:Sin foto.svg|}}|{{ #if:{{{talha imatge|}}}|{{{talha imatge}}}|200px|}}|center]] |- | colspan="2" style="vertical-align:top;text-align:center;line-height: 0.80em"|<small>{{{leganda|}}}</small> {{!-}} <tr <includeonly> style="vertical-align:top;"</includeonly>> <td colspan="2"><hr /> {{Infobox Identitat/Partidas |tematica=esport |tematica2=football |carta={{Carta automatica|{{{carta|}}}}} | naissença = {{{naissença|{{{data_de_naissença|{{{data de naissença|}}}}}}}}} | decès = {{{decès|{{{data_de_decès|{{{data de decès|}}}}}}}}} }} {{!}}- {{#if: {{{talha|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Talha''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{talha}}} {{!}}- }} {{#if:{{{escais|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Escais''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{escais}}} {{!}}- }} |- {{#if: {{{club_actual|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Club&nbsp;actual''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{club_actual}}} {{!}}- }} |- {{#if: {{{numèro_en_club|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Numèro''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{numèro_en_club}}} {{!}}- }} |'''Pòst'''||colspan="2"|{{{posicion|}}} |- {{#if: {{{club_junior|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}- {{!}}{{{sason_junior}}} {{!}} colspan="2" {{!}} {{{club_junior}}} {{!}}- }} |}<noinclude> {{Documentacion modèl en sospagina}} {{Infobox Fotbolaire/Documentacion}} {{Modèl utilizant las ParserFunctions}} [[Categoria:Modèl infobox|Fotbòl]] [[Categoria:Fotbolaire|*]] </noinclude> tlxvga8cwddz3kme0gqyql38lei6u60 2502393 2502392 2026-06-07T08:43:33Z Toku 7678 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2502392|2502392]] de [[Special:Contributions/Toku|Toku]] ([[User talk:Toku|discussion]]) 2502393 wikitext text/x-wiki {{Debuta Infobox V2 |tematica=esport |tematica2=football |carta={{Carta automatica|{{{carta|}}}}} |nom={{{nom|}}} |nom2={{{nom_del_jogaire|}}} |modèl = Info/Fotbolaire |imatge= {{{imatge|}}} |legenda= {{{legenda|}}} |mapa={{{mapa|}}} |imatgemapa={{{imatge de mapa|}}} |latitud={{{latitud|}}} |longitud={{{longitud|}}} |tèxt={{{tèxt|}}} }} |- |colspan="3" style="color:black;text-align:center;background-color:;font-weight:bold; height:23px; max-height:25px;"|<!--depreciat-->{{{numèro|<!---->{{{títol|}}}}}} |- | align=center colspan=2 |[[{{ #if:{{{imatge|}}}|{{{imatge}}}|Imatge:Sin foto.svg|}}|{{ #if:{{{talha imatge|}}}|{{{talha imatge}}}|200px|}}|center]] |- | colspan="2" style="vertical-align:top;text-align:center;line-height: 0.80em"|<small>{{{leganda|}}}</small> {{!-}} <tr <includeonly> style="vertical-align:top;"</includeonly>> <td colspan="2"><hr /> {{Infobox Identitat/Partidas |tematica=esport |tematica2=football |carta={{Carta automatica|{{{carta|}}}}} | naissença = {{{naissença|{{{data_de_naissença|{{{data de naissença|}}}}}}}}} | decès = {{{decès|{{{data_de_decès|{{{data de decès|}}}}}}}}} }} {{!}}- {{#if: {{{talha|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Talha''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{talha}}} {{!}}- }} {{#if:{{{escais|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Escais''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{escais}}} {{!}}- }} |- {{#if: {{{club_actual|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Club&nbsp;actual''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{club_actual}}} {{!}}- }} |- {{#if: {{{numèro_en_club|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Numèro''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{numèro_en_club}}} {{!}}- }} |'''Pòst'''||colspan="2"|{{{posicion|}}} |- {{#if: {{{club_junior|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}- {{!}}{{{sason_junior}}} {{!}} colspan="2" {{!}} {{{club_junior}}} {{!}}- }} {{Documentacion modèl en sospagina}} {{Infobox Fotbolaire/Documentacion}} {{Modèl utilizant las ParserFunctions}} [[Categoria:Modèl infobox|Fotbòl]] [[Categoria:Fotbolaire|*]] </noinclude> 69ao1sz60vjttr5jbmleiasv3y7d7t7 2502394 2502393 2026-06-07T08:43:54Z Toku 7678 Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2502393|2502393]] de [[Special:Contributions/Toku|Toku]] ([[User talk:Toku|discussion]]) 2502394 wikitext text/x-wiki {{Debuta Infobox V2 |tematica=esport |tematica2=football |carta={{Carta automatica|{{{carta|}}}}} |nom={{{nom|}}} |nom2={{{nom_del_jogaire|}}} |modèl = Info/Fotbolaire |imatge= {{{imatge|}}} |legenda= {{{legenda|}}} |mapa={{{mapa|}}} |imatgemapa={{{imatge de mapa|}}} |latitud={{{latitud|}}} |longitud={{{longitud|}}} |tèxt={{{tèxt|}}} }} |- |colspan="3" style="color:black;text-align:center;background-color:;font-weight:bold; height:23px; max-height:25px;"|<!--depreciat-->{{{numèro|<!---->{{{títol|}}}}}} |- | align=center colspan=2 |[[{{ #if:{{{imatge|}}}|{{{imatge}}}|Imatge:Sin foto.svg|}}|{{ #if:{{{talha imatge|}}}|{{{talha imatge}}}|200px|}}|center]] |- | colspan="2" style="vertical-align:top;text-align:center;line-height: 0.80em"|<small>{{{leganda|}}}</small> {{!-}} <tr <includeonly> style="vertical-align:top;"</includeonly>> <td colspan="2"><hr /> {{Infobox Identitat/Partidas |tematica=esport |tematica2=football |carta={{Carta automatica|{{{carta|}}}}} | naissença = {{{naissença|{{{data_de_naissença|{{{data de naissença|}}}}}}}}} | decès = {{{decès|{{{data_de_decès|{{{data de decès|}}}}}}}}} }} {{!}}- {{#if: {{{talha|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Talha''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{talha}}} {{!}}- }} {{#if:{{{escais|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Escais''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{escais}}} {{!}}- }} |- {{#if: {{{club_actual|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Club&nbsp;actual''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{club_actual}}} {{!}}- }} |- {{#if: {{{numèro_en_club|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}'''Numèro''' {{!}} colspan="2" {{!}} {{{numèro_en_club}}} {{!}}- }} |'''Pòst'''||colspan="2"|{{{posicion|}}} |- {{#if: {{{club_junior|<noinclude>-</noinclude>}}} | {{!}}- {{!}}{{{sason_junior}}} {{!}} colspan="2" {{!}} {{{club_junior}}} {{!}}- }} |}<noinclude> {{Documentacion modèl en sospagina}} {{Infobox Fotbolaire/Documentacion}} {{Modèl utilizant las ParserFunctions}} [[Categoria:Modèl infobox|Fotbòl]] [[Categoria:Fotbolaire|*]] </noinclude> tlxvga8cwddz3kme0gqyql38lei6u60 0 21695 2502374 2488510 2026-06-07T07:49:36Z ~2026-33605-14 63873 2502374 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Organizacion |nom =Organizacion de las Nacions Unidas |imatge= [[Fichièr:ONU21.jpg|150px]] |tipe =[[Organizacion internacionala]] |lenga=[[anglés]], [[arabi]], [[chinés]], [[espanhòl]], [[francés]], [[rus]] |creacion=26 de junh de 1945 (institucion)<br/>24 de octobre de 1945 (en vigor) |devisa= «Peace, dignity and equality on a healthy planet» | nom_secretari = | secretari=[[António Guterres]] | mapa=[[Fichièr:United_Nations_(Member_States_and_Territories).svg|150px]] | sedença = [[Genèva]], [[Soïssa]] |legenda=195 païses |membres=193 estats <br> 2 estats observators |abreviacion=ONU |site_web=www.un.org }} L''''Organizacion de las Nacions Unidas''' ('''ONU'''),<ref>En [[anglés]]: ''Organization of the United Nations''.</ref> mai simpalement las '''Nacions Unidas''',<ref>En anglés: ''United Nations'', '''UN'''</ref> es una [[organizacion internacionala]] fondada en [[1945]] aprèp la [[Segonda Guèrra Mondiala]] pels [[país|païses]] signataris de la [[Carta de San Francisco]] per resòlver los problèmas internacionals. Succediguèt a la [[Societat de las Nacions]] (SDN). Sos objectius principals son lo manten de la [[patz]] e de la seguretat internacionala. Per aquò, l'ONU promòu la proteccion dels [[dreches de l'Òme]], lo [[desvolopament duradís]] e lo respècte del [[drech internacional]], provesís una [[ajuda umanitària]] als païses o a las populacions dins lo besonh e dispausa de poders especifics coma l'establiment de sancions internacionalas, la creacion de [[Fòrça d'interposicion|fòrças d'interposicion]] (los [[Cascos Blaus]]) o l'organizacion d'una [[guèrra|accion militara]]. [[Fichièr:UNGENEVA.jpg|thumb|right|Dintrada vèrs lo palais de las Nacions, sèti de l'ONU a Genèva]] L'ONU es organizada a l'entorn de sièis organs principals: l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]], lo [[Conselh de Securitat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]], lo [[Conselh Economic e Social de las Nacions Unidas|Conselh Economic e Social]], lo [[Conselh de Tutèla de las Nacions Unidas|Conselh de Tutèla]] (inactiu dempuèi 1994), la [[Cort Internacionala de Justícia]] e lo [[Secretariat de las Nacions Unidas|Secretariat]]. En mai d'aquò, los organs inicials son pauc a pauc estats completats per de programas e d'institucions especializats e aparentats. Lo [[Sèti de las Nacions Unidas|sèti de l'organizacion]] se situa a [[Nòva York]], mas existís tres sètis segondaris a [[Genèva]], [[Viena (Àustria)|Viena]] e [[Nairobi]]. En 2024, 193 [[Estat]]s èran membres de l'organizacion e 2 avián l'estatut d'observator, valent a dire que la quasi totalitat de las entitats territòrialas [[independéncia|independentas]] son representadas a l'ONU. L'organizacion es ansin lo sòcle de la [[diplomacia]] mondiala actuala e del [[drech internacional]]. == Objectius == {{veire|Carta de las Nacions Unidas}} En vertut de l'article 1 de sa carta fondatritz, l'ONU s'esfòrça d'èsser un luòc ont se bastís un avenidor melhor per totes a travèrs 4 objectius principals: * manténer la [[patz]] e la seguretat internacionalas en prenent de mesuras collectivas eficaças per prevenir las menaças còntra la patz, reprimir los actes d'agression e reglar [[Pacifisme|pacificament]] los desacòrds. * desvolopar entre las [[nacion]]s de relacions amicalas fondadas sus lo respècte del principi de l'[[egalitat]] de dreches dels pòbles e de lor drech de dispausar d'eles meteisses; * realizar la cooperacion internacionala en reglant los problèmas internacionals d'òrdre [[economia|economic]], [[societat|social]], intellectual o umanitari e en desvolopant lo respècte dels drechs de l'Òme e las libertats fondamentalas; * èsser un centre d'armonizacion dels esfòrces de las nacions per realizar aqueles objectius. L'ONU non es pas un [[govèrn]] mondial e legifèra pas coma un [[Estat]]. Ça que la, sas resolucions donan una legitimitat a las intervencions dels Estats e son de mai en mai aplicadas dins lo drech nacional e internacional. == Istòria == === De la SDN a la fondacion de l'ONU === ==== La Societat de las Nacions ==== {{veire|Societat de las Nacions}} Institucion precursora de l'ONU, la [[Societat dei Nacions|Societat de las Nacions]] (SDN) foguèt fondada en 1919, en seguida del [[Tractat de Versalhas]], per fin de conservar la [[patz]]. Ça que la, a partir dels ans 1930, la SDN poguèt pas empachar la falhida del sistèma de Versalhas e un retorn de la guèrra (Guèrra d'Espanha, Guèrra Sinojaponesa, Guèrra d'Etiopia). Tanben, empachèt pas l'[[expansionisme]] que menèt a la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. L'experiéncia de la SDN es donc generalament considerada coma una revirada, mas aquel bilanç pòt èsser nuançat. De fach, la SDN creèt o còordinèt d'organizacions internacionalas destinadas a melhorar la cooperacion entre sos membres. De mai, foguèt capabla de resòlvre mai d'un conflicte durant los ans 1920. Inspirèt donc fòrça las institucions de las Nacions Unidas actualas. ==== La fondacion de las Nacions Unidas ==== [[File:UNITED NATIONS - PREAMBLE TO THE CHARTER OF THE UNITED NATIONS - NARA - 515901.jpg|thumb|right|Preambul de la [[Carta de las Nacions Unidas]].]] Las primièras basas de las Nacions Unidas foguèron pausadas quand s'elaborèt la [[Declaracion de las Nacions Unidas]], que foguèt signada lo [[1èr de genièr|1{{èr}} de genièr]] de [[1942]] a [[Washington, DC|Washington DC]]. L'expression de ''Nacions Unidas'' es deguda al president dels [[Estats Units d'America|Estats Units]], [[Franklin D. Roosevelt]]; aviá per tòca de significar que d'Estats avián decidit de s'acampar per prevenir los [[guèrra|conflictes]] [[arma (guèrra)|armats]] per que de guèrras coma la [[Primièra Guèrra Mondiala|Primièra]] e la [[Segonda Guèrra Mondiala]] se reproduguèsson pas jamai, en avent a l'esperit qu'aquestas guèrras se produguèron dos còps en «l'espaci d'una vida» coma o ditz la Carta de las Nacions Unidas. Mas es amb la [[Conferéncia de Dumbarton Oaks]] a Washington DC e sustot la [[Conferéncia de San Francisco]] en [[1945]] que foguèron definits exactament la tòca e lo foncionament de l'ONU. Lo tèxt fondator de l'ONU es la [[Carta de las Nacions Unidas]], que foguèt signada a la fin de la Conferéncia de [[San Francisco]] pels representants dels 50 Estats fondators lo [[26 de junh]] de [[1945]]. Es de notar que [[Polonha]], qu'èra pas estada representada a la Conferéncia de San Francisco, la signèt pus tard, mas fa pasmens partida dels 51 Estats membres originals, perque son govèrn en exili aviá precedentament signat la Declaracion de las Nacions Unidas. Es lo [[24 d'octobre]] de [[1945]], a l'ocasion de la ratificacion per la majoritat dels païses signataris, que l'ONU nasquèt oficialament. Dempuèi, la ''Jornada de las Nacions Unidas'' es celebrada lo 24 d'octobre de cada annada. === Guèrra Freja === ==== La mesa en plaça de l'organizacion dins las relacions internacionalas ==== Aprèp la victòria definitiva dels Aliats, l'Organizacion de las Nacions Unidas foguèt oficialament creada lo 24 d'octòbre de 1945 amb la ratificacion de la Carta de San Francisco pels cinc membres permanents del Conselh de Seguretat. Los reünions comencèron en genièr de 1946 e concerniguèron los punts de tension entre los venceires de la guèrra (regions azèris d'[[Iran]], [[Grècia]]...). L'Assemblada Generala causiguèt Nòva York per installar lo sèti de l'organizacion e lo primièr Secretari General foguèt elegit lo 2 de febrièr de 1946. Pendent aqueu periòde, l'organizacion prenguèt de decisions importantas sus mai d'un subjècte coma lo plan de division de [[Palestina]]. En 1950, aprofechant lo [[boicòt]] del Conselh de Seguretat pels Sovietics, que volián lo remplaçament de la [[Republica de China|China Nacionalista]] per la [[Republica Populara de China|China Comunista]] au sen del Conselh, los Occidentaus obtenguèron la condamnacion de l'invasion de la [[Corèa del Sud]] pels Nòrd-Coreans. Aquò permetèt la constitucion d'un important [[còs expedicionari]], dominats pels [[USA|Estatsunidencs]], encargat de combatre l'agressor e de liberar lo territòri sud-corean. De 1950 a 1953, l'ONU menèt aital oficialament la [[Guèrra de Corèa]] e signèt l'[[armistici de Panmunjom|armistici]] que marquèt la fin dels combats. ==== La question coloniala e lo desvolopament de las intervencions militaras ==== Dins los ans 1950-1960, l'ONU foguèt confrontada a la question coloniala e al desvolopament mai e mai important de las intervencions militaras destinadas a separar de belligerants o a restablir la patz dins una region donada. Aquò foguèt marcat per de dificultats coma la mòrt del Secretari General [[Dag Hammarskjöld]] durant l'[[Operacion de las Nacions Unidas en Còngo]] (1960-1964). Pasmens, l'ONU enregistrèt tanben de succès per empachar l'extension del conflicte cipriòta a una confrontacion mai dirècta entre [[Grècia]] e [[Turquia]]. Los cascos blaus participèron egalament a la separacion de las armadas israeliana e aràbias e de las armadas indiana e paquistanesa, mas mostrèron sos limits per empachar la [[Guèrra dels Sièis Jorns]], la [[Guèrra de Kippur]] o la [[Tresena Guèrra Indopaquistanesa]]. Al nivèl de l'organizacion, la descolonizacion cambièt l'equilibri entre los país fondators. En efièch, lo nombre de membre aumentèt rapidament durant los ans 1960 (amb 17 adesions unicament en 1960). Lo Tèrç Mond e lo Movement dels Non Alinhats venguèron aital majoritaris a l'Assemblada Generala. En 1971, aquò permetèt lo remplaçament de la [[Republica de China]] (reducha a [[Taiwan]]) per la [[Republica Populara de China]] coma membre permanent del Conselh de Seguretat. Puèi, pendent los 1970-1980, en causa de la paralisia politicia de l'organizacion, aquò menèt a una importanta diversitat de sas activitats en matèria de cooperacion culturala, economica e sociala. ==== La paralisia de l'ONU ==== L'autre aspècte central de l'istòria de l'ONU durant la [[Guèrra Freja]] foguèt sa paralisia progressiva dins los conflictes implicant un dels dos blòts. En efièch, après la condamnacion de la [[Corèa del Nòrd]] en 1950, los Sovietics comprenguèron son error. Lo Conselh de Seguretat venguèt l'institucion centrala del [[drech internacional]], mas las doas superpoténcias utilizèron 242 còps son drech de vetò per blocar de resolucions opausadas a sos interèsses. Aquò empachèt la resolucion de conflictes importants, en particular aqueu dau [[conflicte araboisraelian]] qu'es encara un element central de las relacions internacionalas en [[Orient Mejan]]. De mai, d'acòrdis de desarmament majors, coma los [[tractats START]], foguèron pas concluts dins l'encastre de l'ONU. === L'ONU dempuèi 1991 === ==== La renaissença de l'ONU ==== En 1991, la disparicion de l'[[URSS|Union Sovietica]] permetèt una certana renaissença de las Nacions Unidas amb la fin del blocatge entre Estatsunidencs e Sovietics. Durant los ans 1990, l'organizacion tornèt trobar un ròtle motor dins las relacions internacionalas. Aquò menèt a una multiplicacion novèla de las intervencions militaras menadas pels cascos blaus. Pasmens, aqueu sistèma mostrèt tornarmai sos limits en [[Iogoslavia]]. En efièch, las fòrças internacionalas foguèron incapablas de protegir las populacions civilas e una intervencion militara de l'[[OTAN]] foguèt finalament necessària per resòlver la situacion. En 1999, una intervencion en [[Sierra Leone]], per ensajar d'arrestar la guèrra civila, requesiguèt un sostèn britanic dirècte. D'autras missions africanas s'acabèron per de reviradas grèvas coma las missions en [[Rwanda]] e en [[Somalia]]. ==== La desagregacion del drech internacional ==== Dempuèi 1999, la legitimitat del sistèma intrat en vigor aprèp la [[Segonda Guèrra Mondiala]] es contestada per las poténcias novèlas ([[Índia]], [[Indonesia]], [[Brasil]]...) o ancianas ([[Alemanha]], [[Japon]]...). En efièch, la legitimitat dels membres permanents del Conselh de Seguretat per gerir las afars dau mond es l'objècte de criticas creissentas. Pasmens, la menaça mai importanta per l'ONU es la desagregacion constanta del drech internacional. Aquò pren mai que mai la forma d'infraccions comesas dirèctament per los membres permanents del Conselh de Seguretat que son en teoria los garants de las règlas. Aquò comencèt probablament amb l'ataca de [[Serbia]] per l'[[OTAN]] sens acòrdi del Conselh de Seguretat. Contunièt amb l'invasion estatsunidenca d'[[Iraq]] en 2003, amb lo destornament de la resolucion permetent una intervencion armada limitada còntra [[Libia]] en 2011 o amb l'[[crisi de Crimèa|annexion de Crimèa]] per [[Russia]] en 2014. Lo sostèn portat per los membres permanents a d'aliats refusant d'aplicar las resolucions de l'ONU ([[Israèl]], [[Corèa del Nòrd]]...) es una autra fònt d'afebliment de l'òrdre internacional eretat de la victòria dels Aliats. Pasmens, en 2022, l'invasion dirècta, sens [[declaracion de guèrra]], d'[[Ucraïna]] per [[Russia]] marquèt una etapa novèla dins l'afebliment de las règlas edictadas per la [[Carta de San Francisco]]. Un an mai tard, l'ONU foguèt tanben incapabla d'empachar los bombardaments israelians còntra las populacions civilas de Gaza en causa del vetò estatsunidenc. Enfin, cau nòtar l'augmentacion de las tensions a l'entorn de l'[[estrech de Formòsa]] o en [[mar de China Meridionala]]. Las relacions internacionalas son aital mai que mai dominadas pels rapòrts de fòrça entre las poténcias e non per una volontat de negociar pacificament lo reglament dels desacòrdis. === L'avenidor de l'ONU === En causa de sos problemas recurrents, l'avenidor de l'ONU passa probablament mai que mai per una reforma de son foncionament. Fins ara, foguèt remandada, mas lo problèma del budget (son deute) e lo del foncionament del Conselh de Seguretat (l'arribada de membres permanents novèls e l'extension de son domeni de competéncia) venon de mai en mai cochoses. Pasmens, lo subjècte es fòrça complicat. Per exemple, durant son mandat, l'ancian Secretari General, [[Kofi Annan]], comandèt d'estudis nombroses sus las vias de seguir per reformar l'Organizacion. Mas, per manca de consensus al sen dels membres permanents del Conselh de Seguretat, son pel moment demoradas letra mòrta. En particular, [[John R. Bolton]], representant permanent dels [[Estats Units d'America|Estats Units]] en [[agost]] de [[2005]], sosten una posicion que fa pas l'unanimitat e gelèt aital las possibilitats de reforma. == Foncionament == === Adesion e Estats membres === {{veire|Lista dels Estats membres de l'ONU}} Las condicions e lo procediment d'adesion d'un [[estat]] a l'ONU son definits per sa [[Carta de las Nacions Unidas|carta]]. D'en primièr, lo candidat deu acceptar las condicions e principis enonciats dins la [[carta de las Nacions Unidas]] e soscriure a sos objectius. Per formalizar sa demanda d'adesion, l'Estat candidat deu mandar una letra al [[Secretariat de las Nacions Unidas|Secretariat]] de l'organizacion ont declara oficialament son acòrdi amb las obligacions de la carta. Puèi, la demanda es examinada per lo [[Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]]. L'acòrdi dels cinc membres permanents e d'un minimom de quatre membres non permanents es obligatòri per obtenir la recomandacion del Conselh. La recomandacion es alara examinada per l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]]. Un vòte favorable a la majoritat dels dos tèrces es necessari per admetre l'Estat candidat dins l'organizacion. L'adesion ven efectiva lo jorn de la resolucion correspondenta. Dempuèi l'adesion de [[Montenegro]] en [[2006]] e del [[Sodan del Sud]] en [[2011]], l'ONU inclutz 193 [[Estat]]s, valent a dire la quasi totalitat dels Estats del mond. [[Palestina]], [[Vatican]], las [[illas Cook]] e [[Nioé]] an l'estatut d'Estat observator. Totun, contràriament a sa denominacion, i a pas de [[Nacion]] dins l'Organizacion, mas unicament d'[[Estat]]s. L'utilizacion del tèrme de « nacions » al luòc « d'estats » s'explica per la concepcion, predominanta aprèp la [[Segonda Guèrra Mondiala]], que totes los Estats son d'[[Estat nacion|Estats-Nacions]], çò qu'es fals en practica car existís d'Estats sens Nacion, d'Estats amb mantuna Nacion e de Nacions sens Estat. De mai, la procedura empacha l'adesion dels territòris secessionistas que son pas reconeguts per los cinc membres permanents del [[Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]] coma [[Transnístria]], [[Ossetia del Sud]], [[Abcazia]], [[Kosova]] o [[Somaliland]]. === Institucions === ==== Generalitats ==== [[Fichièr:Institutions de l'ONU.svg|thumb|right|400px|Lo foncionament de l'ONU]] L'Organizacion de las Nacions Unidas compren sièis organs principals que son l'[[Assemblada Generala de l'ONU|Assemblada Generala]], lo [[Secretariat de l'ONU|Secretariat]], lo [[Conselh de Securitat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]], lo [[Conselh de Tutèla de las Nacions Unidas|Conselh de Tutèla]], lo [[Conselh Economic e Social de l'ONU|Conselh Economic e Social]] e la [[Cort Internacionala de Justícia]]. Mentre que la SdN èra mai que mai espaci de dialòg ont los [[diplomacia|diplomatas]] se podián rescontrar per establir de consensus, l'ONU pòt, amb lo Conselh de Seguretat, prendre de decisions concrètas susceptiblas de permetre, per exemple, l'emplec de la fòrça armada per manténer o restablir la patz. En mai dels sièis organs principals, l'ONU a creat al fil del temps de nombrosas [[Los organs de l'ONU|agéncias especializadas]] coma l'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] (OMS) per la santat, o l'[[Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura]] (UNESCO) per la proteccion del [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]]. Totes los trabalhs e debats son retranscriches dins las sièis lengas oficialas de l'ONU : [[arabi]], [[anglés]], [[chinés]], [[espanhòl]], [[francés]], [[rus]], mas l'anglés e lo francés son las solas [[lenga de trabalh|lengas de trabalh]] de l'ONU. Lo Secretariat de l'ONU emplega aperaquí 7500 foncionaris. L'ONU e sos programas e institucions especializadas, comprés la [[Banca Mondiala]] e lo [[FMI]], emplega en tot aperaquí {{formatnum:61000}} personas dins lo mond. ==== L'Assemblada Generala ==== [[File:Unpicture.jpg|thumb|right|Fotografia d'una session de l'Assemblada Generala.]] {{veire|Assemblada Generala de las Nacions Unidas}} L'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas]] es compausada de cinc representents per cada [[Estat]] membre, mas cada Estat i dispausa d'una votz unica. Pòt èsser sasida per cada Estat per discutir de questions que concernisson lo manten de la [[patz]] e la seguretat internacionala. A unicament un ròtle consultatiu e sas conclusions an la valor de recomandacions. Pasmens, coma acampa la quasi totalitat dels Estats del mond, l'Assemblada es un organ prestigiós L'Assemblada es tanben cargada de nomenar lo [[Secretariat General de las Nacions Unidas|Secretari General]] (sus recomandacion del Conselh de Seguretat), los membres non permanents del [[Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]], del [[Conselh Economic e Social de las Nacions Unidas|Conselh Economic e Social]], del [[Conselh de Tutèla de las Nacions Unidas|Conselh de Tutèla]], de la [[Cort Internacionala de Justícia]] e del [[Conselh dels Dreches de l'Òme]]. A egalament un poder de decision sul budget de l'organizacion, sul despartiment de las contribucions entre los Estats membres e sus l'entrada de membres novèls al sen de l'organizacion. ==== Lo Secretariat ==== {{veire|Secretariat de las Nacions Unidas}} Lo [[Secretariat de las Nacions Unidas|secretari general]] es nomenat per l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]], mas los membres permanents del [[Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]] pòdon exercir lor drech de vetò per empachar la nominacion d'un candidat. La durada de son mandat es de 5 ans renovelable. Per ensajar d'assegurar son independéncia, l'usatge vòl que lo secretari general venga d'un Estat non membre permanent del Conselh de Seguretat. Lo secretari es lo cap de l'[[administracion]] de l'organizacion e es cargat de complir totes los prètzfachs que li son fisats pel Conselh de Seguretat, per l'Assemblada Generala, lo Conselh Economic e Social o tot autre organ de l'ONU. Lo secretari pòt tanben utilizar son independéncia per empachar l'aparicion, l'agravacion o l'extension d'una crisi o d'un [[guèrra|conflicte]]. ==== Lo Conselh de Seguretat ==== [[File:United Nations Security Council.jpg|thumb|Fotografia de la sala de reünion del [[Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]].]] {{veire|Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas}} Lo [[Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]] es l'organ mai important de l'ONU. Es constituït de cinc Estats membres permanents, que correspondon als venceires de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] ([[USA|Estats Units]], [[Russia]], [[Reialme Unit]], [[França]] e [[RPC|China]]), e de dètz Estats membres non permanents elegits per una durada de dos ans. Lei cinc membres permanents dispausan d'un drech de vetò que li permeton de blocar tota presa de discussion. Lo secretari general pòt participar a las reünions del Conselh. Lo Conselh de Seguretat es responsable del manten de la patz e de la seguretat internacionala e dispausa de poders especifics. En particular, pòt adoptar de resolucions constrenhentas (sancion internacionala, intervencion militara...) que devon èsser acceptadas e aplicadas per totes los Estats membres. ==== Lo Conselh de Tutèla ==== {{veire|Conselh de Tutèla de las Nacions Unidas}} Lo [[Conselh de Tutèla de las Nacions Unidas|Conselh de Tutèla]] es un organ inactiu dempuèi 1994. Èra destinat a susvelhar l'[[administracion]] de territòris non independents per d'autres Estats. A sa creacion, 11 territòris e 7 poissanças administratritz èran regardats. Èra format per los cinc membres permanents del [[Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]], per las autras poissanças administrantas e per de membres elegits per l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]]. Lo nombre d'elegits èra identic al nombre de poissanças administrantas. ==== Lo Conselh Economic e Social ==== {{veire|Conselh Economic e Social de las Nacions Unidas}} Lo [[Conselh Economic e Social de las Nacions Unidas|Conselh Economic e Social]] es un organ plaçat jos l’egida de l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]]. A un ròtle consultatiu sus las questions que regardan los domenis [[economia|economic]], [[societat|social]], [[Cultura|cultural]], [[Educacion|educatiu]], de [[santat publica]] e del [[desvolopament duradís]]. Pòt delegar la gestion de questions a un organ especializat de l'ONU coma l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] per las campanhas de [[vaccin|vaccinacion]]. Sos membres son elegits per un mandat de 3 ans per l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]]. A sa creacion, lo Conselh èra compausat de 18 Estats, nombre que passèt a 27 en 1965<ref>'''(fr)''' Thiébaut Flory e Paul Tavernier, « L'année des Nations unies (15 septembre 1964 - 21 septembre 1965). Questions juridiques », ''Annuaire français de droit international'', vol. 11, 1965, pp. 560-561.</ref> e a 54 en 1973<ref>'''(fr)''' Paul Tavernier, « L'année des Nations unies, problèmes juridiques - 1973 », ''Annuaire français de droit international'', vol. 19, 1973, p. 610.</ref>. Per assegurar sa mission, lo [[Conselh Economic e Social de las Nacions Unidas|Conselh Economic e Social]] coordina l'activitat de comissions tecnicas e de comissions regionalas. Las comissions tecnicas son mai o mens permanentas car pòdon èsser creadas o dissolgudas segon los besonhs de l'ONU. Per exemple, la [[Comission de la Condicion de la Femna]] existís dempuèi 1946<ref>'''(fr)''' Anick Druelle, « Femmes engagées sur la scène mondiale pour défendre leurs droits », ''Cahiers de recherche sociologique'', 2002, p. 141.</ref>. En revenge, la [[Comission del Desvolopament Duradís]], encargada de 1993 a 2013 de seguir los resultats de la [[Cima de la Tèrra]], foguèt remplaçat en 2013 per un forum politic creat en 2015. Las comissions regionalas son organizadas sus una basa continentala. Lor ròtle principal es d'acompanhar lo desvolopament economic d'aquelas zònas<ref>A l'origina, aquelas comissions avián per ròtle principal de seguir la reconstruccion de las regions destrugudas per la [[Segonda Guèrra Mondiala]].</ref>. ==== La Cort Internacionala de Justícia ==== {{veire|Cort Internacionala de Justícia}} La [[Cort Internacionala de Justícia]] (CIJ) es un organ situat dins la vila [[Païses Basses|neerlandesa]] de [[l'Aia]]<ref>La [[Cort Permanenta d'Arbitratge]], institucion encargada d'arbitratge de conflictes internacionals entre [[Estat|Estats]], personas privadas e organizacions intergovernamentalas, es tanben installada a l'Aia.</ref>. Es la successora dirècta de la [[Cort Permanenta de Justícia Internacionala]] creada en 1922 per la [[Societat de las Nacions|SDN]]. Es encargada de reglar los conflictes [[drech|juridics]] somés pels Estats e de donar son vejaire sus de questions juridics presentadas per d'organs e d'agéncias internacionalas reconeguts per l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]]. La Cort es principalament compausada de 15 jutges elegits per un mandat 9 ans per l'[[Assemblada Generala de las Nacions Unidas|Assemblada Generala]] e lo [[Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas|Conselh de Seguretat]]<ref>Per èsser elegit, un candidat deu obtenir la majoritat absoluda dins los dos organs.</ref>. Lo drech aplicable per la CIJ es constituït per las [[tractat (drech)|convencions internacionalas]], la [[costuma internacionala]], los ''« principis generals de drech reconeguts per las nacions civilizadas »'' e, dins las condicions previstas per l'article 59 de la [[Carta de las Nacions Unidas|Carta de San Francisco]], per las decisions judiciàrias e la doctrina dels [[drech public|juristas publicistas]] pus qualificats. Ça que la, l'accion de la Cort es limitada, fauta de sasina volontària pels Estats implicats dins un conflicte. Las questions tractadas regardan donc generalament d'afars menors e pauc sensibles. === Finançament === Lo finançament de l'Organizacion de las Nacions Unidas e de sas agéncias especializadas es assegurat per las contribucions obligatòrias dels païses membres e per de contribucions volontàrias de totas organizacions, entrepresas o encara particulars ([[Ted Turner]] a per exemple fach un don d'un miliard de dolars US). Lo budget ordinari de las Nacions Unidas (~ 2 miliards de dolars en 2005), establit cada dos ans, es basat sus las contribucions obligatòrias fixadas per l'Assemblada Generala. Per de rasons d'independéncia, lo nivèl maximum de contribucion es estat fixat a 22 % (lo lindal minimal es de 0,01% del budget global). A títol d'exemple, en 2001 los contributors principals èran los [[Estats Units d'America|Estats Units]] (22%), [[Japon]] (19,63%), [[Alemanha]] (9,82%), [[França]] (6,5%), [[Reiaume Unit]] (5,57%), [[Itàlia]] (5,09%), [[Canadà]] (2,57%), [[Espanha]] (2,53%) e [[Brasil]] (2,39%). En [[2005]], la composicion èra la seguenta : [[Estats Units d'America|Estats Units]] (22%), [[Japon]] (19,5%), [[Alemanha]] (8,6%), [[França]] (6,5%), [[Reialme Unit]] (6,1%), [[Itàlia]] (4,9%), [[Canadà]] (2,8%), [[Espanha]] (2,5%), la [[Republica Populara de China]] (2%), la [[Corèa del Sud]] (1,8%). Es important de soslinhar que las contribucions obligatòrias son pas totjorn pagadas pels Estats membres (Estats Units particularament). L'ONU es de mai en mai sovent engatjada dins d'operacions de manten de la patz dins lo mond (objectius qu'èran pas formalament prevists dins sa Carta) ; aquò a un impacte important sus son budget en rason del cost elevat d'aquestas intervencions. Lo resultat es que las Nacions Unidas an un deute de mai de 2,5 miliards de dolars americans. Per resòlvre aqueste problèma recurrent, fòrça Estats vòlon una reforma en pregondor de las Nacions Unidas de biais a reglar la pesantor burocratica de l'ONU, çò que poiriá reglar una partida del problèma. == Localizacion == [[Fichièr:2024-11-18-Headquarters_of_the_United_Nations-0605.jpg|thumb|right|220x220px|Lo sèti de l'ONU a Nòva York]] Lo [[sèti de l'ONU]], a la demanda dels parlamentaris americans, foguèt construch a [[Nòva York]] lo long de l'[[East River]] sus un terren aquesit gràcias a una donacion de [[John Davison Rockefeller Junior]]. Foguèt inaugurat lo [[9 de genièr]] de [[1951]]. Lo sèti de las Nacions Unidas gaudís de cèrts privilègis diplomatics. Proprietat de l’Organizacion de las Nacions Unidas, lo sit del Sèti es territòri internacional. Es a dire que, per exemple, cap de membre de la seguretat americana i pòt pas dintrar sens la permission del [[Secretari General de l'ONU|Secretari General]]. Cinc dels sièis organs principals de l'ONU i son localizats. Sola la [[Cort Internacionala de Justícia]], de creacion pus recenta, a son sèti a [[L'Aia]] als [[Païses Basses]]. D'agéncias importantas de las Nacions Unidas ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], [[Organizacion Meteorologica Mondiala|OMM]], [[Organizacion Mondiala de la Proprietat Intellectuala|OMPI]], [[Organizacion Internacionala del Trabalh|OIT]], [[Union Internacionala de las Telecomunicacions|UIT]], [[Naut Commissariat de las Nacions Unidas pels Refugiats|HCR]], [[Naut Commissariat de las Nacions Unidas als Dreches de l'Òme|HCDH]]) an lor sèti a [[Genèva|Genèva (Soïssa)]], sèti europèu de l'ONU e ancian sèti de la [[Societat de las Nacions|SdN]], ont se debanan totjorn dos tèrces de las activitats del sistèma de las Nacions Unidas, o encara a [[Viena (Àustria)|Viena]] coma l'[[Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica]] (AIEA). E d'autres endacòm mai dins lo mond, coma l'[[UNESCO|Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura]] a [[París]] en [[França]] o la de l'[[Organizacion de l'Aviacion Civila Internacionala]] (OACI) a [[Montreal]] en [[Canadà]]. == Las accions de l'ONU == * Las [[competéncias operacionalas de l'ONU]] * La prevencion dels conflictes * Lo [[desarmament]] * Los [[Dreches de l'Òme]] * La cooperacion internacionala a travèrs las conferéncias internacionalas. Totas aquestas accions se perennizan al travèrs de la signatura de [[Tractat (drech)|tractats]] entre las nacions. == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Secretari General de l'ONU]] * [[Lista dels Estats membres de l'ONU]] * [[Siglas e acronims de l'ONU]] (listas de las siglas & dels acronims amb ligams intèrnes e extèrnes) * [[Los organs de l'ONU]] * [[Lista de las resolucions del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas]] * [[Comission de contraròtle, de verificacion e d'inspeccion de las Nacions unidas|COCOVINU]] * [[Forpronu|Fòrça de proteccion de l'ONU]] ([[Forpronu]], ''[[Forpronu|Unprofor]]'') * [[Carta de las Nacions Unidas]]. * [[Societat de las Nacions]]. === Ligams extèrnes === {{commons|United Nations|l'ONU}} * {{fr}} [http://www.un.org/french Lo sit de l'ONU] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20061207174009/http://www.cnewyork.net/onu.htm 40 fòtos del sèti de l'ONU a Nòva York sus ©New York] {{Modèl:ONU}} [[Categoria:Organizacion de las Nacions Unidas|*]] mn5vl7bit2hi2so1b04auzmff6lwf47 10 23554 2502379 1901167 2026-06-07T08:31:35Z Toku 7678 2502379 wikitext text/x-wiki {{Debuta Infobox V2 |tematica={{Tematica automatica|{{{tematica|}}}}} |carta={{Carta automatica|{{{carta|}}}}} |nom={{{title|{{{nom|{{PAGENAME}}}}}}}} |nom2=Article de la seria '''[[Piramidas d'Egipte|Piramida]]''' |nom3={{{autre nom|}}} |modèl =Infobox Piramida egipciana |imatge= {{{imatge|{{{fòto|}}}}}} |legenda= {{{legenda|}}} }} {{Infobox Geografia/Partidas |tematica={{Tematica automatica|{{{tematica|}}}}} |carta={{Carta automatica|{{{carta|}}}}} }} |- {{#if: {{{comanditari|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="vertical-align: top; text-align: left;" {{!}} Comanditari {{!}} colspan="2" style="text-align: left;" {{!}} {{{comanditari}}} }} |- {{#if: {{{data construccion|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="vertical-align: top; text-align: left;" {{!}} Construccion {{!}} colspan="2" style="text-align: left;" {{!}} {{{data construccion}}} }} |- {{#if: {{{tipe|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="vertical-align: top; text-align: left;" {{!}} Tipe {{!}} colspan="2" style="text-align: left;" {{!}} {{{tipe}}} }} |- {{#if: {{{nautor|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="vertical-align: top; text-align: left;" {{!}} Nautor {{!}} colspan="2" style="text-align: left;" {{!}} {{{nautor}}} }} |- {{#if: {{{basa|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="vertical-align: top; text-align: left;" {{!}} Basa {{!}} colspan="2" style="text-align: left;" {{!}} {{{basa}}} }} |- {{#if: {{{volum|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="vertical-align: top; text-align: left;" {{!}} Volum {{!}} colspan="2" style="text-align: left;" {{!}} {{{volum}}} }} |- {{#if: {{{inclinason|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="vertical-align: top; text-align: left;" {{!}} Inclinason {{!}} colspan="2" style="text-align: left;" {{!}} {{{inclinason}}} }} |- {{#if: {{{coordenadas|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="vertical-align: top; text-align: left;" {{!}} Coordenadas {{!}} colspan="2" style="text-align: left;" {{!}} {{{coordenadas}}} }} |- {{#if: {{{satellitas|<noinclude>-</noinclude>}}} | ! style="vertical-align: top; text-align: left;" {{!}} Piramidas satellitas {{!}} style="text-align: left;" {{!}} {{{satellitas}}} }} |}<noinclude> [[Categoria:Egiptopèdia]] </noinclude> n65carnji08ue15xmy4vceoz067c8fy 10 26096 2502378 1908675 2026-06-07T08:29:13Z Toku 7678 2502378 wikitext text/x-wiki <noinclude> {| class="messagebox current" align="center" style="width: auto; border:1px solid #aaa;" |- valign="middle" | ''Aqueste article es un '''[[Wikipèdia:Modèls|modèl]]''', un blòt d'informacion destinat a èsser inclús dins d'autras paginas.'' |- | ''Quand es inclús, sola la partida compresa dins lo paragraf « [[{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}#Rendut dins los articles|Rendut dins los articles]] » es afichada, la rèsta del tèxt es d'òrdre documentari.'' |} Aqueste modèl permet d''''acabar''' de presentar las caracteristicas divèrsas d'un compausat quimic jos forma d'un tablèu vertical apareissent sus la drecha d'un article. Se deu imperativament utilizar per barrar l'ensemble de las ''quimiabox''. == Rendut dins los articles == {| </noinclude> ! colspan="2" style="{{{estilnom|}}} {{Carta grafica|estilsostítol}} {{Carta grafica|color{{{carta|quimia}}}}}" | <small>Unitats del {{Títolcolor|{{{carta|quimia}}}|Sistèma Internacional d'Unitats|SI}} & {{Títolcolor|{{{carta|quimia}}}| condicions normalas de temperatura e de pression|CNTP}},<br/> exceptat indicacion contrària.</small> |}<noinclude> === Utilizacion === Podètz plaçar aqueste modèl dins un article, a la seguida dels modèls {{m|quimiabox general}}, {{m|quimiabox termo}} etc., en utilizant la sintaxi seguenta : <nowiki> {{quimiabox fin}} </nowiki> [[categoria:modèl quimia]] </noinclude> 5xgf1uhktrnese57k47sd88mm9pmhxv 0 28894 2502399 2216482 2026-06-07T09:10:08Z Toku 7678 2502399 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França | nomcomuna = Estrée |carta=fr | nomcomuna2 = Estrée | region = [[Nòrd-Pas de Calais]] | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut= Blason ville fr Rumilly (Haute-Savoie).svg | region ist = | departament = [[Pas de Calais]] | arrondiment = [[Arrondiment de Montreuil|Montreuil]] | canton = [[Canton d'Étaples|Étaples]] | insee = 62312 | sitweb= | cp = 62170 | cònsol = Daniel Jumez | mandat = - | intercom = | gentilici = (en [[francés]]) | latitud = 50.5 | longitud = 1.79055555556 |alt mej= |longitud= 1.79055555556 |latitud= 50.5 | alt mini = 6 | alt maxi = 116 | ectaras = | km² = 4.47 | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}</pre> '''{{PAGENAME}}''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]] rurala situada a 5 km al nòrd-èst de [[Montreuil-sur-Mer]] dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] del [[Nòrd-Pas de Calais]]. == Ligams intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62312 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] cq4hl39l1ykg5rfp6dvw94yit3pww90 2502400 2502399 2026-06-07T09:10:48Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2502400 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França | nomcomuna = Estrée |carta=fr | nomcomuna2 = Estrée | region = [[Nòrd-Pas de Calais]] | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut= Blason ville fr Rumilly (Haute-Savoie).svg | region ist = | departament = [[Pas de Calais]] | arrondiment = [[Arrondiment de Montreuil|Montreuil]] | canton = [[Canton d'Étaples|Étaples]] | insee = 62312 | sitweb= | cp = 62170 | cònsol = Daniel Jumez | mandat = - | intercom = | gentilici = (en [[francés]]) | latitud = 50.5 | longitud = 1.79055555556 |alt mej= |longitud= 1.79055555556 |latitud= 50.5 | alt mini = 6 | alt maxi = 116 | ectaras = | km² = 4.47 | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}</pre> '''{{PAGENAME}}''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]] rurala situada a 5 km al nòrd-èst de [[Montreuil-sur-Mer]] dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] del [[Nòrd-Pas de Calais]]. == Ligams intèrnes == * [[Comunas del Pas de Calais]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62312 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] bmn3zxgny2fft768tygv072yc1afjbk 0 28896 2502401 2310424 2026-06-07T09:12:11Z Toku 7678 /* Geografia */ 2502401 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nomcomuna = Estrée-Cauchy |carta=fr | nomcomuna2 = Estrée-Cauchy | region = [[Nòrd-Pas de Calais]] | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut= Blason Estrée-Cauchy.svg | region ist = | departament = [[Pas de Calais]] | arrondiment = [[Arrondiment de Béthune|Béthune]] | canton = [[Canton de Houdain|Houdain]] | insee = 62314 | sitweb= | cp = 62690 | cònsol = Colette Buirette | mandat = - | intercom = | gentilici = (en [[francés]]) | latitud = 50.3986111111 | longitud = 2.61027777778 |alt mej= |longitud= 2.61027777778 |latitud= 50.3986111111 | alt mini = | alt maxi = 171 | ectaras = | km² = 3.89 | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}</pre> '''{{PAGENAME}}''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]]. == Geografia == == Istòria == {{Apertium|fr}} Lo nom ''Estr&eacute;es'' es un t&egrave;rme de [[anci&agrave; franc&eacute;s]], issu del latin ''strata'' ''(via)'', #que designava una &laquo; via cob&egrave;rta de p&egrave;iras planas &raquo;, per oposicion a ''rupta (via)'' > rota. S'es conservat dins la majoritat de las lengas romanas (cf. Lo [[italian]] e lo [[roman&eacute;s]] ''strada'') e a #&egrave;sser manlevat pel [[Lengas germaniques|germanique]] (cf. Lo [[angl&eacute;s]] ''street'', lo [[alemand]] ''Stra&szlig;e'' e lo [[n&eacute;erlandais]] ''straat''<ref>John Ayto, ''Dictionary of Word Origins'', Arcade Publishing, Naua Y&ograve;rk, 1990, 584 paginas, pg 506</ref>). La paraula ''estr&eacute;e'' a desaparegut del [[franc&eacute;s]] a la fin del [[Mi&egrave;ja Edat]], mas dem&ograve;ra en un grand nombre de toponymes, particularament en lo n&ograve;rd de la Fran&ccedil;a, en soslinhant la proximitat d'una via romaine<ref>St&eacute;phane Gendron, ''La Toponymie de las vias romaines e medievalas'', edicions errance, Par&iacute;s, 2006, 200 paginas, pg 32</ref>. Aic&iacute;, s'ag&iacute;s de la via romaine, dicha [[Cau&ccedil;ada Brunehaut]], en connectant [[Arras]] a [[Th&eacute;rouanne]], telefonada u&egrave;i en aqueles environs exped&iacute;s d&eacute;partementale 341. L'actuala rota D&eacute;partementale D341 segu&iacute;s l'ancestrala cau&ccedil;ada Brunehaut. Vejatz romaine seguent un tra&ccedil;at de mani&egrave;ra versemblant neol&iacute;tic e/o gaulois, la cau&ccedil;ada Brunehaut conn&egrave;cta a l'ep&ograve;ca las vilas de Arras e de Th&eacute;rouanne (grand centre estrategic a l'ep&ograve;ca romaine). Aquela cau&ccedil;ada, estampada encara de los n&ograve;stres jorns de nombrosas legendas, vert&egrave;bra encara particularament las vias de circulacion art&eacute;siennes. Las primi&egrave;ras traces arch&eacute;ologiques son d'origina romaine amb sustot la descob&egrave;rta de mai de {{formatnum:20000}} p&egrave;&ccedil;as d'aur romaines en datant de la {{s-|III|e}} apr. J.-C. En 1878. Convidan d'anotar #qu'una aucupacion neol&iacute;tic, de contunh gauloise (tribus gauloise de las Atr&eacute;bates) de la region, a provat sens #que las traces se legisson pas a Estr&eacute;e-Cauchy. L'aucupacion franque de la z&ograve;na es av&eacute;r&eacute;e per la descob&egrave;rta de cav&ograve;ts m&eacute;rovingiennes. Las gu&egrave;rras de religion oponent sustot Fran&ccedil;a e Espanha a {{la s2-|XVI|e|XVII|e}} an fach estralls al se de la municipalitat, la gl&egrave;isa Santa Pierre #&egrave;sser sustot destruida a div&egrave;rsas recuperacions pels Franceses (l'Art&eacute;s en essent alavetz espanh&ograve;l). En lo moment de la Revolucion, lo senhor Louis Ignace Josef de Baillencourt #&egrave;sser guillotin&eacute;. Lo sieu cast&egrave;l #&egrave;sser pel continuament destruit per daissar lu&ograve;c dins l'actuala comuna. En t&egrave;rmes d'equipa agric&ograve;la, cal se remembrar de la pres&eacute;ncia de tres molins a vent #qu'un n'&egrave;ra la possession de la abbaye del Mont-Sant-Eloi a {{la s-|XVI|e}}. Anotam egalament l'import&agrave;ncia istorica e religiosa de la crotz en gr&egrave;s en bordure de la cau&ccedil;ada Brunehaut #que datari&aacute; de la {{s mini-|XVI|e}} egalament. Lo Crist en bronze d'aquela &egrave;ra abans 1883 en b&ograve;sc. {{Original|fr}} Le nom ''Estrées'' est un terme d'[[ancien français]], issu du latin ''strata'' ''(via)'', qui désignait une « voie couverte de pierres plates », par opposition à ''rupta (via)'' > route. Il s'est conservé dans la plupart des langues romanes (cf. l'[[italien]] et le [[roumain]] ''strada'') et a été emprunté par le [[Langues germaniques|germanique]] (cf. l'[[anglais]] ''street'', l'[[allemand]] ''Straße'' et le [[néerlandais]] ''straat''<ref>John Ayto, ''Dictionary of Word Origins'', Arcade Publishing, New York, 1990, 584 pages, pg 506</ref>). Le mot ''estrée'' a disparu du [[français]] à la fin du [[Moyen Âge]], mais il demeure dans un grand nombre de toponymes, particulièrement dans le nord de la France, signalant la proximité d'une voie romaine<ref>Stéphane Gendron, ''La Toponymie des voies romaines et médiévales'', éditions errance, Paris, 2006, 200 pages, pg 32</ref>. Ici, il s'agit de la voie romaine, dite [[Chaussée Brunehaut]], reliant [[Arras]] à [[Thérouanne]], appelée aujourd'hui dans ces environs route départementale 341. L’actuelle route Départementale D341 suit l’ancestrale chaussée Brunehaut. Voie romaine suivant un tracé vraisemblablement néolithique et/ou gaulois, la chaussée Brunehaut relie à l’époque les villes d’Arras et de Thérouanne (grand centre stratégique à l’époque romaine). Cette chaussée, empreinte encore de nos jours de nombreuses légendes, structure encore particulièrement les voies de circulation artésiennes. Les premières traces archéologiques sont d’origine romaine avec notamment la découverte de plus de {{formatnum:20000}} pièces d’or romaines datant du {{s-|III|e}} apr. J.-C. en 1878. Il convient de noter qu’une occupation néolithique, puis gauloise (tribus gauloise des Atrébates) de la région, est prouvée sans que les traces ne se lisent à Estrée-Cauchy. L’occupation franque de la zone est avérée par la découverte de tombes mérovingiennes. Les guerres de religion opposant notamment France et Espagne aux {{s2-|XVI|e|XVII|e}} ont fait des ravages au sein de la commune, l’église Saint Pierre fut notamment détruite à plusieurs reprises par les Français (l’Artois étant alors espagnol). Lors de la Révolution, le seigneur Louis Ignace Josef de Baillencourt fut guillotiné. Son château fut par la suite détruit pour laisser place à l’actuelle mairie. En termes d’équipement agricole, il faut se souvenir de la présence de trois moulins à vent dont un était la possession de l’abbaye du Mont-Saint-Eloi au {{s-|XVI|e}}. Notons également l’importance historique et religieuse de la croix en grès en bordure de la chaussée Brunehaut qui daterait du {{s mini-|XVI|e}} également. Le Christ en bronze de celle-ci était avant 1883 en bois. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 62314 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Colette Buirette|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 62314 |1793=330 |1800=340 |1806=314 |1821=362 |1831=361 |1836=350 |1841=361 |1846=356 |1851=372 |1856=361 |1861=358 |1866=359 |1872=378 |1876=401 |1881=400 |1886=426 |1891=386 |1896=385 |1901=396 |1906=377 |1911=416 |1921=407 |1926=363 |1931=369 |1936=373 |1946=328 |1954=322 |1962=346 |1968=276 |1975=288 |1982=309 |1990=320 |1999=321 |2004= |2005= |2006=386 |2007=380 |2008=375 |2009=369 |cassini=13156 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats == == Veire tanben == * [[Comunas del Pas de Calais]] == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62314 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] 99kmj4sell3jy9qv776d6i19ycn6a4w 2502402 2502401 2026-06-07T09:12:25Z Toku 7678 /* Istòria */ 2502402 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nomcomuna = Estrée-Cauchy |carta=fr | nomcomuna2 = Estrée-Cauchy | region = [[Nòrd-Pas de Calais]] | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut= Blason Estrée-Cauchy.svg | region ist = | departament = [[Pas de Calais]] | arrondiment = [[Arrondiment de Béthune|Béthune]] | canton = [[Canton de Houdain|Houdain]] | insee = 62314 | sitweb= | cp = 62690 | cònsol = Colette Buirette | mandat = - | intercom = | gentilici = (en [[francés]]) | latitud = 50.3986111111 | longitud = 2.61027777778 |alt mej= |longitud= 2.61027777778 |latitud= 50.3986111111 | alt mini = | alt maxi = 171 | ectaras = | km² = 3.89 | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}</pre> '''{{PAGENAME}}''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]]. == Geografia == == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 62314 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Colette Buirette|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 62314 |1793=330 |1800=340 |1806=314 |1821=362 |1831=361 |1836=350 |1841=361 |1846=356 |1851=372 |1856=361 |1861=358 |1866=359 |1872=378 |1876=401 |1881=400 |1886=426 |1891=386 |1896=385 |1901=396 |1906=377 |1911=416 |1921=407 |1926=363 |1931=369 |1936=373 |1946=328 |1954=322 |1962=346 |1968=276 |1975=288 |1982=309 |1990=320 |1999=321 |2004= |2005= |2006=386 |2007=380 |2008=375 |2009=369 |cassini=13156 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats == == Veire tanben == * [[Comunas del Pas de Calais]] == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62314 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] mc29ajuni1mmzfmmxj5rkls233clhrz 2502403 2502402 2026-06-07T09:15:58Z Toku 7678 2502403 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nomcomuna = Estrée-Cauchy |carta=fr | nomcomuna2 = Estrée-Cauchy | region = [[Nòrd-Pas de Calais]] | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut= Blason Estrée-Cauchy.svg | region ist = | departament = [[Pas de Calais]] | arrondiment = [[Arrondiment de Béthune|Béthune]] | canton = [[Canton de Houdain|Houdain]] | insee = 62314 | sitweb= | cp = 62690 | cònsol = Colette Buirette | mandat = - | intercom = | gentilici = (en [[francés]]) | latitud = 50.3986111111 | longitud = 2.61027777778 |alt mej= |longitud= 2.61027777778 |latitud= 50.3986111111 | alt mini = | alt maxi = 171 | ectaras = | km² = 3.89 | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}</pre> '''{{PAGENAME}}''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]] rurala situada a 14 km al sud de [[Betuna]] e a 17 km al nòrd-oèst d'[[Arras]] dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] del [[Nòrd-Pas de Calais]]. == Ligams intèrnes == * [[Comunas del Pas de Calais]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62314 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] segdrypd93a72wzwuaguzzmtbg9ojqc 0 28898 2502404 2216485 2026-06-07T09:17:50Z Toku 7678 2502404 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | nomcomuna = Estrée-Wamin |carta=fr | nomcomuna2 = Estrée-Wamin | region = [[Nòrd-Pas de Calais]] | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut= Estree.svg | region ist = | departament = [[Pas de Calais]] | arrondiment = [[Arrondiment d'Arras|Arras]] | canton = [[Canton d'Avesnes-le-Comte|Avesnes-le-Comte]] | insee = 62316 | sitweb= | cp = 62810 | cònsol = Yves-Marie Petit | mandat = - | intercom = | gentilici = (en [[francés]]) | latitud = 50.2727777778 | longitud = 2.40388888889 |alt mej= |longitud= 2.40388888889 |latitud= 50.2727777778 | alt mini = 82 | alt maxi = 147 | ectaras = | km² = 5.2 | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}</pre> '''{{PAGENAME}}''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]] rurala situada a 26 km a l'oèst d'[[Arras]] dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] del [[Nòrd-Pas de Calais]]. == Ligams intèrnes == * [[Comunas del Pas de Calais]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62316 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] 2anhg67858qpvyrfbz1uowylvqfr3uu 2502405 2502404 2026-06-07T09:18:06Z Toku 7678 2502405 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França | nomcomuna = Estrée-Wamin |carta=fr | nomcomuna2 = Estrée-Wamin | region = [[Nòrd-Pas de Calais]] | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut= Estree.svg | region ist = | departament = [[Pas de Calais]] | arrondiment = [[Arrondiment d'Arras|Arras]] | canton = [[Canton d'Avesnes-le-Comte|Avesnes-le-Comte]] | insee = 62316 | sitweb= | cp = 62810 | cònsol = Yves-Marie Petit | mandat = - | intercom = | gentilici = (en [[francés]]) | latitud = 50.2727777778 | longitud = 2.40388888889 |alt mej= |longitud= 2.40388888889 |latitud= 50.2727777778 | alt mini = 82 | alt maxi = 147 | ectaras = | km² = 5.2 | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}</pre> '''{{PAGENAME}}''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]] rurala situada a 26 km a l'oèst d'[[Arras]] dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] del [[Nòrd-Pas de Calais]]. == Ligams intèrnes == * [[Comunas del Pas de Calais]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 62316 }} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] drwibd1ug5lk8mmws7ltdi712e7jhlh 0 41982 2502373 2425200 2026-06-07T03:43:57Z Briantin de Montrei 37340 2502373 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vath Longa | nom2 = ''Beylongue'' | imatge = Aquarelle de l'église de Beylongue.jpg | descripcion = [[Aqüarèla]] de la glèisa de Vath Longa. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Lanas}} | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] | canton = Lo País Morcenés Tarusate ([[Canton de Tartàs Oèst|Tartàs Oèst]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deu País Tarusate|CC deu País Tarusate]] | cp = 40370 | insee = 40040 | cònsol = Dominique Nougaro | mandat = [[2014]]-[[2020]] | latitud = 43.9239 | longitud = -0.827777777778 | alt mini = 35 | alt mej = | alt maxi = 103 | gentilici = beylonguais, beylonguaises (en [[francés]]) |km² = 37.51 |}} '''Vath Longa'''<ref>http://www.institutoccitan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=166&Itemid=0&lang=oc</ref> per '''Vailonca''' (''Beylongue'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 40040.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [bɛj'luŋkə]. Las fòrmas ancianas que son ''Sanctus Petrus de Baielonke'' aus sègles XI-XII, ''Bailonque'' (mapas de 1638 e 1647), ''Bailongue'' (mapa de 1714), ''Baylongue'' (mapa de 1733) <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 60</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] qu'i ved ''videt longe'' « que ved luenh » estant lo borg sus ua tuqueta <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 81</ref>. Bénédicte Boyrie-Fénié qu'arrefusa la proposicion de Dauzat perqué los toponimes d'aquera sòrta qu'an lo vèrbe a l'infinitiu. [[Jacques Boisgontier]] que prepausa un etime vath lonca per'mor d'ua mencion ''Vallelonga'' de 1509. Segon Boisgontier, ''Vath lonca'' que pòt passar a ''Vai lonca'' : vocalizacion de ''-t'' palatau davant ''-l'', com [[Bètlòc]] prononciat [baj'lɔk], puei passatge normau de [aj] a [ɛj]; la vath en question qu'ei, totjorn segon Boisgontier, ua vath seca, mei bassa de 20 m, situada au nòrd deu borg e que's ved despuish aqueste. Aquera explicacion qu'ei mei solida que la de J.B. Orpustan, ''*baia longa'' « riu long ». La grafia prepausada per Bénédicte Boyrie-Fénié, ''*Vath Longa'' <ref name = bbf/>, permet pas, per la prumèra sillaba, de léger lo nom shens mòde d'emplec e arrefusa la precision necessària, regulara ortograficament, de l'assordiment de ''g''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 40040 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Dominique Nougaro |Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= professor de las escòlas}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Gourgues|Partit=[[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 40040 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=772 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1047 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=895 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=504 |1968=393 |1975=372 |1982=317 |1990=305 |1999=300 |2004= |2005= |2006=318 |2007=331 |2008= |2009= |max=1070 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references /> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] dtvvnnvag6yk0lcrlvahvh2kw656g3a 0 43268 2502396 2472022 2026-06-07T09:00:22Z Toku 7678 2502396 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Omon|Laval}} {{Comuna francesa |carta=fr | nom2= | nomcomuna=Laval | lògo= | imatge=Laval Town 2007 01.jpg | descripcion= Vista del castèl de Laval e de las ribas de [[Mayenne (riu)|Mayenne]] | escut=Blason ville fr Laval (Mayenne).svg | region=[[Païses de Léger]] | region ist= | departament=[[Mayenne (departament)|Mayenne]] | arrondiment= [[Arrondiment de Laval|Laval]] ([[capluòc]]) | canton= [[Capluòc]] de cinq cantons | insee= 53130 | sitweb= [http://www.laval.fr/ www.laval.fr] | cp= 53000 | cònsol= François Zocchetto | mandat= 2014-2020 | intercom=[[Laval Aglomeracion]] | longitud= -0.768888888889 | latitud= 48.0733333333 | alt mej= | alt mini= 42 | alt maxi= 122 | ectaras=3 422 | km²= 34.22 | gentilici= Lavallois (en [[francés]]) }} '''Laval''' es una comuna [[França|francesa]] situada dins lo departament de [[Mayenne (departament)|Mayenne]] e la region dels [[Païses de Léger]]. Prefectura e vila mai importanta de son departament, es traversada pel riu Mayenne e es un dels centres demografics e economics de la region. Sa populacion, relativament establa, compta environ {{formatnum:50000}} abitants dempuèi los ans 1970. L'istòria de la vila comença al sègle XI amb la construccion d'un castèl per ocupar una posicion estrategia de la vau de Mayenne entre [[Bretanha]], [[Normandia]] e [[Anjau]]. A l'entorn de la fortalesa, se desvolopèt progressivament una ciutat [[Edat Mejana|medievala]] prospèra gràcias al comèrci e a l'artesanat. Avans la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], la vila foguèt tanben un centre textil. Entre los sègles XVIII e XIX, la vila foguèt largament modernizada amb la construccion de [[pont]]s, de cais, de bastiments publics e, mai que mai, l'arribada del camin de fèrre en 1855. Aquò favorizèt lo desvolopament economic e industrial e las autoritats catolicas creèron una diocèsi de Laval per gerir las populacions localas. Pasmens, l'industria textila intrèt en crisi durant la primièra mitat del sègle XX e la vila perdiguèt d'abitants fins al desvolopament d'un teissut industrial novèl organizat a l'entorn de l'[[automobila]] e de l'industria agroalimentària. Uèi, Laval es un centre administratiu, economic e cultural màger dels Païses de Léger. Son economia es basada sus son quadre de vida, son dinamisme industrial e tecnologic e la valorizacion de son patrimòni istoric. == Ligams intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 53130 }} [[Categoria:Comuna de Mayenne]] bjtbqsntgnkwasqq4045lue7f8djo6z 2502397 2502396 2026-06-07T09:04:23Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2502397 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Omon|Laval}} {{Comuna francesa |carta=fr | nom2= | nomcomuna=Laval | lògo= | imatge=Laval Town 2007 01.jpg | descripcion= Vista del castèl de Laval e de las ribas de [[Mayenne (riu)|Mayenne]] | escut=Blason ville fr Laval (Mayenne).svg | region=[[Païses de Léger]] | region ist= | departament=[[Mayenne (departament)|Mayenne]] | arrondiment= [[Arrondiment de Laval|Laval]] ([[capluòc]]) | canton= [[Capluòc]] de cinq cantons | insee= 53130 | sitweb= [http://www.laval.fr/ www.laval.fr] | cp= 53000 | cònsol= François Zocchetto | mandat= 2014-2020 | intercom=[[Laval Aglomeracion]] | longitud= -0.768888888889 | latitud= 48.0733333333 | alt mej= | alt mini= 42 | alt maxi= 122 | ectaras=3 422 | km²= 34.22 | gentilici= Lavallois (en [[francés]]) }} '''Laval''' es una comuna [[França|francesa]] situada dins lo departament de [[Mayenne (departament)|Mayenne]] e la region dels [[Païses de Léger]]. Prefectura e vila mai importanta de son departament, es traversada pel riu Mayenne e es un dels centres demografics e economics de la region. Sa populacion, relativament establa, compta environ {{formatnum:50000}} abitants dempuèi los ans 1970. L'istòria de la vila comença al sègle XI amb la construccion d'un castèl per ocupar una posicion estrategia de la vau de Mayenne entre [[Bretanha]], [[Normandia]] e [[Anjau]]. A l'entorn de la fortalesa, se desvolopèt progressivament una ciutat [[Edat Mejana|medievala]] prospèra gràcias al comèrci e a l'artesanat. Avans la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], la vila foguèt tanben un centre textil. Entre los sègles XVIII e XIX, la vila foguèt largament modernizada amb la construccion de [[pont]]s, de cais, de bastiments publics e, mai que mai, l'arribada del camin de fèrre en 1855. Aquò favorizèt lo desvolopament economic e industrial e las autoritats catolicas creèron una diocèsi de Laval per gerir las populacions localas. Pasmens, l'industria textila intrèt en crisi durant la primièra mitat del sègle XX e la vila perdiguèt d'abitants fins al desvolopament d'un teissut industrial novèl organizat a l'entorn de l'[[automobila]] e de l'industria agroalimentària. Uèi, Laval es un centre administratiu, economic e cultural màger dels Païses de Léger. Son economia es basada sus son quadre de vida, son dinamisme industrial e tecnologic e la valorizacion de son patrimòni istoric. == Ligams intèrnes == == Bibliografia == * Ludovic Billon, ''Laval - 1900-1944'', Sutton, 2017. * Samuel Chollet, « La collégiale Saint-Tugal, symbole et outil de pouvoir des seigneurs de Laval (XIe-XVe siècle) », ''Les mondes ruraux de l’Ouest de la France au Moyen Âge'', Presses universitaires de Rennes, 2024, pp. 311-332. * Guillaume Le Doyen e Morin de La Beauluère, ''Annales et chroniques du pays de Laval (1480-1537)'', Godbert, 1858. * J. Feillé-Grandpré, ''Essais historiques sur la ville et le pays de Laval en la Province du Maine : Par un ancien Magistrat de Laval, 1843. * Étienne-Louis dit Stéphane-Louis Couanier de Launay, ''Histoire de Laval, 818-1855'', Gobert, 1856. * Jacques Salbert, ''Histoire de Laval'', Siloë, 1994. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 53130 }} [[Categoria:Comuna de Mayenne]] 7k16piaa0i8z8bpivg593mcrz3br39i 2502398 2502397 2026-06-07T09:05:29Z Toku 7678 2502398 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Omon|Laval}} {{Comuna francesa |carta=fr | nom2= | nomcomuna=Laval | lògo= | imatge=Laval Town 2007 01.jpg | descripcion= Vista del castèl de Laval e de las ribas de [[Mayenne (riu)|Mayenne]] | escut=Blason ville fr Laval (Mayenne).svg | region=[[Païses de Léger]] | region ist= | departament=[[Mayenne (departament)|Mayenne]] | arrondiment= [[Arrondiment de Laval|Laval]] ([[capluòc]]) | canton= [[Capluòc]] de cinq cantons | insee= 53130 | sitweb= [http://www.laval.fr/ www.laval.fr] | cp= 53000 | cònsol= François Zocchetto | mandat= 2014-2020 | intercom=[[Laval Aglomeracion]] | longitud= -0.768888888889 | latitud= 48.0733333333 | alt mej= | alt mini= 42 | alt maxi= 122 | ectaras=3 422 | km²= 34.22 | gentilici= Lavallois (en [[francés]]) }} '''Laval''' es una comuna [[França|francesa]] situada dins lo departament de [[Maièna (departament)|Maièna]] e la region dels [[Païses de Léger]]. Prefectura e vila mai importanta de son departament, es traversada pel riu [[Maièna (riu)|Maièna]] e es un dels centres demografics e economics de la region. Sa populacion, relativament establa, compta environ {{formatnum:50000}} abitants dempuèi los ans 1970. L'istòria de la vila comença al sègle XI amb la construccion d'un castèl per ocupar una posicion estrategia de la vau de Maièna entre [[Bretanha]], [[Normandia]] e [[Anjau]]. A l'entorn de la fortalesa, se desvolopèt progressivament una ciutat [[Edat Mejana|medievala]] prospèra gràcias al comèrci e a l'artesanat. Avans la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], la vila foguèt tanben un centre textil. Entre los sègles XVIII e XIX, la vila foguèt largament modernizada amb la construccion de [[pont]]s, de cais, de bastiments publics e, mai que mai, l'arribada del camin de fèrre en 1855. Aquò favorizèt lo desvolopament economic e industrial e las autoritats catolicas creèron una diocèsi de Laval per gerir las populacions localas. Pasmens, l'industria textila intrèt en crisi durant la primièra mitat del sègle XX e la vila perdiguèt d'abitants fins al desvolopament d'un teissut industrial novèl organizat a l'entorn de l'[[automobila]] e de l'industria agroalimentària. Uèi, Laval es un centre administratiu, economic e cultural màger dels Païses de Léger. Son economia es basada sus son quadre de vida, son dinamisme industrial e tecnologic e la valorizacion de son patrimòni istoric. == Ligams intèrnes == * [[Maièna (departament)|Maièna]] == Bibliografia == * Ludovic Billon, ''Laval - 1900-1944'', Sutton, 2017. * Samuel Chollet, « La collégiale Saint-Tugal, symbole et outil de pouvoir des seigneurs de Laval (XIe-XVe siècle) », ''Les mondes ruraux de l’Ouest de la France au Moyen Âge'', Presses universitaires de Rennes, 2024, pp. 311-332. * Guillaume Le Doyen e Morin de La Beauluère, ''Annales et chroniques du pays de Laval (1480-1537)'', Godbert, 1858. * J. Feillé-Grandpré, ''Essais historiques sur la ville et le pays de Laval en la Province du Maine : Par un ancien Magistrat de Laval, 1843. * Étienne-Louis dit Stéphane-Louis Couanier de Launay, ''Histoire de Laval, 818-1855'', Gobert, 1856. * Jacques Salbert, ''Histoire de Laval'', Siloë, 1994. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 53130 }} [[Categoria:Comuna de Mayenne]] qrkc9790y5kg2idmavx1qowhiu1vwjf 10 44555 2502383 2060784 2026-06-07T08:33:58Z Toku 7678 2502383 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Debuta Infobox V2 |tematica=Geografia |carta={{{carta|fr}}} |nom={{{nomarr}}} |nom2={{{nom2|}}} |nom3={{{nom3|}}} |modèl = Infobox Arrondiment de França }} |- {{#if: {{{imatge|}}} |<nowiki /> {{!-}} {{!}} colspan="2" align="center" {{!}} [[imatge:{{{imatge}}}|center|292px]]<br />Situacion de l'{{lcfirst:{{{nomarr|{{PAGENAME}}}}}}} dins lo departament }} <!---Administracion---> {{Sostítol Infobox|Geografia|{{{carta|fr}}}|Administracion}} |- ! [[Lista dels païses del mond|País]] | [[França]] |- ! [[Region francesa|Region]] | {{Nmrfr|{{Nrcfra|{{{insee}}}}}}}<!---{{{reg}}}---> |- ! [[Departament francés|Departament]] |{{Depta|{{{insee}}}}}<!---{{{dept}}}---> |- ! [[Còde INSEE]] | [http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/recherche.asp?nivgeo=arrondissement&search={{{insee|{{{nomarr|}}}}}} {{{insee|Recercar}}}] |- ! {{{capluòc}}} || {{{vila}}} <!---Estatisticas---> {{Sostítol Infobox|Geografia|{{{carta|fr}}}|Estatisticas}} |- ! [[Populacion]] (<small>[[{{popfra|0}}]]</small>) || {{formatnum:{{popfra|{{{insee}}}}}}} ab.<br/><small>(sens comptes dobles)</small> <br/>{{formatnum:{{popfratot|{{{insee}}}}}}} ab.<br/><small>(totala)</small> |- ! [[Aira|Superfícia]] ||{{formatnum:{{supfra|{{{insee}}}}}}}&nbsp;km² |- ! [[Densitat]] || {{formatnum:{{#expr: ({{popfra|{{{insee}}} }})/{{supfra|{{{insee}}}}} round 2 }} }}&nbsp;ab./km² <!---Subdivisions---> {{Sostítol Infobox|Geografia|{{{carta|fr}}}|Subdivisions}} |- ! [[Comuna francesa|Comunas]] || {{nbcomarr|{{{insee}}} }} |- |}</includeonly><noinclude> {{clr}} {{Infobox V2}} {{clr}} Aficha las informacions sus un arrondiment francés. Sufis de botar lo còde INSEE (emai l'illustracion). Populacion e densitats son calculadas automaticament. === Exemple === <PRE>{{Infobox Arrondiment de França |nomarr = {{PAGENAME}} |insee = 541 |capluòc = [[Prefectura]] |vila = [[Briey]] |imatge = Briey-Localizacion.png }}</PRE> {{Infobox Arrondiment de França |nomarr = {{PAGENAME}} |insee = 541 |capluòc = [[Prefectura]] |vila = [[Briey]] |imatge = Briey-Localizacion.png }} [[Categoria:Modèl França|Arrondiment]] [[Categoria:Modèl infobox geografia|Arrondiment de Franca]] [[Categoria:Modèl infobox V2]] </noinclude> sutvy2c2bdlh5o6sv0r7731qwulzh5k 0 54927 2502406 2209603 2026-06-07T09:22:21Z Toku 7678 2502406 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=frp | nom2= Baneins | nomcomuna =Banins | lògo= | imatge= Panneau entrée Baneins.JPG | descripcion= Panneau d'entrée dans le village. | escut= | escais= | region ist ={{Arpitània}} | parçan= | arrondiment= [[arrondiment de Bourg-en-Bresse|Bourg-en-Bresse]] | canton= [[Canton de Saint-Trivier-sur-Moignans|Saint-Trivier-sur-Moignans]] | cp= 01990 | insee = 01028 | cònsol = Christine Gonnu | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | alt mej= | longitud= 4.90246559 | latitud= 46.11054491 | alt mini = 207 | alt maxi = 272 | km² = 8.91 }} '''Banins'''('' Baneins'' en [[francés]]) es una comuna rurala francesa situada a 27 a l'oèst de [[Borg de Bressa]] dins la region de [[Ròse-Alps]] e lo departament d'[[Ain (departament)|Ain]]. == Ligams intèrnes == * [[Comunas d'Ain]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Arpitània}} {{Comunas d'Ain}} [[Categoria:Comuna d'Arpitània]] [[Categoria:Comuna d'Ain]] g3ojwhoabckdznoilcuxsfu4qj58m6l 2502407 2502406 2026-06-07T09:23:00Z Toku 7678 2502407 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=frp | nom2= Baneins | nomcomuna =Banins | lògo= | imatge= Panneau entrée Baneins.JPG | descripcion= Panneau d'entrée dans le village. | escut= | escais= | region ist ={{Arpitània}} | parçan= | arrondiment= [[arrondiment de Bourg-en-Bresse|Bourg-en-Bresse]] | canton= [[Canton de Saint-Trivier-sur-Moignans|Saint-Trivier-sur-Moignans]] | cp= 01990 | insee = 01028 | cònsol = Christine Gonnu | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | alt mej= | longitud= 4.90246559 | latitud= 46.11054491 | alt mini = 207 | alt maxi = 272 | km² = 8.91 }} '''Banins'''('' Baneins'' en [[francés]]) es una comuna rurala francesa situada 27 km a l'oèst de [[Borg de Bressa]] dins la region de [[Ròse-Alps]] e lo departament d'[[Ain (departament)|Ain]]. == Ligams intèrnes == * [[Comunas d'Ain]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Arpitània}} {{Comunas d'Ain}} [[Categoria:Comuna d'Arpitània]] [[Categoria:Comuna d'Ain]] m0zra7ijhel8nddywy36q2dnq4br6eq 2502408 2502407 2026-06-07T09:24:17Z Toku 7678 2502408 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=frp | nom2= Baneins | nomcomuna =Banins | lògo= | imatge= Panneau entrée Baneins.JPG | descripcion= Panneau d'entrée dans le village. | escut= | escais= | region ist ={{Arpitània}} | parçan= | arrondiment= [[arrondiment de Bourg-en-Bresse|Bourg-en-Bresse]] | canton= [[Canton de Saint-Trivier-sur-Moignans|Saint-Trivier-sur-Moignans]] | cp= 01990 | insee = 01028 | cònsol = Christine Gonnu | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | alt mej= | longitud= 4.90246559 | latitud= 46.11054491 | alt mini = 207 | alt maxi = 272 | km² = 8.91 }} '''Banins'''('' Baneins'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] rurala [[França|francesa]] situada 27 km a l'oèst de [[Borg de Bressa]] dins la region de [[Ròse-Alps]] e lo departament d'[[Ain (departament)|Ain]]. == Ligams intèrnes == * [[Comunas d'Ain]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Arpitània}} {{Comunas d'Ain}} [[Categoria:Comuna d'Arpitània]] [[Categoria:Comuna d'Ain]] blxms7cvhugz1ycip1s5okzgq7jeobx 2502409 2502408 2026-06-07T09:24:30Z Toku 7678 2502409 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=frp | nom2= Baneins | nomcomuna =Banins | lògo= | imatge= Panneau entrée Baneins.JPG | descripcion= Panneau d'entrée dans le village. | escut= | escais= | region ist ={{Arpitània}} | parçan= | arrondiment= [[arrondiment de Bourg-en-Bresse|Bourg-en-Bresse]] | canton= [[Canton de Saint-Trivier-sur-Moignans|Saint-Trivier-sur-Moignans]] | cp= 01990 | insee = 01028 | cònsol = Christine Gonnu | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | alt mej= | longitud= 4.90246559 | latitud= 46.11054491 | alt mini = 207 | alt maxi = 272 | km² = 8.91 }} '''Banins''' (''Baneins'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] rurala [[França|francesa]] situada 27 km a l'oèst de [[Borg de Bressa]] dins la region de [[Ròse-Alps]] e lo departament d'[[Ain (departament)|Ain]]. == Ligams intèrnes == * [[Comunas d'Ain]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Arpitània}} {{Comunas d'Ain}} [[Categoria:Comuna d'Arpitània]] [[Categoria:Comuna d'Ain]] l8c01cvs0vsjmer0ppg9i8l9kkt51v8 0 57689 2502367 2502351 2026-06-06T16:53:57Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502367 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Noves de Segre=== La prononciacion es ['nɔbes], quasi ['nɔbis]. Las fòrmas ancianas son : ''Nouas'' en 839, ''villa Novas'' en 948, ''loco voc. Novas'' en 953, ''Novas'' en 974, ''Noves'' en 1094, 1280, 1519. Poiriá èsser l'equivalent del latin ''novales'', « artigas », mès puslèu un sosentendut de ''villas novas'', « bòrias nòvas, vilatjòts nòus » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 480 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28674</ref>. ===Taús=== Es aparentat ambe [[Ribera d'Urgellet|Tost]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici ''tausáns''. Las fòrmas ancianas son : ''Thaus'' en 775, 1094, ''Tahus'' en 806, 814, 1206, ''Thauvit'' en 866, ''Taovis'' a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, ''Taus'' en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, ''Tahús, ... Thausio'' en 1288. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taús(te)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. ===Argestues=== Èra de l'ancian municipi de Noves de Segre. La prononciacion es [ərʒes'tuges]. Es atestat en 1518, ''lo loch d'Argestus''. Es la meteissa reduccion fonetica que lo femenin gascon ''dues'' > ''dus''. Sèm dins l'airal catalan occidental que los collectius vegetals en ''-osa'' se redusisson en ''-oa'' e de còps en ''-ua''. Lo lòc es sus una sèrra entre Segre e sos afluents de dreta. Seriá un eretièr del latin ''aggeres'', « tèrraplens, sèrras » ( qu'a donat [[Àger]] e l'Arges). Mès seriá puslèu lo resultat de ''*argeres tonsas'', « tèrraplens pelats amont ». L'evolucion seriá > ''Argerstoses'' > ''Argestues''. Aquò sembla supausar que ''arger'', ''-gen'' aviá un genre doble en romanic, mès es pas necessari : los plurals masculins en ''-es'' èran la forma pròpia del catalan ancian (''meses'', ''cosses'', ''peses''), mès ambe un risc d'apocòpa. La basa pòt donc èsser ''*argeres tonsos'', d'aquí benlèu la dobla fòrma ''Argestus'' (1518) e ''Argestues'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 17-18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3658</ref>. ===Bellpui=== La prononciacion es [beʎ'puj]. I a una dita ''De Bellpui / tothom en fui, / a Malgrat / tothom hi cap'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 410 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. Fòrma del catalan occidental. ===(La Guàrdia d')Ares=== Es lo resultat del latin ''aras'', « autars », utilizat tanben coma « temple ». Dins los còls, los viatjaires podián far d'ofrendas a Mercuri. Sovent los autars e temples foguèron cristianizats per una capèla. La prononciacion modèrna es ['aris]. Las fòrmas ancianas son ''Aras villa'' en 846, ''Aras'' en 1027 e 1030, ''Ares'' en 1068, 1091, 1233, 1241 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231-232 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. ===Espaén=== La prononciacion es [espa'jen]. Las fòrmas ancianas son ''Espaenne'' en 923, ''Espaen...Espaen'' o ''Spaeny'' en 1357, ''Espaseny'' en 1397, ''Spaey'' en 1518, ''Espaey'' en 1518, benlèu ''Espesen'' cap a 1283. Representa lo nom germanic (gotic ?) ''Spanosind'', ambe pèrda normala de la ''s'' interiora <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 117-118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17583</ref>. ===Berén=== La prononciacion es [be'ren]. Las fòrmas ancianas son ''Beren'' en 839, ''Berenne'' en 1030, ''Berén'' en 1313 e 1328, ''Berey'' en 1518, dins lo ''Spill'' de Castellbò, ont la grafia ''-ey'' val per ''-eny''. Probable que se'n formèt d'adjectius : ''Verennetano'' (bas latin ambe'l sufixe ''-itanus'', datat ? de 839); ''*Beren(ni)ko'' (i a en 948 una fòrma ''Ber~engo'', ont la tilda representa ''en(i)go''). Una origina germanica es plan sostenibla, lo nom germanic d'òme ''Berisind'' (varianta ''Belisind''); ''-ind'' qu'auriá menat viste a ''-enno'' > ''-én''; la tombada de ''-s-'' intervocalica es plan espandida al nòrd-oèst de la Catalonha : a costat, ''Espaén'' que foguèt ''Espasén'', ven del nom germanic d'òme ''Spanisind'' (veire lo paragrafe precedent). Pr'aquò [[Joan Coromines]] s'estima mai causir un nom prelatin, probablament bascoïde, pr'amor del sufixe ''-enn'', frequent dins l'airal; sembla la desinéncia basca del genitiu. Se combinariá ambe l'advèrbi basc ''bera'' « aval », format sus ''-be'' « jos » e lo sufixe direccional ''-ra''. L'ancianetat de la fòrma ''Berenn-'' sense ''-s-'' es corroborada pel dérivat adjectival ''Verennetano'' de 839 e per ''Beréngo'' del document de 948, format ambe'l sufixe basc d'adjectiu e genitiu ''-ko'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 458-459 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8103</ref>. ===Biscarbó=== La prononciacion es [biskar'bo]. Las fòrmas ancianas son ''Bescarbo'' en 1163, ''Bescarbo'', ''Vescarbo'', ''Vezcarbo'' en 1518. L'etime es lo basc ''bizkargune'', format de ''bizkar'', « turon, pujòl, punt cuminant » e ''gune'' (varianta ''une''), « lòc, paratge, espaci ». En se romanizant, ''-u(ne)'' passèt a ''-ó'' catalana e ''-gó'' se mudèt en ''-bó'' (a l'exemple de las alternanças del catalan ''prevón''/''pregón'', ''havut''/''hagut'') [s'agís d'una dissimilacion entre ''k'' (sorda) / ''g'' (sonòra) > ''k'' / ''b'']. De tota manera se pòt assegurar que ven pas de ''bizkar'' + latin ''bonus'', perqué alavetz auriam -bò en català ambe vocala dobèrta <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 22 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9231</ref>. ===Trejuvell=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 478 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44586</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] swja4wqom64yyl2fgd840b54o88gkwb 2502368 2502367 2026-06-06T17:20:24Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502368 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Noves de Segre=== La prononciacion es ['nɔbes], quasi ['nɔbis]. Las fòrmas ancianas son : ''Nouas'' en 839, ''villa Novas'' en 948, ''loco voc. Novas'' en 953, ''Novas'' en 974, ''Noves'' en 1094, 1280, 1519. Poiriá èsser l'equivalent del latin ''novales'', « artigas », mès puslèu un sosentendut de ''villas novas'', « bòrias nòvas, vilatjòts nòus » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 480 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28674</ref>. ===Taús=== Es aparentat ambe [[Ribera d'Urgellet|Tost]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici ''tausáns''. Las fòrmas ancianas son : ''Thaus'' en 775, 1094, ''Tahus'' en 806, 814, 1206, ''Thauvit'' en 866, ''Taovis'' a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, ''Taus'' en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, ''Tahús, ... Thausio'' en 1288. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taús(te)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. ===Argestues=== Èra de l'ancian municipi de Noves de Segre. La prononciacion es [ərʒes'tuges]. Es atestat en 1518, ''lo loch d'Argestus''. Es la meteissa reduccion fonetica que lo femenin gascon ''dues'' > ''dus''. Sèm dins l'airal catalan occidental que los collectius vegetals en ''-osa'' se redusisson en ''-oa'' e de còps en ''-ua''. Lo lòc es sus una sèrra entre Segre e sos afluents de dreta. Seriá un eretièr del latin ''aggeres'', « tèrraplens, sèrras » ( qu'a donat [[Àger]] e l'Arges). Mès seriá puslèu lo resultat de ''*argeres tonsas'', « tèrraplens pelats amont ». L'evolucion seriá > ''Argerstoses'' > ''Argestues''. Aquò sembla supausar que ''arger'', ''-gen'' aviá un genre doble en romanic, mès es pas necessari : los plurals masculins en ''-es'' èran la forma pròpia del catalan ancian (''meses'', ''cosses'', ''peses''), mès ambe un risc d'apocòpa. La basa pòt donc èsser ''*argeres tonsos'', d'aquí benlèu la dobla fòrma ''Argestus'' (1518) e ''Argestues'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 17-18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3658</ref>. ===Bellpui=== La prononciacion es [beʎ'puj]. I a una dita ''De Bellpui / tothom en fui, / a Malgrat / tothom hi cap'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 410 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. Fòrma del catalan occidental. ===(La Guàrdia d')Ares=== Es lo resultat del latin ''aras'', « autars », utilizat tanben coma « temple ». Dins los còls, los viatjaires podián far d'ofrendas a Mercuri. Sovent los autars e temples foguèron cristianizats per una capèla. La prononciacion modèrna es ['aris]. Las fòrmas ancianas son ''Aras villa'' en 846, ''Aras'' en 1027 e 1030, ''Ares'' en 1068, 1091, 1233, 1241 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231-232 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. ===Espaén=== La prononciacion es [espa'jen]. Las fòrmas ancianas son ''Espaenne'' en 923, ''Espaen...Espaen'' o ''Spaeny'' en 1357, ''Espaseny'' en 1397, ''Spaey'' en 1518, ''Espaey'' en 1518, benlèu ''Espesen'' cap a 1283. Representa lo nom germanic (gotic ?) ''Spanosind'', ambe pèrda normala de la ''s'' interiora <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 117-118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17583</ref>. ===Berén=== La prononciacion es [be'ren]. Las fòrmas ancianas son ''Beren'' en 839, ''Berenne'' en 1030, ''Berén'' en 1313 e 1328, ''Berey'' en 1518, dins lo ''Spill'' de Castellbò, ont la grafia ''-ey'' val per ''-eny''. Probable que se'n formèt d'adjectius : ''Verennetano'' (bas latin ambe'l sufixe ''-itanus'', datat ? de 839); ''*Beren(ni)ko'' (i a en 948 una fòrma ''Ber~engo'', ont la tilda representa ''en(i)go''). Una origina germanica es plan sostenibla, lo nom germanic d'òme ''Berisind'' (varianta ''Belisind''); ''-ind'' qu'auriá menat viste a ''-enno'' > ''-én''; la tombada de ''-s-'' intervocalica es plan espandida al nòrd-oèst de la Catalonha : a costat, ''Espaén'' que foguèt ''Espasén'', ven del nom germanic d'òme ''Spanisind'' (veire lo paragrafe precedent). Pr'aquò [[Joan Coromines]] s'estima mai causir un nom prelatin, probablament bascoïde, pr'amor del sufixe ''-enn'', frequent dins l'airal; sembla la desinéncia basca del genitiu. Se combinariá ambe l'advèrbi basc ''bera'' « aval », format sus ''-be'' « jos » e lo sufixe direccional ''-ra''. L'ancianetat de la fòrma ''Berenn-'' sense ''-s-'' es corroborada pel dérivat adjectival ''Verennetano'' de 839 e per ''Beréngo'' del document de 948, format ambe'l sufixe basc d'adjectiu e genitiu ''-ko'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 458-459 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8103</ref>. ===Biscarbó=== La prononciacion es [biskar'bo]. Las fòrmas ancianas son ''Bescarbo'' en 1163, ''Bescarbo'', ''Vescarbo'', ''Vezcarbo'' en 1518. L'etime es lo basc ''bizkargune'', format de ''bizkar'', « turon, pujòl, punt cuminant » e ''gune'' (varianta ''une''), « lòc, paratge, espaci ». En se romanizant, ''-u(ne)'' passèt a ''-ó'' catalana e ''-gó'' se mudèt en ''-bó'' (a l'exemple de las alternanças del catalan ''prevón''/''pregón'', ''havut''/''hagut'') [s'agís d'una dissimilacion entre ''k'' (sorda) / ''g'' (sonòra) > ''k'' / ''b'']. De tota manera se pòt assegurar que ven pas de ''bizkar'' + latin ''bonus'', perqué alavetz auriam -bò en català ambe vocala dobèrta <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 22 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9231</ref>. ===Trejuvell=== La prononciacion es [treʒu'beʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Tresjunell'' (per ''*Tresjuuell'') benlèu al sègle XIII, ''Tresjouell'' e ''Tresjonell'' en 1518. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 478 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44586</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] ey1vwssl4wzjw98om1sqcy2co8ezz9z 2502369 2502368 2026-06-06T22:44:12Z Alaric 506 44932 /* Trejuvell */ 2502369 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Noves de Segre=== La prononciacion es ['nɔbes], quasi ['nɔbis]. Las fòrmas ancianas son : ''Nouas'' en 839, ''villa Novas'' en 948, ''loco voc. Novas'' en 953, ''Novas'' en 974, ''Noves'' en 1094, 1280, 1519. Poiriá èsser l'equivalent del latin ''novales'', « artigas », mès puslèu un sosentendut de ''villas novas'', « bòrias nòvas, vilatjòts nòus » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 480 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28674</ref>. ===Taús=== Es aparentat ambe [[Ribera d'Urgellet|Tost]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici ''tausáns''. Las fòrmas ancianas son : ''Thaus'' en 775, 1094, ''Tahus'' en 806, 814, 1206, ''Thauvit'' en 866, ''Taovis'' a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, ''Taus'' en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, ''Tahús, ... Thausio'' en 1288. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taús(te)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. ===Argestues=== Èra de l'ancian municipi de Noves de Segre. La prononciacion es [ərʒes'tuges]. Es atestat en 1518, ''lo loch d'Argestus''. Es la meteissa reduccion fonetica que lo femenin gascon ''dues'' > ''dus''. Sèm dins l'airal catalan occidental que los collectius vegetals en ''-osa'' se redusisson en ''-oa'' e de còps en ''-ua''. Lo lòc es sus una sèrra entre Segre e sos afluents de dreta. Seriá un eretièr del latin ''aggeres'', « tèrraplens, sèrras » ( qu'a donat [[Àger]] e l'Arges). Mès seriá puslèu lo resultat de ''*argeres tonsas'', « tèrraplens pelats amont ». L'evolucion seriá > ''Argerstoses'' > ''Argestues''. Aquò sembla supausar que ''arger'', ''-gen'' aviá un genre doble en romanic, mès es pas necessari : los plurals masculins en ''-es'' èran la forma pròpia del catalan ancian (''meses'', ''cosses'', ''peses''), mès ambe un risc d'apocòpa. La basa pòt donc èsser ''*argeres tonsos'', d'aquí benlèu la dobla fòrma ''Argestus'' (1518) e ''Argestues'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 17-18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3658</ref>. ===Bellpui=== La prononciacion es [beʎ'puj]. I a una dita ''De Bellpui / tothom en fui, / a Malgrat / tothom hi cap'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 410 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. Fòrma del catalan occidental. ===(La Guàrdia d')Ares=== Es lo resultat del latin ''aras'', « autars », utilizat tanben coma « temple ». Dins los còls, los viatjaires podián far d'ofrendas a Mercuri. Sovent los autars e temples foguèron cristianizats per una capèla. La prononciacion modèrna es ['aris]. Las fòrmas ancianas son ''Aras villa'' en 846, ''Aras'' en 1027 e 1030, ''Ares'' en 1068, 1091, 1233, 1241 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231-232 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. ===Espaén=== La prononciacion es [espa'jen]. Las fòrmas ancianas son ''Espaenne'' en 923, ''Espaen...Espaen'' o ''Spaeny'' en 1357, ''Espaseny'' en 1397, ''Spaey'' en 1518, ''Espaey'' en 1518, benlèu ''Espesen'' cap a 1283. Representa lo nom germanic (gotic ?) ''Spanosind'', ambe pèrda normala de la ''s'' interiora <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 117-118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17583</ref>. ===Berén=== La prononciacion es [be'ren]. Las fòrmas ancianas son ''Beren'' en 839, ''Berenne'' en 1030, ''Berén'' en 1313 e 1328, ''Berey'' en 1518, dins lo ''Spill'' de Castellbò, ont la grafia ''-ey'' val per ''-eny''. Probable que se'n formèt d'adjectius : ''Verennetano'' (bas latin ambe'l sufixe ''-itanus'', datat ? de 839); ''*Beren(ni)ko'' (i a en 948 una fòrma ''Ber~engo'', ont la tilda representa ''en(i)go''). Una origina germanica es plan sostenibla, lo nom germanic d'òme ''Berisind'' (varianta ''Belisind''); ''-ind'' qu'auriá menat viste a ''-enno'' > ''-én''; la tombada de ''-s-'' intervocalica es plan espandida al nòrd-oèst de la Catalonha : a costat, ''Espaén'' que foguèt ''Espasén'', ven del nom germanic d'òme ''Spanisind'' (veire lo paragrafe precedent). Pr'aquò [[Joan Coromines]] s'estima mai causir un nom prelatin, probablament bascoïde, pr'amor del sufixe ''-enn'', frequent dins l'airal; sembla la desinéncia basca del genitiu. Se combinariá ambe l'advèrbi basc ''bera'' « aval », format sus ''-be'' « jos » e lo sufixe direccional ''-ra''. L'ancianetat de la fòrma ''Berenn-'' sense ''-s-'' es corroborada pel dérivat adjectival ''Verennetano'' de 839 e per ''Beréngo'' del document de 948, format ambe'l sufixe basc d'adjectiu e genitiu ''-ko'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 458-459 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8103</ref>. ===Biscarbó=== La prononciacion es [biskar'bo]. Las fòrmas ancianas son ''Bescarbo'' en 1163, ''Bescarbo'', ''Vescarbo'', ''Vezcarbo'' en 1518. L'etime es lo basc ''bizkargune'', format de ''bizkar'', « turon, pujòl, punt cuminant » e ''gune'' (varianta ''une''), « lòc, paratge, espaci ». En se romanizant, ''-u(ne)'' passèt a ''-ó'' catalana e ''-gó'' se mudèt en ''-bó'' (a l'exemple de las alternanças del catalan ''prevón''/''pregón'', ''havut''/''hagut'') [s'agís d'una dissimilacion entre ''k'' (sorda) / ''g'' (sonòra) > ''k'' / ''b'']. De tota manera se pòt assegurar que ven pas de ''bizkar'' + latin ''bonus'', perqué alavetz auriam -bò en català ambe vocala dobèrta <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 22 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9231</ref>. ===Trejuvell=== La prononciacion es [treʒu'beʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Tresjunell'' (per ''*Tresjuuell'') benlèu al sègle XIII, ''Tresjouell'' e ''Tresjonell'' en 1518. ''Trejuvell'' ven de ''Trans jugellu'' > ''trazʒ-'' > ''trajʒ-'' > ''treʒ-''. En partent de Trejuvell, òm pòt veire los ostals desparéisser darrèr l'acrin, d'aquí lo nom : ''Trans jugellum'', diminutiu de ''jugum'' [cresta, cima de la montanha, en latin] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 478 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44586</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] 9k3xso9cif2siu1ldtehsxybnav61d6 2502375 2502369 2026-06-07T08:15:47Z Alaric 506 44932 /* Biscarbó */ 2502375 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls d'Aguilar''' es un municipi de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Compren doas [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: la Guàrdia d'Ares e Taús. Lo caplòc es lo vilatge de Noves de Segre. En 1984 se modifiquèt lo nom per inclure l'article dins ''Valls d'Aguilar''. {{Entpopcat}} == Situacion == Lo municipi de las Valls d'Aguilar se tròba a la [[comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Tòca la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Sobeiran]] a l'oèst. Al nòrd tòca lo municipi alturgellenc de [[Montferrer i Castellbò]], a nòrd-èst e a èst [[Ribera d'Urgellet]] a sud-èst amb [[Fígols i Alinyà]] e l'enclava del [[Baridà (Ribera d'Urgellet)]] e al sud [[Cabó]]. [[File:Entitats de població de les Valls d'Aguilar.svg|thumb|centre|500px|Entitats de populacion de les Valls d'Aguilar]] ==Toponimia== ===Noves de Segre=== La prononciacion es ['nɔbes], quasi ['nɔbis]. Las fòrmas ancianas son : ''Nouas'' en 839, ''villa Novas'' en 948, ''loco voc. Novas'' en 953, ''Novas'' en 974, ''Noves'' en 1094, 1280, 1519. Poiriá èsser l'equivalent del latin ''novales'', « artigas », mès puslèu un sosentendut de ''villas novas'', « bòrias nòvas, vilatjòts nòus » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 480 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28674</ref>. ===Taús=== Es aparentat ambe [[Ribera d'Urgellet|Tost]] e ambe [[Tauste|Taust]] (Aragon). La prononciacion es [ta'us] e lo gentilici ''tausáns''. Las fòrmas ancianas son : ''Thaus'' en 775, 1094, ''Tahus'' en 806, 814, 1206, ''Thauvit'' en 866, ''Taovis'' a la fin del sègle IX o fin del sègle XI, ''Taus'' en 1132, 1133, 1164 o 1163, 1177, 1280, 1518, ''Tahús, ... Thausio'' en 1288. Es compausat del [[basc]] ''ate'' /''ata'', « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc ''uts (huts(e)'', « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ''ata-uts'' seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc ''-ti'' (de còps ''-te'', ''-ta''). Los mots basques ambe ''e'' en composicion pòdon revestir ''-a'' (1), demorar ambe ''-e'' (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part ''(a)ta-us-te'' (cas 1) > ''Taús(te)'', d'autra part ''(a)t-us-te'' (cas 3) > ''Tost'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281</ref>. ===Lo Mesull=== Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. ===Argestues=== Èra de l'ancian municipi de Noves de Segre. La prononciacion es [ərʒes'tuges]. Es atestat en 1518, ''lo loch d'Argestus''. Es la meteissa reduccion fonetica que lo femenin gascon ''dues'' > ''dus''. Sèm dins l'airal catalan occidental que los collectius vegetals en ''-osa'' se redusisson en ''-oa'' e de còps en ''-ua''. Lo lòc es sus una sèrra entre Segre e sos afluents de dreta. Seriá un eretièr del latin ''aggeres'', « tèrraplens, sèrras » ( qu'a donat [[Àger]] e l'Arges). Mès seriá puslèu lo resultat de ''*argeres tonsas'', « tèrraplens pelats amont ». L'evolucion seriá > ''Argerstoses'' > ''Argestues''. Aquò sembla supausar que ''arger'', ''-gen'' aviá un genre doble en romanic, mès es pas necessari : los plurals masculins en ''-es'' èran la forma pròpia del catalan ancian (''meses'', ''cosses'', ''peses''), mès ambe un risc d'apocòpa. La basa pòt donc èsser ''*argeres tonsos'', d'aquí benlèu la dobla fòrma ''Argestus'' (1518) e ''Argestues'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 17-18 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3658</ref>. ===Bellpui=== La prononciacion es [beʎ'puj]. I a una dita ''De Bellpui / tothom en fui, / a Malgrat / tothom hi cap'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 410 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. Fòrma del catalan occidental. ===(La Guàrdia d')Ares=== Es lo resultat del latin ''aras'', « autars », utilizat tanben coma « temple ». Dins los còls, los viatjaires podián far d'ofrendas a Mercuri. Sovent los autars e temples foguèron cristianizats per una capèla. La prononciacion modèrna es ['aris]. Las fòrmas ancianas son ''Aras villa'' en 846, ''Aras'' en 1027 e 1030, ''Ares'' en 1068, 1091, 1233, 1241 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 231-232 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7128</ref>. ===Espaén=== La prononciacion es [espa'jen]. Las fòrmas ancianas son ''Espaenne'' en 923, ''Espaen...Espaen'' o ''Spaeny'' en 1357, ''Espaseny'' en 1397, ''Spaey'' en 1518, ''Espaey'' en 1518, benlèu ''Espesen'' cap a 1283. Representa lo nom germanic (gotic ?) ''Spanosind'', ambe pèrda normala de la ''s'' interiora <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 117-118 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17583</ref>. ===Berén=== La prononciacion es [be'ren]. Las fòrmas ancianas son ''Beren'' en 839, ''Berenne'' en 1030, ''Berén'' en 1313 e 1328, ''Berey'' en 1518, dins lo ''Spill'' de Castellbò, ont la grafia ''-ey'' val per ''-eny''. Probable que se'n formèt d'adjectius : ''Verennetano'' (bas latin ambe'l sufixe ''-itanus'', datat ? de 839); ''*Beren(ni)ko'' (i a en 948 una fòrma ''Ber~engo'', ont la tilda representa ''en(i)go''). Una origina germanica es plan sostenibla, lo nom germanic d'òme ''Berisind'' (varianta ''Belisind''); ''-ind'' qu'auriá menat viste a ''-enno'' > ''-én''; la tombada de ''-s-'' intervocalica es plan espandida al nòrd-oèst de la Catalonha : a costat, ''Espaén'' que foguèt ''Espasén'', ven del nom germanic d'òme ''Spanisind'' (veire lo paragrafe precedent). Pr'aquò [[Joan Coromines]] s'estima mai causir un nom prelatin, probablament bascoïde, pr'amor del sufixe ''-enn'', frequent dins l'airal; sembla la desinéncia basca del genitiu. Se combinariá ambe l'advèrbi basc ''bera'' « aval », format sus ''-be'' « jos » e lo sufixe direccional ''-ra''. L'ancianetat de la fòrma ''Berenn-'' sense ''-s-'' es corroborada pel dérivat adjectival ''Verennetano'' de 839 e per ''Beréngo'' del document de 948, format ambe'l sufixe basc d'adjectiu e genitiu ''-ko'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 458-459 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8103</ref>. ===Biscarbó=== La prononciacion es [biskar'bo]. Las fòrmas ancianas son ''Bescarbo'' en 1163, ''Bescarbo'', ''Vescarbo'', ''Vezcarbo'' en 1518. L'etime es lo basc ''bizkargune'', format de ''bizkar'', « turon, pujòl, punt cuminant » e ''gune'' (varianta ''une''), « lòc, paratge, espaci ». En se romanizant, ''-u(ne)'' passèt a ''-ó'' catalana e ''-gó'' se mudèt en ''-bó'' (a l'exemple de las alternanças del catalan ''prevón''/''pregón'', ''havut''/''hagut'') [s'agís d'una dissimilacion entre ''k'' (sorda) / ''g'' (sonòra) > ''k'' / ''b'']. De tota manièra se pòt assegurar que ven pas de ''bizkar'' + latin ''bonus'', perqué alavetz auriam ''-bò'' en català ambe vocala dobèrta <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 22 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9231</ref>. ===Trejuvell=== La prononciacion es [treʒu'beʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Tresjunell'' (per ''*Tresjuuell'') benlèu al sègle XIII, ''Tresjouell'' e ''Tresjonell'' en 1518. ''Trejuvell'' ven de ''Trans jugellu'' > ''trazʒ-'' > ''trajʒ-'' > ''treʒ-''. En partent de Trejuvell, òm pòt veire los ostals desparéisser darrèr l'acrin, d'aquí lo nom : ''Trans jugellum'', diminutiu de ''jugum'' [cresta, cima de la montanha, en latin] <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 478 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44586</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=5| 1515=45| 1553=60| 1717=648| 1787=938| 1857=2159| 1877=1707| 1887=1238| 1900=989| 1910=1078| 1920=1203| 1930=1242| 1940=1064| 1950=1030| 1960=865| 1970=458| 1981=272| 1990=240| 1996=302| 2000=296| 2006=314|2010=304 | 2014=298| 2020= 245| 2025=253 | 2030= }} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Guàrdia d'Ares, Noves de Segre, Taús e Castellàs. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls d'Aguilar, la]] f9eisf3c6d04p8rrkbtki596jyopu3z 0 57690 2502371 2100280 2026-06-06T23:02:44Z Alaric 506 44932 preparacion 2502371 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls de Valira''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Es la segonda municipalitat del Naut Urgèl per la [[Aira|superfícia]] e la pus septentrionala, constituida en [[1970]] amb la fusion dels tèrmes d'[[Anserall]], [[Ars]], [[Bescaran]] e [[Civís]]. Lo caplòc de la municipalitat es a Anserall. Compren sèt [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: [[Arcavell e la Farga de Moles]], [[Ars]], [[Asnurri]], Bescaran, Civís, [[Os de Civís]] e [[Sant Joan Fumat]]. Lo tèrme tradicional d'Anserall aviá una estenduda de 21,2 km², fins que en [[1970]] li foguèsson annexadas las municipalitats d'Ars (35,3 km²), Civís (63,5 km²), Arcavell (17,5 km²) e Bescaran (33,76 km²). Recebèt lo nom oficial de ''les Valls de Valira'', nom que se reven a la morfologia del nòu tèrme, a l'excepcion de per çò qu'es de las tèrras de Bescaran, qu'apertenon pas a la conca de la [[Valira]] mas a la del [[Segre]]. Dins la zòna qu'òm nomena ''los Basses de Calbinyà'' se son formats d'influéncia e proximitat de [[la Seu d'Urgèl]] unas nòvas barriades, qu'apertenon en partida al Sieu e en partida a Anserall: lo barri del [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble-sec]], lo quartièr de Sant Pere e l'urbanizacion de Sant Antoni e los Basses de Calbinyà, que en 2001 avián 116 abitants, 44 abitants, 46 abitants e 92 abitants respectivament. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Calbinyà=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 185-186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11893</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=99| 1515=127| 1553=134| 1717=779| 1787=1128| 1857=2190| 1877=1997| 1887=1575| 1900=1490| 1910=1537| 1920=1518| 1930=1446| 1940=1147| 1950=1111| 1960=1075| 1970=836| 1981=765| 1990=759| 1994=811| 2000=757| 2004=780 |2010=826 |2014=849 | 2020=784| 2025=845 |2030= }} Los recensaments anteriors a 1970 son la soma de las ancianas municipalitats d'Anserall, Arcavell, Ars, Bescaran e Civís. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls de Valira, la]] t8w5urdr02zuwuspaqrhs9guep4cbhk 10 69774 2502395 2117204 2026-06-07T08:45:40Z Toku 7678 2502395 wikitext text/x-wiki {{ Debuta Infobox V2 |tematica=unesco |carta={{{carta|unesco}}} |nom={{{nom|{{{Name|{{PAGENAME}}}}}}}} |modèl = Infobox Patrimòni de l'Umanitat |imatge= {{{imatge|}}} |legenda= {{{legenda|}}} }} |- {{Infobox Complèta |tematica=unesco |carta={{{carta|unesco}}} }} {{#if: {{{tipe_edifici|{{{arquitèctes|{{{arquitectes|{{{començament|{{{consecracion|{{{acabament|{{{cronologia|{{{localizacion|{{{estil|{{{materials_utilizats|{{{sistèma_construccion|{{{patrimòni|{{{data_celebracion|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}| {{Sostítol Infobox|unesco|{{{carta|unesco}}}|Informacions}} {{!}}- }} {{#if: {{{tipes_edifici|}}}| ! Tipes {{!}} {{{tipes_edifici|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{arquitèctes|}}}| ! Arquitèctes {{!}} {{{arquitèctes|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{començament|}}}| ! Començament {{!}} {{{començament|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{consecracion|}}}| ! Consecracion {{!}} {{{consecracion|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{acabament|}}}| ! Acabament {{!}} {{{acabament|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{cronologia|}}}| ! Cronologia {{!}} {{{cronologia|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{localizacion|}}}| ! Localizacion {{!}} {{{localizacion|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{estil|}}}| ! Estil {{!}} {{{estil|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{materials_utilizats|}}}| ! Materials utilizats {{!}} {{{materials_utilizats|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{sistèma_construccion|}}}| ! Sistèma de construccion {{!}} {{{sistèma_construccion|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{patrimòni|}}}| ! Patrimòni {{!}} {{{patrimòni|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{data_celebracion|}}}| ! Data celebracion {{!}} {{{data_celebracion|}}} {{!}}- }} {{#if: {{{alçat|{{{imatge_a|{{{planta|{{{imatge_p|{{{vista|}}}}}}}}}}}}}}}| {{Sostítol Infobox|unesco|{{{carta|unesco}}}|Vistas}} }} |- class="note" {{#if: {{{alçat|}}}| ! Alçat {{!}} {{{alçat|}}}}} |- class="note" {{#if: {{{imatge_a|}}}| {{!}} colspan="2" style="font-size: smaller; text-align: center;" {{!}} [[Fichièr::{{{imatge_a}}}|200px]]<br>{{{tèxt_a|}}}}} |- class="note" {{#if: {{{plant|}}}| ! Planta {{!}} {{{plant|}}}}} |- class="note" {{#if: {{{imatge_p|}}}| {{!}} colspan="2" style="font-size: smaller; text-align: center;" {{!}} [[Fichièr::{{{imatge_p}}}|200px]]<br>{{{tèxt_p|}}}}} |- class="note" {{#if: {{{vista|}}}| {{!}} colspan="2" style="font-size: smaller; text-align: center;" {{!}} [[Fichièr::{{{vista}}}|200px]]<br>{{{tèxt_vista|}}}}} |- ! colspan="2"|<hr> |- class="note" {{#if: {{{tipes|{{{Type|}}}}}}| ! Tipus {{!}} {{{tipes|{{{Type}}}}}}}} |- class="note" {{#if: {{{critèris|{{{Criteria|}}}}}}| ! [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat#Critèris de seleccion|Critèris]] {{!}} {{{criteris|{{{Criteria|}}}}}}}} |- class="note" {{#if: {{{ID|}}}| ! ID {{!}}{{#if:{{{Link|}}}|<!--then-->[{{{Link}}} {{{ID}}}]|<!--else-->[http://whc.unesco.org/en/list/{{{ID}}} {{{ID}}}]}} }} |- class="note" {{#if: {{{ID_immaterial|}}}| ! ID {{!}} [http://whc.unesco.org/fr/list/{{{ID_immaterial|}}}/ {{{nom|{{{Name|{{PAGENAME}}}}}}}}]}} |- class="note" {{#if: {{{region|{{{Region|}}}}}}| ! [[Patrimòni de l'Umanitat#Regions|Region]] <nowiki>*</nowiki> {{!}} {{{region|{{{Region|}}}}}}}} |- class="note" ! Inscripcion | [[{{{an|{{{Year|}}}}}}]] ({{#switch: {{{an|{{{Year}}}}}} | 1977=1a | 1978=2a | 1979=3a | 1980=4a | 1981=5a | 1982=6a | 1983=7a | 1984=8a | 1985=9a | 1986=10a | 1987=11a | 1988=12a | 1989=13a | 1990=14a | 1991=15a | 1992=16a | 1993=17a | 1994=18a | 1995=19a | 1996=20a | 1997=21a | 1998=22a | 1999=23a | 2000=24a | 2001=25a | 2002=26a | 2003=27a | 2004=28a | 2005=29a | 2006=30a | 2007=31a | 2008=32a | 2009=33a | 2010=34a | #default = ? }} [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat#Sessions del Comitat del Patrimòni Mondial de l'Umanitat|session]]) |- class="note" {{#if: {{{Extension|}}}| ! Extension {{!}} {{{Extension|}}} {{!}}- class="note" }} {{#if: {{{extension|}}}| ! Extension {{!}} [[{{{extension|}}}]] {{Session Patrimòni Unesco|{{{extension|}}}}} {{!}}- class="note" }} {{#if: {{{extension2|}}}| {{!}} &nbsp; {{!}} [[{{{extension2|}}}]] {{Session Patrimòni Unesco|{{{extension2|}}}}} {{!}}- class="note" }} {{#if: {{{extension3|}}}| {{!}} &nbsp; {{!}} [[{{{extension3|}}}]] {{Session Patrimòni Unesco|{{{extension3|}}}}} {{!}}- class="note" }} {{#if: {{{coordenadas|{{{Coordinates|}}}}}}| ! Coordenadas {{!}} {{{coordenadas|{{{Coordinates|}}}}}} {{!}}- class="note" }} {{#if: {{{perilh|{{{Danger|}}}}}}| ! Perilh {{!}} {{{perilh|{{{Danger|}}}}}}}} {{#if: {{{sit|{{{sit web|}}}}}}| ! Sit web {{!}} {{{sit|{{{sit web|}}}}}}}} |- |colspan="2" style="line-height:150%; padding-top:0.8em; border-top: 1px #aaa solid; text-align:left; font-size:90%; font-weight:lighter;"|<span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=&region=&order=region Segon las regions de l'UNESCO.] [[Fichièr:Flag of UNESCO.svg|75px|UNESCO]] </span> |}<noinclude> {{Doc modèl}}</noinclude> tllmioeai1mh5s1g1c7s674mbf7goja 0 73966 2502410 2215515 2026-06-07T11:29:35Z Toku 7678 /* Geografia */ 2502410 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |nomcomuna=Aulnoye-Aymeries |carta=fr |nomcomuna2=Aulnoye-Aymeries | imatge= Église Aymeries151006.JPG | descripcion= | lògo= |escut=Blason ville fr Aulnoye-Aymeries (Nord).svg |escais= |region={{Nòrd-Pas de Calais}} |ist= |parçan= |departament={{Nòrd}} | arrondiment=[[Arrondiment d'Avesnes-sur-Helpe|Avesnes-sur-Helpe]] | canton=[[Canton de Berlaimont|Berlaimont]] | sitweb= | cp=59620 |insee=59033 |cònsol=Bernard Baudoux |mandat=[[2008]]-[[2014]] |gentilici=Aulnésiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.83638888889 |latitud=50.205 |alt mini=125 |alt maxi=151 |km²=8.66 |}} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Istòria== {{Apertium|fr}} * En 843, amb lo [[Tractat de Verdun]], lo parteja del [[emp&egrave;ri carolingien]] entre los tres pichons-fils de Charlemagne octroye a Lothaire E la [[Francie m&eacute;diane]] #que compren lo [[Comtat d'Enaut|Enaut]] #que ne fa partida lo p&ograve;ble. * En 855 amb lo [[Tractat de Pr&uuml;m (855)|Tractat de Pr&uuml;m]] #que parteja la Francie m&eacute;diane entre las tois fils de Lothaire E, lo [[Comtat d'Enaut|Enaut]] a ligat a la [[Lotharingie]] #que n'ereta Lothaire II. * En 870, amb lo [[Tractat de Meerssen]] apr&egrave;s la m&ograve;rt de Lothaire II, una part de la [[Lotharingie]] #que ne fa partida lo [[Comtat d'Enaut|Enaut]] a ligat a la [[Francie occidentala]]. * En 880, continuament al [[Tractat de Ribemont]] l'an 880, lo [[Comtat d'Enaut|Enaut]] fa partida de la Francie orientala #que vendr&agrave; lo [[Sant-Emp&egrave;ri romain germanique]] l'an 962. * Al [[Mi&egrave;ja Edat]], Aulnoye e Aymeries &egrave;ran dos p&ograve;bles situats c&ograve;sta a c&ograve;sta. Al fil dels ans, los dos p&ograve;bles se son amassats per venir Aulnoye-Aymeries. Aulnoye A lo sieu nom al fach #que i i avi&aacute; f&ograve;r&ccedil;a de [[aulne]]s (esp&egrave;cia d'arbre) en la region. {{Original|fr}} * En 843, avec le [[Traité de Verdun]], le partage de l'[[empire carolingien]] entre les trois petits-fils de Charlemagne octroye à Lothaire I la [[Francie médiane]] qui comprend le [[Comté de Hainaut|Hainaut]] dont fait partie le village. * En 855 avec le [[Traité de Prüm (855)|Traité de Prüm]] qui partage la Francie médiane entre les tois fils de Lothaire I, le [[Comté de Hainaut|Hainaut]] est rattaché à la [[Lotharingie]] dont hérite Lothaire II. * En 870, avec le [[Traité de Meerssen]] après la mort de Lothaire II, une partie de la [[Lotharingie]] dont fait partie le [[Comté de Hainaut|Hainaut]] est rattachée à la [[Francie occidentale]]. * En 880, suite au [[Traité de Ribemont]] en 880, le [[Comté de Hainaut|Hainaut]] fait partie de la Francie orientale qui deviendra le [[Saint-Empire romain germanique]] en 962. * Au [[Moyen Âge]], Aulnoye et Aymeries étaient deux villages situés côte à côte. Au fil des années, les deux villages se sont rassemblés pour devenir Aulnoye-Aymeries. Aulnoye tient son nom au fait qu'il y avait beaucoup d'[[aulne]]s (espèce d'arbre) dans la région. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59033 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Baudoux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59033 |1793=111 |1800=104 |1806=146 |1821=134 |1831=165 |1836=172 |1841=200 |1846=273 |1851=322 |1856=338 |1861=409 |1866=431 |1872=644 |1876=818 |1881=1085 |1886=1402 |1891=1386 |1896=1457 |1901=1586 |1906=1686 |1911=1956 |1921=3169 |1926=4399 |1931=4924 |1936=5442 |1946=4724 |1954=7286 |1962=9405 |1968=9750 |1975=9917 |1982=10086 |1990=9882 |1999=9203 |2004= |2005= |2006=8870 |2007=8814 |2008=8757 |2009=8832 |cassini=1836 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Nòrd}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] ksj4gvugnchspreo1rqzhl1579s61ar 2502411 2502410 2026-06-07T11:29:44Z Toku 7678 /* Istòria */ 2502411 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |nomcomuna=Aulnoye-Aymeries |carta=fr |nomcomuna2=Aulnoye-Aymeries | imatge= Église Aymeries151006.JPG | descripcion= | lògo= |escut=Blason ville fr Aulnoye-Aymeries (Nord).svg |escais= |region={{Nòrd-Pas de Calais}} |ist= |parçan= |departament={{Nòrd}} | arrondiment=[[Arrondiment d'Avesnes-sur-Helpe|Avesnes-sur-Helpe]] | canton=[[Canton de Berlaimont|Berlaimont]] | sitweb= | cp=59620 |insee=59033 |cònsol=Bernard Baudoux |mandat=[[2008]]-[[2014]] |gentilici=Aulnésiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.83638888889 |latitud=50.205 |alt mini=125 |alt maxi=151 |km²=8.66 |}} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59033 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Baudoux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59033 |1793=111 |1800=104 |1806=146 |1821=134 |1831=165 |1836=172 |1841=200 |1846=273 |1851=322 |1856=338 |1861=409 |1866=431 |1872=644 |1876=818 |1881=1085 |1886=1402 |1891=1386 |1896=1457 |1901=1586 |1906=1686 |1911=1956 |1921=3169 |1926=4399 |1931=4924 |1936=5442 |1946=4724 |1954=7286 |1962=9405 |1968=9750 |1975=9917 |1982=10086 |1990=9882 |1999=9203 |2004= |2005= |2006=8870 |2007=8814 |2008=8757 |2009=8832 |cassini=1836 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Nòrd}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] 05912gi0qnfjh0f04xsqizqwi8lt4j9 2502412 2502411 2026-06-07T11:30:09Z Toku 7678 2502412 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |nomcomuna=Aulnoye-Aymeries |carta=fr |nomcomuna2=Aulnoye-Aymeries | imatge= Église Aymeries151006.JPG | descripcion= | lògo= |escut=Blason ville fr Aulnoye-Aymeries (Nord).svg |escais= |region={{Nòrd-Pas de Calais}} |ist= |parçan= |departament={{Nòrd}} | arrondiment=[[Arrondiment d'Avesnes-sur-Helpe|Avesnes-sur-Helpe]] | canton=[[Canton de Berlaimont|Berlaimont]] | sitweb= | cp=59620 |insee=59033 |cònsol=Bernard Baudoux |mandat=[[2008]]-[[2014]] |gentilici=Aulnésiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.83638888889 |latitud=50.205 |alt mini=125 |alt maxi=151 |km²=8.66 |}} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59033 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Bernard Baudoux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59033 |1793=111 |1800=104 |1806=146 |1821=134 |1831=165 |1836=172 |1841=200 |1846=273 |1851=322 |1856=338 |1861=409 |1866=431 |1872=644 |1876=818 |1881=1085 |1886=1402 |1891=1386 |1896=1457 |1901=1586 |1906=1686 |1911=1956 |1921=3169 |1926=4399 |1931=4924 |1936=5442 |1946=4724 |1954=7286 |1962=9405 |1968=9750 |1975=9917 |1982=10086 |1990=9882 |1999=9203 |2004= |2005= |2006=8870 |2007=8814 |2008=8757 |2009=8832 |cassini=1836 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Nòrd}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] n9p8bp0rnox4kc5hzhezlzozwnx6ype 2502413 2502412 2026-06-07T11:39:31Z Toku 7678 2502413 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |nomcomuna=Aulnoye-Aymeries |carta=fr |nomcomuna2=Aulnoye-Aymeries | imatge= Église Aymeries151006.JPG | descripcion= | lògo= |escut=Blason ville fr Aulnoye-Aymeries (Nord).svg |escais= |region={{Nòrd-Pas de Calais}} |ist= |parçan= |departament={{Nòrd}} | arrondiment=[[Arrondiment d'Avesnes-sur-Helpe|Avesnes-sur-Helpe]] | canton=[[Canton de Berlaimont|Berlaimont]] | sitweb= | cp=59620 |insee=59033 |cònsol=Bernard Baudoux |mandat=[[2008]]-[[2014]] |gentilici=Aulnésiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.83638888889 |latitud=50.205 |alt mini=125 |alt maxi=151 |km²=8.66 |}} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. Es eissida de la fusion de las ancianas comunas d'Aulnoye e d'Aymeries lo 28 de març de 1953. Se situa 18 km au sud-oèst de [[Maubeuge]] e fa partida de l'aglomeracion d'aquela vila. Sa populacion varia entre {{formatnum:8500}} e {{formatnum:10000}} estatjants dempuèi los ans 1960. Fins a la [[Revolucion Industriala]], Aulnoye foguèt un pichon vilatge [[agricultura|agricòla]] de las zònas umidas de la region de [[Sambre]]. Son istòria foguèt prigondament transformat pel desvolopament del [[camin de fèrre]] al sègle XIX. En efièch, en 1858, l'obertura de la linha [[París]]-[[Brussèlas]] transformèt la vila en nos ferroviari. La gara venguèt lèu un ponch estrategic de la ret del nòrd de [[França]] e favorizèt lo desvolopament demografic e industrial de la comuna. A la debuta del sègle XX, s'implantèron egalament d'[[industria|industrias]] [[metallurgia|metallurgicas]] a l'origina dels establiments Vallourec. Pasmens, a partir dels ans 1980, lo bacin foguèt tocat per la desindustrializacion. La comuna engatjèt aital una politica de renovacion urbana e de reconversion economica. == Ligams intèrnes == * [[Vallourec]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Nòrd}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] fp5zlbjqj6z4z70ugpfgvec03udh0m4 2502414 2502413 2026-06-07T11:39:45Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2502414 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |nomcomuna=Aulnoye-Aymeries |carta=fr |nomcomuna2=Aulnoye-Aymeries | imatge= Église Aymeries151006.JPG | descripcion= | lògo= |escut=Blason ville fr Aulnoye-Aymeries (Nord).svg |escais= |region={{Nòrd-Pas de Calais}} |ist= |parçan= |departament={{Nòrd}} | arrondiment=[[Arrondiment d'Avesnes-sur-Helpe|Avesnes-sur-Helpe]] | canton=[[Canton de Berlaimont|Berlaimont]] | sitweb= | cp=59620 |insee=59033 |cònsol=Bernard Baudoux |mandat=[[2008]]-[[2014]] |gentilici=Aulnésiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.83638888889 |latitud=50.205 |alt mini=125 |alt maxi=151 |km²=8.66 |}} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. Es eissida de la fusion de las ancianas comunas d'Aulnoye e d'Aymeries lo 28 de març de 1953. Se situa 18 km au sud-oèst de [[Maubeuge]] e fa partida de l'aglomeracion d'aquela vila. Sa populacion varia entre {{formatnum:8500}} e {{formatnum:10000}} estatjants dempuèi los ans 1960. Fins a la [[Revolucion Industriala]], Aulnoye foguèt un pichon vilatge [[agricultura|agricòla]] de las zònas umidas de la region de [[Sambre]]. Son istòria foguèt prigondament transformat pel desvolopament del [[camin de fèrre]] al sègle XIX. En efièch, en 1858, l'obertura de la linha [[París]]-[[Brussèlas]] transformèt la vila en nos ferroviari. La gara venguèt lèu un ponch estrategic de la ret del nòrd de [[França]] e favorizèt lo desvolopament demografic e industrial de la comuna. A la debuta del sègle XX, s'implantèron egalament d'[[industria|industrias]] [[metallurgia|metallurgicas]] a l'origina dels establiments Vallourec. Pasmens, a partir dels ans 1980, lo bacin foguèt tocat per la desindustrializacion. La comuna engatjèt aital una politica de renovacion urbana e de reconversion economica. == Ligams intèrnes == * [[Maubeuge]] * [[Vallourec]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Nòrd}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] p9q0d841z4xrgntpkg9yev2tcy1nsy3 0 74101 2502415 2216316 2026-06-07T11:44:31Z Toku 7678 2502415 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Curgies | nomcomuna2=Curgies | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason de la ville de Curgies (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[arrondiment de Valenciennes]] | canton= [[canton de Valenciennes-Est|Valenciennes-Est]] | insee = | sitweb= | cp =59990 | cònsol =Jean Richard | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Curgissiens (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.60305555556 |latitud=50.329444 | alt mini =78 | alt mej = | alt maxi =118 | km² =6.08 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] rurala del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. Fa partida de l'aglomeracion de [[Valencianas]]. == Ligams intèrnes == * [[Valencianas]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = }} [[Categoria:Comuna de arrondissement de Valenciennes]] [[Categoria:Comuna del Nòrd]] t5mutiih02kzg9xc7njswqoj2w7x49u 0 74136 2502416 2217185 2026-06-07T11:47:46Z Toku 7678 2502416 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Le Doulieu | nomcomuna2=Le Doulieu | imatge= Le Doulieu-16.JPG | descripcion= Lo Doulieu | lògo= | escut=Blason de la ville de Le Doulieu . (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[arrondiment de Dunkerque|Dunkerque]] | canton=[[Canton de Merville|Merville]] | insee =59180 | sitweb= | cp =59940 | cònsol =Julien Delassus | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Doulieusiens, Doulieusiennes (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=2.7186 |latitud=50.6825 | alt mini =15 | alt mej = | alt maxi =19 | km² =11.74 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] rurala del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. Se situa entre [[Lilla]] e [[Hazebrouck]]. == Ligams intèrnes == * [[Lilla]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59180 }} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] 4qyewzpcktl8b7y7ctskgh1so26a25l 2502417 2502416 2026-06-07T11:47:56Z Toku 7678 /* Ligams intèrnes */ 2502417 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Le Doulieu | nomcomuna2=Le Doulieu | imatge= Le Doulieu-16.JPG | descripcion= Lo Doulieu | lògo= | escut=Blason de la ville de Le Doulieu . (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[arrondiment de Dunkerque|Dunkerque]] | canton=[[Canton de Merville|Merville]] | insee =59180 | sitweb= | cp =59940 | cònsol =Julien Delassus | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Doulieusiens, Doulieusiennes (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=2.7186 |latitud=50.6825 | alt mini =15 | alt mej = | alt maxi =19 | km² =11.74 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] rurala del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. Se situa entre [[Lilla]] e [[Hazebrouck]]. == Ligams intèrnes == * [[Lilla]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59180 }} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] kmv46sdl15sjkk5ge07nz9fkj7th8xo 0 74169 2502418 2216488 2026-06-07T11:52:15Z Toku 7678 2502418 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2=Estrées | nomcomuna =Estrées | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut=Blason de Estrées (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Douai|Douai]] | canton=[[Canton d'Arleux|Arleux]] | sitweb= | cp=59151 | insee =59214 | cònsol =Clovis Pintiaux | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = <!-- facultatif --> (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.07055555556 |latitud=50.3008333333 | alt mini =33 | alt maxi =63 | km² =5.82 }} '''Estrées''' es una comuna [[França|francesa]] rurala del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. == Ligams intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Nòrd}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] gdz9i90unque7s7tzl0ktoe39ki9liu 2502419 2502418 2026-06-07T11:52:59Z Toku 7678 2502419 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2=Estrées | nomcomuna =Estrées | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut=Blason de Estrées (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Douai|Douai]] | canton=[[Canton d'Arleux|Arleux]] | sitweb= | cp=59151 | insee =59214 | cònsol =Clovis Pintiaux | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = <!-- facultatif --> (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.07055555556 |latitud=50.3008333333 | alt mini =33 | alt maxi =63 | km² =5.82 }} '''Estrées''' es una comuna [[França|francesa]] rurala del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. Forma una pichona aglomeracion interdepartamentala amb [[Gouy-sous-Bellonne]]. == Ligams intèrnes == * [[Gouy-sous-Bellonne]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Nòrd}} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] 9nuvxzqy39cn8q7v6sgu5kjnrtcy4as 10 79126 2502380 1898663 2026-06-07T08:32:09Z Toku 7678 2502380 wikitext text/x-wiki {{ Debuta Infobox V2 |tematica=biologia |carta=biologia |modèl = Infobox Taxinomia}} {| align="center" width="70%" cellpadding="0" cellspacing="10" |- ! style="background-color: #F08080; border: 2px solid #CD0000; padding: 6px; text-align:center;" | [[Domeni (biologia)|Domeni]] |- ! style="padding: 0px; text-align:center;" | ↓ |- ! style="background-color: #FF9955; border: 2px solid #EE4000; padding: 6px; text-align:center;" | [[Règne (biologia)|Règne]] |- ! style="padding: 0px; text-align:center;" | ↓ |- ! style="background-color: #FFEC8B; border: 2px solid #FFC125; padding: 6px; text-align:center;" | [[Embrancament (biologia)|Embrancament]] |- ! style="padding: 0px; text-align:center;" | ↓ |- ! style="background-color: #A6D785; border: 2px solid #78AB46; padding: 6px; text-align:center;" | [[Classa (biologia)|Classa]] |- ! style="padding: 0px; text-align:center;" | ↓ |- ! style="background-color: #A4D3EE; border: 2px solid #5D92B1; padding: 6px; text-align:center;" | [[Òrdre (biologia)|Òrdre]] |- ! style="padding: 0px; text-align:center;" | ↓ |- ! style="background-color: #AAAAFF; border: 2px solid #6A5ACD; padding: 6px; text-align:center;" | [[Familha (biologia)|Familha]] |- ! style="padding: 0px; text-align:center;" | ↓ |- ! style="background-color: #CDB5CD; border: 2px solid #9F5F9F; padding: 6px; text-align:center;" | [[Genre (biologia)|Genre]] |- ! style="padding: 0px; text-align:center;" | ↓ |- ! style="background-color: #FFBBFF; border: 2px solid #CD69C9; padding: 6px; text-align:center;" | [[Espècia (biologia)|Espècia]] |} |}<noinclude>[[Categoria:Taxinomia|*]]</noinclude> kofzxcevu646ihq6gry16pkjjzxnj3i 10 120237 2502382 2250618 2026-06-07T08:33:31Z Toku 7678 2502382 wikitext text/x-wiki <!---<includeonly>--->{{Debuta Infobox V2 |tematica=geografia |carta={{{carta|in}}} |nom={{{nom|{{PAGENAME}}}}} |nom2={{{nom2|}}} |nom3={{{nom3|}}} |modèl = Infobox Estat d'Índia }} |- {{#if:{{{escut|}}}| {{!}} colspan="2" align="center" style="padding: 0.1em;" {{!}} [[Fichièr:{{{escut}}}{{!}}{{#if:{{{escut-talha|}}}|{{{escut-talha}}}px|100px}}{{!}}{{{legenda}}}]] {{!-}} }} {{#if:{{{mapa|}}}| {{!}} colspan="2" align="center" style="padding: 0.1em;" {{!}} [[Fichièr:{{{mapa}}}{{!}}{{#if:{{{mapa-talha|}}}|{{{mapa-talha}}}px|240px}}{{!}}{{{legenda}}}]] {{#if:{{{legenda|}}}|'''<br>'''<small>{{{legenda}}}</small>|'''<br>'''<small>Vista de l'Estat sus la mapa d'Índia</small>}} {{!-}} }} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|in}}}|Administracion}} <!---! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Administracion---> |- ! País | {{Índia}} |- ! Estatut | {{{estatut}}} |- ! Capitala | {{{capitala}}} {{#if: {{{pus_granda_vila|}}}| {{!}}- ! Pus&nbsp;granda&nbsp;vila {{!}} {{{pus_granda_vila}}}}} |- ! Lengas | {{{lenga}}} {{Infobox Geografia/Partidas |tematica=geografia |carta={{{carta|in}}} }} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|in}}}|Geografia}} <!---|- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Geografia---> |- ! Superfícia<br />&nbsp;·&nbsp;Totala<br />&nbsp;·&nbsp;%&nbsp;Índia | ''[[Classament dels Estats e territòris indians per superfícia|Classat {{{classament_superfícia|}}}{{#ifeq:{{{classament_superfícia|}}}|1|{{èr}}|{{e}}}}]]''<br />{{formatnum:{{{superfícia|}}}}} km²<br />{{formatnum:{{{del_cent_superfícia|}}}}} % {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|in}}}|Demografia}} <!---|- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Demografia---> |- ! Populacion<br />&nbsp;·&nbsp;Totala&nbsp;({{{an_pop|}}})<br />&nbsp;·&nbsp;%&nbsp;Índia | ''[[Classament dels Estats e territòris indians per populacion|Classat {{{classament_populacion|}}}{{#ifeq:{{{classament_populacion|}}}|1|{{èr}}|{{e}}}}]]''<br />{{formatnum:{{{populacion|}}}}} ab.<br />{{formatnum:{{{del_cent_populacion|}}}}} % |- ! Densitat | {{{densitat|{{formatnum:{{#expr: {{{populacion|}}} / {{{superfícia|1}}} round 2}}}} ab./km²}}} <!---|- {{Infodoc|colspan=2|color=BBDEFD|ligam=Infobox Estat d'Índia}}---> |}<!---</includeonly>---><noinclude>{{Doc modèl}}</noinclude> g3qck429mgrfwd4a39snw44xm8hu12n 0 149409 2502370 2360583 2026-06-06T22:56:58Z IvanScrooge98 25943 /* */ imatge 2502370 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Mannoia (cropped).jpg|thumb|250px|Fiorella Mannoia en 2013]] '''Fiorella Mannoia''' ([[Roma]], [[4 d'abril]] de [[1954]]) es una cantaira [[Itàlia|italiana]]. Se faguèt conéisser a partir de 1987 quand ganhèt lo Prèmi de la Critica del [[Festival de Sanremo]] amb sa cançon "Quello che le donne non dicono" e que se situèt en primièra posicion de vendas d'aquel temps, e sa notorietat cresquèt e se consolidèt l'an seguent quand tornèt ganhar lo meteis prèmi amb lo títol "Le notti di maggio". == Biografia == [[Fichièr:Mannoia in cremona dec 11th 2017.jpg|thumb|250px|Fiorella Mannoia en [[Cremona]], en [[11 de decembre]] de [[2017]]]] == Discografia == * ''Mannoia Foresi & co.'' (1972) * ''Fiorella Mannoia'' (1983) * ''Premiatissima'' (1985) * ''Momento delicato'' (1985) * ''Fiorella Mannoia'' (1986) * ''Canzoni per parlare'' (1988) * ''Di terra e di vento'' (1989) * ''I treni a vapore'' (1992) * ''Le canzoni'' (1993) * ''Gente comune'' (1994) * ''Belle speranze'' (1998) * ''Fragile'' (2001) * ''Onda tropicale'' (2006) * ''Il movimento del dare'' (2008) * ''Ho imparato a sognare'' (2009) * ''Sud'' (2012) * ''A te'' (2013) * ''Combattente'' (2016) {{ORDENA:Mannoia, Fiorella}} [[Categoria:Cantaira italiana]] [[Categoria:Naissença en 1954]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]] 5a227hgbbr9vy7lktsk2t90fvz7zxqq 0 170119 2502386 2113484 2026-06-07T08:38:57Z Toku 7678 2502386 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Quimiabox general| nom = | isimatge= | imatge = Chloroquine.svg | imatge2 = | talhaimatge = | comentari = | formula = C₁₈H₂₆ClN₃ | nom scientific = N-(7-cloroquinolin-4-yl)-N,N-dietil-pentan-1,4-diamina | CAS = 54-05-7 | ATC = | PubChem = | DrugBank = | aparéncia = pouvera blanca cristalina }} {{quimiabox fin}} La '''cloroquina''' (ò '''resoquina''') es un [[medicament]] de la familha deis amino-4-quinoleïnas. Desvolopat entre [[1934]] e [[1936]] per una còla d'[[IG Farben]] dirigida per [[Hans Andersag]] ([[1902]]-[[1955]]), es un medicament antipaludic. Conjugada amb l'usatge dau [[DDT]], la cloroquina permetèt l'eradicacion dau paludisme dins lei regions temperadas. D'efiech, a respèct dei [[molecula]]s similaras, aviá pauc d'efiechs segondaris (principalament de trèbols de la vision). Foguèt ansin largament utilizat dins lo mond fins a l'aparicion de resisténcias importantas de part dau parasit a l'origina de la [[malautiá]] a partir deis ans 1960. Dins lo corrent deis ans 1980, foguèt donc necessari de lo remplaçar per d'autrei substàncias. == Liames intèrnes == * [[Paludisme]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:antipaludic]] gzsitd8m09ij5h2ky3pzwflzrim4947 2502387 2502386 2026-06-07T08:39:33Z Toku 7678 2502387 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Quimiabox general| nom = | isimatge= | imatge = Chloroquine.svg | imatge2 = | talhaimatge = | comentari = | formula = C₁₈H₂₆ClN₃ | nom scientific = N-(7-cloroquinolin-4-yl)-N,N-dietil-pentan-1,4-diamina | CAS = 54-05-7 | ATC = | PubChem = | DrugBank = | aparéncia = pouvera blanca cristalina }} {{quimiabox fin}} La '''cloroquina''' (ò '''resoquina''') es un [[medicament]] de la familha deis amino-4-quinoleïnas. Desvolopat entre [[1934]] e [[1936]] per una còla d'[[IG Farben]] dirigida per [[Hans Andersag]] ([[1902]]-[[1955]]), es un medicament antipaludic. Conjugada amb l'usatge dau [[DDT]], la cloroquina permetèt l'eradicacion dau paludisme dins lei regions temperadas. D'efiech, a respècte dei [[molecula]]s similaras, aviá pauc d'efiechs segondaris (principalament de trèbols de la vision). Foguèt ansin largament utilizada dins lo mond fins a l'aparicion de resisténcias importantas de part dau parasit a l'origina de la [[malautiá]] a partir deis ans 1960. Dins lo corrent deis ans 1980, foguèt donc necessari de la remplaçar per d'autrei substàncias. == Liames intèrnes == * [[Paludisme]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:antipaludic]] rerrccvvgz1duf3a4fjovt1lho548x7 0 170121 2502385 2113462 2026-06-07T08:38:25Z Toku 7678 2502385 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Quimiabox general| nom = | isimatge= | imatge = P,p'-dichlorodiphenyltrichloroethane.svg | imatge2 = DDT-3D-vdW.png| talhaimatge = | comentari = | formula = C₁₄H₉Cl₅| nom scientific = 4,4'-(2,2,2-tricloroetan-<br />1,1-diyl)bis(clorobenzèn)| CAS = 50-29-3 | ATC = | PubChem = | DrugBank = | aparéncia = cristaus incolòrs o pouvera blanca }} {{quimiabox fin}} Lo '''DDT''' (ò '''diclorodifeniltricloroetan''') es un produch [[quimia|quimic]] organoclorat sintetizat famós per sei proprietats [[insecticida]]s. Sintetizat per lo premier còp en [[1874]], foguèt largament utilizat après la descubèrta de sei proprietats [[insecticida]]s per lo quimista [[Soïssa|soís]] [[Paul Hermann Müller]] ([[1899]]-[[1965]]). Son usatge permetèt l'eradicion de plusors [[malautiá]]s causadas per d'insèctes dins lei regions temperadas ([[paludisme]], [[pèsta]]...). Pasmens, a partir deis ans 1970, son utilizacion foguèt pauc a pauc enebida dins mai d'un país en causa de seis efiechs environamentaus negatius sus la fauna (disparicion deis [[aucèu]]s...). == Liames intèrnes == * [[Paludisme]]. * [[Pèsta]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Organoclorat]] kwmdb05bovotnlywz0eyrqcz2tqwb4o 10 175498 2502389 2169389 2026-06-07T08:41:09Z Toku 7678 2502389 wikitext text/x-wiki <!---<includeonly>--->{{Debuta Infobox V2 |tematica=geografia |carta={{{carta|in}}} |nom={{{nom|{{PAGENAME}}}}} |nom2={{{nom2|}}} |nom3={{{nom3|}}} |modèl = Infobox Estat d'Índia }} |- {{#if:{{{escut|}}}| {{!}} colspan="2" align="center" style="padding: 0.1em;" {{!}} [[Fichièr:{{{escut}}}{{!}}{{#if:{{{escut-talha|}}}|{{{escut-talha}}}px|100px}}{{!}}{{{legenda}}}]] {{!-}} }} {{#if:{{{mapa|}}}| {{!}} colspan="2" align="center" style="padding: 0.1em;" {{!}} [[Fichièr:{{{mapa}}}{{!}}{{#if:{{{mapa-talha|}}}|{{{mapa-talha}}}px|240px}}{{!}}{{{legenda}}}]] {{#if:{{{legenda|}}}|'''<br>'''<small>{{{legenda}}}</small>|'''<br>'''<small>Vista de l'Estat sus la mapa d'Índia</small>}} {{!-}} }} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|in}}}|Administracion}} <!---! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Administracion---> |- ! País | {{Índia}} |- ! Estat | {{{estat}}} |- ! Estatut | {{{estatut}}} |- ! Capluòc | {{{capluòc}}} {{#if: {{{pus_granda_vila|}}}| {{!}}- ! Pus&nbsp;granda&nbsp;vila {{!}} {{{pus_granda_vila}}}}} |- ! Lengas | {{{lenga}}} {{Infobox Geografia/Partidas |tematica=geografia |carta={{{carta|in}}} }} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|in}}}|Geografia}} <!---|- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Geografia---> |- ! Superfícia<br />&nbsp;·&nbsp;Totala |{{formatnum:{{{superfícia|}}}}} km² {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|in}}}|Demografia}} <!---|- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Demografia---> |- ! Populacion<br />&nbsp;·&nbsp;Totala&nbsp;({{{an_pop|}}}) | {{formatnum:{{{populacion|}}}}} ab. |- ! Densitat | {{{densitat|{{formatnum:{{#expr: {{{populacion|}}} / {{{superfícia|1}}} round 2}}}} ab./km²}}} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|in}}}|Autras informacions}} |- ! Alfabetizacion |- || '''ensemble''' || align=center| {{{per_cent_alfa|}}} % |- || '''òmes''' || align=center| {{{per_cent_alfa_òme|}}} % |- || '''femnas''' || align=center| {{{per_cent_alfa_femna|}}} % |- <!---|- {{Infodoc|colspan=2|color=BBDEFD|ligam=Infobox districte d'Índia}}---> |}<!---</includeonly>---><noinclude>{{Doc modèl}}</noinclude> lqjerco9bybhfpvp6z53oua5me5hao4 10 176282 2502384 2488541 2026-06-07T08:37:23Z Toku 7678 2502384 wikitext text/x-wiki <!---<includeonly>--->{{Debuta Infobox V2 |tematica=geografia |carta={{{carta|zh}}} |nom={{{nom|{{PAGENAME}}}}} |nom2={{{nom2|}}} |nom3={{{nom3|}}} |modèl = Infobox Província de China }} |- {{#if:{{{escut|}}}| {{!}} colspan="2" align="center" style="padding: 0.1em;" {{!}} [[Fichièr:{{{escut}}}{{!}}{{#if:{{{escut-talha|}}}|{{{escut-talha}}}px|100px}}{{!}}{{{legenda}}}]] {{!-}} }} {{#if:{{{mapa|}}}| {{!}} colspan="2" align="center" style="padding: 0.1em;" {{!}} [[Fichièr:{{{mapa}}}{{!}}{{#if:{{{mapa-talha|}}}|{{{mapa-talha}}}px|240px}}{{!}}{{{legenda}}}]] {{#if:{{{legenda|}}}|'''<br>'''<small>{{{legenda}}}</small>|'''<br>'''<small>Vista de {{PAGENAME}} sus la mapa de China</small>}} {{!-}} }} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|zh}}}|Administracion}} <!---! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Administracion---> |- ! País | {{China}} |- ! Estatut | {{{estatut}}} |- ! Capitala | {{{capitala}}} {{#if: {{{pus_granda_vila|}}}| {{!}}- ! Pus&nbsp;granda&nbsp;vila {{!}} {{{pus_granda_vila}}}}} |- ! Lengas | {{{lenga}}} {{Infobox Geografia/Partidas |tematica=geografia |carta={{{carta|zh}}} }} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|zh}}}|Geografia}} <!---|- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Geografia---> |- ! Superfícia<br />&nbsp;·&nbsp;Totala<br />&nbsp;·&nbsp;%&nbsp;China | ''[[Classament|Classat {{{classament_superfícia|}}}{{#ifeq:{{{classament_superfícia|}}}|1|{{èr}}|{{e}}}}]]''<br />{{formatnum:{{{superfícia|}}}}} km²<br />{{formatnum:{{{del_cent_superfícia|}}}}} % {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|zh}}}|Demografia}} <!---|- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Demografia---> |- ! Populacion<br />&nbsp;·&nbsp;Totala&nbsp;({{{an_pop|}}})<br />&nbsp;·&nbsp;%&nbsp;China | ''[[Classament|Classat {{{classament_populacion|}}}{{#ifeq:{{{classament_populacion|}}}|1|{{èr}}|{{e}}}}]]''<br />{{formatnum:{{{populacion|}}}}} ab.<br />{{formatnum:{{{del_cent_populacion|}}}}} % |- ! Densitat | {{{densitat|{{formatnum:{{#expr: {{{populacion|}}} / {{{superfícia|1}}} round 2}}}} ab./km²}}} <!---|- {{Infodoc|colspan=2|color=BBDEFD|ligam=Infobox Província de China}}---> |}<!---</includeonly>---><noinclude>{{Doc modèl}}</noinclude> a3137w75uz2bjjvr2zodkamrlf03m9i 10 178925 2502388 2199174 2026-06-07T08:40:45Z Toku 7678 2502388 wikitext text/x-wiki <!---<includeonly>--->{{Debuta Infobox V2 |tematica=geografia |carta={{{carta|pòble}}} |nom={{{nom|{{PAGENAME}}}}} |nom2={{{nom2|}}} |nom3={{{nom3|}}} |modèl = Infobox pòble }} |- {{#if:{{{escut|}}}| {{!}} colspan="2" align="center" style="padding: 0.1em;" {{!}} [[Fichièr:{{{escut}}}{{!}}{{#if:{{{escut-talha|}}}|{{{escut-talha}}}px|100px}}{{!}}{{{legenda}}}]] {{!-}} }} {{#if:{{{mapa|}}}| {{!}} colspan="2" align="center" style="padding: 0.1em;" {{!}} [[Fichièr:{{{mapa}}}{{!}}{{#if:{{{mapa-talha|}}}|{{{mapa-talha}}}px|240px}}{{!}}{{{legenda}}}]] {{#if:{{{legenda|}}}|'''<br>'''<small>{{{legenda}}}</small>|'''<br>'''<small></small>}} {{!-}} }} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|pòble}}}|Geografia}} <!---! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Geografia---> |- ! País | {{{país}}} |- ! Region | {{{region}}} |- {{#if: {{{estatut|}}}| {{!}}- ! Estatut {{!}} {{{estatut}}}}} {{Sostítol Infobox|lenga|{{{carta|pòble}}}|Lenga}} <!---|- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Lenga---> |- ! Lenga | {{{lenga}}} |- ! Grop | {{{grop}}} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|pòble}}}|Demografia}} <!---|- ! colspan="2" style="text-align:center;background-color:#BBDEFD" | Demografia---> |- ! Populacion<br />&nbsp;·&nbsp;Totala&nbsp; | {{formatnum:{{{populacion|}}}}} {{Sostítol Infobox|geografia|{{{carta|pòble}}}|Autras informacions}} |- <!---|- {{Infodoc|colspan=2|color=BBDEFD|ligam=Infobox pòble}}---> |}<!---</includeonly>---><noinclude>{{Doc modèl}}</noinclude> 07laxstqd33qmlgrts6dft59l3h5o2v