Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3331 2502442 2489474 2026-06-07T20:01:19Z Pirags 6514 2502442 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | carta = | nom_local1 = Latvijas Republika | nom_occitan = Republica de Letònia | lenga = lv | imatge_bandièra = Flag of Latvia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of Arms of Latvia.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = EU-Latvia.svg | devisa = | lengas oficialas = [[Leton]] | capitala = [[Riga]] | coordenadas_capitala = {{coord|56|57|N|24|6|E}} | tipe_govèrn = Republica parlamentària | títols_dirigents = [[Lista dels presidents de Letònia|President]]<br /> [[Lista dels primièrs ministres de Letònia|Primièr ministre]] | noms_dirigents = [[Edgars Rinkēvičs]]<br />[[Andris Kulbergs]] | superfícia_reng = 121 | superfícia_totala = 64 597 | percentatge_aiga = 1,5% | populacion_reng = 145 | populacion_totala = 2001468 | populacion_annada = 2014 | densitat = 31 | país_independéncia = De la [[Russia]] <br />De l'[[URSS]] | tipe_independéncia = data | data_independéncia = 18 de novembre de 1918 <br /> 4 de mai de 1990 | gentilici = leton -na | IDH_annada = 2013 | IDH = {{aumentacion}} 0,810 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 48n | moneda = | còde_moneda = | còde_país = LV | fus_orari = +2: ([[CET]]);<br />Ora d'estiu: [[Temps Universal Coordenat|UTC]]+3: ([[CEST]]) Central European Time | imne_nacional = | imne audio = | domeni_internet = [[.lv]] | indicatiu_telefonic = 371 | nòtas = }} {{Istòria de Letònia}} '''Letònia''' (en [[leton]]: ''Latvija''), oficialament la '''Republica de Letònia''' (en leton: ''Latvijas Republika''), es un [[país]] de l'[[Euròpa]] dau Nòrd. Banhada per la [[mar Baltica]], Letònia es coneguda coma un deis [[Estat baltic|Païses Baltics]], amb [[Estònia]] e [[Lituània]], que la delimitan au nòrd e au sud, respectivament. A l'èst, compartís sei frontièras amb [[Russia]] e [[Bielorussia]]. La capitala n'es [[Riga]], lo gentilici es '''leton''', '''letona''', la lenga oficiala es lo [[leton]]. == Istòria == {{Article detalhat|Istòria de Letònia}} === De l'evangelizacion ai conquistas suedesa e polonesa === L'[[istòria]] de Letònia es mau coneguda avans lo començament de l'èra [[cristianisme|crestiana]]. Lo tèrme « Letònia » eu meteis apareguèt dins lo corrent dau sègle XX per designar lei regions de [[Livònia]] e de [[Curlàndia]]. Avans l'arribada dei premiers missionaris, de [[Lengas balticas|pòbles baltics]] e [[Lengas finoogricas|finoogrics]], largament mesclats e mestissats, i èran installats. En [[1160]], de missionaris [[alemand]]s comencèron d'evangelizar lei [[Lives]] de l'embocadura de [[Daugava]] mai ne foguèron expulsats en [[1198]]. Un an pus tard, la [[Catolicisme|Glèisa Catolica]], a l'iniciativa de l'evesque de [[Livònia]] [[Albèrt de Buxhoeveden]], mobilizèt de mejans per evangelizar lo país. Fondèt [[Riga]] en [[1201]] e l'[[Chivaliers Pòrta-Gleva|Òrdre dei Chivaliers Pòrta-Gleva]] en [[1202]]. Lei Pòrta-Gleva comencèron la conquista e la conversion per fòrça dei populacions eslavas ([[Lives]] au [[nòrd]], [[Letes]] a l'[[èst]], lei [[Curonian]]s au [[sud]]). Pasmens, aquela expansion foguèt limitada a l'èst per la resisténcia dei [[Russia|Rus]] e, au [[sud]], per aquela dei [[Lituània|Lituanians]]. Puei, en [[1236]], l'armada dei [[Chivaliers Pòrta-Gleva]] foguèt anientada per lei Lituanians a la [[batalha de Saule]] e lei subrevivents foguèron integrats au sen de l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]]<ref>L'Òrdre dei Pòrta-Gleva venguèt una branca autonòma de l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]]. Gardèt un mèstre, un unifòrme e d'institucions pròpris.</ref>. Lo regime instaurat per lei [[Chivaliers Pòrta-Gleva|Pòrta-Gleva]] èra de tipe [[feudalitat|feudau]] e basat sus lo [[servatge]] dei pòbles indigèns. Lei populacions urbanas èran sovent d'origina germanica e liadas au comèrci de la [[Mar Baltica]]. En particular, [[Riga]] venguèt la premiera plaça comerciala de la [[Liga Anseatica]]. Militarament, lo sostèn dei Chivaliers Teutonics permetèt ai Pòrta-Gleva d'acabar entre [[1237]] e [[1290]] la conquista de [[Curlàndia]] e de [[Livònia]]. Au sègle XVI, l'introduccion de la [[Reforma protestanta|Reforma]] ([[1522]]), la secularizacion dei Chivaliers Teutonics ([[1525]]) e l'expansion rus durant lo rèine d'[[Ivan IV lo Terrible]] ([[1533]]-[[1584]]) afebliguèron l'Òrdre dei Pòrta-Gleva. Grèvament desfachs en [[1560]] per lei [[Russia|Rus]] a la [[batalha d'Ergeme]], lei Chivaliers deguèron se plaçar sota la proteccion dau rèi de [[Polonha]]-[[Lituània]]. En [[1561]], [[Polonha]] annexèt ansin dirèctament [[Livònia]] — fòrça menaçada per [[Russia]] — e creèt un [[Ducat de Curlàndia]] fisat au darrier grand mèstre dei Pòrta-Gleva, [[Gotthard Kettler]]. Pasmens, au començament dau sègle XVII, aquò empachèt pas la conquista de la màger part de [[Livònia]] per [[Suècia]]. === La conquista e lo periòde rus === La division de [[Livònia]] entre [[Polonha|Polonés]] [[Catolicisme|catolics]] e [[Suècia|Suedès]] [[Luterianisme|luterians]] foguèt a l'origina de la division [[religion|religiosa]] actuala dau país entre [[Catolicisme|catolics]] a l'[[èst]] e [[Luterianisme|Luterians]] dins leis autrei regions. Dins lo corrent dau sègle XVIII, la region foguèt pauc a pauc conquistada per [[Russia]] qu'expulsèt lei Suedès en [[1710]] e prenguèt la partida polonesa en [[1772]] a l'eissida dau Premier Partiment de Polonha. [[Curlàndia]] conoguèt un periòde relativament prospèr gràcias a l'autonòmia laissada a sei ducs per lei sobeirans polonés. En particular, de marchands de la region participèron au comèrci negrier e lo duc assaièt sensa succès de fondar una colonia sus l'illa de [[Tobago]]. Lo Ducat foguèt annexat per [[Russia]] en [[1795]] quand [[Polonha]] dispareguèt. Lei Rus laissèron inicialament sei privilègis ais abitants, especialament ai populacions urbanas germanicas. Pasmens, a partir dau sègle XIX, comencèron de russificar lei populacions localas. Dins aquò, durant la segonda mitat dau sègle, emergiguèt un movement de renaissença culturala menada per d'escrivans letons<ref>Existiá ja una literatura letona mai fins au sègle XIX, se limitava unicament a de traduccions de tèxtes religiós.</ref>. === La Premiera Guèrra Mondiala e la premiera Letònia independenta === Durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]], leis [[Alemanha|Alemands]] ocupèron [[Curlàndia]] en [[1915]], [[Riga]] en [[1917]] e [[Livònia]] au començament de [[1918]]. Lei Rus abandonèron aquelei regions au [[Tractat de Brèst-Litovsk]] e leis Alemands Baltics assaièron alora de formar un « Ducat de Baltikum » gropant totei lei regions balticas sota l'autoritat de l'emperaire d'[[Alemanha]]. Pasmens, après l'armistici dau 11 de novembre de [[1918]], l'armada alemanda comencèt de se retirar dei país baltics que venguèron un teatre de la [[Guèrra Civila Russa]]. En Letònia, lei Bolchevics prenguèron [[Riga]] e [[Jelgava]] au començament de [[1919]] gràcias au sostèn deis abitants desirós d'expulsar l'[[aristocracia]] e la borgesiá alemandas. Pasmens, la populacion èra gaire en favor de l'instauracion d'un regime [[comunisme|comunista]] e un conflicte complèx comencèt. Premier, leis Aliats, leis autoritats alemandas e un govèrn provisòri leton nacionalista establit a [[Liepaja]] trobèron un acòrd permetent d'alentir lo retirament alemand. Aquò permetèt d'organizar una fòrça letona recrutada per de senhors baltics e de reconquistar [[Riga]] en mai de [[1919]]. Puei, leis Aliats decidèron de sostenir la creacion d'una armada letona vertadiera (ostila ais Alemands e ai Bolchevics). Aquela tresena fasa de la [[Guèrra d'Independéncia de Letònia]] veguèt de combats entre lo govèrn leton, una armada blanca principalament formada de milicians alemands e lei Bolchevics. En octòbre, una flòta [[França|franco]]-[[Reialme Unit|britanica]] deguèt intervenir per protegir [[Riga]] dei Blancs e sostenir la presa de [[Jelgava]] per lei Letons. Enfin, en [[1920]], [[Russia]] reconoguèt l'[[independéncia]] dau país e lei milicians alemands l'abandonèron. En [[1922]], una [[constitucion]] parlamentària foguèt adoptada mai una instabilitat politica recurrenta empachèt la formacion de [[govèrn]]s estables. [[Karlis Ulmache]] foguèt la personalitat politica principala d'aqueu periòde. Cap dau govèrn en [[1919]]-[[1921]], en [[1925]]-[[1926]] e en [[1931]]-[[1932]], organizèt un còp d'estat en [[1934]]. Fondèt alora un regime autoritari que dirigiguèt Letònia fins a l'invasion [[URSS|sovietica]] de [[1940]]. === Lo periòde sovietic === De [[1940]] a [[1991]], Letònia foguèt una republica constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]]. D'efèct, en [[1939]], leis acòrds entre [[Stalin]] e [[Adolf Hitler|Hitler]] permetèron ai Sovietics d'ocupar lo país. L'invasion se debanèt lo 14 de junh e l'Armada Roja ocupèt Letònia sensa combat. L'administracion, l'elèit nacionau e lo clergat foguèron rapidament eliminats e {{formatnum:35000}} Letons foguèron desportats en [[Siberia]]. {{formatnum:50000}} Alemands foguèron tanben transferits en [[Alemanha]]. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Letònia foguèt rapidament ocupada per la ''Wehrmacht''. [[Riga]] venguèt la capitala dau ''Reichskommissariat'' d'Ostland. En despiech d'una volontat [[nazisme|nazi]] d'integrar lei Letons au sen de la futura « raça superiora », l'ocupacion alemanda foguèt dura (liquidacion dei [[judaïsme|judieus]], requisicions d'ostaus, violéncias multiplas... etc.). Pasmens, plusors volontaris letons participèron a la guèrra dins lo camp alemand e doas [[division (militar)|division]]s SS letonas foguèron creadas. En octòbre de [[1944]], aqueleis unitats foguèron blocadas — ambé d'autreis unitats alemandas — dins la pòcha de Curlàndia onte resistiguèron fins a la fin de la guèrra. Aquò justifiquèt una repression sovietica feròça, agravada per l'existéncia de movements de partisans nacionalistas dins lei [[selva|seuvas]]. Ansin, {{formatnum:145000}} abitants foguèron tuats per l'ocupacion alemanda e {{formatnum:125000}} desportats per lei Sovietics de [[1946]] a [[1953]]. Après la guèrra, l'importància economica dau [[pòrt]] de [[Riga]] entraïnèt una sovietizacion accelerada de Letònia. La proporcion de Rus au sen de la populacion passèt ansin de 12,5% dins leis annadas 1930, a 27% en [[1959]] e 34% en [[1989]]. D'[[Ucraïna|Ucraïnians]] e de [[Bielorussia|Bielorús]] formèron tanben de minoritats importantas (8% de la populacion en [[1989]]). De mai, lo partit comunista leton foguèt fòrça susvelhat e una purga i foguèt organizada en [[1959]]-[[1961]] per remplaçar plusors caps letons sospichats de « nacionalisme ». Pasmens, lo periòde sovietic permetèt l'industrializacion de Letònia. A partir de [[1989]], Letònia comencèt de revendicar la restauracion de son [[independéncia]] que foguèt finalament proclamada lo 21 d'aost de [[1991]]. Una partida importanta de la minoritat russa ne sostenguèt lo principi e lo comunista [[Anatolijs Gorbunovs]] ne venguèt lo president. === La restauracion de l'independéncia === Dempuei son [[independéncia]], Letònia es a s'ancorar dins lo camp occidentau per se protegir còntra una resurgéncia de l'expansionisme russa. Pasmens, dèu totjorn tenir còmpte de l'avís de [[Moscòu]] car lo país assosta una importanta minoritat russa que son estatut es una fònt importanta de tension entre [[Russia]] e Letònia. D'efèct, una [[lei|lèi]] adoptada a la fin de [[1991]] limita l'obtencion dau ciutadanatge leton ais descendents dei ciutadans de [[1940]]. L'objectiu es d'exclure dau jòc electorau lei populacions russas arribadas durant lo periòde sovietic, especialament l'importanta minoritat russa de [[Riga]] (oficialament 40% deis abitants de la capitala). Pasmens, aquò a creat un contenciós important ambé [[Russia]] que sostèn lei revendicacions politicas dei « non ciutadans » d'origina russa. Ansin, lo govèrn leton deguèt adoptar una modificacion de sa lei electorala en [[1995]] per permetre l'integracion progressiva dei russofòns. Dins aquò, aquela evolucion es lenta ({{formatnum:700000}} « non ciutadans » en [[1991]], {{formatnum:260000}} en [[2015]]) e causa regularament de problemas au govèrn leton (criticas de l'UE, tensions ambé [[Russia]], trèbols intèrnes... etc.). En parallèl, Letònia a pauc a pauc integrat lo mond occidentau ambé l'adopcion d'institucions democraticas establas e d'una economia capitalista. En [[2004]], integrèt l'[[Union Europèa]] e l'[[OTAN]]. Pasmens, la vida politica es relativament instabla e lo país foguèt durament tocat per la [[crisi economica de 2008]] (recession de -17,7% en [[2009]]). La situacion economica se melhora lentament dempuei [[2011]]. == Govèrn e politica == ''Article principal: [[Govèrn e politica de Letònia]]''<br /> Letonia es una [[republica]] [[parlament]]ària. Lo president es lo cap d'Estat, elegit per lo Parlament per un periòde de quatre ans. Lo president designa un primièr ministre, qu'amb son cabinet, forma lo poder executiu del govèrn. Lo Parlament unicameral leton de 100 escons, lo ''Saeima'', es elegit per vòte dirècte popular cada quatre ans. Letònia es devesida en 26 comtats apelats ''rajons'' ; 7 ciutats an un estat separat. <table border="0"><tr><td> * [[Aizkraukles (comtat)]] * [[Aluksnes (comtat)]] * [[Balvu (comtat)]] * [[Bauskas (comtat)]] * [[Cesu (comtat)]] * [[Daugavpils]] * [[Daugavpils (comtat)]] * [[Dobeles (comtat)]] * [[Gulbenes (comtat)]] * [[Jekabpils (comtat)]] * [[Jelgava]] * [[Jelgava (comtat)]] * [[Jurmala]] * [[Kraslavas (comtat)]] * [[Kuldigas (comtat)]] * [[Liepaja]] * [[Liepaja (comtat)]] </td><td valign="top"> * [[Limbazu (comtat)]] * [[Ludzas (comtat)]] * [[Madonas (comtat)]] * [[Ogres (comtat)]] * [[Preilu (comtat)]] * [[Rezekne]] * [[Rezekne (comtat)]] * [[Riga]] * [[Riga (comtat)]] * [[Saldus (comtat)]] * [[Talsu (comtat)]] * [[Tukuma (comtat)]] * [[Valkas (comtat)]] * [[Valmieras (comtat)]] * [[Ventspils]] * [[Ventspils (comtat)]] * [[Vilani]] </td></tr></table> == Organizacion politico-administrativa == ''Article principal: [[Organizacion politico-administrativa de Letònia]]'' == Geografia == ''Article principal: [[Geografia de Letònia]]'' [[Fichièr:carte de Lettonie.png|230px|thumbnail|left|Letònia]]<br /> Localizada dins la còsta orientala de la [[Mar Baltica]], Letònia es situada dins la plana d'[[Euròpa]] [[Euròpa Orientala|Orientala]]. Lo país consistís en una vasta superficia de tèrras planas, cubèrtas per de bòscs, especialament de pins. Lo punt culminant es la montanha ''Gaiziņkalns'', amb 311,6&nbsp;m. Lo [[clima]] leton es umid, [[clima temperat|temperat]] continental, e las [[temperatura]]s mejanas varian entre -5&nbsp;°C e 15&nbsp;°C. Los [[riu]]s principals son [[riu Daugava|Daugava]], Lielupe, Gauja, e Salaca. == Economia == {{Article detalhat|Economia de Letònia}} La Letònia a per sòci comercial principal la [[Russia]], quitament s'amb l'integracion a l'[[Union Europèa|UE]] s'es dobèrt un mercat potencial novèl de granda importància. Los produchs qu'expòrta lo mai son totes en relacion amb lo [[peis]] e son industria. == Demografia == {{Article detalhat|Demografia de Letònia}} == Cultura == {{Article detalhat|Cultura de Letònia}} {| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"> <CAPTION><font size="+1">'''Fèstas'''</font></caption> <TR><TH style="background:#efefef;">Data</TH><TH style="background:#efefef;">Nom en occitan</TH><TH style="background:#efefef;">Nom local</TH><TH style="background:#efefef;">Notas</TH></TR> <TR><TD></TD><TD></TD><TD></TD><TD></TD></TR> </TABLE> == Bibliografia == == Vejatz tanben == [[Fichièr:Loupe.svg|19x19px]] [[Lista d'articles en relacion amb Letònia]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == {{Commons|Latvia|Letònia}} <references />{{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Letònia|*]] ffg01gt7r7vrmjfb4qcs3k4bwm202wl 2502443 2502442 2026-06-07T20:03:32Z Pirags 6514 2502443 wikitext text/x-wiki {{Infobox País | carta = | nom_local1 = Latvijas Republika | nom_occitan = Republica de Letònia | lenga = lv | imatge_bandièra = Flag of Latvia.svg | ligam_bandièra = | imatge_blason = Coat of Arms of Latvia.svg | ligam_blason = | imatge_mapa = EU-Latvia.svg | devisa = | lengas oficialas = [[Leton]] | capitala = [[Riga]] | coordenadas_capitala = {{coord|56|57|N|24|6|E}} | tipe_govèrn = Republica parlamentària | títols_dirigents = [[Lista dels presidents de Letònia|President]]<br /> [[Lista dels primièrs ministres de Letònia|Primièr ministre]] | noms_dirigents = [[Edgars Rinkēvičs]]<br />[[Andris Kulbergs]] | superfícia_reng = 121 | superfícia_totala = 64 597 | percentatge_aiga = 1,5% | populacion_reng = 145 | populacion_totala = 2001468 | populacion_annada = 2014 | densitat = 31 | país_independéncia = De la [[Alemanha]] <br />De l'[[URSS]] | tipe_independéncia = data | data_independéncia = 18 de novembre de 1918 <br /> 4 de mai de 1990 | gentilici = leton -na | IDH_annada = 2013 | IDH = {{aumentacion}} 0,810 | IDH_categoria = elevat | IDH_reng = 48n | moneda = | còde_moneda = | còde_país = LV | fus_orari = +2: ([[CET]]);<br />Ora d'estiu: [[Temps Universal Coordenat|UTC]]+3: ([[CEST]]) Central European Time | imne_nacional = | imne audio = | domeni_internet = [[.lv]] | indicatiu_telefonic = 371 | nòtas = }} {{Istòria de Letònia}} '''Letònia''' (en [[leton]]: ''Latvija''), oficialament la '''Republica de Letònia''' (en leton: ''Latvijas Republika''), es un [[país]] de l'[[Euròpa]] dau Nòrd. Banhada per la [[mar Baltica]], Letònia es coneguda coma un deis [[Estat baltic|Païses Baltics]], amb [[Estònia]] e [[Lituània]], que la delimitan au nòrd e au sud, respectivament. A l'èst, compartís sei frontièras amb [[Russia]] e [[Bielorussia]]. La capitala n'es [[Riga]], lo gentilici es '''leton''', '''letona''', la lenga oficiala es lo [[leton]]. == Istòria == {{Article detalhat|Istòria de Letònia}} === De l'evangelizacion ai conquistas suedesa e polonesa === L'[[istòria]] de Letònia es mau coneguda avans lo començament de l'èra [[cristianisme|crestiana]]. Lo tèrme « Letònia » eu meteis apareguèt dins lo corrent dau sègle XX per designar lei regions de [[Livònia]] e de [[Curlàndia]]. Avans l'arribada dei premiers missionaris, de [[Lengas balticas|pòbles baltics]] e [[Lengas finoogricas|finoogrics]], largament mesclats e mestissats, i èran installats. En [[1160]], de missionaris [[alemand]]s comencèron d'evangelizar lei [[Lives]] de l'embocadura de [[Daugava]] mai ne foguèron expulsats en [[1198]]. Un an pus tard, la [[Catolicisme|Glèisa Catolica]], a l'iniciativa de l'evesque de [[Livònia]] [[Albèrt de Buxhoeveden]], mobilizèt de mejans per evangelizar lo país. Fondèt [[Riga]] en [[1201]] e l'[[Chivaliers Pòrta-Gleva|Òrdre dei Chivaliers Pòrta-Gleva]] en [[1202]]. Lei Pòrta-Gleva comencèron la conquista e la conversion per fòrça dei populacions eslavas ([[Lives]] au [[nòrd]], [[Letes]] a l'[[èst]], lei [[Curonian]]s au [[sud]]). Pasmens, aquela expansion foguèt limitada a l'èst per la resisténcia dei [[Russia|Rus]] e, au [[sud]], per aquela dei [[Lituània|Lituanians]]. Puei, en [[1236]], l'armada dei [[Chivaliers Pòrta-Gleva]] foguèt anientada per lei Lituanians a la [[batalha de Saule]] e lei subrevivents foguèron integrats au sen de l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]]<ref>L'Òrdre dei Pòrta-Gleva venguèt una branca autonòma de l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]]. Gardèt un mèstre, un unifòrme e d'institucions pròpris.</ref>. Lo regime instaurat per lei [[Chivaliers Pòrta-Gleva|Pòrta-Gleva]] èra de tipe [[feudalitat|feudau]] e basat sus lo [[servatge]] dei pòbles indigèns. Lei populacions urbanas èran sovent d'origina germanica e liadas au comèrci de la [[Mar Baltica]]. En particular, [[Riga]] venguèt la premiera plaça comerciala de la [[Liga Anseatica]]. Militarament, lo sostèn dei Chivaliers Teutonics permetèt ai Pòrta-Gleva d'acabar entre [[1237]] e [[1290]] la conquista de [[Curlàndia]] e de [[Livònia]]. Au sègle XVI, l'introduccion de la [[Reforma protestanta|Reforma]] ([[1522]]), la secularizacion dei Chivaliers Teutonics ([[1525]]) e l'expansion rus durant lo rèine d'[[Ivan IV lo Terrible]] ([[1533]]-[[1584]]) afebliguèron l'Òrdre dei Pòrta-Gleva. Grèvament desfachs en [[1560]] per lei [[Russia|Rus]] a la [[batalha d'Ergeme]], lei Chivaliers deguèron se plaçar sota la proteccion dau rèi de [[Polonha]]-[[Lituània]]. En [[1561]], [[Polonha]] annexèt ansin dirèctament [[Livònia]] — fòrça menaçada per [[Russia]] — e creèt un [[Ducat de Curlàndia]] fisat au darrier grand mèstre dei Pòrta-Gleva, [[Gotthard Kettler]]. Pasmens, au començament dau sègle XVII, aquò empachèt pas la conquista de la màger part de [[Livònia]] per [[Suècia]]. === La conquista e lo periòde rus === La division de [[Livònia]] entre [[Polonha|Polonés]] [[Catolicisme|catolics]] e [[Suècia|Suedès]] [[Luterianisme|luterians]] foguèt a l'origina de la division [[religion|religiosa]] actuala dau país entre [[Catolicisme|catolics]] a l'[[èst]] e [[Luterianisme|Luterians]] dins leis autrei regions. Dins lo corrent dau sègle XVIII, la region foguèt pauc a pauc conquistada per [[Russia]] qu'expulsèt lei Suedès en [[1710]] e prenguèt la partida polonesa en [[1772]] a l'eissida dau Premier Partiment de Polonha. [[Curlàndia]] conoguèt un periòde relativament prospèr gràcias a l'autonòmia laissada a sei ducs per lei sobeirans polonés. En particular, de marchands de la region participèron au comèrci negrier e lo duc assaièt sensa succès de fondar una colonia sus l'illa de [[Tobago]]. Lo Ducat foguèt annexat per [[Russia]] en [[1795]] quand [[Polonha]] dispareguèt. Lei Rus laissèron inicialament sei privilègis ais abitants, especialament ai populacions urbanas germanicas. Pasmens, a partir dau sègle XIX, comencèron de russificar lei populacions localas. Dins aquò, durant la segonda mitat dau sègle, emergiguèt un movement de renaissença culturala menada per d'escrivans letons<ref>Existiá ja una literatura letona mai fins au sègle XIX, se limitava unicament a de traduccions de tèxtes religiós.</ref>. === La Premiera Guèrra Mondiala e la premiera Letònia independenta === Durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]], leis [[Alemanha|Alemands]] ocupèron [[Curlàndia]] en [[1915]], [[Riga]] en [[1917]] e [[Livònia]] au començament de [[1918]]. Lei Rus abandonèron aquelei regions au [[Tractat de Brèst-Litovsk]] e leis Alemands Baltics assaièron alora de formar un « Ducat de Baltikum » gropant totei lei regions balticas sota l'autoritat de l'emperaire d'[[Alemanha]]. Pasmens, après l'armistici dau 11 de novembre de [[1918]], l'armada alemanda comencèt de se retirar dei país baltics que venguèron un teatre de la [[Guèrra Civila Russa]]. En Letònia, lei Bolchevics prenguèron [[Riga]] e [[Jelgava]] au començament de [[1919]] gràcias au sostèn deis abitants desirós d'expulsar l'[[aristocracia]] e la borgesiá alemandas. Pasmens, la populacion èra gaire en favor de l'instauracion d'un regime [[comunisme|comunista]] e un conflicte complèx comencèt. Premier, leis Aliats, leis autoritats alemandas e un govèrn provisòri leton nacionalista establit a [[Liepaja]] trobèron un acòrd permetent d'alentir lo retirament alemand. Aquò permetèt d'organizar una fòrça letona recrutada per de senhors baltics e de reconquistar [[Riga]] en mai de [[1919]]. Puei, leis Aliats decidèron de sostenir la creacion d'una armada letona vertadiera (ostila ais Alemands e ai Bolchevics). Aquela tresena fasa de la [[Guèrra d'Independéncia de Letònia]] veguèt de combats entre lo govèrn leton, una armada blanca principalament formada de milicians alemands e lei Bolchevics. En octòbre, una flòta [[França|franco]]-[[Reialme Unit|britanica]] deguèt intervenir per protegir [[Riga]] dei Blancs e sostenir la presa de [[Jelgava]] per lei Letons. Enfin, en [[1920]], [[Russia]] reconoguèt l'[[independéncia]] dau país e lei milicians alemands l'abandonèron. En [[1922]], una [[constitucion]] parlamentària foguèt adoptada mai una instabilitat politica recurrenta empachèt la formacion de [[govèrn]]s estables. [[Karlis Ulmache]] foguèt la personalitat politica principala d'aqueu periòde. Cap dau govèrn en [[1919]]-[[1921]], en [[1925]]-[[1926]] e en [[1931]]-[[1932]], organizèt un còp d'estat en [[1934]]. Fondèt alora un regime autoritari que dirigiguèt Letònia fins a l'invasion [[URSS|sovietica]] de [[1940]]. === Lo periòde sovietic === De [[1940]] a [[1991]], Letònia foguèt una republica constitutiva de l'[[URSS|Union Sovietica]]. D'efèct, en [[1939]], leis acòrds entre [[Stalin]] e [[Adolf Hitler|Hitler]] permetèron ai Sovietics d'ocupar lo país. L'invasion se debanèt lo 14 de junh e l'Armada Roja ocupèt Letònia sensa combat. L'administracion, l'elèit nacionau e lo clergat foguèron rapidament eliminats e {{formatnum:35000}} Letons foguèron desportats en [[Siberia]]. {{formatnum:50000}} Alemands foguèron tanben transferits en [[Alemanha]]. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], Letònia foguèt rapidament ocupada per la ''Wehrmacht''. [[Riga]] venguèt la capitala dau ''Reichskommissariat'' d'Ostland. En despiech d'una volontat [[nazisme|nazi]] d'integrar lei Letons au sen de la futura « raça superiora », l'ocupacion alemanda foguèt dura (liquidacion dei [[judaïsme|judieus]], requisicions d'ostaus, violéncias multiplas... etc.). Pasmens, plusors volontaris letons participèron a la guèrra dins lo camp alemand e doas [[division (militar)|division]]s SS letonas foguèron creadas. En octòbre de [[1944]], aqueleis unitats foguèron blocadas — ambé d'autreis unitats alemandas — dins la pòcha de Curlàndia onte resistiguèron fins a la fin de la guèrra. Aquò justifiquèt una repression sovietica feròça, agravada per l'existéncia de movements de partisans nacionalistas dins lei [[selva|seuvas]]. Ansin, {{formatnum:145000}} abitants foguèron tuats per l'ocupacion alemanda e {{formatnum:125000}} desportats per lei Sovietics de [[1946]] a [[1953]]. Après la guèrra, l'importància economica dau [[pòrt]] de [[Riga]] entraïnèt una sovietizacion accelerada de Letònia. La proporcion de Rus au sen de la populacion passèt ansin de 12,5% dins leis annadas 1930, a 27% en [[1959]] e 34% en [[1989]]. D'[[Ucraïna|Ucraïnians]] e de [[Bielorussia|Bielorús]] formèron tanben de minoritats importantas (8% de la populacion en [[1989]]). De mai, lo partit comunista leton foguèt fòrça susvelhat e una purga i foguèt organizada en [[1959]]-[[1961]] per remplaçar plusors caps letons sospichats de « nacionalisme ». Pasmens, lo periòde sovietic permetèt l'industrializacion de Letònia. A partir de [[1989]], Letònia comencèt de revendicar la restauracion de son [[independéncia]] que foguèt finalament proclamada lo 21 d'aost de [[1991]]. Una partida importanta de la minoritat russa ne sostenguèt lo principi e lo comunista [[Anatolijs Gorbunovs]] ne venguèt lo president. === La restauracion de l'independéncia === Dempuei son [[independéncia]], Letònia es a s'ancorar dins lo camp occidentau per se protegir còntra una resurgéncia de l'expansionisme russa. Pasmens, dèu totjorn tenir còmpte de l'avís de [[Moscòu]] car lo país assosta una importanta minoritat russa que son estatut es una fònt importanta de tension entre [[Russia]] e Letònia. D'efèct, una [[lei|lèi]] adoptada a la fin de [[1991]] limita l'obtencion dau ciutadanatge leton ais descendents dei ciutadans de [[1940]]. L'objectiu es d'exclure dau jòc electorau lei populacions russas arribadas durant lo periòde sovietic, especialament l'importanta minoritat russa de [[Riga]] (oficialament 40% deis abitants de la capitala). Pasmens, aquò a creat un contenciós important ambé [[Russia]] que sostèn lei revendicacions politicas dei « non ciutadans » d'origina russa. Ansin, lo govèrn leton deguèt adoptar una modificacion de sa lei electorala en [[1995]] per permetre l'integracion progressiva dei russofòns. Dins aquò, aquela evolucion es lenta ({{formatnum:700000}} « non ciutadans » en [[1991]], {{formatnum:260000}} en [[2015]]) e causa regularament de problemas au govèrn leton (criticas de l'UE, tensions ambé [[Russia]], trèbols intèrnes... etc.). En parallèl, Letònia a pauc a pauc integrat lo mond occidentau ambé l'adopcion d'institucions democraticas establas e d'una economia capitalista. En [[2004]], integrèt l'[[Union Europèa]] e l'[[OTAN]]. Pasmens, la vida politica es relativament instabla e lo país foguèt durament tocat per la [[crisi economica de 2008]] (recession de -17,7% en [[2009]]). La situacion economica se melhora lentament dempuei [[2011]]. == Govèrn e politica == ''Article principal: [[Govèrn e politica de Letònia]]''<br /> Letonia es una [[republica]] [[parlament]]ària. Lo president es lo cap d'Estat, elegit per lo Parlament per un periòde de quatre ans. Lo president designa un primièr ministre, qu'amb son cabinet, forma lo poder executiu del govèrn. Lo Parlament unicameral leton de 100 escons, lo ''Saeima'', es elegit per vòte dirècte popular cada quatre ans. Letònia es devesida en 26 comtats apelats ''rajons'' ; 7 ciutats an un estat separat. <table border="0"><tr><td> * [[Aizkraukles (comtat)]] * [[Aluksnes (comtat)]] * [[Balvu (comtat)]] * [[Bauskas (comtat)]] * [[Cesu (comtat)]] * [[Daugavpils]] * [[Daugavpils (comtat)]] * [[Dobeles (comtat)]] * [[Gulbenes (comtat)]] * [[Jekabpils (comtat)]] * [[Jelgava]] * [[Jelgava (comtat)]] * [[Jurmala]] * [[Kraslavas (comtat)]] * [[Kuldigas (comtat)]] * [[Liepaja]] * [[Liepaja (comtat)]] </td><td valign="top"> * [[Limbazu (comtat)]] * [[Ludzas (comtat)]] * [[Madonas (comtat)]] * [[Ogres (comtat)]] * [[Preilu (comtat)]] * [[Rezekne]] * [[Rezekne (comtat)]] * [[Riga]] * [[Riga (comtat)]] * [[Saldus (comtat)]] * [[Talsu (comtat)]] * [[Tukuma (comtat)]] * [[Valkas (comtat)]] * [[Valmieras (comtat)]] * [[Ventspils]] * [[Ventspils (comtat)]] * [[Vilani]] </td></tr></table> == Organizacion politico-administrativa == ''Article principal: [[Organizacion politico-administrativa de Letònia]]'' == Geografia == ''Article principal: [[Geografia de Letònia]]'' [[Fichièr:carte de Lettonie.png|230px|thumbnail|left|Letònia]]<br /> Localizada dins la còsta orientala de la [[Mar Baltica]], Letònia es situada dins la plana d'[[Euròpa]] [[Euròpa Orientala|Orientala]]. Lo país consistís en una vasta superficia de tèrras planas, cubèrtas per de bòscs, especialament de pins. Lo punt culminant es la montanha ''Gaiziņkalns'', amb 311,6&nbsp;m. Lo [[clima]] leton es umid, [[clima temperat|temperat]] continental, e las [[temperatura]]s mejanas varian entre -5&nbsp;°C e 15&nbsp;°C. Los [[riu]]s principals son [[riu Daugava|Daugava]], Lielupe, Gauja, e Salaca. == Economia == {{Article detalhat|Economia de Letònia}} La Letònia a per sòci comercial principal la [[Russia]], quitament s'amb l'integracion a l'[[Union Europèa|UE]] s'es dobèrt un mercat potencial novèl de granda importància. Los produchs qu'expòrta lo mai son totes en relacion amb lo [[peis]] e son industria. == Demografia == {{Article detalhat|Demografia de Letònia}} == Cultura == {{Article detalhat|Cultura de Letònia}} {| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"> <CAPTION><font size="+1">'''Fèstas'''</font></caption> <TR><TH style="background:#efefef;">Data</TH><TH style="background:#efefef;">Nom en occitan</TH><TH style="background:#efefef;">Nom local</TH><TH style="background:#efefef;">Notas</TH></TR> <TR><TD></TD><TD></TD><TD></TD><TD></TD></TR> </TABLE> == Bibliografia == == Vejatz tanben == [[Fichièr:Loupe.svg|19x19px]] [[Lista d'articles en relacion amb Letònia]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == {{Commons|Latvia|Letònia}} <references />{{Païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Letònia|*]] rlviwtejdprzphdryr2tpn1nvedkkx8 0 12326 2502441 2452494 2026-06-07T19:23:31Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Vaduz.svg]] → [[File:LIE Vaduz COA HistLex.svg]] → File replacement: update to the correct version ([[c:c:GR]]) 2502441 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" style="background:#efefef;" |+<font size="+1">'''Vaduz'''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Flag_of_Vaduz.svg|100px]] | align="center" width="140px" | [[Fichièr:LIE Vaduz COA HistLex.svg|100px]] |- |} |----- bgcolor="#efefef" ! colspan="2" bgcolor="#efefef" | [[File:Vaduz.jpg|275px]] <br/>Vista generala de Vaduz |----- bgcolor="#efefef" | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Liechtenstein}} |----- bgcolor="#efefef" | [[Aira|Superfícia]] | 17,3 km² |----- bgcolor="#efefef" | [[Populacion]] | 5 407 <small>(31.12.[[2016]])</small> |----- bgcolor="#efefef" | [[Latitud]] | 47° 08′ N |----- bgcolor="#efefef" | [[Longitud]] | 9° 31' È |----- bgcolor="#efefef" | [[Altitud]] | 445 m |----- ! colspan="2" bgcolor="white" | [[Fichièr:Vaduz commune location in Liechtenstein.svg|110px]] |----- bgcolor="#efefef" ! colspan="2" bgcolor="#efefef" | Localizacion de la comuna dins [[Liechtenstein]] |----- bgcolor="#efefef" | Cònsol màger | Ewald Ospelt |----- bgcolor="#efefef" | Sit Web | vaduz.li |} [[Vaduz]] (<small>prononciacion en alemand estandard</small> [faˈdʊt͡s]; en [[alemanic]] [faˈdot͡s]) es una vila, una [[Comunas de Liechtenstein|comuna]] e la capitala de [[Liechtenstein]], dins lo [[Liechtenstein Haut|país naut]]. Es lo sèti del prince, del govèrn e del parlament. Lo nom ven del romanch ancian ''auadutg'' (aqueductus). La comuna es trocejada, amb 5 exclavas: * [[Vaduzer Riet]] Lo [[torisme]] es una activitat importanta dins la vila. [[Fichièr:Vaduz centre.jpg|thumb|380px|left|Centre de Vaduz.]] [[Categoria:Liechtenstein]] [[Categoria:Capitala europèa]] 6teitam6ta79pb23z0afa2zp3tclxhw 0 15559 2502448 2502366 2026-06-08T04:20:20Z Nicolas Eynaud 6858 /* Jovença e formacion */ 2502448 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] bq9nqyvdo6ttz8yun8wzwq5b1l2kk1e 2502449 2502448 2026-06-08T04:31:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Jovença e formacion */ 2502449 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt totjorn la violéncia per defendre seis interès. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] jk9jor31wof0z1dcnkkhyxd3i0hbiin 2502450 2502449 2026-06-08T04:31:54Z Nicolas Eynaud 6858 /* Jovença e formacion */ 2502450 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] 8w1nvew48dexd91dm0fivdf94lgrfcf 2502451 2502450 2026-06-08T04:49:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Jovença e formacion */ 2502451 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son regent, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de son ancian regent que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion universitària. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] rvgusieomh2fjvsrzqbdgqp4fnvnuwj 2502452 2502451 2026-06-08T04:51:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Jovença e formacion */ 2502452 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion universitària. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] bkomed3pjq06i1l0cxri956tqdow0x9 2502453 2502452 2026-06-08T04:52:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Bibliografia */ 2502453 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion universitària. === Lo periòde de Cambridge === === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] b73od1saill87mzsgn2ucnresvvhp1y 0 18756 2502445 1869585 2026-06-07T23:28:27Z Ollin Masa 63581 2502445 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Buffon 1707-1788.jpg|thumb|right|Retrach de Buffon per [[François-Hubert Drouais]] (1753).]] '''Georges-Louis Leclerc, comte de Buffon''' ([[7 de setembre]] de [[1707]] a [[Montbard]] - [[16 d'abril]] de [[1788]] a [[París]]), foguèt un [[naturalista]], [[Matematicas|matematician]], [[biologia|biologista]], [[cosmologia|cosmologista]] e [[escrivan]] [[França|francés]]. Sas teorias influencièron doas generacions de naturalistas, demest los quals se pòt citar [[Jean-Baptiste de Lamarck]] e [[Charles Darwin]]. La localitat eponima de [[Buffon (Còsta d'Aur)|Buffon]], dins la [[Còsta d'Aur]], foguèt la senhoriá de la familha de Buffon. {{Commons | Georges-Louis_Leclerc,_comte_de_Buffon}} {{Acadèmia francesa|abans=[[Jean-Joseph Languet de Gergy]]|Numèro=1|Periòde=1753-1788|aprèp=[[Félix Vicq d'Azir]]}} {{Portal Biologia}} [[Categoria:Biologista francés|Buffon, Georges-Louis Leclerc de]] [[Categoria:Zoologista|Buffon, Georges-Louis Leclerc de]] [[Categoria:Zoologista francés|Buffon, Georges-Louis Leclerc de]] [[Categoria:Naissença en 1707|Buffon, Georges-Louis Leclerc de]] [[Categoria:Decès en 1788|Buffon, Georges-Louis Leclerc de]] [[Categoria:Arqueologia industriala|Buffon, Georges-Louis Leclerc de]] eii3fshgokmsvl524zkf84djlovl1do 0 24112 2502454 2412409 2026-06-08T08:05:58Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Seoul_montage.PNG es estat escafat coma o es estat sus Commons per Didym (per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Seoul montage.PNG|]]) 2502454 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}}{{Infobox Vila |carta= |nom= Seol |nom2=서울 |blason= Seal_of_Seoul,_South_Korea.svg |bandièra=Flag_of_Seoul.svg |nom de division1=País |division1={{Corèa del Sud}} |títol autoritat= prefècte |autoritat= |nom de division2= |division2=Capitala de Seol |títol autoritat2= |cp= |mapa= South_Korea_physical_map2.svg |imatge de mapa=South_Korea_physical_map2.svg |latitud=37.56 |longitud=126.99 |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= 10 114 373 |annada-pop=[[2019]] |superfícia= 60 552 ha = 605,52 |sits-toristics= |divèrs= |imatge= |talha imatge= |legenda=De naut en bas, d'esquèrra a drecha: Sungnyemun, lo quartièr de Yeouido, la N Seoul Tower, la catedrala de Myeongdong, Gyeongbokgung, lo Cheonggyecheon traversant la vila. |url= https://english.seoul.go.kr/ |imatgeloc=South_Korea-Seoul.svg |nom de division10=[[Hangeul|Hangǔl]]|nom de division11=[[Hanja]]|division10=서울특별시|division11=서울特別市|nom de division3=Airal|densitat=16 704|blason legenda=Sagèl|imatgeloc2=ISS-62_Seoul,_South_Korea_at_night.jpg}} '''Seol''' (prononciat: {{AFI|/seˈuɫ/}}; en [[corean]]: 서울; en transcripcion actuala: ''Seoul'', {{API|/s<small>^h</small>ʌul/}} ^{{{Àudio|Ko-Seoul.ogg|Escotar}}}; en transcripcion anciana: ''Sŏul'') es la capitala de [[Corèa dau Sud]]. Sa populacion atenhiá {{formatnum:10114373}} estatjants (2019) e {{formatnum:26037000}} estatjants son aglomeracion.<ref>{{Ligam web|url_accés=Liure|url=https://english.seoul.go.kr/seoul-views/meaning-of-seoul/4-population/|títol=City Overview|lenga=en}}</ref> == Istòria == La ciutat es situada aperaquí 50&nbsp;km au sud de la termiera de la [[Corèa dau Nòrd]], tanben coneguda coma Zona Desmilitarizada Coreana. Seol es una vila vielha, que foguèt la capitala istorica de la dinastia [[Baekje]] (18 abC – 660 apC) e de la dinastia [[Joseon]] (1392-1910). La ciutat venguèt la capitala de Corèa en [[1394]], dos ans après l'instauracion de la dinastia Joseon [https://web.archive.org/web/20070824073852/http://english.seoul.go.kr/today/about/about_01quick.htm]. Designada per l'estatut de [[ciutat especiala]], Seol es administrada directament per lo govèrn nacionau. == Societat == Sèti de las pus grandas entrepresas coreanas (las ''[[chaebol]]''), coma [[Grop Samsung|Samsung]], [[LG Group|LG]] e [[Hyundai]], Seol es considerada coma una [[vila globala]]. Son [[nivèl de vida]] fòrça enauçat e son [[Produch interior brut|PIB]] - lo quatren del mond per una aira urbana après [[Tòquio]], [[Nòva York]] e [[Los Angeles]] - ne fan un dels principals centres economics del mond. Lo quartièr de [[Gangnam-gu|Gangnam]] e la ''[[Digital Media City]]'' concentran d'entrepresas de [[novèlas technologias]]. La vila compta nombroses bastiments d'arquitectura futurista, coma lo ''[[Dongdaemun Design Plaza]]'' e la futura [[Lotte Super Tower 123]], que deu aténher {{unitat|555|mètres}} de naut en [[2016]] e despassarà la [[N Seoul Tower]]. == Cultura == Importanta destinacion toristica, Seol compta tres monuments classats al [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|patrimòni mondial de l'UNESCO]] : lo [[Changdeokgung|palais de Changdeokgung]], lo [[santuari de Jongmyo]] e mai d'una [[tombas reialas de la dinastia Joseon]]. En rason de sa fòrta densitat de populacion, mai de tres milions de veïculs i son comptabilizats, çò qu'entraina d'encombraments quotidians. {{Clr}} == Nòtas e referéncias == [[Categoria:Vila de Corèa del Sud]] [[Categoria:Capitala d'Asia]] [[Categoria:Vila olimpica]] e4ez7j6tmm5eytxp41ol7ia61s0mhag 0 57690 2502440 2502371 2026-06-07T17:51:31Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502440 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls de Valira''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Es la segonda municipalitat del Naut Urgèl per la [[Aira|superfícia]] e la pus septentrionala, constituida en [[1970]] amb la fusion dels tèrmes d'[[Anserall]], [[Ars]], [[Bescaran]] e [[Civís]]. Lo caplòc de la municipalitat es a Anserall. Compren sèt [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: [[Arcavell e la Farga de Moles]], [[Ars]], [[Asnurri]], Bescaran, Civís, [[Os de Civís]] e [[Sant Joan Fumat]]. Lo tèrme tradicional d'Anserall aviá una estenduda de 21,2 km², fins que en [[1970]] li foguèsson annexadas las municipalitats d'Ars (35,3 km²), Civís (63,5 km²), Arcavell (17,5 km²) e Bescaran (33,76 km²). Recebèt lo nom oficial de ''les Valls de Valira'', nom que se reven a la morfologia del nòu tèrme, a l'excepcion de per çò qu'es de las tèrras de Bescaran, qu'apertenon pas a la conca de la [[Valira]] mas a la del [[Segre]]. Dins la zòna qu'òm nomena ''los Basses de Calbinyà'' se son formats d'influéncia e proximitat de [[la Seu d'Urgèl]] unas nòvas barriades, qu'apertenon en partida al Sieu e en partida a Anserall: lo barri del [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble-sec]], lo quartièr de Sant Pere e l'urbanizacion de Sant Antoni e los Basses de Calbinyà, que en 2001 avián 116 abitants, 44 abitants, 46 abitants e 92 abitants respectivament. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Calbinyà=== La prononciacion es [kalbi'ɲa]. Las fòrmas ancianas son ''Kalpiciniano'' en 839, ''villa Calviciniano'' en 988, Calbiciano 1001 (Marca, 958), ''Calbitiano'' en 1012, 1013, ''Calbizingano'' en 1042, ''Chalvizinnano'' en 1065, ''Calbiciniano'' en 1099, ''Vetri de Calvidinna'' (legir ''-dinyà'') en 1175. L'etime es ''*Calviciniānu'' derivat d'un nom latin d'òme ''*Calvicinius''<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 185-186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11893</ref>. ===Anserall=== La prononciacion es [anse'raʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Enseraill'' en 964, ''Anseral'' en 1144, ''En Sarall'' en 1518, ''An-Sarrahill'' en 1518. La comunautat de terminason d'Anserall, Adrall, Aixirivall, (Ai)xuvall, Envall, Cassovall e Xerallo orienta cap al prelatin. ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 202-203 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3007</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=99| 1515=127| 1553=134| 1717=779| 1787=1128| 1857=2190| 1877=1997| 1887=1575| 1900=1490| 1910=1537| 1920=1518| 1930=1446| 1940=1147| 1950=1111| 1960=1075| 1970=836| 1981=765| 1990=759| 1994=811| 2000=757| 2004=780 |2010=826 |2014=849 | 2020=784| 2025=845 |2030= }} Los recensaments anteriors a 1970 son la soma de las ancianas municipalitats d'Anserall, Arcavell, Ars, Bescaran e Civís. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls de Valira, la]] bk2fd0grds8er4djcbasryvqj46ge9c 2502446 2502440 2026-06-08T02:22:14Z Alaric 506 44932 2502446 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls de Valira''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Es la segonda municipalitat del Naut Urgèl per la [[Aira|superfícia]] e la pus septentrionala, constituida en [[1970]] amb la fusion dels tèrmes d'[[Anserall]], [[Ars]], [[Bescaran]] e [[Civís]]. Lo caplòc de la municipalitat es a Anserall. Compren sèt [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: [[Arcavell e la Farga de Moles]], [[Ars]], [[Asnurri]], Bescaran, Civís, [[Os de Civís]] e [[Sant Joan Fumat]]. Lo tèrme tradicional d'Anserall aviá una estenduda de 21,2 km², fins que en [[1970]] li foguèsson annexadas las municipalitats d'Ars (35,3 km²), Civís (63,5 km²), Arcavell (17,5 km²) e Bescaran (33,76 km²). Recebèt lo nom oficial de ''les Valls de Valira'', nom que se reven a la morfologia del nòu tèrme, a l'excepcion de per çò qu'es de las tèrras de Bescaran, qu'apertenon pas a la conca de la [[Valira]] mas a la del [[Segre]]. Dins la zòna qu'òm nomena ''los Basses de Calbinyà'' se son formats d'influéncia e proximitat de [[la Seu d'Urgèl]] unas nòvas barriades, qu'apertenon en partida al Sieu e en partida a Anserall: lo barri del [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble-sec]], lo quartièr de Sant Pere e l'urbanizacion de Sant Antoni e los Basses de Calbinyà, que en 2001 avián 116 abitants, 44 abitants, 46 abitants e 92 abitants respectivament. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Calbinyà=== La prononciacion es [kalbi'ɲa]. Las fòrmas ancianas son ''Kalpiciniano'' en 839, ''villa Calviciniano'' en 988, Calbiciano 1001 (Marca, 958), ''Calbitiano'' en 1012, 1013, ''Calbizingano'' en 1042, ''Chalvizinnano'' en 1065, ''Calbiciniano'' en 1099, ''Vetri de Calvidinna'' (legir ''-dinyà'') en 1175. L'etime es ''*Calviciniānu'' derivat d'un nom latin d'òme ''*Calvicinius''<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 185-186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11893</ref>. ===Anserall=== La prononciacion es [anse'raʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Enseraill'' en 964, ''Anseral'' en 1144, ''En Sarall'' en 1518, ''An-Sarrahill'' en 1518. La comunautat de terminason d'Anserall, Adrall, Aixirivall, (Ai)xuvall, Envall, Cassovall e Xerallo orienta cap al prelatin, precisament al bascoïde. En comparant Anserall ambe Xerallo, que son totes dos de lòcs de passatge en fons de val, las semblanças s'impausan. L'aglutinacion de ''En-'' > ''An-'' (o ''An-'' d'origina) es aisida, tant plan coma sa deglutinacion. Per ''An-'', i a doás possibilitats : ''an(t)zu'' « estèrle, que non procrèa » o puslèu ''aintzi'' « palú, sanha » (son de vals umidas), que se redusís a ''antzi''. En basc, la sillaba iniciala (pel segond element) altèrna entre [s-], [ʃ-] e zerò <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 202-203 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3007</ref>. ===Bescaran=== La prononciacion es [baska'ran] o [bəsk-] o [besk-]. Las fòrmas ancianas son ''Bescharan'' en 839, 1104, ''Bescheram'' en 953, ''Bescaran'' en 996, 1003, 1154-1159, 1260, ''Bescheran'' en 1097, 1162, 1237, 1278, ''Biscaran'' en 1099, ''Besqueran'' en 1518, 1550. La primièra sillaba es mai que mai en ''be-'', ambe pauc d'excepcions. Es un nom d'origina basca, format sus ''beso-ko aran''. S'i coneis ''aran'' « val'', ambe una ''-n'' equivalenta de ''-nn'' latina e pr'amor d'aquò non caduca, ''beso'', iberobasc coma en ''Besiberri'', ''Besora'', ''Bassella'', ''Beixesarri'', ''Besan'', etc, del basc ''baso'' « bauç, avenc, espessor del bòsc », mai lo complements genitiu o adjectiu en ''-ko'', lo nom principal es plaçat après coma es encara normal en basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 485 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8487</ref>. ===Civís=== La prononciacion es mai que mai [se'bis], rarament [si'bis]. Las fòrmas ancianas son ''Ciuici'' en 839, ''Ceviz'' en 1080, ''Zevic'', ''Ceuic'' en 1084, ''Ceuiz'' en 1092, 1102, ''Seuiç'' en 1110, ''Sevic'' en 1110, ''Ceviz'' en 1162, ''Ceuis'' en 1397, ''Civís'' en 1171. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 378-380 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14453</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=99| 1515=127| 1553=134| 1717=779| 1787=1128| 1857=2190| 1877=1997| 1887=1575| 1900=1490| 1910=1537| 1920=1518| 1930=1446| 1940=1147| 1950=1111| 1960=1075| 1970=836| 1981=765| 1990=759| 1994=811| 2000=757| 2004=780 |2010=826 |2014=849 | 2020=784| 2025=845 |2030= }} Los recensaments anteriors a 1970 son la soma de las ancianas municipalitats d'Anserall, Arcavell, Ars, Bescaran e Civís. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls de Valira, la]] a6y6tboaklcjiafdpvrw5ma82jbb64f 2502447 2502446 2026-06-08T02:24:12Z Alaric 506 44932 /* Bescaran */ 2502447 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls de Valira''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Es la segonda municipalitat del Naut Urgèl per la [[Aira|superfícia]] e la pus septentrionala, constituida en [[1970]] amb la fusion dels tèrmes d'[[Anserall]], [[Ars]], [[Bescaran]] e [[Civís]]. Lo caplòc de la municipalitat es a Anserall. Compren sèt [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: [[Arcavell e la Farga de Moles]], [[Ars]], [[Asnurri]], Bescaran, Civís, [[Os de Civís]] e [[Sant Joan Fumat]]. Lo tèrme tradicional d'Anserall aviá una estenduda de 21,2 km², fins que en [[1970]] li foguèsson annexadas las municipalitats d'Ars (35,3 km²), Civís (63,5 km²), Arcavell (17,5 km²) e Bescaran (33,76 km²). Recebèt lo nom oficial de ''les Valls de Valira'', nom que se reven a la morfologia del nòu tèrme, a l'excepcion de per çò qu'es de las tèrras de Bescaran, qu'apertenon pas a la conca de la [[Valira]] mas a la del [[Segre]]. Dins la zòna qu'òm nomena ''los Basses de Calbinyà'' se son formats d'influéncia e proximitat de [[la Seu d'Urgèl]] unas nòvas barriades, qu'apertenon en partida al Sieu e en partida a Anserall: lo barri del [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble-sec]], lo quartièr de Sant Pere e l'urbanizacion de Sant Antoni e los Basses de Calbinyà, que en 2001 avián 116 abitants, 44 abitants, 46 abitants e 92 abitants respectivament. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Calbinyà=== La prononciacion es [kalbi'ɲa]. Las fòrmas ancianas son ''Kalpiciniano'' en 839, ''villa Calviciniano'' en 988, Calbiciano 1001 (Marca, 958), ''Calbitiano'' en 1012, 1013, ''Calbizingano'' en 1042, ''Chalvizinnano'' en 1065, ''Calbiciniano'' en 1099, ''Vetri de Calvidinna'' (legir ''-dinyà'') en 1175. L'etime es ''*Calviciniānu'' derivat d'un nom latin d'òme ''*Calvicinius''<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 185-186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11893</ref>. ===Anserall=== La prononciacion es [anse'raʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Enseraill'' en 964, ''Anseral'' en 1144, ''En Sarall'' en 1518, ''An-Sarrahill'' en 1518. La comunautat de terminason d'Anserall, Adrall, Aixirivall, (Ai)xuvall, Envall, Cassovall e Xerallo orienta cap al prelatin, precisament al bascoïde. En comparant Anserall ambe Xerallo, que son totes dos de lòcs de passatge en fons de val, las semblanças s'impausan. L'aglutinacion de ''En-'' > ''An-'' (o ''An-'' d'origina) es aisida, tant plan coma sa deglutinacion. Per ''An-'', i a doás possibilitats : ''an(t)zu'' « estèrle, que non procrèa » o puslèu ''aintzi'' « palú, sanha » (son de vals umidas), que se redusís a ''antzi''. En basc, la sillaba iniciala (pel segond element) altèrna entre [s-], [ʃ-] e zerò <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 202-203 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3007</ref>. ===Bescaran=== La prononciacion es [baska'ran] o [bəsk-] o [besk-]. Las fòrmas ancianas son ''Bescharan'' en 839, 1104, ''Bescheram'' en 953, ''Bescaran'' en 996, 1003, 1154-1159, 1260, ''Bescheran'' en 1097, 1162, 1237, 1278, ''Biscaran'' en 1099, ''Besqueran'' en 1518, 1550. La primièra sillaba es mai que mai en ''be-'', ambe pauc d'excepcions. Es un nom d'origina basca, format sus ''beso-ko aran''. S'i coneis ''aran'' « val », ambe una ''-n'' equivalenta de ''-nn'' latina e pr'amor d'aquò non caduca, ''beso'', iberobasc coma en ''Besiberri'', ''Besora'', ''Bassella'', ''Beixesarri'', ''Besan'', etc, del basc ''baso'' « bauç, avenc, espessor del bòsc », mai lo complements genitiu o adjectiu en ''-ko'', lo nom principal es plaçat après coma es encara normal en basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 485 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8487</ref>. ===Civís=== La prononciacion es mai que mai [se'bis], rarament [si'bis]. Las fòrmas ancianas son ''Ciuici'' en 839, ''Ceviz'' en 1080, ''Zevic'', ''Ceuic'' en 1084, ''Ceuiz'' en 1092, 1102, ''Seuiç'' en 1110, ''Sevic'' en 1110, ''Ceviz'' en 1162, ''Ceuis'' en 1397, ''Civís'' en 1171. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 378-380 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14453</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=99| 1515=127| 1553=134| 1717=779| 1787=1128| 1857=2190| 1877=1997| 1887=1575| 1900=1490| 1910=1537| 1920=1518| 1930=1446| 1940=1147| 1950=1111| 1960=1075| 1970=836| 1981=765| 1990=759| 1994=811| 2000=757| 2004=780 |2010=826 |2014=849 | 2020=784| 2025=845 |2030= }} Los recensaments anteriors a 1970 son la soma de las ancianas municipalitats d'Anserall, Arcavell, Ars, Bescaran e Civís. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls de Valira, la]] tgf9q65sbtyyrstpz08fzmczji61xcd 2502457 2502447 2026-06-08T10:18:07Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502457 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls de Valira''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Es la segonda municipalitat del Naut Urgèl per la [[Aira|superfícia]] e la pus septentrionala, constituida en [[1970]] amb la fusion dels tèrmes d'[[Anserall]], [[Ars]], [[Bescaran]] e [[Civís]]. Lo caplòc de la municipalitat es a Anserall. Compren sèt [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: [[Arcavell e la Farga de Moles]], [[Ars]], [[Asnurri]], Bescaran, Civís, [[Os de Civís]] e [[Sant Joan Fumat]]. Lo tèrme tradicional d'Anserall aviá una estenduda de 21,2 km², fins que en [[1970]] li foguèsson annexadas las municipalitats d'Ars (35,3 km²), Civís (63,5 km²), Arcavell (17,5 km²) e Bescaran (33,76 km²). Recebèt lo nom oficial de ''les Valls de Valira'', nom que se reven a la morfologia del nòu tèrme, a l'excepcion de per çò qu'es de las tèrras de Bescaran, qu'apertenon pas a la conca de la [[Valira]] mas a la del [[Segre]]. Dins la zòna qu'òm nomena ''los Basses de Calbinyà'' se son formats d'influéncia e proximitat de [[la Seu d'Urgèl]] unas nòvas barriades, qu'apertenon en partida al Sieu e en partida a Anserall: lo barri del [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble-sec]], lo quartièr de Sant Pere e l'urbanizacion de Sant Antoni e los Basses de Calbinyà, que en 2001 avián 116 abitants, 44 abitants, 46 abitants e 92 abitants respectivament. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Calbinyà=== La prononciacion es [kalbi'ɲa]. Las fòrmas ancianas son ''Kalpiciniano'' en 839, ''villa Calviciniano'' en 988, Calbiciano 1001 (Marca, 958), ''Calbitiano'' en 1012, 1013, ''Calbizingano'' en 1042, ''Chalvizinnano'' en 1065, ''Calbiciniano'' en 1099, ''Vetri de Calvidinna'' (legir ''-dinyà'') en 1175. L'etime es ''*Calviciniānu'' derivat d'un nom latin d'òme ''*Calvicinius''<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 185-186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11893</ref>. ===Anserall=== La prononciacion es [anse'raʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Enseraill'' en 964, ''Anseral'' en 1144, ''En Sarall'' en 1518, ''An-Sarrahill'' en 1518. La comunautat de terminason d'Anserall, Adrall, Aixirivall, (Ai)xuvall, Envall, Cassovall e Xerallo orienta cap al prelatin, precisament al bascoïde. En comparant Anserall ambe Xerallo, que son totes dos de lòcs de passatge en fons de val, las semblanças s'impausan. L'aglutinacion de ''En-'' > ''An-'' (o ''An-'' d'origina) es aisida, tant plan coma sa deglutinacion. Per ''An-'', i a doás possibilitats : ''an(t)zu'' « estèrle, que non procrèa » o puslèu ''aintzi'' « palú, sanha » (son de vals umidas), que se redusís a ''antzi''. En basc, la sillaba iniciala (pel segond element) altèrna entre [s-], [ʃ-] e zerò <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 202-203 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3007</ref>. ===Bescaran=== La prononciacion es [baska'ran] o [bəsk-] o [besk-]. Las fòrmas ancianas son ''Bescharan'' en 839, 1104, ''Bescheram'' en 953, ''Bescaran'' en 996, 1003, 1154-1159, 1260, ''Bescheran'' en 1097, 1162, 1237, 1278, ''Biscaran'' en 1099, ''Besqueran'' en 1518, 1550. La primièra sillaba es mai que mai en ''be-'', ambe pauc d'excepcions. Es un nom d'origina basca, format sus ''beso-ko aran''. S'i coneis ''aran'' « val », ambe una ''-n'' equivalenta de ''-nn'' latina e pr'amor d'aquò non caduca, ''beso'', iberobasc coma en ''Besiberri'', ''Besora'', ''Bassella'', ''Beixesarri'', ''Besan'', etc, del basc ''baso'' « bauç, avenc, espessor del bòsc », mai lo complements genitiu o adjectiu en ''-ko'', lo nom principal es plaçat après coma es encara normal en basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 485 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8487</ref>. ===Civís=== La prononciacion es mai que mai [se'bis], rarament [si'bis]. Las fòrmas ancianas son ''Ciuici'' en 839, ''Ceviz'' en 1080, ''Zevic'', ''Ceuic'' en 1084, ''Ceuiz'' en 1092, 1102, ''Seuiç'' en 1110, ''Sevic'' en 1110, ''Ceviz'' en 1162, ''Ceuis'' en 1397, ''Civís'' en 1171. S'acaba coma plan de toponimes pirenencs d'origina bascoïda, o çò pus mens, prelatins : ''Ovís'', ''Estaís'', ''Aransís'', ''Saraís'', ''Socís'', etc, sense comptar los en ''-lís''. I a una semblança impressionanta entre lo nom de ''Zibitze'' en [[Baisha Navarra|Bassa Navarra]], oficialament [[Larzabale-Arroze-Zibitze|Cibits]]. Los dos apertenon als noms acabats en ''itz(e)'' (variantas : ''-ze'', ''-otze'', ''-utze''). Un còp establit lo sufixe, la rasic es pas de bon trobar. I a d'inscripcions celtibericas CEVEI/CEVIS (« bronze de Luzaga »). Lo lexic basc garda d'elements manlevats al latin e al romanic arcaïc e Civís pòt aver una tala origina. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 378-380 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14453</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=99| 1515=127| 1553=134| 1717=779| 1787=1128| 1857=2190| 1877=1997| 1887=1575| 1900=1490| 1910=1537| 1920=1518| 1930=1446| 1940=1147| 1950=1111| 1960=1075| 1970=836| 1981=765| 1990=759| 1994=811| 2000=757| 2004=780 |2010=826 |2014=849 | 2020=784| 2025=845 |2030= }} Los recensaments anteriors a 1970 son la soma de las ancianas municipalitats d'Anserall, Arcavell, Ars, Bescaran e Civís. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls de Valira, la]] tbrkokfgllfj07lxincdipdpp4kdb8o 0 67380 2502435 2268422 2026-06-07T14:37:40Z Toku 7678 2502435 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Panorama Bras.jpeg|thumb|center|800px|Vista despuèi la comba de Bras]] {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bras | nom2 = ''Bras'' | imatge = Bras - Vue générale.jpg | descripcion = Vista generala de Bras. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bras (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | insee = 83021 | cp = 83149 | cònsol = Franck Péro | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | gentilici = brassés, brassesa | latitud = 43.47305556 | longitud = 5.95444444 | alt mini = 233 | alt maxi = 580 | km² = 34.93 | sitweb = [http://www.mairie-bras.fr www.mairie-bras.fr] |}} '''Bras''' (''Bras'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Lo territòri de la comuna actuaua foguèt ocupat per un abitat [[Protoïstòria|protoïstoric]] [[fortificacion|fortificat]] coma va mòstra la descubèrta de vestigis d'un barri e d'activitats artesanaus ([[terralha]], [[moneda]]...). En 1015, la preséncia d'un ''castrum'' es mancionat. Au sègle XII, s'installèt l'[[Òrdi deu Temple|Òrdre dau Temple]] a proximitat dau vilatge fortificat. Li construguèron una [[comandariá]] que favorizèt lo desvolopament [[agricultura|agricòla]] de la region. Après la condamnacion de l'Òrdre, la comandariá passèt sota lo contraròtle deis [[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm|Espitaliers]]. L'arribada de la [[pèsta negra]] durant lo sègle XIV menèt a l'abandon de l'abitat medievau e la populacion si desplacèt dins lo vilatge actuau, establit sus un plan. Au sègle XIX, la populacion èra de {{formatnum:1500}} abitants, mai l'exòde rurau menèt a un declin demografic marcat. Lo minimom demografic foguèt agantat en 1968 amb 601 estatjants recensats dins la comuna. Lei migracions periurbanas e l'arribada de retirats en Var permetèron de redreiçar la populacion amb una aumentacion rapida de la populacion a la fin dau sègle XX. Dins aquò, dempuei leis ans 2010, lo nombre d'abitants sembla de s'estabilizar a l'entorn de {{formatnum:2900}}. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] tjq6pmiso3wmot5tuqbd4sleloxgooe 2502436 2502435 2026-06-07T14:37:54Z Toku 7678 2502436 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bras | nom2 = ''Bras'' | imatge = Bras - Vue générale.jpg | descripcion = Vista generala de Bras. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bras (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | insee = 83021 | cp = 83149 | cònsol = Franck Péro | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | gentilici = brassés, brassesa | latitud = 43.47305556 | longitud = 5.95444444 | alt mini = 233 | alt maxi = 580 | km² = 34.93 | sitweb = [http://www.mairie-bras.fr www.mairie-bras.fr] |}} '''Bras''' (''Bras'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Lo territòri de la comuna actuaua foguèt ocupat per un abitat [[Protoïstòria|protoïstoric]] [[fortificacion|fortificat]] coma va mòstra la descubèrta de vestigis d'un barri e d'activitats artesanaus ([[terralha]], [[moneda]]...). En 1015, la preséncia d'un ''castrum'' es mancionat. Au sègle XII, s'installèt l'[[Òrdi deu Temple|Òrdre dau Temple]] a proximitat dau vilatge fortificat. Li construguèron una [[comandariá]] que favorizèt lo desvolopament [[agricultura|agricòla]] de la region. Après la condamnacion de l'Òrdre, la comandariá passèt sota lo contraròtle deis [[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm|Espitaliers]]. L'arribada de la [[pèsta negra]] durant lo sègle XIV menèt a l'abandon de l'abitat medievau e la populacion si desplacèt dins lo vilatge actuau, establit sus un plan. Au sègle XIX, la populacion èra de {{formatnum:1500}} abitants, mai l'exòde rurau menèt a un declin demografic marcat. Lo minimom demografic foguèt agantat en 1968 amb 601 estatjants recensats dins la comuna. Lei migracions periurbanas e l'arribada de retirats en Var permetèron de redreiçar la populacion amb una aumentacion rapida de la populacion a la fin dau sègle XX. Dins aquò, dempuei leis ans 2010, lo nombre d'abitants sembla de s'estabilizar a l'entorn de {{formatnum:2900}}. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 171t8sly599gp16l6vhwmkvatkoejdv 2502437 2502436 2026-06-07T14:38:34Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2502437 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bras | nom2 = ''Bras'' | imatge = Bras - Vue générale.jpg | descripcion = Vista generala de Bras. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bras (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | insee = 83021 | cp = 83149 | cònsol = Franck Péro | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | gentilici = brassés, brassesa | latitud = 43.47305556 | longitud = 5.95444444 | alt mini = 233 | alt maxi = 580 | km² = 34.93 | sitweb = [http://www.mairie-bras.fr www.mairie-bras.fr] |}} '''Bras''' (''Bras'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Lo territòri de la comuna actuaua foguèt ocupat per un abitat [[Protoïstòria|protoïstoric]] [[fortificacion|fortificat]] coma va mòstra la descubèrta de vestigis d'un barri e d'activitats artesanaus ([[terralha]], [[moneda]]...). En 1015, la preséncia d'un ''castrum'' es mancionat. Au sègle XII, s'installèt l'[[Òrdi deu Temple|Òrdre dau Temple]] a proximitat dau vilatge fortificat. Li construguèron una [[comandariá]] que favorizèt lo desvolopament [[agricultura|agricòla]] de la region. Après la condamnacion de l'Òrdre, la comandariá passèt sota lo contraròtle deis [[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm|Espitaliers]]. L'arribada de la [[pèsta negra]] durant lo sègle XIV menèt a l'abandon de l'abitat medievau e la populacion si desplacèt dins lo vilatge actuau, establit sus un plan. Au sègle XIX, la populacion èra de {{formatnum:1500}} abitants, mai l'exòde rurau menèt a un declin demografic marcat. Lo minimom demografic foguèt agantat en 1968 amb 601 estatjants recensats dins la comuna. Lei migracions periurbanas e l'arribada de retirats en Var permetèron de redreiçar la populacion amb una aumentacion rapida de la populacion a la fin dau sègle XX. Dins aquò, dempuei leis ans 2010, lo nombre d'abitants sembla de s'estabilizar a l'entorn de {{formatnum:2900}}. == Liames intèrnes == == Bibliografia == * Charles-Laurent Salch, ''Dictionnaire des châteaux et des fortifications du moyen âge en France'', Estrasborg, Editions Publitotal, 1979, p. 195. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 4qatvzi8kf2f7vf95p84pk12udf4pwz 0 72059 2502438 2245017 2026-06-07T15:05:03Z Toku 7678 2502438 wikitext text/x-wiki {{omon|Auriac}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Brua e Auriac | nom2 = ''Brue-Auriac'' | imatge = Brue-église N.D.3.jpg | descripcion = La capèla de Nòstra Dòna. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Brue-Auriac (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Provènça Verdon|CC de Provènça Verdon]] | insee = 83025 | cp = 83119 | gentilici = ''Brussois'', ''Brussoises'' (en [[francés]]) | cònsol = Dominique Richard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.52833333 | longitud = 5.94527778 | alt mini = 199 | alt maxi = 466 | ectaras = 3673 | km² = 36.73 |}} '''Brua e Auriac''' (''Brue-Auriac'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. La comuna actuala es eissida de la fusion dei vilatges de Brua e d'Auriac en 1840. Aperavans, lo senhor [[Georges Roux de Corse]] (1703-1792) aviá crompat un ensemble de tres fèus ancians per formar lo territòri de la comuna actuau. Puei, li fondèt lo vilatge de Brua. Son objectiu èra de crear un centre industriau e artesanat especializat dins la [[sericultura]], lo [[textil]] ([[seda]] e [[lana]]) e la produccion de [[faiença]]. En 1762, la populacion dau vilatge èra de 865 abitants. La [[Revolucion Francesa|Revolucion]] foguèt a l'origina d'un premier declin demografic e la populacion passèt a 500 estatjants durant lo sègle XIX. Pasmens, leis industrias localas permetèron de limitar leis efiechs de l'exòde rurau amb un minimom demografic de 380 abitants en 1975. Dempuei aquela data, l'installacion creissenta de retirats en Var e lo desvolopament dei migracions periurbanas son a l'origina d'una aumentacion rapida de la populacion amb 1440 abitants recensats en 2020. == Liames intèrnes == == Bibliografia == * Adrien Artaud, ''Un armateur marseillais. Georges Roux'', Champion, 1890. * Michel Goury e Charles Carrière, ''Georges Roux de Corse, l'étrange destin d’un armateur marseillais (1703-1792)'', Jeanne Laffitte, 1990. * Jaques Martin-Laval, ''Si Brue m'était conté'', 149 p. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] kb63cphb0lxbf81i9wpyhkictdhxyz7 2502439 2502438 2026-06-07T15:05:20Z Toku 7678 /* Liames intèrnes */ 2502439 wikitext text/x-wiki {{omon|Auriac}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Brua e Auriac | nom2 = ''Brue-Auriac'' | imatge = Brue-église N.D.3.jpg | descripcion = La capèla de Nòstra Dòna. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Brue-Auriac (Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Provènça Verdon|CC de Provènça Verdon]] | insee = 83025 | cp = 83119 | gentilici = ''Brussois'', ''Brussoises'' (en [[francés]]) | cònsol = Dominique Richard | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.52833333 | longitud = 5.94527778 | alt mini = 199 | alt maxi = 466 | ectaras = 3673 | km² = 36.73 |}} '''Brua e Auriac''' (''Brue-Auriac'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. La comuna actuala es eissida de la fusion dei vilatges de Brua e d'Auriac en 1840. Aperavans, lo senhor [[Georges Roux de Corse]] (1703-1792) aviá crompat un ensemble de tres fèus ancians per formar lo territòri de la comuna actuau. Puei, li fondèt lo vilatge de Brua. Son objectiu èra de crear un centre industriau e artesanat especializat dins la [[sericultura]], lo [[textil]] ([[seda]] e [[lana]]) e la produccion de [[faiença]]. En 1762, la populacion dau vilatge èra de 865 abitants. La [[Revolucion Francesa|Revolucion]] foguèt a l'origina d'un premier declin demografic e la populacion passèt a 500 estatjants durant lo sègle XIX. Pasmens, leis industrias localas permetèron de limitar leis efiechs de l'exòde rurau amb un minimom demografic de 380 abitants en 1975. Dempuei aquela data, l'installacion creissenta de retirats en Var e lo desvolopament dei migracions periurbanas son a l'origina d'una aumentacion rapida de la populacion amb 1440 abitants recensats en 2020. == Liames intèrnes == * [[Georges Roux de Corse]] == Bibliografia == * Adrien Artaud, ''Un armateur marseillais. Georges Roux'', Champion, 1890. * Michel Goury e Charles Carrière, ''Georges Roux de Corse, l'étrange destin d’un armateur marseillais (1703-1792)'', Jeanne Laffitte, 1990. * Jaques Martin-Laval, ''Si Brue m'était conté'', 149 p. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] o2l5drh2f8dy07tjhy1bq5ujvcixpmp 0 72141 2502428 2245012 2026-06-07T13:17:33Z Toku 7678 2502428 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castèuverd | nom2 = ''Châteauvert'' | ist = {{Provença}} | parçan = | lògo = cap | imatge = Châteauvert_-_collet_de_Baudusself.JPG | descripcion = | escut = Blason ville fr Châteauvert (Var).svg | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | insee = 83039 | cp = 83670 | gentilici = Castelverdois, Castelverdoises (en [[francés]]) | cònsol = Serge Loudes | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | longitud = 6.02666667 | latitud = 43.50083333 | alt mini = 162 | alt maxi = 561 | ectaras = 2752 | km² = 27.52 }} '''Castèuverd''' ò '''Castèuvèrd''' (au començament de la letra E, Mistral explica que ''verd'' fai partida dei cas que ''e'' grafic representa ''è'' dubèrt <ref>Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, p. 833.</ref>), ''Châteauvert'' en [[francés]], es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Durant l'[[Edat Mejana]], lo territòri de Castèuverd èra dominat per un castèu, atestat tre lo sègle XI, probablament enviroutat per un vilatge. Lo fèu foguèt l'objècte de vendas que menèron a son aquisicion per leis [[diocèsi de Marselha|evesques de Marselha]] au sègle XIII. Pasmens, l'endrech foguèt ravatjat per la [[pèsta negra]]. Après aquela catastròfa, foguèt frequentament descrich coma inabitat. Dins la realitat, d'abitants se tornèron installar sus lo territòri, mai formèron plus un abitat continü. En plaça, construguèron de bastidas isoladas. Aquò explica la natura dispersada de l'abitat actuau de la comuna. L'economia locala es ansin mai que mai basada sus la [[viticultura]] e la produccion d'[[òli]]. == Liames intèrnes == == Bibliografia == * Charles-Laurent Salch, ''Dictionnaire des châteaux et des fortifications du moyen âge en France'', Estrasborg, Editions Publitotal, 1979, p. 310. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] t92xzuwb45t8fprdytgf1kfs04tb7bl 2502429 2502428 2026-06-07T13:26:05Z Toku 7678 2502429 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Castèuverd | nom2 = ''Châteauvert'' | ist = {{Provença}} | parçan = | lògo = cap | imatge = Châteauvert_-_collet_de_Baudusself.JPG | descripcion = | escut = Blason ville fr Châteauvert (Var).svg | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | insee = 83039 | cp = 83670 | gentilici = Castelverdois, Castelverdoises (en [[francés]]) | cònsol = Serge Loudes | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | longitud = 6.02666667 | latitud = 43.50083333 | alt mini = 162 | alt maxi = 561 | ectaras = 2752 | km² = 27.52 }} '''Castèuverd''' ò '''Castèuvèrd'''<ref>Au començament de la letra E, Mistral explica que ''verd'' fai partida dei cas que ''e'' grafic representa ''è'' dubèrt (Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, p. 833).</ref>), ''Châteauvert'' en [[francés]], es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Durant l'[[Edat Mejana]], lo territòri de Castèuverd èra dominat per un castèu, atestat tre lo sègle XI, probablament enviroutat per un vilatge. Lo fèu foguèt l'objècte de vendas que menèron a son aquisicion per leis [[diocèsi de Marselha|evesques de Marselha]] au sègle XIII. Pasmens, l'endrech foguèt ravatjat per la [[pèsta negra]]. Après aquela catastròfa, foguèt frequentament descrich coma inabitat. Dins la realitat, d'abitants se tornèron installar sus lo territòri, mai formèron plus un abitat continü. En plaça, construguèron de bastidas isoladas. Aquò explica la natura dispersada de l'abitat actuau de la comuna. L'economia locala es ansin mai que mai basada sus la [[viticultura]] e la produccion d'[[òli]]. == Liames intèrnes == == Bibliografia == * Charles-Laurent Salch, ''Dictionnaire des châteaux et des fortifications du moyen âge en France'', Estrasborg, Editions Publitotal, 1979, p. 310. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] ox5xw0jfgd6yk30wse6lz2kc410y89w 0 72147 2502422 2463886 2026-06-07T12:28:03Z Toku 7678 2502422 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Correnç | nom2 = ''Correns'' | imatge = Correns.png | descripcion = Vista de Correnç | lògo = cap | escut = Correns.svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Brinhòla|Brinhòla]] ([[Canton de Cotinhac|Cotinhac]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | insee = 83045 | cp = 83570 | cònsol = Nicole Rullan | mandat = [[2020]] - [[2026]] | longitud = 6.0784 | latitud = 43.4877 | alt mini = 139 | alt maxi = 561 | ectaras = 3706 | km² = 37.06 | gentilici = |}} '''Correnç''' (''Correns'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]]. Es un [[borg]] rurau que si situa dins lo centre de [[Var (departament)|Var]] au nòrd de [[Brinhòla]]. L'existéncia dau vilatge actuau es atestada dempuei 920, mai la region èra ja poblat durant la [[Preïstòria]] e lo [[Empèri Roman|periòde roman]]. Sa populacion demorèt totjorn limitada, mai Nòstra-Dòna de Correns aguèt la particularitat de venir un centre de romavatge locau gràcias ais indulgéncias acordadas per lo [[papa]] [[Sèrgi IV]] (1009-1012). Aquò menèt a de recampaments populars importants dins lo borg. Per exemple, en 1613, {{formatnum:53235}} confessions foguèron enregistrats per 500 prèires. A partir deis ans 1860, l'[[exòde rurau]] toquèt la populacion que passèt de {{formatnum:1500}} estatjants en 1860 a 414 en 1975. Dempuei aquela data, la demografia s'es leugierament redreiçada que lei recensaments deis ans 2000-2010 trobèron aperaquí 900 abitants dins la comuna. L'economia locala es fondada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. Correnç s'es ansin autoproclamat « premier vilatge bio de França » après la transicion de la màger part deis agricultors e vinhairons locaus vèrs aquela forma d'agricultura tre leis ans 1980-1990. Aquela vision contunha de constituïr un modèl locau. Leis activitats toristicas son sostengudas per lo patrimòni arquitecturau e naturau locau. Seis elements pus importants son la glèisa de [[Nòstra-Dòna de Correnç]] e lei vestigis dau castèu medievau bastit per lei representants de l'[[abadiá de Montmajor]]. == Liames intèrnes == == Bibliografia == * Charles-Laurent Salch, ''Dictionnaire des châteaux et fortifications de la France au Moyen Âge'', Estrasborg, Publitotal, 1991, p. 367. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 3vpbml88re1sgjzmg51t3g1p9uk0zof 2502423 2502422 2026-06-07T12:28:32Z Toku 7678 2502423 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Correnç | nom2 = ''Correns'' | imatge = Correns.png | descripcion = Vista de Correnç | lògo = cap | escut = Correns.svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Brinhòla|Brinhòla]] ([[Canton de Cotinhac|Cotinhac]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | insee = 83045 | cp = 83570 | cònsol = Nicole Rullan | mandat = [[2020]] - [[2026]] | longitud = 6.0784 | latitud = 43.4877 | alt mini = 139 | alt maxi = 561 | ectaras = 3706 | km² = 37.06 | gentilici = |}} '''Correnç''' (''Correns'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]]. Es un [[borg]] rurau que si situa dins lo centre de [[Var (departament)|Var]] au nòrd de [[Brinhòla]]. L'existéncia dau vilatge actuau es atestada dempuei 920, mai la region èra ja poblada durant la [[Preïstòria]] e lo [[Empèri Roman|periòde roman]]. Sa populacion demorèt totjorn limitada, mai [[Nòstra-Dòna de Correns]] aguèt la particularitat de venir un centre de romavatge locau gràcias ais indulgéncias acordadas per lo [[papa]] [[Sèrgi IV]] (1009-1012). Aquò menèt a de recampaments populars importants dins lo borg. Per exemple, en 1613, {{formatnum:53235}} confessions foguèron enregistrats per 500 prèires. A partir deis ans 1860, l'[[exòde rurau]] toquèt la populacion que passèt de {{formatnum:1500}} estatjants en 1860 a 414 en 1975. Dempuei aquela data, la demografia s'es leugierament redreiçada que lei recensaments deis ans 2000-2010 trobèron aperaquí 900 abitants dins la comuna. L'economia locala es fondada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. Correnç s'es ansin autoproclamat « premier vilatge bio de França » après la transicion de la màger part deis agricultors e vinhairons locaus vèrs aquela forma d'agricultura tre leis ans 1980-1990. Aquela vision contunha de constituïr un modèl locau. Leis activitats toristicas son sostengudas per lo patrimòni arquitecturau e naturau locau. Seis elements pus importants son la glèisa de [[Nòstra-Dòna de Correnç]] e lei vestigis dau castèu medievau bastit per lei representants de l'[[abadiá de Montmajor]]. == Liames intèrnes == == Bibliografia == * Charles-Laurent Salch, ''Dictionnaire des châteaux et fortifications de la France au Moyen Âge'', Estrasborg, Publitotal, 1991, p. 367. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] pwk1hvjpuarym50upeznn8us31bez6h 0 74211 2502420 2216708 2026-06-07T12:02:01Z Toku 7678 2502420 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Genech | nomcomuna2=Genech | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason de la ville de Genech (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Lille|Lille]] | canton=[[Canton de Cysoing|Cysoing]] | insee =59258 | sitweb= | cp =59242 | cònsol =Yves Olivier | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Genechois (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.21722222222 |latitud=50.5313888889 | alt mini =29 | alt mej = | alt maxi =59 | km² =7.46 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] rurala del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. Se situa a 20 km al sud-èst de [[Lilla]]. == Ligams intèrnes == * [[Lilla]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59258 }} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] s8yni0n4i171hu8mtw9zedqbpdpx7ue 2502421 2502420 2026-06-07T12:02:30Z Toku 7678 2502421 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Genech | nomcomuna2=Genech | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason de la ville de Genech (59) Nord-France.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Lille|Lille]] | canton=[[Canton de Cysoing|Cysoing]] | insee =59258 | sitweb= | cp =59242 | cònsol =Yves Olivier | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Genechois (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.21722222222 |latitud=50.5313888889 | alt mini =29 | alt mej = | alt maxi =59 | km² =7.46 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] rurala del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]]. Es un borg que se situa a 20 km al sud-èst de [[Lilla]]. == Ligams intèrnes == * [[Lilla]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59258 }} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] c644akng4jk2uwimnp0luslo2bpxv86 0 113840 2502430 2245172 2026-06-07T13:53:44Z Toku 7678 2502430 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Olieras | nom2 = ''Ollières'' | imatge = Ollières (Var).jpg | descripcion = Lo vilatge. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Ollières_(83).svg | escais = | region ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | insee = 83089 | cp = 83470 | cònsol = Arnaud Fauquet-Lemaitre | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.4829 | longitud = 5.8295 | alt mini = 311 | alt mej = | alt maxi = 621 | km² = 39.66 |}} '''Olieras''' (''Ollières'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Es una comuna rurala amb un abitat dispersat. La populacion, istoricament compresa entre 150 e 400 abitants, es en aumentacion rapida dempuei leis ans 2020 en causa de l'arribada de populacions novèlas dins lo departament. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] r4hucnlbzgcjylmp553on6c4sofldu4 2502431 2502430 2026-06-07T13:54:01Z Toku 7678 2502431 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Olieras | nom2 = ''Ollières'' | imatge = Ollières (Var).jpg | descripcion = Lo vilatge. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Ollières_(83).svg | escais = | region ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de la Provènça Vèrda|CA de la Provènça Vèrda]] | insee = 83089 | cp = 83470 | cònsol = Arnaud Fauquet-Lemaitre | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.4829 | longitud = 5.8295 | alt mini = 311 | alt mej = | alt maxi = 621 | km² = 39.66 |}} '''Olieras''' (''Ollières'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Es una comuna rurala amb un abitat dispersat. La populacion, istoricament compresa entre 150 e 400 abitants, es en aumentacion rapida dempuei leis ans 2000 en causa de l'arribada de populacions novèlas dins lo departament. == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] o9pevgpfqqqp7yx111guq2ye99wnypk 0 113844 2502425 2245049 2026-06-07T12:50:36Z Toku 7678 2502425 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pòntevès | nom2 = ''Pontevès'' | imatge = Pontev%C3%A8s_-_vue_sur_le_village.JPG | descripcion = Vista de Pòntevès. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Pontev%C3%A8s_(Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Provènça Verdon|CC de Provènça Verdon]] | insee = 83095 | cp = 83670 | cònsol = Frank Panizzi | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Pontois, Pontoises (en [[francés]]) | longitud = 6.03000000 | latitud = 43.55444444 | alt mini = 240 | alt mej = | alt maxi = 813 | km² = 41.07 }} '''Pontevès''' o puslèu '''Pòntevès''' (Mistral escriu ''Pont-Evès'', ''Pontès'' o ''Pouantes'', çò que representa respectivament ''Pòntevès'', ''Pòntès'' e ''Pòntes'' <ref>Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, vol. 2, p. 601.</ref>), ''Pontevès'' en [[francés]] es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Durant l'[[Edat Mejana]], Pontevès èra lo sèti d'una senhoriá relativament importanta que son poder èra basat sus lo [[castèu de Pontevès]], un edifici fortificat mencionat coma ''castrum'' tre 1021. A son apogèu, l'autoritat de l'[[ostau de Pontevès]] s'estendiá sus un fèu organizat a l'entorn dau vilatge de Pontevès e de la vila de [[Barjòus]]. Aquela poissança permetèt a de senhors de Pontevès de reçaupre de cargas importantas au sen dei [[Comtat de Provença|comtats de Provença]] e de [[Comtat de Forcauquier|Forcauquier]]. Pasmens, a partir de la [[Renaissença]], lei Pontevès preferissèron s'installar a [[Barjòus]] e lo castèu, abandonat, èra en roïnas tre lo sègle XVIII. Au sègle XIX, Pontevès èra un pichon vilatge que viviá de la [[sericultura]] e de l'esplecha de doas minas localas de [[baucita]]. L'[[exòde rurau]] entraïnèt un declin de la populacion fins a un minimom de 300 abitants en 1954. Dempuei aquela data, la populacion aumenta regularament en causa de l'arribada regulara de populacions novèlas en [[Var (departament)|Var]]. L'economia locala es fondada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. == Liames intèrnes == * [[Castèu de Pontevès]] * [[Ostau de Ponterèvs]] == Bibliografia == * Charles-Laurent Salch, ''Atlas des villes et villages fortifiés en France, Début du Ve siècle à la fin du XVe siècle'', Estraborg, Editions Publitotal, 1987, p. 443. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 3qdxtq60gc74e53shp3kmbs09o1gug6 2502426 2502425 2026-06-07T12:55:09Z Toku 7678 2502426 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pòntevès | nom2 = ''Pontevès'' | imatge = Pontev%C3%A8s_-_vue_sur_le_village.JPG | descripcion = Vista de Pòntevès. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Pontev%C3%A8s_(Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Provènça Verdon|CC de Provènça Verdon]] | insee = 83095 | cp = 83670 | cònsol = Frank Panizzi | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Pontois, Pontoises (en [[francés]]) | longitud = 6.03000000 | latitud = 43.55444444 | alt mini = 240 | alt mej = | alt maxi = 813 | km² = 41.07 }} '''Pontevès''' o puslèu '''Pòntevès''' (Mistral escriu ''Pont-Evès'', ''Pontès'' o ''Pouantes'', çò que representa respectivament ''Pòntevès'', ''Pòntès'' e ''Pòntes'' <ref>Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, vol. 2, p. 601.</ref>), ''Pontevès'' en [[francés]] es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Durant l'[[Edat Mejana]], Pontevès èra lo sèti d'una senhoriá relativament importanta que son poder èra basat sus lo [[castèu de Pontevès]], un edifici fortificat mencionat coma ''castrum'' tre 1021. A son apogèu, l'autoritat de l'[[ostau de Pontevès]] s'estendiá sus un fèu organizat a l'entorn dau vilatge de Pontevès e de la vila de [[Barjòus]]. Aquela poissança permetèt a de senhors de Pontevès de reçaupre de cargas importantas au sen dei [[Comtat de Provença|comtats de Provença]] e de [[Comtat de Forcauquier|Forcauquier]]. Pasmens, a partir de la [[Renaissença]], lei Pontevès preferissèron s'installar a [[Barjòus]] e lo castèu, abandonat, èra en roïnas tre lo sègle XVIII. Au sègle XIX, Pontevès èra un pichon vilatge que viviá de la [[sericultura]] e de l'esplecha de doas minas localas de [[baucita]]. L'[[exòde rurau]] entraïnèt un declin de la populacion fins a un minimom de 300 abitants en 1954. Dempuei aquela data, la populacion aumenta regularament en causa de l'arribada regulara de populacions novèlas en [[Var (departament)|Var]]. L'economia locala es fondada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. <gallery mode="packed"> Pontevès - vue sur le village.JPG|Vista generala dau vilatge Ponteves1.JPG|Intrada dau castèu Pontevès église saints Gervais et Protais.jpg|Glèisa dau vilatge Monument martyrs Bessillon.jpg|Monument en omenatge ai resistents fusilhats sus lo territòri de la comuna </div> == Liames intèrnes == * [[Castèu de Pontevès]] * [[Ostau de Ponterèvs]] == Bibliografia == * Charles-Laurent Salch, ''Atlas des villes et villages fortifiés en France, Début du Ve siècle à la fin du XVe siècle'', Estraborg, Editions Publitotal, 1987, p. 443. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] jv1ol55fcuv5ricfiqdaai0ybpkfhck 2502427 2502426 2026-06-07T12:55:25Z Toku 7678 2502427 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pòntevès | nom2 = ''Pontevès'' | imatge = Pontev%C3%A8s_-_vue_sur_le_village.JPG | descripcion = Vista de Pòntevès. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Pontev%C3%A8s_(Var).svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Provènça Verdon|CC de Provènça Verdon]] | insee = 83095 | cp = 83670 | cònsol = Frank Panizzi | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Pontois, Pontoises (en [[francés]]) | longitud = 6.03000000 | latitud = 43.55444444 | alt mini = 240 | alt mej = | alt maxi = 813 | km² = 41.07 }} '''Pontevès''' o puslèu '''Pòntevès''' (Mistral escriu ''Pont-Evès'', ''Pontès'' o ''Pouantes'', çò que representa respectivament ''Pòntevès'', ''Pòntès'' e ''Pòntes'' <ref>Fr. Mistral, ''Lou Tresor dóu Felibrige'', reedicion Culture Provençale et Méridionale, Raphèle-lès-Arles, 1979, vol. 2, p. 601.</ref>), ''Pontevès'' en [[francés]] es una [[comuna francesa|comuna]] [[Provença|provençala]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var (departament)|Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Durant l'[[Edat Mejana]], Pontevès èra lo sèti d'una senhoriá relativament importanta que son poder èra basat sus lo [[castèu de Pontevès]], un edifici fortificat mencionat coma ''castrum'' tre 1021. A son apogèu, l'autoritat de l'[[ostau de Pontevès]] s'estendiá sus un fèu organizat a l'entorn dau vilatge de Pontevès e de la vila de [[Barjòus]]. Aquela poissança permetèt a de senhors de Pontevès de reçaupre de cargas importantas au sen dei [[Comtat de Provença|comtats de Provença]] e de [[Comtat de Forcauquier|Forcauquier]]. Pasmens, a partir de la [[Renaissença]], lei Pontevès preferissèron s'installar a [[Barjòus]] e lo castèu, abandonat, èra en roïnas tre lo sègle XVIII. Au sègle XIX, Pontevès èra un pichon vilatge que viviá de la [[sericultura]] e de l'esplecha de doas minas localas de [[baucita]]. L'[[exòde rurau]] entraïnèt un declin de la populacion fins a un minimom de 300 abitants en 1954. Dempuei aquela data, la populacion aumenta regularament en causa de l'arribada regulara de populacions novèlas en [[Var (departament)|Var]]. L'economia locala es fondada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. <gallery mode="packed"> Pontevès - vue sur le village.JPG|Vista generala dau vilatge Ponteves1.JPG|Intrada dau castèu Pontevès église saints Gervais et Protais.jpg|Glèisa dau vilatge Monument martyrs Bessillon.jpg|Monument en omenatge ai resistents fusilhats sus lo territòri de la comuna </gallery> == Liames intèrnes == * [[Castèu de Pontevès]] * [[Ostau de Ponterèvs]] == Bibliografia == * Charles-Laurent Salch, ''Atlas des villes et villages fortifiés en France, Début du Ve siècle à la fin du XVe siècle'', Estraborg, Editions Publitotal, 1987, p. 443. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] g8h8lpz75juf3d5hnqbo6jovgt7snfh 0 113866 2502432 2245051 2026-06-07T14:15:17Z Toku 7678 2502432 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Selhon Fònt d'Argenç | nom2 = ''Seillons-Source-d'Argens'' | imatge = Seillons.JPG | descripcion = Vista sud de Selhon. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Provènça Verdon|CC de Provènça Verdon]] | insee = 83125 | cp = 83470 | cònsol = Stéphane Arnaud | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.49722222 | longitud = 5.88444444 | alt mini = 263 | alt mej = | alt maxi = 580 | km² = 25.11 |}} '''Selhon Fònt d'Argenç''' (''Seillons-Source-d'Argens'' en [[francés]]) es una comuna [[Provença|provençala]] rurala situat dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Lo borg actuau es organizat a l'entorn d'un vilatge [[Edat Mejana|medievau]], que fasiá partida dei domenis deis ostaus de Marselha-Ventemilha e de Ventemilha, e d'un quartier mai recent establit dins una zòna d'accès mai simple. L'economia es basada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. La comuna aproficha tanben l'installacion de populacions novèlas dins lo departament per si desvolopar. La populacio, istoricament, compresa entre 200 e 500 abitants es ansin en aumentacion rapida dempuei leis ans 1980. Passèt lo lindau dei {{formatnum:2500}} abitants en 2023. == Liames intèrnes == * [[Argenç (riu)|Argenç]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] rmx38157xts5uat57ynrmkn7s8zdawy 2502433 2502432 2026-06-07T14:15:34Z Toku 7678 /* Liames intèrnes */ 2502433 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Selhon Fònt d'Argenç | nom2 = ''Seillons-Source-d'Argens'' | imatge = Seillons.JPG | descripcion = Vista sud de Selhon. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Provènça Verdon|CC de Provènça Verdon]] | insee = 83125 | cp = 83470 | cònsol = Stéphane Arnaud | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.49722222 | longitud = 5.88444444 | alt mini = 263 | alt mej = | alt maxi = 580 | km² = 25.11 |}} '''Selhon Fònt d'Argenç''' (''Seillons-Source-d'Argens'' en [[francés]]) es una comuna [[Provença|provençala]] rurala situat dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Lo borg actuau es organizat a l'entorn d'un vilatge [[Edat Mejana|medievau]], que fasiá partida dei domenis deis ostaus de Marselha-Ventemilha e de Ventemilha, e d'un quartier mai recent establit dins una zòna d'accès mai simple. L'economia es basada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. La comuna aproficha tanben l'installacion de populacions novèlas dins lo departament per si desvolopar. La populacio, istoricament, compresa entre 200 e 500 abitants es ansin en aumentacion rapida dempuei leis ans 1980. Passèt lo lindau dei {{formatnum:2500}} abitants en 2023. == Liames intèrnes == * [[Argenç]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 2mscm9umgqzpkxrk4ctxazbwek664yv 2502434 2502433 2026-06-07T14:15:51Z Toku 7678 2502434 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Selhon Fònt d'Argenç | nom2 = ''Seillons-Source-d'Argens'' | imatge = Seillons.JPG | descripcion = Vista sud de Selhon. | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | region = [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]] | departament = {{Var}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brinhòla|Brinhòla]] | canton = [[Canton de Sant Maissemin de la Santa Bauma|Sant Maissemin de la Santa Bauma]] ([[Canton de Barjòus|Barjòus]] avans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Provènça Verdon|CC de Provènça Verdon]] | insee = 83125 | cp = 83470 | cònsol = Stéphane Arnaud | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.49722222 | longitud = 5.88444444 | alt mini = 263 | alt mej = | alt maxi = 580 | km² = 25.11 |}} '''Selhon Fònt d'Argenç''' (''Seillons-Source-d'Argens'' en [[francés]]) es una comuna [[Provença|provençala]] rurala situat dins lo [[departament francés|departament]] de [[Var]] e la [[region francesa|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Lo borg actuau es organizat a l'entorn d'un vilatge [[Edat Mejana|medievau]], que fasiá partida dei domenis deis ostaus de Marselha-Ventemilha e de Ventemilha, e d'un quartier mai recent establit dins una zòna d'accès mai simple. L'economia es basada sus l'[[agricultura]] e lo [[torisme]]. La comuna aproficha tanben l'installacion de populacions novèlas dins lo departament per si desvolopar. La populacio, istoricament, compresa entre 200 e 500 abitants es ansin en aumentacion rapida dempuei leis ans 1980. Passèt lo lindau dei {{formatnum:2500}} abitants en 2023. == Liames intèrnes == * [[Argenç]] == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Provença}} {{Comunas de Var}} [[Categoria:Comuna de Var]] [[Categoria:Comuna de Provença]] t0vk4cg1tmniz73xp6m2mrwijbouj6j 0 167297 2502444 2369429 2026-06-07T21:15:49Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Balzers.svg]] → [[File:LIE Balzers COA.svg]] → File replacement: update to new version ([[c:c:GR]]) 2502444 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" style="background:#efefef;" |+<font size="+1">'''Balzers'''</font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Fichièr:Bandera de Balzers, Liechtenstein.svg|100px]] | align="center" width="140px" | [[Fichièr:LIE Balzers COA.svg|100px]] |- |} |----- bgcolor="#efefef" ! colspan="2" bgcolor="#efefef" | [[File:Burg_Gutenberg_-_Balzers-_Liechtenstein.jpg|275px]] <br/>Vista generala de Balzers amb lo castèl de Gutenberg |----- bgcolor="#efefef" | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Liechtenstein}} |----- bgcolor="#efefef" | [[Aira|Superfícia]] | 19,7 km² |----- bgcolor="#efefef" | [[Populacion]] | 4 595 <small>([[2017]])</small> |----- bgcolor="#efefef" | [[Latitud]] | 47° 08′ N |----- bgcolor="#efefef" | [[Longitud]] | 9° 30' È |----- bgcolor="#efefef" | [[Altitud]] | 472 m |----- ! colspan="2" bgcolor="white" | [[Fichièr:Balzers commune location in Liechtenstein.svg|110px]] |----- bgcolor="#efefef" ! colspan="2" bgcolor="#efefef" | Localizacion de la comuna dins [[Liechtenstein]] |----- bgcolor="#efefef" | Cònsol màger | Hansjörg Büchel |----- bgcolor="#efefef" | Sit Web | balzers.li |} [[Balzers]] (/[[Alfabet fonetic internacionau|balt͡sɐs]]/ en [[alemand]]; ''Balzers'' en [[alemanic]]; del [[Lengas retoromanicas|retoroman]] arcaïc ''Palazoles'') es una vila e una [[Comunas de Liechtenstein|comuna]] de [[Liechtenstein]], dins lo [[Liechtenstein Haut|país naut]]. Es la comuna mai miegjornala de l'estat. La comuna comprend las localitats de Balzers e [[Mäls]], tòca-tocantas dins la ribièra de [[Ren]], e doas exclavas bèlas: * [[Gapfahl]], 1 801 km² * [[Guschgfiel, Matta e Güschgle]], 7 608 km² [[Categoria:Liechtenstein]] n744rf7ku8bqyrcmxffxl96gow85t3q 0 188592 2502455 2426687 2026-06-08T08:30:10Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Wampas_2015.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Didym (per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Wampas 2015.jpg|]]) 2502455 wikitext text/x-wiki '''Les Wampas''' es un grop de [https://fr.wikipedia.org/wiki/Psychobilly rock psychobilly] puèi [[punk rock]] [[francés]] format en [[París (França)|region parisenca]], plan conegut del mitan de la scèna independenta ''alternativa'' tre la fin de las annadas 80 mès vengut fòrça popular dempuèi 2003 gràcias al tube ''Manu Chao'', tròç punk rock risolièr que se trufa del enriquiment gràcias al [https://fr.wikipedia.org/wiki/Industrie_du_spectacle show business] del dit [[Manu Chao]] (e d'autras dins la cançon). == Biografia == Los ''Wampas'' se son formats en 1983 autorn del cantaire ''Didier Chappedelaine''. Lor nom ''Wampas'' es tirat de la benda dessenhada [https://fr.wikipedia.org/wiki/Rahan Rahan]<ref>https://www.bd-pf.fr/Album-80762-rahan-n-27-les-hommes-wampas.html</ref>. L'estili musical inicial dels ''Wampas'' èra puslèu de rock psychobilly (mal) cantat en francés. Aquesta demarcha completament anticonformista (lo fait de far mina de mal cantar, la causida d'un estili musical pas brica popular en França) fa que los ''Wampas'' se sarrèron lèu-lèu de la scèna ''alternativa'' emergenta ambe los quals partajan l'empont, [[Bérurier Noir|Bérurier Noir]], [[Ludwig von 88]], los [[Les Garçons Bouchers|Garçons Bouchers]], [[Jad Wio]], [[OTH]], los [https://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Satellites Satellites], [[Parabellum]]... e lo quite grop del [[Manu Chao]], [[Mano Negra|la Mano Negra]] ! aital, ambe la sortida del tresen album ''Les Wampas vous aiment'' en 1990, lo grop ven l'un dels grops màgers d'aquesta scèna rock independenta francesa<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Cat%C3%A9gorie:Groupe_fran%C3%A7ais_de_rock_alternatif</ref>, e lor cançon ''Petite fille'' un estandard del ''rock alternatiu francés''. Los musicians dels ''Wampas'' van fòrça cambiar rapòrt a la debuta e, forçalament, influar sus l'orientacion musicala. Aital, entre 1985 e 1991, lo guitarrista ''Marc Police'' balharà un estili mai ''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Surf_music surf]'' als ''Wampas'' (coma dins ''Petite fille''). En seguida de la mòrt del paure ''Marc Police'', los ''Wampas'' recrutan coma novèl guitarrista lo ''Philippe Almosnino'', qu'i demorarà dincas en 2015 ont se'n va per intègrar lo grop de [[Johnny Hallyday]]. En 2003, los ''Wampas'' t'an un tube sospresa ambe la cançon ''Manu Chao''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Les-Wampas/Manu-Chao-s4846.html</ref>, que los tira fin finala de lor estatut marginal de ''grop alternatiu''. Aital, son convidats en 2005 per [[Indochine]] a participar a l'album ''Alice & June'' (cançon ''Harry Poppers''<ref>https://www.cheriefm.fr/artistes/indochine/actus/retour-sur-l-album-alice-et-june-du-groupe-indochine-71415412</ref>), e fan lor primièra partida sus l'empont de [[Stade de France|l'estada de França]] lo 26 de junh de 2010. De notar qu'en 2006, fan un escandal ambe la capitada de lor cançon ''[[Jacques Chirac|Chirac]] en prison''<ref>http://www.chartsinfrance.net/Les-Wampas/Chirac-en-prison-s5850.html</ref>, pauc aimada del govèrn francés e evidentament censurada pels medias ''[https://fr.wikipedia.org/wiki/Courant%20dominant mainstream]''. ==Discografia== * 1986: ''Tutti frutti'' * 1988: ''Chauds, sales et humides'' * 1990: ''Les Wampas vous aiment'' * 1993: ''Simple et tendre'' * 1996: ''Trop précieux'' * 1998: ''Chicoutimi'' * 2000: ''Kiss'' * 2003: ''Never Trust a Guy Who After Having Been a Punk, Is Now Playing Electro'' * 2006: ''Rock'n'Roll Part 9'' * 2009: ''Les Wampas sont la preuve que Dieu existe'' * 2014: ''Les Wampas font la gueule'' * 2017: ''Evangelisti'' * 2019: ''Sauvre le Monde'' ==Cançons mai conegudas== * ''Petite fille'' (1990) * ''Puta'' (1990) * ''Les bottes rouges'' (1993) * ''Trop précieux'' (1996) * ''Ma mère me rend folle'' (1998) * ''J'ai avalé une mouche'' (2000) * ''Manu Chao'' (2003) * ''Chirac en prison'' (2006) * ''Rimini'' (2006) == Referéncias == [[Categoria:grop de rock francés|Wampas, Les]] [[Categoria:Grop de rock|Wampas, Les]] [[Categoria:Grop de musica punk|Wampas, Les]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990|Wampas, Les]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000|Wampas, Les]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010|Wampas, Les]] [[Categoria:Grop de musica francés|Wampas, Les]] bx7usjvrulrexk0mw9d4lefsz0dvs68 0 189073 2502456 2346673 2026-06-08T09:12:48Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Lausa_soleu_mort_pagina.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Túrelio ([[:c:COM:CSD#F3|CSD F3]] (derivative work of non-free content)&#58; Text is from [[:oc:Lausa per un solèu mòrt e reviudat|this book]] of Occitan poetry, which 2502456 wikitext text/x-wiki = Lausa per un solèu mòrt e reviudat = === Creacion del recuèlh === {{Infobox Libre|nom=Lausa per un soleu mòrt e reviudat|imatge=Lausa per un soleu.jpg|autor=Robèrt Lafont|lenga=Occitan|genre=Poèma|editor=Jorn|luòcparucion=Montpeirós|dataparucion=1974}} Pargut en 1974 en çò de las edicion Jorn, ''Lausa per un solèu mòrt e reviudat'' es nascut de la collaboracion entre tres actors de la lenga d'òc : [[Robèrt Lafont]] (son autor) e dos de sos amics : [[Alain Clément]] e [[Claude Viallat]]. === Composicion del recuèlh === ''Lausa per un solèu mòrt e reviudat'', pren la fòrma d'una pocheta que caup tres fulhet. Coma indicat sus la cobertura, son autor a volgut nos contar l'istòria del mite d'un "islam solar" que se centra a l'entorn de tres data importantas : - Peitieus 732 - Arle 1178 - Granada 1492 Aquelas tres datas son lo simbòl de la retirada de l'islam en euròpa coma lo mostra per exemple lo títol del primièr fulhet "Peitieus 732" o ben lo títol del tresen amb "Granada 1492" === Los tèmas del recuèlh === ''Lausa per un solèu mòrt e reviudat'' caup, coma l'indica las desparièras datas utilizadas per l'autor, mantunes tèmas a l'entorn de la guèrra a l'amor. Çaquelà los tèmas principals se centran mai que mai suls rapòrts entre òrdre e gaudiment, poesia e poder o ben encara entre lo sexe e la rason. === La fòrma del recuèlh === Las desparièras poesias del recuèlh pòdon se considerar coma l'escapolon del recuèlhs seguent de l'autor [[La Gacha a la Cistèrna]] de per lor fòma ritmica (la mitat es compausada amb de poèmas en octosillabas e en decasillabas) similara e de per lor similaritat amb lo genre de la ''[[canso]]'' o ben encara del ''[[Sirventés|sirventès]]'' trobadoresc e de per los tèmas que seràn finalizat dins aqueste recuèlh. === Estrach d'un poèma === '''Tornamai lo cavalièr''' De cuer rosset es la coiraça / la simitarra d'acier blau. Sai mon ega de bona raça / e nòstre Dieu d'amor corau / que nos recampa en bela armada / roja de soleu e de sang / per clavelar sa renomada / a l'uis d'aquest mond contrastant. tpdmsb888my8ljig722l03x3gnjkk5j 0 201267 2502424 2502180 2026-06-07T12:29:00Z Sovenhic 36254 /* Nòtas e referéncias */ 2502424 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}'''«Provençaus e catolics»''', de son nom originari '''«A Nòsta Dama de Provença»''' (en grafia mistralenca: ''«Prouvençau e catouli»'' e ''«À Nosto Damo de Prouvènço»'')<ref>[http://cddupatrimoine.wifeo.com/frizet.php Sit dau patrimòni musicau de la vila de Pèrnas dei Fònts]</ref> es una cançon religiosa catolica: [[Malaquias Frizet]] l'escriguèt en [[occitan]] [[provençau]] en 1875.<ref>[http://archivoc.canalblog.com/archives/2015/03/17/31628973.html Blòg de Renat Mèrle, dedicat a l'escritura en occitan provençau]</ref> == Istòria == Malaquias Frizet escriguèt la cançon a l'ocasion d'un concors a la glòria de [[Nòstra Dòna de Provença]], qu'es una capèla de [[Forcauquier]]. E Malaquias Frizet si que ganhèt aqueu concors<ref>[http://provence-historique.mmsh.univ-aix.fr/Pdf/PH-1997-47-188_02.pdf «L'apostolisme des parlers»], ''Provence historique'', fascicule 188, 1997</ref>. == Paraulas == {| align="center" |''Version adaptada'' ''en grafia classica'' |''Version originària'' ''en grafia mistralenca'' |- | | |- |La Provença te suplica<br> Dins son vielh e doç parlar,<br> La Provença es catolica;<br> Nòsta dama, escota-la!<br> <br> '''''Tornada'''''<br> ''Provençaus e catolics,''<br> ''Nòsta fe, nòsta fe n'a pas falhit;''<br> ''Cantem, totei trefolits,''<br> ''Provençaus e catolics!''<br> <br> Autre temps devèrs Tolosa,<br> Quand l'auritge se levèt,<br> D'una fin espectaclosa<br> Ton rosari nos sauvèt!<br> <br> Lei felens, come lei rèires,<br> Te saràn totjorn fidèus;<br> Creirem tot çò qu'es de creire<br> E viurem come se deu.<br> <br> Nòstei fius, ò Bòna Maire,<br> Garda-lei dei faus savents;<br> Manten-ié la fe dei paires,<br> Car s'aubora un marrit vent!<br> <br> Se dau nòrd l'aura glaçada<br> Sus sei champs ven mai bofar,<br> S'armarem per la crosada<br> Vèrs l'autar que t'avèm fach.<br> <br> Mai esvarta tròns e guèrras<br> Luenh dei paires, luenh dei fius,<br> E florigue nòsta tèrra<br> Dins la doça patz de Dieu.<br> <br> Sosta adonc, ò ciutadèla,<br> Totei lei generacions;<br> Puei acampa, ò Reina bèla,<br> Tot ton pòple dins Sion.<br> |La Prouvènço te suplico<br> Dins soun vièi e dous parla,<br> La Prouvènço es catoulico ;<br> Nosto-Damo, escouto-la !<br> <br> <br> ''Prouvençau e catouli,''<br> ''Nosto fe, nosto fe n'a pas fali ;''<br> ''Canten, tóuti trefouli,''<br> ''Prouvençau e catouli !''<br> <br> Autre-tèms devers Toulouso<br> Quand l'aurige se levè,<br> D'uno fin espetaclouso<br> Toun rousàri nous sauvè !<br> <br> Li felen, coume li rèire,<br> Te saran toujour fidèu ;<br> Creiren tout ço qu'es de crèire<br> E viéuren coume se dèu.<br> <br> Nòsti fiéu, o bono Maire,<br> Gardo-lèi di faus savènt ;<br> Mantèn-ié la fe di paire,<br> Car s'aubouro un marrit vènt !<br> <br> Se dóu nord l'auro glaçado<br> Sus si champ vèn mai boufa,<br> S'armaren pèr la crousado<br> Vers l'autar que t'avèn fa.<br> <br> Mai esvarto tron e guerro<br> Liuen di paire, liuen di fiéu<br> E flourigue nosto terro<br> Dins la douço pas de Diéu.<br> <br> Sousto adounc, o ciéutadello,<br> Tóuti li generacioun ;<br> Pièi acampo o Rèino bello<br> Tout toun pople dins Sioun. |} <ref>[https://gloria.tv/article/xj4BAtAkqKjh2tfJaDAuT1Qfo/language/ypC7nuVcYwSj66r2P3eNDSo8U Paraulas de ''Provençaus e catolics''], Glòria</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> [[fr: Prouvençau e catouli]] auocvuzjzx98y09oplssbez78gwtvuu