Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 11879 2502523 1986473 2026-06-10T03:00:36Z PaulLim11 63912 Image 2502523 wikitext text/x-wiki {{Infobox Cinèma (personalitat) | nom =Macaulay Carson Culkin | imatge =Macaulay Culkin - Home Alone 35th.jpg | talha imatge = | legenda = | nom de naissença = | escais= | data de naissença =[[26 d'agost]] de [[1980]] | luòc de naissença =[[Nòva York (ciutat)|Nòva York]] | data de mòrt = | luòc de mòrt = | nacionalitat =[[Estats Units d'America]] |filmes notables= |conjunt= |enfant= |sit internet= |activitats = |recompensas = |imdb }} '''Macaulay Carson Culkin''' (n.[[1980]]) es un actor de [[cinèma]] [[Estats Units|american]], mai conegut per lo personatge ''Kevin'' dins los filmes ''Home Alone'' e ''Home Alone 2''. Participèt tanben a la vidèo ''Black or White'' del cantaire [[Michael Jackson]]. [[Fichièr:Macaulay Culkin 1991 B.jpg|vinheta|310x310px]] === Filmes (títols en anglés) === * [[1989]] — Uncle Buck * [[1990]] — Home Alone * [[1990]] — Jacob's Ladder * [[1991]] — My Girl * [[1992]] — Home Alone 2: Lost in New York * [[1993]] — The Good Son * [[1994]] — Richie Rich * [[1994]] — Getting Even with Dad * [[1994]] — The Pagemaster * [[2003]] — Party Monster * [[2004]] — Saved! {{Portal Cinèma}} {{commonscat|Macaulay Culkin}} [[Categoria:Actor american|Culkin, Macaulay]] [[Categoria:Naissença en 1980|Culkin, Macaulay]] qk71kqepbsp2b81szcen82y9ju0no0u 0 12355 2502482 2462131 2026-06-09T15:27:59Z ~2026-28445-76 63853 /* Luecs e monuments */ fichier imatge 2502482 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França |nom=La Janestosa |carta=oc |nom2= La Geneytouse |ist={{Lemosin}} |parçan= | lògo= | imatge= La_Geneytouse_Church_4150.JPG | descripcion= L'egleisa |escut= | region ist = {{Lemosin}} | region = {{Novela Aquitània}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton de Sent Liunard|Sent Liunard]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Noblac|CC de Noblac]] |insee= 87070 |cp= 87400 |cònsol= Alain Faucher |mandat= [[2020]]-[[2026]] |longitud= 1.4681 |latitud= 45.7858 | alt mej= |alt mini= 335 |alt maxi= 484 |km²= 19.35 |gentilici= Geneytousois, Geneytousoises (en [[francés]]) |}} '''La Janestosa''' (''La Geneytouse'' en [[francés]]) es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Commune_de_la_Geneytouse.png|miniatura|gaucha|Situacion de La Janestosa en Nauta Vinhana]] [[Imatge:Map commune FR insee code 87070.png|vignette|upright=1.8|left|Mapa de la comuna e de las comunas vesinas.]] {{clr}} ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Janestosa | nòrd = [[Sent Liunard]] | nòrd-èst = [[Esboleu]] | èst = [[Sent Deunis]] | sud-èst = | sud = [[Sent Paul|Sent Pau]] | sud-oèst = [[Esjau]] | oèst = [[Aurèlh]] | nòrd-oèst = [[Roiera]] }} ==Toponimia== Fòrmas ancianas : ''ecclesia Sanctae Marie Genestar'' au segle XI, ''parrochie de la Genestosa'' en 1166, ''la Genestosa'' en 1160-1185. Prononciat [la dʒɔnetu'zɔ] (?) <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 70, ed. Lucien Souny, 2000</ref>. </br> ''La Janestosa'' es format dau latin ''ginesta'', « genest », e dau sufixe ''-osa'' que marca l'abondància. Donc, terra a genests (''genestós'' : abondant en genests) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 315, a ''Genech''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', n° 23250</ref>{{,}}<ref>Marcel Villoutreix, ''Noms de Lieux du Limousin'', ed. Bonneton, 1995 (cerchatz a l'index)</ref>{{,}}<ref name = yla/>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 87070 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= 9 d'abriu de [[2015]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Alain Faucher |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= abriu de 2015 (demission)|Identitat= Jean-Claude Leblois |Partit= PS |Qualitat= president dau conselh departamentau (2015-) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1995 |Identitat= André Lacorre |Partit= PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 87070 |1793=550 |1800=547 |1806=680 |1821=563 |1831=800 |1836=810 |1841=794 |1846=959 |1851=931 |1856=897 |1861=931 |1866=1027 |1872=1001 |1876=1034 |1881=1041 |1886=1073 |1891=1158 |1896=1129 |1901=1137 |1906=1051 |1911=1026 |1921=944 |1926=914 |1931=868 |1936=843 |1946=793 |1954=715 |1962=724 |1968=602 |1975=606 |1982=634 |1990=740 |1999=738 |cassini=15283 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|070}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|070}}/19.35) round 2}}}} ab/km². == Particularitats dau parlar comunau == * Articles definits : * Prononciacion : ''Ch''- ; ''g''-,'' j''- == Luecs e monuments == [[File:Carte postale - La Geneytouse 2.jpg|thumb|La Janestosa, l'egleisa]] == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] 1ud3xgh3vv70gkoynlluaosntcyft0t 0 14354 2502531 2479840 2026-06-10T08:40:35Z GosGroc 1603 2502531 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pibrac | nom2 = ''Pibrac'' | imatge = Pibrac va.jpg | descripcion = Vista aeriana en 2010 | lògo = | escut = Blason ville fr Pibrac (Haute-Garonne).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Tolosa|Tolosa]] | canton = [[Canton de Tolosa-7|Tolosa-7]] ([[Canton de Legavin|Legavin]] abans 2015) | intercom = [[Tolosa Metropòli]] | insee = 31417 | cp = 31820 | cònsol = Denise Cortijo | mandat = [[2024]]-[[2026]] | latitud = 43.6175 | longitud = 1.28555555556 | alt mej = | alt mini = 145 | alt maxi = 237 | ectaras = 2586 | gentilici = ''Pibracaises'', ''Pibracais'' (en [[francés]]) | km² = 25.86 |}} '''Pibrac'''{{RepTopMP}} (''Pibrac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mes lingüisticament [[Gascon|gascona]], situada dens lo [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 31417.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Pibrac | nord = [[Mondonvila (Nauta Garona)|Mondonvila]] | nord-est = [[Còrnabarriu]] | est = [[Colomèrs]] | sud-est = [[Plasença deu Toish|Plasença de Toish]] | sud = [[Legavin]] | sud-ouest = [[Brats (Nauta Garona)|Brats]] | ouest = [[Levinhac (Savés)|Levinhac]],<br/>[[La Sèrra e Pradèra]] | nord-ouest = [[Montagut de Sava]], [[Daus]]<br/>(per un quinquepunt) }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Pibracum'' en 1287, 1289 <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 3, p. 2125, cercar sus Gallica</ref>, ''Pibrac'' en 1428 <ref>Raymond Corraze, ''Le diocèse civil de Toulouse en 1428 : géographie et onomastica'', in ''Annales du Midi'', 1953, p. 124 [https://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1953_num_65_21_5900]</ref>. </br> ''Pibrac'' ven d'un nom latin, un cognomen, ''Piper'', ambe'l sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 521, a ''Pébrac''</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 6435</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 939</ref>. </br> ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Pibrac èra de la diocèsi civila de [[Tolosa]], donc de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de Tolosa, de l'[[archidiocèsi de Tolosa]], de la senescaucia de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Senta Magdalena (Sent Sauvador un còp èra). Tanlèu 1790, Pibrac èra deu [[canton de Legavin]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 35 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== <gallery widths="300" heights="200"> Mairie de Pibrac.jpg|<center>L'ostal de vila de Pibrac</center> Monument aux morts de Pibrac.jpg|Monument dels mòrts </gallery> {{ElegitDebuta|insee= 31417 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2024]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Denise Cortijo|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= octobre de 2024 (demission) |Identitat= Camille Pouponneau |Partit= [[PS]] |Qualitat=conselhèra departamentala (-2021) }} {{Elegit |Debuta = [[2015]]|Fin = 2020 |Identitat = Bruno Costes|Partit =[[UMP|UMP, LR]]|Qualitat = doctor en quimia }} {{Elegit|Debuta = [[2014]]|Fin = 2015|Identitat = David Saint-Mellion |Partit = [[PS]]|Qualitat = professor agregat d'informatica }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Bon|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat d'Airbus }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1995 |Identitat= Henri Courtines|Partit= RPR|Qualitat= cap deus services regionaus de l'Ofici Nacionau Interprofessionau de las Cerealas}} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1971 |Identitat= Jean Béziat|Partit= [[Partit Radical d’Esquèrra]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31417 |1793=567 |1800=613 |1806=715 |1821=668 |1831=747 |1836=790 |1841=757 |1846=893 |1851=834 |1856=880 |1861=914 |1866=974 |1872=931 |1876=914 |1881=926 |1886=998 |1891=998 |1896=947 |1901=886 |1906=769 |1911=750 |1921=726 |1926=784 |1931=771 |1936=771 |1946=829 |1954=959 |1962=1036 |1968=1518 |1975=2291 |1982=4245 |1990=5879 |1999=7440 |cassini=26753 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|417}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|417}}/25.86) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * Glèisa de Santa Maria Magdalena de Pibrac. : Classada [[monument istoric en França|monument istoric]]<ref>Mérimée PA00094419</ref>, las rèstas de [[Germana de Pibrac|Santa Germana]] i son conservadas dens un reliquiari. <gallery mode="packed"> Eglise Sainte-Marie-Madeleine de Pibrac.jpg|Santa Maria Magdalena de Pibrac Eglise Sainte-Marie-Madeleine de Pibrac Clocher.jpg|Lo [[campanar mur]] de Santa Maria Magdalena de Pibrac Eglise Sainte-Marie-Madeleine de Pibrac Orgue.jpg|Òrgue de tribuna Eglise Sainte-Marie-Madeleine de Pibrac Intérieur Nef.jpg|Santa Maria Magdalena de Pibrac - Interior Eglise Sainte-Marie-Madeleine de Pibrac Intérieur.jpg|Retaule, estatuas e bas relèu, classats Eglise Sainte-Marie-Madeleine de Pibrac Autel.jpg|Autar, tabernacle, crotz e doas estatuas classadas Eglise Sainte-Marie-Madeleine de Pibrac La chaire.jpg|La cadièra Chasse de Sainte-Germaine.jpg|Reliquiari de Santa Germana La Mort de Sainte-Germaine ( Comte Raoul. de Pibrac ) 1910 (Salon de Paris).jpg|"La Mòrt de Santa Germana" Raoul de Pibrac </gallery> * Basilica de Santa Germana de Pibrac, bastida en [[1896]] per l'[[arquitècte]] Pierre Esquié. * [[Priorat]] de Sant Domenge de Pibrac * Castèl de Pibrac. * Pòrta de [[Enric de Borbon|Enric IV]]. <gallery mode="packed"> Basilique Sainte Germaine de Pibrac va.jpg|Basilica de Santa Germana de Pibrac Basilique de Sainte-Germaine de Pibrac façade.jpg|Façada Château de Pibrac.jpg|Castèl de Pibrac </gallery> ==Personalitats ligadas damb la comuna== * Joan Garaud, [[senhor]] de Pibrac {{...}} ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Grand Tolosa]] 04ojibzmn6nc8gus8jspkhfv4lulbc3 0 29893 2502518 2453512 2026-06-09T22:37:07Z Ollin Masa 63581 Fichier 2502518 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> [[File:Maurice Utrillo, ca. 1915-1920.jpg|thumb|Maurice Utrillo]] [[Fichièr:Portrait de Maurice Utrillo par sa mère Suzanne Valadon.jpg|thumb|right|Maurice Utrillo]] '''Maurice Utrillo''', nascut '''Maurice Valadon''' a [[París]] lo [[25 de decembre]] de [[1883]] e mòrt a [[París]] lo [[5 de novembre]] de [[1955]], filh de l'artista [[Suzanne Valadon]], foguèt un pintor [[França|francés]] especializat dins los païsatges urbans. Nascut dins lo quartièr parisenc de Montmartre, n'es un dels pintors mai famoses. Per sa tendéncia preocupanta a l'[[alcolisme]] tombèt [[malautiá|malaut]] dels nèrvis a 21 ans, donc sa maire l'encoratgèt per que comencèsse de pintar. De mercé son talent artistic grand e los sols ensenhaments de sa maire, Suzanne Valadon, diboissèt e pintèt çò que vesiá a Montmartre. Tre 1910 son òbra atreiguèt l'atencion dels critics, e ja en 1920 èra una figura legendària e sas òbras s'èran internacionalament difusadas. En 1928, lo govèrn francés l'onorèt amb la crotz de la [[Legion d'Onor]]. Per causa de sos tresviraments mentals, foguèt mai d'un còp internat dins d'asils psiquiatrics. A mitat de sa vida, Utrillo venguèt religiós fervent e en 1935, a l'edat de 52 ans, se maridèt amb Lucie Valore e se mudèt a Le Vesinet, dins las [[banlèga]]s de París. Èra alavetz tròp malaut per pintar a l'aire liure e, per aquò, pintava los païsatges que vesiá dempuèi las fenèstras de l'[[ostal]], o de memòria. Malgrat son alcolisme, superèt los setanta ans. Moriguèt lo 5 de novembre de 1955 e foguèt enterrat al [[cementèri]] de Sant Vincenç de Montmartre. == Referéncias == *''Utrillo, sa vie, son oeuvre'', Jean Fabris, Claude Wiart, Alain Buquet, [[Jean-Pierre Thiollet]], Jacques Birr, Catherine Banlin-Lacroix et Joseph Foret, Editions Frédéric Birr (Paris), 1982 [[Categoria:Pintre francés|Utrillo, Maurice]] [[Categoria:Naissença a París|Utrillo, Maurice]] [[Categoria:Naissença en 1883|Utrillo, Maurice]] [[Categoria:Decès en 1955|Utrillo, Maurice]] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor|Utrillo, Maurice]] 216vwjf25x8n9dvc8l8gjeyuiipi6y9 0 29899 2502504 2493929 2026-06-09T21:31:30Z Alaric 506 44932 2502504 wikitext text/x-wiki {{omon|Lhívia}} {{Infobox Subdivision administrativa }} [[Fichièr:Escudo de Llívia.svg|thumb|150px|left|Escut]] [[Fichièr:Llívia paisatge.jpg|thumb|300 px|Val de Cerdanha e Lhívia]] [[File:Llivia, place.jpg|thumb|300 px|Lhívia, plaça Major]] '''Lhívia''' ('''Llívia''' en catalan) es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. Lhívia es una enclava de l'estat espanhòl dins l'estat francés. Es un municipi situat a 153&nbsp;km al nòrd de la capitala de sa província, [[Girona]], enrodat en totalitat per de territòri francés coma resultat del [[Tractat dels Pirenèus]] de 1659: pr'amor d'aqueste, Espanha donèt a França los trenta tres vilatges de las comarcas de [[Valespir]], [[Capcir]], [[Conflent]], [[Rosselhon]] e l'[[Auta Cerdanha]] que uèi forman, ensems amb [[Fenolheda]], lo departament francés dels [[Pirenèus Orientals]]. Llívia restèt fòra d'aqueste tractat per son estatut de vila, privilègi concedit per l'emperador [[Carles V]], e continuèt jol domeni del rei d'Espanha. L'[[11 de febrièr]] de 1939, quand s'acabèt la [[Guèrra Civila Espanhòla]], las autoritats del band nacional demandèron a las autoritats francesas l'autorizacion d'ocupar Llívia. {{Entpopcat}} [[File:LLivia, paneus - carrer Citrana.jpg|thumb|300 px|LLívia, paneus catalan - carrer FontCitrana]] Sa populacion en 2005 èra de 1252 abitants, amassats dins un territòri de 12,84 km². Llívia aperten a la jurisdiccion de [[Puigcerdà]]. Las lengas parladas dins la localitat son lo [[catalan]], lo [[castelhan]] e lo [[francés]]. ==Toponimia== La prononciacion es ['ʎiβiə] (o ['ʎiβio]), o ['ʎiβjə] (considerat coma pus sonhada). Las fòrmas ancianas son ''castrum Libyae'', cap a 672, ''in civitate Livia'' en 815, ''pagus Libienensis'' en 835, ''Livia'' en 836, ''Leuia'', ''Livia'' en 839, ''Livia'' en 966, 1208, ''Llivia'' en 1305, etc. Ptolemeu escriu ''Iulia Lybica'', mès cal préner ambe prudéncia aquela identificacion geografica. Los romans adornavan lors dependéncias de noms manlevats a las familhas patricianas, aicí la ''gens Livia'' per la capitala ceretana, ''Julia Livia Cere''. Lo nom aviá un ''ĭ'' brèu a la tonica (''Lĭvĭa''), çò que justifica la fòrma ''Leuia'' de 839, mès per metafonia (l'influéncia de ''ĭ'' seguent), la tonica es en ''i'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 85-86 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23737</ref>. == Nòtas == <references /> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} f578vlh0znt11qnnsv0zc05yd8jq3g0 0 37605 2502487 2399638 2026-06-09T17:35:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502487 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa}} La '''Província de [[Pàdoa]]''' es una província de la region de [[Venèt]] en [[Itàlia]]. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20040918132612/http://www3.provincia.padova.it/ Sit oficial] {{it}} [[Categoria:Província d'Itàlia|Pàdoa]] [[Categoria:Venèt]] obgg9y1ceugg4w4g0dylr81itgpq1h5 0 37658 2502488 2399636 2026-06-09T17:36:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502488 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa}} La '''Província de [[Vicença]]''' es una província de la region de [[Venèt]] en [[Itàlia]]. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20040918132612/http://www3.provincia.padova.it/ Sit oficial] {{it}} [[Categoria:Província d'Itàlia|Vicença]] [[Categoria:Venèt]] 7zwwkl9iih0bl56qycug8iq244ggn1m 0 51058 2502483 2487364 2026-06-09T15:36:49Z Guilhemjoan 10024 multiplas correccions de lenga. 2502483 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Leonardo self.jpg|thumbnail|Autoretrach de Leonardo da Vinci]] '''Leonardo di ser Piero da Vinci''' ([[Vinci|Anchiano]], 15 d'abril de 1452 – [[Castèl de Clos Lucé|Clos Lucé]], [[Amboise]], 2 de mai de 1519), correntament sonat '''Leonardo da Vinci''', foguèt un pintre, [[polimat]] e [[artista]] [[Toscana|toscan]].<ref>Demest las divèrsas activitats de Leonardo da Vinci, los istorians modèrnes lo qualifican tanben d'òme d'esperit, a l'encòp [[Engenhariá|engenhaire]], [[Anatomia|anatomista]], [[Escultura|escalpraire]], [[Arquitectura|arquitècte]], [[urbanista]], [[Botanica|botanista]], [[musician]], [[Poesia|poèta]], [[Filosofia|filosòf]] e [[escrivan]].</ref> Leonardo da Vinci foguèt escolan del famós pintre florentin [[Andrea del Verrocchio]]. Sas primièras òbras importantas foguèron realizadas al servici del duc [[Loís Maria Sforza]] a [[Milan]]. Puèi trabalhèt a [[Roma]], [[Bolonha]] e [[Venècia]], e passèt los darrièrs ans de sa vida en [[França]], convidat pel rei [[Francés I de França|Francés I]]. S'es sovent descrich Leonardo de Vinci coma l'[[arquetipe]] e lo simbòl de l'òme de la [[Renaissença]], un gèni universal e un filosòf umanista que sa [[curiositat]] illimitada foguèt sonque egalada per la fòrça de sa capacitat creatritz.<ref name="HG">Helen Gardner, ''Art through the Ages'', Harcourt, Brace and World, 1970.</ref> Es considerat coma un dels pintres màgers de tots los temps e benlèu la persona mai talentosa, dins un nombre bèl de domenis diferents, qu'aja jamai existit.<ref>Segons Vasari, Boltraffio, Castiglione, Gaddiano, Berensen, Taine, Fuseli, Rio, Bortolon.</ref> Es mai que mai coma pintre que Leonardo es conegut. Doas de sas òbras, ''[[La Gioconda]]'' e ''[[La Cena]]'', son de pinturas fòrça famosas, sovent copiadas e parodiadas<ref name="HG" /> e son dessenh de l'''[[Òme de Vitruvi]]'' foguèt tanben reproduch dins de nombroses trabalhs derivats. == Biografia == === Enfança === [[Fichièr:Leonardo da Vinci.jpeg|thumb|left|<center>Leonardo da Vinci<ref>''The Hundred Greatest Men''. Nova York: D. Appleton & Company, 1885. Cal remarcar qu'aquesta gravadura es basada sus la pintura d'un artista desconegut qu'a son torn seguissiá un dessenh de greda roja que se crei qu'èra un autoretrach de Leonardo. Es doncas un imatge que representa Leonardo, e pas un vertadièr retrach.</ref>]]Leonardo de Vinci nasquèt lo dissabte [[15 d'abril]] de [[1452]], «a la tresena ora de la nuèch», tres oras aprèp l'[[Ave Maria|''Ave Maria'']], valent a dire 22 oras 30 minutas,<ref name="Vezzosi1">Cap. 1: «Il était une fois à Vinci» de Alessandro Vezzosi, ''Leonardo de Vinci: art et science de l'univers'', Gallimard, 1996.</ref> dins lo castèl de Vinci, còsta Floréncia, d'una relacion amorosa illegitima entre son paire, Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci, notari, cancelhièr e ambaissador de la Republica florentina, descendent d'una familha rica de notables italians, e sa maire, Caterina, una umila filha de paisans del vilatjon toscan d'Anchiano, que se tròba a dos quilomètres de Vinci,<ref>Vinci es a 24 km de [[Floréncia]] e a 50 km de [[Pisa]].</ref> en lo territori de Florença.<ref name="Chiesa">Angela Ottino della Chiesa. ''The Complete Paintings of Leonardo da Vinci''. Penguin, 1967.{{en}}</ref><ref name="AV">Alessandro Vezzosi. ''Leonardo da Vinci: Renaissance Man''. {{en}}</ref> Un estudi de 2006 remarca que sembla probable que Caterina foguèsse una esclava venguda del Pròche Orient.<ref> Alessandro Vezzosi, director del musèu Leonardo da Vinci, afirma que Piero èra lo proprietari d'una esclava originària de l'Orient Mejan sonada Caterina, qu'aguèt un enfant nomenat Leonardo. Aquesta tèsi que Leonardo aguèsse de sang arab es sostenguda per la reconstruccion d'una empremta (vegeu Marta Falconi. ''[http://www.foxnews.com/wires/2006Dec01/0,4670,LeonardoapossFingerprint,00.html Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint]'', Associated Press Writer, 1 de desembre de 2006. {{en}}</ref> Leonardo, o puslèu Lionardo coma es estat escrich coma nom de baptisme,<ref name="Vezzosi1" /> foguèt batejat a cinc ans,<ref name="Vezzosi1" /> e foguèt tractat coma un filh legitim.<ref name="grandesdecouvertes">''Les grandes découvertes'', sèrie "Connaissances et vie", ed. Christophe Colomb, 1984.</ref> Recebèt una instruccion e aprenguèt a legir e escriure, e mai l'aritmetica. Pasmens, non estudièt pas lo [[latin]] d'un biais apregondit, basa de l'ensenhament tradicional, e lo fach qu'aguèsse una [[ortografia]] caotica nos indica que son instruccion aviá de lacunas e qu'èra pas universitària.<ref name=Gille>Bertrand Gille. ''Les ingénieurs de la Renaissance''.</ref> En [[1457]], quand Leonardo aviá pas que cinc ans, sa maire se maridèt amb Antonio di Piero Buti del Vacca da Vinci, un paisan de la vila, e amassa aguèron cinc enfants.<ref name="Vezzosi1"/> Mai tard foguèt admés a l'ostal de la familha de son paire, dins lo vilatge de Vinci e son paire se maridèt amb Albiera degli Amadori, una gojata de 16 ans sortida d'una rica familha florentina.<ref name="Vezzosi1"/> Albiera, qu'aguèt pas de filh, balhèt tota son afeccion a Leonardo&nbsp;; malastrosament, moriguèt tras que jove, en 1464.<ref name="Vezzosi1" /> Dempuèi sa naissença, foguèt considerat per son paire coma un filh mas, çaquelà, foguèt pas jamai legitimat. Lo paire se maridèt quatre còps e li donèt dètz fraires e doas sorres legitims nascuts après Leonardo. Aguèt de bonas relacions amb la darrièra esposa de son paire, Lucrezia Guglielmo Cortigiani, sentiment qu'es evident dins una nòta ont escriviá&nbsp;: «&nbsp;Aimada e doça maire&nbsp;».<ref name="Vezzosi1"/> [[Fichièr:Baptism record of Leonardo Da Vinci.jpg|vinheta|304x304px|Acte de naissença de Leonardo da Vinci.]] Dins l'Euròpa d'aquel temps, s'èran pas plan desvolopadas las convencions actualas que s'emplegan dins los noms de personas. Sonque las grandas familhas emplegan lo nom de lor pertinéncia patronimica. La màger part de las personas èran designadas per son [[pichòt nom]] al qual s'apondiá tota precision necessària&nbsp;: lo nom del paire, lo luòc d'origina, un escais-nom o lo nom del mèstre dins lo cas d'un artesan. Dins lo cas de Leonardo, aquò donèt '''Leonardo di ser Piero Da Vinci''', que significa que l'individú se sona Leonardo, e es filh del mèstre Piero De Vinci. Pasmens lo «&nbsp;Da&nbsp;» a una majuscula per tal de precisar que s'agís d'un patronim.<ref name="Vezzosi1" /> Leonardo signava sos trabalhs simplament amb «&nbsp;Leonardo&nbsp;», o «&nbsp;Io, Leonardo&nbsp;» (Ieu, Leonardo). La majoritat de las autoritats pòrtan doncas sos trabalhs a Leonardo sens lo Da Vinci. De manièra versemblanta, utiliza pas lo nom de son paire perque foguèt un dròlle illegitim. «&nbsp;Vinci&nbsp;» ven del nom de ''vinch'', [[vim]], utilizat per l'artesanat toscan per de dire que creissián prèp del flume Vincio.<ref name="Vezzosi1" /> Sa grand pairala, Lucia di ser Piero di Zoso, ceramista e persona fòrça pròcha de Leonardo foguèt, benlèu, la persona que l'inicièt a las arts.<ref name="Vezzosi1" /> Una legenda popularizada explica qu'un milan vengut del cèl auriá fait un vòl sus son brèç, e que la coa de l'aucèl auriá tocat sa cara.<ref name="LB">Liana Bortolon. ''The Life and Times of Leonardo'', Paul Hamlyn, Londres, 1967.</ref><ref>[[Sigmund Freud]]. 'Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci''.''</ref> [[Giorgio Vasari]], lo biograf dels pintres de la Renaissença del {{S|XVI}},<ref name="Vasari">[[Giorgio Vasari]]. ''[[Le Vite]]'', 1568 ; reeditat per Penguin Classics amb una traduccion de George Bull del 1965.</ref> contèt l'istòria d'un paisan local que demandèt a ''ser<ref>«Ser» es la contraccion del mot latin ''senior'' (senhor), i èra lo predicat destinat als notaris e prèires, equivalent a «misser» en occitan classic.</ref>'' Piero Fruosino da Vinci que son filh talentós li pintrèsse un imatge sus una placa. Leonardo pintrèt un imatge que representava un [[dragon]] qu'escupissiá de fuòc, e l'aviá fach tant polit que ser Piero la vendèt a un comerçant d'art florentin, que a son torn la vendèt al duc de Milan. En cambi, despuèi aver obtengut un benefici, ser Piero crompèt una placa amb un còr traversat per una sageta, que donèt al paisan. === Formacion dins lo talhièr de Verrochio === [[Fichièr:Andrea_del_Verrocchio,_Leonardo_da_Vinci_-_Baptism_of_Christ_-_Uffizi.jpg|thumb|left|<center>[[Baptisme de Crist (Verrocchio)|''Bateg de Crist'']], òli sus fusta de Verrocchio (ca. 1470-1480), que Leonardo i pintrèt subretot l'angèl a man esquèrra.]] Lo jove Leonardo èra fòrça interessat per la [[natura]], que n'observava amb una bèla curiositat totes los detalhs. Dessenhava de [[caricaturas]] e practicava l'[[escritura especulara]] dins son dialècte [[toscan]]. Giorgio Vasari, contèt una anecdòta a prepaus dels primièrs passes dins la carrièra artistica d'aquel grand artista&nbsp;: un jorn, ser Piero « prenguèt qualques-uns de sos dessenhs e los mostrèt a son amic Andrea del Verrocchio e li demandèt amb insisténcia que li diguèsse se Leonardo se podriá dedicar a l'art del dessenh e se podriá obtenir quicòm en aquesta matèria. Andrea foguèt fòrça susprés dels començaments extraordinaris de Leonardo e exortèt ser Piero que li laissèsse causir aquel mestièr, de tal biais que ser Piero decidiguèt que Leonardo dintrariá per trabalhar dins lo talhièr d'Andrea. Leonardo se faguèt pas pregar&nbsp;; e en mai d’aquel ofici, faguèt totes los en rapòrt amb l'art del dessenh&nbsp;». Foguèt coma aquò que, a partir de 1469, Leonardo dintrèt coma aprenent dins un dels talhièrs d'art mai prestigioses jos la direccion d'Andrea del Verrocchio, a qui deu una part de son excellenta formacion multidisciplinària, amb d'autres artistas com [[Sandro Botticelli]], [[Perugino]] e [[Domenico Ghirlandaio]].<ref name="LB" /><ref name="DA">Daniel Arasse. ''Leonardo da Vinci'', Konecky & Konecky, 1997. {{en}}</ref> En efièch, fins a 1468, e mai que Leonardo foguèsse inscrit coma resident de la comuna de Vinci, anava fòrça sovent a Florença ont trabalhava son paire.<ref name="Vezzosi1" /> Verrocchio foguèt un artista famós,<ref> Bertrand Gille. ''Les ingénieurs de la Renaissance''. Segon aquel istorian, sa fama èra ja estada apreciada per [[Matias Corví]], lo grand rei ongrés que manifestava un interès especial per tot çò qu'èra escrich tecnic.</ref> e eclectic. De formacion èra [[orfebreria|orfebre]] e [[faure]],<ref name=DA/> mas de mai, foguèt [[pintor|pintre]], [[escultor]] e [[fondedor]]. Trabalhèt subretot pel poderós mecènas [[Lorenzo de Mèdici]]. Las comandas principalas foguèron de retaules e d'estatuas commemorativas per las glèisas, mas las òbras mai grandas foguèron de frescas per las capèlas, coma las que creèt [[Domenico Ghirlandaio]] per la capèla Tornabuoni, e d'esculturas grandas coma las [[estatua equèstra de Gattamelata|estatuas equèstras]] de ''[[Gattamelata]]'' per [[Donatello]] e ''[[Bartolomeo Colleoni]]'' de Verrocchio.<ref> J. R. Hale. ''Renaissance Europe, 1480-1520'', Fontana, 1971. {{en}}</ref> Leonardo trabalhèt tanben amb [[Antonio Pollaiuolo]] qu'aviá son talhièr a costat d’aquel de Verrocchio. Aprèp un an dedicat al netejatge dels [[pincèl]]s e d'autras pichonas activitats pròprias a un aprendís, Leonardo foguèt iniciat per Verrocchio a las nombrosas tecnicas que se practicavan dins un talhièr tradicional, emai qualques artesans s'especializèssen en tascas coma de far lo quadre, las dauraduras o lo trabalh del bronze. Aital, en aquel contèxte, Leonardo aguèt l'oportunitat d'aprene las basas de la [[quimia]], de la [[metallurgia]], del trabalh del [[cuer]] e del [[ges]], de la [[mecanica]] e de la [[Fusta|fusteriá]], aital coma mantunas tecnicas artisticas coma lo [[dessenh]], la [[pintura]] e l'[[escultura]] sus [[marbre]] e sus [[bronze]].<ref name=AM>Andrew Martindale. ''The Rise of the Artist''. Thames and Hudson.{{en}}</ref><ref> {{cite book|last=Cennini|first=Cennino |enllaçautor=Cennino Cennini| title=Libro del arte|url=http://books.google.com/books?id=F98G6St99roC|llengua=castellà|accessdate=10 de juliol de 2011|year=1390|publisher=Editorial MAXTOR (trad. 1947, re-editada el 2008)|isbn=9788497613903}}</ref> Recebèt tanben divèrsas formacions coma la preparacion de las colors, la gravadura e la pintura de las frescas. S'avisant del talent excepcional qu'aviá Leornardo, Verrocchio fisèt a son escolan la tòca privilegiada d'acabar sos quadres. La formacion que recebèt del temps de son aprendissatge dins lo talhièr de Verrochio va mai luènh e s'espandís a d'autres domenis culturals. Estudièt lo [[calcul algoritmic]] e mostrèt la bona coneissença qu'aviá, citant los dos [[Àbac|abacistas]] florentins mai prestigioses, Paolo Toscanelli del Pazzo e Leonardo Chernionese.<ref name=Gille/> Posteriorament, Leonardo tanben citèt la ''Nobel opera de arithmética'' de Piero Borgi, imprimida a [[Venècia]] en [[1484]], e que representa plan la sciéncia d'aquelas escòlas d'abacistas.<ref name=Gille/> Se coneis pas l'existéncia de cap d’òbra de Leonardo pendent l'epòca que trabalhèt amb Verrochio. Segon Vasari, auriá collaborat en una pintura nommada ''[[Baptisme de Crist (Verrocchio)|Baptisme de Crist]]'' (1472-1475).<ref name="Vasari" /> D'un autre costat, segon la legenda, Verrocchio abandonèt l'acabament de l'òbra quand se sentiguèt superat per la qualitat del jove Leonardo, que daissèt son tòc magistral en un petit àngel present dens l'òbra.<ref name="grandesdecouvertes" /> Tanben, d'acòrd amb la tradicion que l'aprenent èra lo que posava,<ref name=Chiesa/> Leonardo auriá servit de modèl pel ''David'' de Verrocchio, una estatua de bronze. De la meteissa manièra, tanben se supausa qu'es lo retrait de Leonardo que representa l'Arcàngel Miquel en l'òbra ''Tobias e l'Àngel'' de Verrocchio.<ref name=Chiesa/> [[Fichièr:Study of a Tuscan Landscape.jpg|thumb|left|<center>''[[Paisatge de la val de l'Arno (Leonardo da Vinci)|Païsatge de la val de l'Arno]]'' ([[1473]]), lo primièr dessenh conegut de Leonardo]] En [[1472]], a l'edat de 20 ans, apareis enregistrat dins lo ''Libre roge'' de la [[gremi de Sant Lluc|guilda de Sant Luc]], la celèbra guilda dels artistas e doctors en medecina, que dins la vila de Florença s’acampava amb la denominacion de la «''&nbsp;Compagnia dei pittori''&nbsp;».<ref>{{Harvsp|Clarke|Hoshall|1939}}</ref> D'aquela època existís un de sos primièrs trabalhs coneguts, ''[[Paisatge de la val de l'Arno (Leonardo da Vinci)|Paisatge de la val de l'Arno]]'' o ''Paisatge de Santa Maria della neve'' (1473), un dessenh fait amb plomb e tencha.<ref>A. E Popham. ''Les dessins de Léonard de Vinci''. Éditions de la Connaissance, Bruxelles, 1947.</ref> Comencèt sa carrièra de pintre amb d'òbras ja destacablas com ''[[L'Anonciacion (Leonardo da Vinci)|L'Anonciacion]]'' (1472-1475), e melhora la tecnica del [[sfumato]] en un punt de refinament pas jamai obtengut abans el. En [[1476]] apareis totjorn mencionat coma ajuda de Verrocchio, quitament après que son paire l'aguèt ajudat a aver lo sieu pròpri atalhièr, qu’èra motivat per son afeccion cap a Verrocchio, e continuèt de collaborar amb el.<ref name="LB" /> Pendent aquel periòde, recebèt de comandas personalas e pintrèt lo sieu primièr quadre, ''[[La mare de Déu i el clavell|La verge del clavèl]]'' (1476). Los archius judiciaris an conservat que el e tres autres òmes foguèron acusats de sodomia, practica que en aquela epòca a Florença èra illegala, mas tots foguèron absolguts.<ref name="Vezzosi2">Capítol 2: «Dans la Florence des Médicis», d'Alessandro Vezzosi. A: ''Léonard de Vinci: art et science de l'univers''. Gallimard, 1996.</ref> Aquel document que partiguèt d'una acusacion anonima permet pas d'afirmar amb certitud que Leonardo èra omosexual.<ref name="Vezzosi2" /> Pro lèu Leonardo mostrèt tanben de competéncias d’engenhaire. En [[1478]], ofrís de relevar la glèisa octogonala de Sant Joan de Florença, l'actual baptistèri.<ref name=Gille/> Quand Leonardo aguèt 26 ans, daissèt son mèstre, aprèp que l'aguèt superat brilhantament dins totes los domenis. Aital comencèt a venir un mèstre pintre independent. == Nòtas e referéncias == <references /> == Bibliografia == * {{Obratge|language=en|first1=Carl Dame|last1=Clarke|first2=Edward Melchior|last2=Hoshall|titre=Illustration: its technique and application to the sciences|location=Baltimore|publisher=The John D. Lucas company|data=1939|url=http://books.google.cat/books?id=xJsvAAAAMAAJ&q=%22Campagnia+de+pittori%22&dq=%22Campagnia+de+pittori%22&hl=ca&ei=joy5S4_MIcGOOI2MuaEL&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDAQ6AEwAA|oclc=598598659}} {{Portal cultura}} [[Categoria:Leonard de Vinci| ]] [[Categoria:Naissença en Toscana]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XV]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVI]] [[Categoria:Pintre italian de la Renaissença]] [[Categoria:Pintre d'art sacrat]] [[Categoria:Pintre retraitista]] [[Categoria:Retraitista de la Renaissença]] [[Categoria:Arquitècte de la Renaissença]] [[Categoria:Arquitècte italian]] [[Categoria:Umanista italian]] [[Categoria:Inventor italian]] [[Categoria:Engenhaire italian]] [[Categoria:Anatomista italian]] [[Categoria:Renaissença italiana]] [[Categoria:Polimat]] [[Categoria:Naissença en 1452]] [[Categoria:Decès en 1519]] 6ir3sz8273i1idhdnq4g1221gppytcy 2502484 2502483 2026-06-09T15:37:49Z Guilhemjoan 10024 /* Formacion dins lo talhièr de Verrochio */ 2502484 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Leonardo self.jpg|thumbnail|Autoretrach de Leonardo da Vinci]] '''Leonardo di ser Piero da Vinci''' ([[Vinci|Anchiano]], 15 d'abril de 1452 – [[Castèl de Clos Lucé|Clos Lucé]], [[Amboise]], 2 de mai de 1519), correntament sonat '''Leonardo da Vinci''', foguèt un pintre, [[polimat]] e [[artista]] [[Toscana|toscan]].<ref>Demest las divèrsas activitats de Leonardo da Vinci, los istorians modèrnes lo qualifican tanben d'òme d'esperit, a l'encòp [[Engenhariá|engenhaire]], [[Anatomia|anatomista]], [[Escultura|escalpraire]], [[Arquitectura|arquitècte]], [[urbanista]], [[Botanica|botanista]], [[musician]], [[Poesia|poèta]], [[Filosofia|filosòf]] e [[escrivan]].</ref> Leonardo da Vinci foguèt escolan del famós pintre florentin [[Andrea del Verrocchio]]. Sas primièras òbras importantas foguèron realizadas al servici del duc [[Loís Maria Sforza]] a [[Milan]]. Puèi trabalhèt a [[Roma]], [[Bolonha]] e [[Venècia]], e passèt los darrièrs ans de sa vida en [[França]], convidat pel rei [[Francés I de França|Francés I]]. S'es sovent descrich Leonardo de Vinci coma l'[[arquetipe]] e lo simbòl de l'òme de la [[Renaissença]], un gèni universal e un filosòf umanista que sa [[curiositat]] illimitada foguèt sonque egalada per la fòrça de sa capacitat creatritz.<ref name="HG">Helen Gardner, ''Art through the Ages'', Harcourt, Brace and World, 1970.</ref> Es considerat coma un dels pintres màgers de tots los temps e benlèu la persona mai talentosa, dins un nombre bèl de domenis diferents, qu'aja jamai existit.<ref>Segons Vasari, Boltraffio, Castiglione, Gaddiano, Berensen, Taine, Fuseli, Rio, Bortolon.</ref> Es mai que mai coma pintre que Leonardo es conegut. Doas de sas òbras, ''[[La Gioconda]]'' e ''[[La Cena]]'', son de pinturas fòrça famosas, sovent copiadas e parodiadas<ref name="HG" /> e son dessenh de l'''[[Òme de Vitruvi]]'' foguèt tanben reproduch dins de nombroses trabalhs derivats. == Biografia == === Enfança === [[Fichièr:Leonardo da Vinci.jpeg|thumb|left|<center>Leonardo da Vinci<ref>''The Hundred Greatest Men''. Nova York: D. Appleton & Company, 1885. Cal remarcar qu'aquesta gravadura es basada sus la pintura d'un artista desconegut qu'a son torn seguissiá un dessenh de greda roja que se crei qu'èra un autoretrach de Leonardo. Es doncas un imatge que representa Leonardo, e pas un vertadièr retrach.</ref>]]Leonardo de Vinci nasquèt lo dissabte [[15 d'abril]] de [[1452]], «a la tresena ora de la nuèch», tres oras aprèp l'[[Ave Maria|''Ave Maria'']], valent a dire 22 oras 30 minutas,<ref name="Vezzosi1">Cap. 1: «Il était une fois à Vinci» de Alessandro Vezzosi, ''Leonardo de Vinci: art et science de l'univers'', Gallimard, 1996.</ref> dins lo castèl de Vinci, còsta Floréncia, d'una relacion amorosa illegitima entre son paire, Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci, notari, cancelhièr e ambaissador de la Republica florentina, descendent d'una familha rica de notables italians, e sa maire, Caterina, una umila filha de paisans del vilatjon toscan d'Anchiano, que se tròba a dos quilomètres de Vinci,<ref>Vinci es a 24 km de [[Floréncia]] e a 50 km de [[Pisa]].</ref> en lo territori de Florença.<ref name="Chiesa">Angela Ottino della Chiesa. ''The Complete Paintings of Leonardo da Vinci''. Penguin, 1967.{{en}}</ref><ref name="AV">Alessandro Vezzosi. ''Leonardo da Vinci: Renaissance Man''. {{en}}</ref> Un estudi de 2006 remarca que sembla probable que Caterina foguèsse una esclava venguda del Pròche Orient.<ref> Alessandro Vezzosi, director del musèu Leonardo da Vinci, afirma que Piero èra lo proprietari d'una esclava originària de l'Orient Mejan sonada Caterina, qu'aguèt un enfant nomenat Leonardo. Aquesta tèsi que Leonardo aguèsse de sang arab es sostenguda per la reconstruccion d'una empremta (vegeu Marta Falconi. ''[http://www.foxnews.com/wires/2006Dec01/0,4670,LeonardoapossFingerprint,00.html Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint]'', Associated Press Writer, 1 de desembre de 2006. {{en}}</ref> Leonardo, o puslèu Lionardo coma es estat escrich coma nom de baptisme,<ref name="Vezzosi1" /> foguèt batejat a cinc ans,<ref name="Vezzosi1" /> e foguèt tractat coma un filh legitim.<ref name="grandesdecouvertes">''Les grandes découvertes'', sèrie "Connaissances et vie", ed. Christophe Colomb, 1984.</ref> Recebèt una instruccion e aprenguèt a legir e escriure, e mai l'aritmetica. Pasmens, non estudièt pas lo [[latin]] d'un biais apregondit, basa de l'ensenhament tradicional, e lo fach qu'aguèsse una [[ortografia]] caotica nos indica que son instruccion aviá de lacunas e qu'èra pas universitària.<ref name=Gille>Bertrand Gille. ''Les ingénieurs de la Renaissance''.</ref> En [[1457]], quand Leonardo aviá pas que cinc ans, sa maire se maridèt amb Antonio di Piero Buti del Vacca da Vinci, un paisan de la vila, e amassa aguèron cinc enfants.<ref name="Vezzosi1"/> Mai tard foguèt admés a l'ostal de la familha de son paire, dins lo vilatge de Vinci e son paire se maridèt amb Albiera degli Amadori, una gojata de 16 ans sortida d'una rica familha florentina.<ref name="Vezzosi1"/> Albiera, qu'aguèt pas de filh, balhèt tota son afeccion a Leonardo&nbsp;; malastrosament, moriguèt tras que jove, en 1464.<ref name="Vezzosi1" /> Dempuèi sa naissença, foguèt considerat per son paire coma un filh mas, çaquelà, foguèt pas jamai legitimat. Lo paire se maridèt quatre còps e li donèt dètz fraires e doas sorres legitims nascuts après Leonardo. Aguèt de bonas relacions amb la darrièra esposa de son paire, Lucrezia Guglielmo Cortigiani, sentiment qu'es evident dins una nòta ont escriviá&nbsp;: «&nbsp;Aimada e doça maire&nbsp;».<ref name="Vezzosi1"/> [[Fichièr:Baptism record of Leonardo Da Vinci.jpg|vinheta|304x304px|Acte de naissença de Leonardo da Vinci.]] Dins l'Euròpa d'aquel temps, s'èran pas plan desvolopadas las convencions actualas que s'emplegan dins los noms de personas. Sonque las grandas familhas emplegan lo nom de lor pertinéncia patronimica. La màger part de las personas èran designadas per son [[pichòt nom]] al qual s'apondiá tota precision necessària&nbsp;: lo nom del paire, lo luòc d'origina, un escais-nom o lo nom del mèstre dins lo cas d'un artesan. Dins lo cas de Leonardo, aquò donèt '''Leonardo di ser Piero Da Vinci''', que significa que l'individú se sona Leonardo, e es filh del mèstre Piero De Vinci. Pasmens lo «&nbsp;Da&nbsp;» a una majuscula per tal de precisar que s'agís d'un patronim.<ref name="Vezzosi1" /> Leonardo signava sos trabalhs simplament amb «&nbsp;Leonardo&nbsp;», o «&nbsp;Io, Leonardo&nbsp;» (Ieu, Leonardo). La majoritat de las autoritats pòrtan doncas sos trabalhs a Leonardo sens lo Da Vinci. De manièra versemblanta, utiliza pas lo nom de son paire perque foguèt un dròlle illegitim. «&nbsp;Vinci&nbsp;» ven del nom de ''vinch'', [[vim]], utilizat per l'artesanat toscan per de dire que creissián prèp del flume Vincio.<ref name="Vezzosi1" /> Sa grand pairala, Lucia di ser Piero di Zoso, ceramista e persona fòrça pròcha de Leonardo foguèt, benlèu, la persona que l'inicièt a las arts.<ref name="Vezzosi1" /> Una legenda popularizada explica qu'un milan vengut del cèl auriá fait un vòl sus son brèç, e que la coa de l'aucèl auriá tocat sa cara.<ref name="LB">Liana Bortolon. ''The Life and Times of Leonardo'', Paul Hamlyn, Londres, 1967.</ref><ref>[[Sigmund Freud]]. 'Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci''.''</ref> [[Giorgio Vasari]], lo biograf dels pintres de la Renaissença del {{S|XVI}},<ref name="Vasari">[[Giorgio Vasari]]. ''[[Le Vite]]'', 1568 ; reeditat per Penguin Classics amb una traduccion de George Bull del 1965.</ref> contèt l'istòria d'un paisan local que demandèt a ''ser<ref>«Ser» es la contraccion del mot latin ''senior'' (senhor), i èra lo predicat destinat als notaris e prèires, equivalent a «misser» en occitan classic.</ref>'' Piero Fruosino da Vinci que son filh talentós li pintrèsse un imatge sus una placa. Leonardo pintrèt un imatge que representava un [[dragon]] qu'escupissiá de fuòc, e l'aviá fach tant polit que ser Piero la vendèt a un comerçant d'art florentin, que a son torn la vendèt al duc de Milan. En cambi, despuèi aver obtengut un benefici, ser Piero crompèt una placa amb un còr traversat per una sageta, que donèt al paisan. === Formacion dins lo talhièr de Verrochio === [[Fichièr:Andrea_del_Verrocchio,_Leonardo_da_Vinci_-_Baptism_of_Christ_-_Uffizi.jpg|thumb|left|<center>[[Baptisme de Crist (Verrocchio)|''Bateg de Crist'']], òli sus fusta de Verrocchio (ca. 1470-1480), que Leonardo i pintrèt subretot l'angèl a man esquèrra.]] Lo jove Leonardo èra fòrça interessat per la [[natura]], que n'observava amb una bèla curiositat totes los detalhs. Dessenhava de [[caricaturas]] e practicava l'[[escritura especulara]] dins son dialècte [[toscan]]. Giorgio Vasari, contèt una anecdòta a prepaus dels primièrs passes dins la carrièra artistica d'aquel grand artista&nbsp;: un jorn, ser Piero « prenguèt qualques-uns de sos dessenhs e los mostrèt a son amic Andrea del Verrocchio e li demandèt amb insisténcia que li diguèsse se Leonardo se podriá dedicar a l'art del dessenh e se podriá obtenir quicòm en aquesta matèria. Andrea foguèt fòrça susprés dels començaments extraordinaris de Leonardo e exortèt ser Piero que li laissèsse causir aquel mestièr, de tal biais que ser Piero decidiguèt que Leonardo dintrariá per trabalhar dins lo talhièr d'Andrea. Leonardo se faguèt pas pregar&nbsp;; e en mai d’aquel ofici, faguèt totes los en rapòrt amb l'art del dessenh&nbsp;». Foguèt coma aquò que, a partir de 1469, Leonardo dintrèt coma aprenent dins un dels talhièrs d'art mai prestigioses jos la direccion d'Andrea del Verrocchio, a qui deu una part de son excellenta formacion multidisciplinària, amb d'autres artistas com [[Sandro Botticelli]], [[Perugino]] e [[Domenico Ghirlandaio]].<ref name="LB" /><ref name="DA">Daniel Arasse. ''Leonardo da Vinci'', Konecky & Konecky, 1997. {{en}}</ref> En efièch, fins a 1468, e mai que Leonardo foguèsse inscrit coma resident de la comuna de Vinci, anava fòrça sovent a Florença ont trabalhava son paire.<ref name="Vezzosi1" /> Verrocchio foguèt un artista famós,<ref> Bertrand Gille. ''Les ingénieurs de la Renaissance''. Segon aquel istorian, sa fama èra ja estada apreciada per [[Matias Corví]], lo grand rei ongrés que manifestava un interès especial per tot çò qu'èra escrich tecnic.</ref> e eclectic. De formacion èra [[orfebreria|orfebre]] e [[faure]],<ref name=DA/> mas de mai, foguèt [[pintor|pintre]], [[escultor]] e [[fondedor]]. Trabalhèt subretot pel poderós mecènas [[Lorenzo de Mèdici]]. Las comandas principalas foguèron de retaules e d'estatuas commemorativas per las glèisas, mas las òbras mai grandas foguèron de frescas per las capèlas, coma las que creèt [[Domenico Ghirlandaio]] per la capèla Tornabuoni, e d'esculturas grandas coma las [[estatua equèstra de Gattamelata|estatuas equèstras]] de ''[[Gattamelata]]'' per [[Donatello]] e ''[[Bartolomeo Colleoni]]'' de Verrocchio.<ref> J. R. Hale. ''Renaissance Europe, 1480-1520'', Fontana, 1971. {{en}}</ref> Leonardo trabalhèt tanben amb [[Antonio Pollaiuolo]] qu'aviá son talhièr a costat d’aquel de Verrocchio. Aprèp un an dedicat al netejatge dels [[pincèl]]s e d'autras pichonas activitats pròprias a un aprendís, Leonardo foguèt iniciat per Verrocchio a las nombrosas tecnicas que se practicavan dins un talhièr tradicional, emai qualques artesans s'especializèssen en tascas coma de far lo quadre, las dauraduras o lo trabalh del bronze. Aital, en aquel contèxte, Leonardo aguèt l'oportunitat d'aprene las basas de la [[quimia]], de la [[metallurgia]], del trabalh del [[cuer]] e del [[ges]], de la [[mecanica]] e de la [[Fusta|fusteriá]], aital coma mantunas tecnicas artisticas coma lo [[dessenh]], la [[pintura]] e l'[[escultura]] sus [[marbre]] e sus [[bronze]].<ref name=AM>Andrew Martindale. ''The Rise of the Artist''. Thames and Hudson.{{en}}</ref><ref> {{cite book|last=Cennini|first=Cennino |enllaçautor=Cennino Cennini| title=Libro del arte|url=http://books.google.com/books?id=F98G6St99roC|llengua=castellà|accessdate=10 de juliol de 2011|year=1390|publisher=Editorial MAXTOR (trad. 1947, re-editada el 2008)|isbn=9788497613903}}</ref> Recebèt tanben divèrsas formacions coma la preparacion de las colors, la gravadura e la pintura de las frescas. S'avisant del talent excepcional qu'aviá Leornardo, Verrocchio fisèt a son escolan la tòca privilegiada d'acabar sos quadres. La formacion que recebèt del temps de son aprendissatge dins lo talhièr de Verrochio va mai luènh e s'espandís a d'autres domenis culturals. Estudièt lo [[calcul algoritmic]] e mostrèt la bona coneissença qu'aviá, citant los dos [[Àbac|abacistas]] florentins mai prestigioses, Paolo Toscanelli del Pazzo e Leonardo Chernionese.<ref name=Gille/> Posteriorament, Leonardo tanben citèt la ''Nobel opera de arithmética'' de Piero Borgi, imprimida a [[Venècia]] en [[1484]], e que representa plan la sciéncia d'aquelas escòlas d'abacistas.<ref name=Gille/> Se coneis pas l'existéncia de cap d’òbra de Leonardo pendent l'epòca que trabalhèt amb Verrochio. Segon Vasari, auriá collaborat en una pintura nommada ''[[Baptisme de Crist (Verrocchio)|Baptisme de Crist]]'' (1472-1475).<ref name="Vasari" /> D'un autre costat, segon la legenda, Verrocchio abandonèt l'acabament de l'òbra quand se sentiguèt superat per la qualitat del jove Leonardo, que daissèt son tòc magistral en un petit àngel present dens l'òbra.<ref name="grandesdecouvertes" /> Tanben, d'acòrd amb la tradicion que l'aprenent èra lo que posava,<ref name=Chiesa/> Leonardo auriá servit de modèl pel ''David'' de Verrocchio, una estatua de bronze. De la meteissa manièra, tanben se supausa qu'es lo retrait de Leonardo que representa l'Arcàngel Miquel en l'òbra ''Tobias e l'Àngel'' de Verrocchio.<ref name=Chiesa/> [[Fichièr:Study of a Tuscan Landscape.jpg|thumb|left|<center>''[[Paisatge de la val de l'Arno (Leonardo da Vinci)|Païsatge de la val de l'Arno]]'' ([[1473]]), lo primièr dessenh conegut de Leonardo]] En [[1472]], a l'edat de 20 ans, apareis enregistrat dins lo ''Libre roge'' de la [[gremi de Sant Lluc|guilda de Sant Luc]], la celèbra guilda dels artistas e doctors en medecina, que dins la vila de Florença s’acampava amb la denominacion de la «''&nbsp;Compagnia dei pittori''&nbsp;».<ref>{{Harvsp|Clarke|Hoshall|1939}}</ref> D'aquela època existís un de sos primièrs trabalhs coneguts, ''[[Paisatge de la val de l'Arno (Leonardo da Vinci)|Paisatge de la val de l'Arno]]'' o ''Paisatge de Santa Maria della neve'' (1473), un dessenh fait amb plomb e tencha.<ref>A. E Popham. ''Les dessins de Léonard de Vinci''. Éditions de la Connaissance, Bruxelles, 1947.</ref> Comencèt sa carrièra de pintre amb d'òbras ja destacablas com ''[[L'Anonciacion (Leonardo da Vinci)|L'Anonciacion]]'' (1472-1475), e melhora la tecnica del [[sfumato]] en un punt de refinament pas jamai obtengut abans el. En [[1476]] apareis totjorn mencionat coma ajuda de Verrocchio, quitament après que son paire l'aguèt ajudat a aver lo sieu pròpri talhièr, qu’èra motivat per son afeccion cap a Verrocchio, e continuèt de collaborar amb el.<ref name="LB" /> Pendent aquel periòde, recebèt de comandas personalas e pintrèt lo sieu primièr quadre, ''[[La mare de Déu i el clavell|La verge del clavèl]]'' (1476). Los archius judiciaris an conservat que el e tres autres òmes foguèron acusats de sodomia, practica que en aquela epòca a Florença èra illegala, mas tots foguèron absolguts.<ref name="Vezzosi2">Capítol 2: «Dans la Florence des Médicis», d'Alessandro Vezzosi. A: ''Léonard de Vinci: art et science de l'univers''. Gallimard, 1996.</ref> Aquel document que partiguèt d'una acusacion anonima permet pas d'afirmar amb certitud que Leonardo èra omosexual.<ref name="Vezzosi2" /> Pro lèu Leonardo mostrèt tanben de competéncias d’engenhaire. En [[1478]], ofrís de relevar la glèisa octogonala de Sant Joan de Florença, l'actual baptistèri.<ref name=Gille/> Quand Leonardo aguèt 26 ans, daissèt son mèstre, aprèp que l'aguèt superat brilhantament dins totes los domenis. Aital comencèt a venir un mèstre pintre independent. == Nòtas e referéncias == <references /> == Bibliografia == * {{Obratge|language=en|first1=Carl Dame|last1=Clarke|first2=Edward Melchior|last2=Hoshall|titre=Illustration: its technique and application to the sciences|location=Baltimore|publisher=The John D. Lucas company|data=1939|url=http://books.google.cat/books?id=xJsvAAAAMAAJ&q=%22Campagnia+de+pittori%22&dq=%22Campagnia+de+pittori%22&hl=ca&ei=joy5S4_MIcGOOI2MuaEL&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDAQ6AEwAA|oclc=598598659}} {{Portal cultura}} [[Categoria:Leonard de Vinci| ]] [[Categoria:Naissença en Toscana]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XV]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVI]] [[Categoria:Pintre italian de la Renaissença]] [[Categoria:Pintre d'art sacrat]] [[Categoria:Pintre retraitista]] [[Categoria:Retraitista de la Renaissença]] [[Categoria:Arquitècte de la Renaissença]] [[Categoria:Arquitècte italian]] [[Categoria:Umanista italian]] [[Categoria:Inventor italian]] [[Categoria:Engenhaire italian]] [[Categoria:Anatomista italian]] [[Categoria:Renaissença italiana]] [[Categoria:Polimat]] [[Categoria:Naissença en 1452]] [[Categoria:Decès en 1519]] 0r968sonl22ruakes1cb0u7l9uzyubx 0 57690 2502493 2502479 2026-06-09T20:10:31Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502493 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Les Valls de Valira''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]). Es la segonda municipalitat del Naut Urgèl per la [[Aira|superfícia]] e la pus septentrionala, constituida en [[1970]] amb la fusion dels tèrmes d'[[Anserall]], [[Ars]], [[Bescaran]] e [[Civís]]. Lo caplòc de la municipalitat es a Anserall. Compren sèt [[entitat municipala descentralizada|entitats municipalas descentralizadas]]: [[Arcavell e la Farga de Moles]], [[Ars]], [[Asnurri]], Bescaran, Civís, [[Os de Civís]] e [[Sant Joan Fumat]]. Lo tèrme tradicional d'Anserall aviá una estenduda de 21,2 km², fins que en [[1970]] li foguèsson annexadas las municipalitats d'Ars (35,3 km²), Civís (63,5 km²), Arcavell (17,5 km²) e Bescaran (33,76 km²). Recebèt lo nom oficial de ''les Valls de Valira'', nom que se reven a la morfologia del nòu tèrme, a l'excepcion de per çò qu'es de las tèrras de Bescaran, qu'apertenon pas a la conca de la [[Valira]] mas a la del [[Segre]]. Dins la zòna qu'òm nomena ''los Basses de Calbinyà'' se son formats d'influéncia e proximitat de [[la Seu d'Urgèl]] unas nòvas barriades, qu'apertenon en partida al Sieu e en partida a Anserall: lo barri del [[el Poble-sec (la Seu d'Urgèl)|Poble-sec]], lo quartièr de Sant Pere e l'urbanizacion de Sant Antoni e los Basses de Calbinyà, que en 2001 avián 116 abitants, 44 abitants, 46 abitants e 92 abitants respectivament. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Calbinyà=== La prononciacion es [kalbi'ɲa]. Las fòrmas ancianas son ''Kalpiciniano'' en 839, ''villa Calviciniano'' en 988, Calbiciano 1001 (Marca, 958), ''Calbitiano'' en 1012, 1013, ''Calbizingano'' en 1042, ''Chalvizinnano'' en 1065, ''Calbiciniano'' en 1099, ''Vetri de Calvidinna'' (legir ''-dinyà'') en 1175. L'etime es ''*Calviciniānu'' derivat d'un nom latin d'òme ''*Calvicinius''<ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 185-186 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11893</ref>. ===Anserall=== La prononciacion es [anse'raʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Enseraill'' en 964, ''Anseral'' en 1144, ''En Sarall'' en 1518, ''An-Sarrahill'' en 1518. La comunautat de terminason d'Anserall, Adrall, Aixirivall, (Ai)xuvall, Envall, Cassovall e Xerallo orienta cap al prelatin, precisament al bascoïde. En comparant Anserall ambe Xerallo, que son totes dos de lòcs de passatge en fons de val, las semblanças s'impausan. L'aglutinacion de ''En-'' > ''An-'' (o ''An-'' d'origina) es aisida, tant plan coma sa deglutinacion. Per ''An-'', i a doás possibilitats : ''an(t)zu'' « estèrle, que non procrèa » o puslèu ''aintzi'' « palú, sanha » (son de vals umidas), que se redusís a ''antzi''. En basc, la sillaba iniciala (pel segond element) altèrna entre [s-], [ʃ-] e zerò <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 202-203 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3007</ref>. ===Bescaran=== La prononciacion es [baska'ran] o [bəsk-] o [besk-]. Las fòrmas ancianas son ''Bescharan'' en 839, 1104, ''Bescheram'' en 953, ''Bescaran'' en 996, 1003, 1154-1159, 1260, ''Bescheran'' en 1097, 1162, 1237, 1278, ''Biscaran'' en 1099, ''Besqueran'' en 1518, 1550. La primièra sillaba es mai que mai en ''be-'', ambe pauc d'excepcions. Es un nom d'origina basca, format sus ''beso-ko aran''. S'i coneis ''aran'' « val », ambe una ''-n'' equivalenta de ''-nn'' latina e pr'amor d'aquò non caduca, ''beso'', iberobasc coma en ''Besiberri'', ''Besora'', ''Bassella'', ''Beixesarri'', ''Besan'', etc, del basc ''baso'' « bauç, avenc, espessor del bòsc », mai lo complements genitiu o adjectiu en ''-ko'', lo nom principal es plaçat après coma es encara normal en basc <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 485 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8487</ref>. ===Civís=== La prononciacion es mai que mai [se'bis], rarament [si'bis]. Las fòrmas ancianas son ''Ciuici'' en 839, ''Ceviz'' en 1080, ''Zevic'', ''Ceuic'' en 1084, ''Ceuiz'' en 1092, 1102, ''Seuiç'' en 1110, ''Sevic'' en 1110, ''Ceviz'' en 1162, ''Ceuis'' en 1397, ''Civís'' en 1171. S'acaba coma plan de toponimes pirenencs d'origina bascoïda, o çò pus mens, prelatins : ''Ovís'', ''Estaís'', ''Aransís'', ''Saraís'', ''Socís'', etc, sense comptar los en ''-lís''. I a una semblança impressionanta entre lo nom de ''Zibitze'' en [[Baisha Navarra|Bassa Navarra]], oficialament [[Larzabale-Arroze-Zibitze|Cibits]]. Los dos apertenon als noms acabats en ''itz(e)'' (variantas : ''-ze'', ''-otze'', ''-utze''). Un còp establit lo sufixe, la rasic es pas de bon trobar. I a d'inscripcions celtibericas CEVEI/CEVIS (« bronze de Luzaga »). Lo lexic basc garda d'elements manlevats al latin e al romanic arcaïc e Civís pòt aver una tala origina. I agèt un occitan ancian, ''sebitz'' e sa fòrma femenina, ''sebissa'', coneguda pr'amor de [[Marcabrun|Marcabrú]], « L'autrier, just'una sebissa », que significa « barradissa, sèga ». Aquel mot ven del latin ''saepes'', « claus, barradissa ». Coromines bastís un etime ''*Saep-iciu, -icia''. Lo ''Ç-'' inicial, pro general, es l'indici d'una ''s'' latina passada per la lenga basca, que lo mot siá dintrat dins lo lexic basc o venga dirèctament del latin vulgar <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 378-380 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14453</ref>. ===Os o Aós (de Civís)=== La prononciacion es [os] o [a'os] o [a'<small>u</small>os] . Lo gentilici es ''ossalls'' a Tor. Las fòrmas ancianas son ''Ouosse'' en 839, ''villa de Eons'' (o ''Euos'' ?), ''Auos'' en 1110, 1162, ''Aoss'' en 1178, ''Ahos'' en 1278 e 1518, etc. Es probablament d'origina bascoïda. Lo ''A-'' dominant dins la lista es benlèu una dissimilacion a partir de la fòrma de 839. Lo nom es fraire de la seria ''Oveix'', ''Ovís'', ''Ovarra'', ''Ovansa'', ''Oix'' (vengut de ''Ovoxe''). I a dedins lo basc ''oe'' / ''obe'' « lièit, jaç » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 209-210 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29656</ref>. ===Argolell=== La prononciacion es entre [argu'reʎ] e [ergu'reʎ] a la Seu d'Urgell, [argo'reʎ] a Arcavell. Las fòrmas ancianas son ''Horgolelle'' en 839, ''Orgolell'' a la copia del sègle XII, ''Orgolello'' en 924, 992, ''Ergolelo'' en 1008, ''Ergolel'' en 1156 e 1206, ''Argolell'' en 1838. Lo nom es format d'un mot germanic ambe diminutiu, format sul mot germanic ''urgol'', ''urgŏli'', « egrègi, excellent », qu'a donat en catalan ''orgull'', passat al castelhan ''orgullo'' [occitan ''orguèlh'']. Lo castèl foguèt donc batejat ''Orgolell'', ''urgŏli'' + (resultat de) ''-ellu'', que lo senhor podiá interpretar coma « mon pichon orguèlh » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 238-239 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3676</ref>. ===Arcavell=== La prononciacion es [arkə'beʎ]. Las fòrmas ancianas son ''Archauelle'' en 839, ''Archavele'' en 907, 908, ''Archavelle'' cap a 945, ''Archavel'' en 995, 1077, 1099, 1195, 1211, ''Arcavel'' en 1237, etc. ''Arcavell'' es un nom romanic arcaïc, ''arcam vĕtĕrem'' « megalit ancian, vièlha arca o dolmèn », ambe una evolucion fonetica normala ''-et're'' > ''-ere'' (coma ''presbyterum'' > ''prevere''). La contaminacion dels noms en ''-ell'', coma ''Urgell'', ''Argolell'', ''Ansovell'' faguèt se generalizar ''-ll'' a partir del sègle IX. Cf. ''Aravell'', de ''area vetere'' > ''*Eravere'', dissimilat en ''Eravele'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 224 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3432</ref>, ambe la meteissa terminason que per mai d'una atestacion d'Arcavell. ===Ars=== La prononciacion es [arts], mès aquel ''t'' es pas un indici etimologic : se ditz sovent [marts] per ''març'' dins l'airal. Las fòrmas ancianas son ''Harts'' en 839, ''Arts'' en 1080, 1102, 1110, 1159, 1186, 1210, ''Arcs'' en 1162, ''Artz... Arcz'' en 1244, ''Arz'' en 1257-69. I cal probablament ajustar ''in rivo de Arto'' en 907. Las fòrmas ancianas empachan de supausar una origina ''arsus'' « cremat ». Lo nom es a identificar ambe'l nom d'una planta ''arç'', varianta ''artos'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 253-254 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4047</ref>. </br> L'arç es lo nom de diferents arbustes espinoses del genre ''Crataegus'', mai que mai l'arç blanc, aparentat ambe l'aragonés e l'asturian ''artos'', d'origina prelatina, benlèu en relacion ambe'l basc ''arte'', « euse, casse ». Se ditz ''arça'' en diferentas comarcas, d'aquí benlèu una fòrma d'origina ''*artěa'' o ''*artĭo'' <ref>https://decat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15616</ref>. ===Asnurri=== Sembla format del basc ''ur(r)i'', « vila, vilatge » e del basc ''asto'' « ase », donc ''*asto-n-uri'', sincopat <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 42 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4234</ref>. ===Arduix=== La prononciacion es [ar'du<small>i</small>ʃ]. Las fòrmas ancianas son ''les planes d'Arduix'' en 1518, ''Port d'Ardux'' en 1838 e benlèu ''Hereduz'' en 912, ''Arasuze'' en 953. [[Joan Coromines]], pensa a un etime ibèrobasc en relacion ambe Ardós, o a un nom germanic, causís ''arduum ostium'' (latin vulgar ''ustium'') « traucada escarpada », en relacion ambe la situacion del lòc <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 229 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3522</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=99| 1515=127| 1553=134| 1717=779| 1787=1128| 1857=2190| 1877=1997| 1887=1575| 1900=1490| 1910=1537| 1920=1518| 1930=1446| 1940=1147| 1950=1111| 1960=1075| 1970=836| 1981=765| 1990=759| 1994=811| 2000=757| 2004=780 |2010=826 |2014=849 | 2020=784| 2025=845 |2030= }} Los recensaments anteriors a 1970 son la soma de las ancianas municipalitats d'Anserall, Arcavell, Ars, Bescaran e Civís. ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Valls de Valira, la]] n5tkhh0ln9fgnc96akyej88ork3tthh 0 57691 2502494 1781223 2026-06-09T20:51:40Z Alaric 506 44932 2502494 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Vansa i Fórnols''', o ''Lavansa i Fórnols'', se tròba dins la Val de [[la Vansa]], es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es lo vilatge de [[Sorribes de la Vansa]]. La Vansa o Lavansa, antigament documentat ''Labancia'' ([[sègle IX]]), es d'origina incerta probablament preromana pirenenca. Fórnols, antigament Furnols ([[Sègle XII]]), proven del [[latin]] ''Furnulos'' diminutiu de ''furnos'' "forns", benlèu en lo sens de caunas en forma de forn. La municipalitat de Lavansa e Fórnols compren, en mai del vilatge de [[Sorribes de la Vansa]], caplòc de municipalitat, los vilatges de [[Fórnols|Fórnols de Cadí]], Adraén, Cornellana e Ossera, e las caseries, veïnats o llogarets, qualqu'uns ja despoblats, de la Barceloneta, Colldarnat, Montargull de Lavansa, Sant Pere de Lavansa, Sisquer, Banyeres, Padrinàs e Sant Julià de Pera. En [[1860]] i aviá los mases abitats de la Masia del Còl de Croses, la del Janet, la de Jetdragó, la de la Patraca, la de la Esteró, la del Sanso e [[Cal Valentí de l'Espluga|Cal Valentí]]. Al tèrme i a l'estacion d'esquí de fons de [[Tuixent - la Vansa]] {{Entpopcat}} == Situacion == Es al pè dels versants meridionals de la [[sèrra del Cadí]], a la [[la Vansa|val del riu de la Vansa]]. Lo territòri tradicional de Lavansa aviá una estenduda de 57,1 km², fins que en [[1973]] li foguèt annexat lo de Fórnols de Cadí, de 48,98 km², e recebèt lo nom oficial de ''la Vansa e Fórnols''. Administrativament la municipalitat limita al nòrd amb [[Alàs i Cerc]] e amb [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], a l'èst amb [[Josa i Tuixén]], e amb la Coma i la Pedra ([[Solsonés]]), al sud contacta solament pontualament amb lo tèrme de [[Odèn]] ([[Solsonés]]), e contunha vèrs lo sud-oèst amb [[Fígols i Alinyà]], e a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs ([[Ribera d'Urgellet]]). ===Toponimia=== ===Sorribes=== La prononciacion es [sor'ribes]. Las fòrmas ancianas son : ''Surripas'' en 889, ''Soribes'' en 1084, ''villa Sorribes'' en 1093. Nom frequent de lòcs definits per la situacion, de ''sub rīpas'' SUB RÌPAS, « dejós de ribas o de bòrns de tucs » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 385 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39552</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=45| 1515=45| 1553=57| 1717=430| 1787=518| 1857=1576| 1877=1299| 1887=885| 1900=792| 1910=752| 1920=657| 1930=854| 1940=819| 1950=731| 1960=469| 1970=189| 1981=157| 1990=161| 2000=170| 2006=196| 2010=219| 2016=200| 2020=149| 2025=187| 2030=}} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Vansa e Fòrnols de Cadí, que en 1857 aviá incorporat Adraén e Cornellana. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|14|7|N|1|28|60|E|type:city(195)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Vansa i Fornols, la]] l5fn20w8pjyoybah4i6pvksktbgextd 2502535 2502494 2026-06-10T11:00:51Z Alaric 506 44932 2502535 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Vansa i Fórnols''', o ''Lavansa i Fórnols'', se tròba dins la Val de [[la Vansa]], es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es lo vilatge de [[Sorribes de la Vansa]]. La Vansa o Lavansa, antigament documentat ''Labancia'' ([[sègle IX]]), es d'origina incerta probablament preromana pirenenca. Fórnols, antigament Furnols ([[Sègle XII]]), proven del [[latin]] ''Furnulos'' diminutiu de ''furnos'' "forns", benlèu en lo sens de caunas en forma de forn. La municipalitat de Lavansa e Fórnols compren, en mai del vilatge de [[Sorribes de la Vansa]], caplòc de municipalitat, los vilatges de [[Fórnols|Fórnols de Cadí]], Adraén, Cornellana e Ossera, e las caseries, veïnats o llogarets, qualqu'uns ja despoblats, de la Barceloneta, Colldarnat, Montargull de Lavansa, Sant Pere de Lavansa, Sisquer, Banyeres, Padrinàs e Sant Julià de Pera. En [[1860]] i aviá los mases abitats de la Masia del Còl de Croses, la del Janet, la de Jetdragó, la de la Patraca, la de la Esteró, la del Sanso e [[Cal Valentí de l'Espluga|Cal Valentí]]. Al tèrme i a l'estacion d'esquí de fons de [[Tuixent - la Vansa]] {{Entpopcat}} == Situacion == Es al pè dels versants meridionals de la [[sèrra del Cadí]], a la [[la Vansa|val del riu de la Vansa]]. Lo territòri tradicional de Lavansa aviá una estenduda de 57,1 km², fins que en [[1973]] li foguèt annexat lo de Fórnols de Cadí, de 48,98 km², e recebèt lo nom oficial de ''la Vansa e Fórnols''. Administrativament la municipalitat confronta al nòrd [[Alàs i Cerc]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], a l'èst [[Josa i Tuixén]], e la Coma i la Pedra ([[Solsonés]]), al sud contacta solament pontualament lo territòri de [[Odèn]] ([[Solsonés]]), e contunha vèrs lo sud-oèst amb [[Fígols i Alinyà]], e a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs ([[Ribera d'Urgellet]]). ===Toponimia=== ===Cornellana=== La prononciacion es [kurnə'ʎanə] ([[Gósol]]) o [korne'ʎana] (Padrinàs). Las fòrmas ancianas son : ''Corneliana'' en 839, ''Cornellana'' en 988, ''Cornelana'' en 1023, ''Cornellana'' en 1244, ''Cornalana'' en 1359. L'etime es ''*Corneliāna'', derivat de ''Cornelius'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 437 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15410</ref>. ===Ossera=== La prononciacion es [o'sera]. Lo lòc es citat en 1131, ''Orsera''. Es un derivat del nom dels orses. La Vansa es una val nauta ont caçavan los orses non fa gaire <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 98 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29737</ref>. ===Sorribes=== La prononciacion es [sor'ribes]. Las fòrmas ancianas son : ''Surripas'' en 889, ''Soribes'' en 1084, ''villa Sorribes'' en 1093. Nom frequent de lòcs definits per la situacion, de ''sub rīpas'' SUB RÌPAS, « dejós de ribas o de bòrns de tucs » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 385 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39552</ref>. ===Fórnols=== La prononciacion es ['fɔrnols] o ['fornols]. Lo gentilici es ''fornolesos''. Las fòrmas ancianas son : ''Furnols'' en 1175, ''Fornols'' cap a 1260 e en 1295, ''Fórnols'' en 1335. L'etime es ''Fŭrnŭlos'', motivat, benlèu, per d'esplugas dobèrtas per l'avant, a la manièra dels forns <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 261 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19381</ref>. ===Adraén=== Las fòrmas ancianas son ''Atrasenne'' en 835 <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=45| 1515=45| 1553=57| 1717=430| 1787=518| 1857=1576| 1877=1299| 1887=885| 1900=792| 1910=752| 1920=657| 1930=854| 1940=819| 1950=731| 1960=469| 1970=189| 1981=157| 1990=161| 2000=170| 2006=196| 2010=219| 2016=200| 2020=149| 2025=187| 2030=}} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Vansa e Fòrnols de Cadí, que en 1857 aviá incorporat Adraén e Cornellana. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|14|7|N|1|28|60|E|type:city(195)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Vansa i Fornols, la]] h7suhdtqgi70q7ffrkbjxh3znyeoyki 0 57708 2502500 2481424 2026-06-09T21:20:48Z Alaric 506 44932 2502500 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana | nom comarca = Baixa Cerdanya (ca)<br/>Baja Cerdaña (es) | blason =Coat_of_Arms_of_Cerdanya_Comarca.svg | bandièra = | mapa = Localització de la Cerdanya.svg | vigariá = [[Alt Pirineu|Aut Pirenèu]] | capitala = [[Puigcerdà]] | gentilici = Cerdà, cerdana | latitud =42° 23′ 21″ nòrd | longitud =1° 47′ 35″ èst | alt mej = n/d | km² = 546,57 | cens = 18 658 | data-cens = 2008 | dens = 34,14 | municipalitats = 17 | forma de govèrn = [[Conselh comarcal]] | president = Joan Pous i Porta ([[Convergència i Unió|CiU]]) | sitweb = [http://www.cerdanya.net/ cerdanya.net] |província=[[província de Lhèida|Lhèida]] e [[província de Girona|Girona]]}} La '''Bassa Cerdanha''' (var. '''Baisha Cerdanha'''; en [[catalan]]: ''Baixa Cerdanya''; en [[Espanhòu|espanhòl]]: ''Baja Cerdaña'') es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]] als [[Pirenèus]]. La capitala n'es [[Puigcerdà]], e compren granda part de la plana de [[Cerdanha]]. Limita amb las [[Comarca|comarcas]] de l'[[Aut Urgèl]], [[Berguedà]], [[Ripollès|Ripolhés]], l'[[Auta Cerdanha]] e [[Principat d'Andòrra|Andòrra]]. En consequéncia del del [[Tractat dels Pirenèus]] ([[1659]]), la partida nòrd de la rèsta del [[Cerdanha|comtat]] foguèt cedida al Reialme de França. Se nomena oficialament simplament '''Cerdanha''' (''Cerdanya''), que proven del latin classic ''Ceretania'' (país dels [[ceretans]] o cerdans) proven lo nom de Cerdanha, Mas es sovent nomenada Bassa Cerdanha per contraposicion a l'[[Auta Cerdanha]]. Aviá una populacion de {{formatnum:17744}} abitants l'an 2007 e una densitat de 32,46 ab/km². {{capentcat|}} {{entcat|[[Alp]]|1576}} {{entcat|[[Bellver de Cerdanya]]|2014}} {{entcat|[[Bolvir]]|329}} {{entcat|[[Das]]|193}} {{entcat|[[Fontanals de Cerdanya]]|446}} {{entcat|[[Ger (Cerdanha)|Ger]]|444}} {{entcat|[[Guils de Cerdanya]]|452}} {{entcat|[[Isòvol]]|278}} {{entcat|[[Lles de Cerdanya]]|220}} {{entcat|[[Llívia]]|1388}} {{entcat|[[Meranges]]|87}} {{entcat|[[Montellà i Martinet]]|597}} {{entcat|[[Prats i Sansor]]|213}} {{entcat|[[Prullans]]|246}} {{entcat|[[Puigcerdà]]|8949}} {{entcat|[[Riu de Cerdanya]]|112}} {{entcat|[[Urús]]|200}} |} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Bassa Cerdanha| ]] gd9rlgwbfiyofe3uv6ivxhbbfcy6pdq 2502515 2502500 2026-06-09T21:55:49Z Alaric 506 44932 2502515 wikitext text/x-wiki {{Comarca catalana | nom comarca = Baixa Cerdanya (ca)<br/>Baja Cerdaña (es) | blason =Coat_of_Arms_of_Cerdanya_Comarca.svg | bandièra = | mapa = Localització de la Cerdanya.svg | vigariá = [[Alt Pirineu|Aut Pirenèu]] | capitala = [[Puigcerdà]] | gentilici = Cerdà, cerdana | latitud =42° 23′ 21″ N | longitud =1° 47′ 35″ E | alt mej = n/d | km² = 546,57 | cens = 18 658 | data-cens = 2008 | dens = 34,14 | municipalitats = 17 | forma de govèrn = [[Conselh comarcal]] | president = Joan Pous i Porta ([[Convergència i Unió|CiU]]) | sitweb = [http://www.cerdanya.net/ cerdanya.net] |província=[[província de Lhèida|Lhèida]] e [[província de Girona|Girona]]}} La '''Bassa Cerdanha''' (var. '''Baisha Cerdanha'''; en [[catalan]]: ''Baixa Cerdanya''; en [[Espanhòu|espanhòl]]: ''Baja Cerdaña'') es una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] [[Comunautat Autonòma de Catalonha|catalana]] als [[Pirenèus]]. La capitala n'es [[Puigcerdà]], e compren granda part de la plana de [[Cerdanha]]. Limita amb las [[Comarca|comarcas]] de l'[[Aut Urgèl]], [[Berguedà]], [[Ripollès|Ripolhés]], l'[[Auta Cerdanha]] e [[Principat d'Andòrra|Andòrra]]. En consequéncia del del [[Tractat dels Pirenèus]] ([[1659]]), la partida nòrd de la rèsta del [[Cerdanha|comtat]] foguèt cedida al Reialme de França. Se nomena oficialament simplament '''Cerdanha''' (''Cerdanya''), que proven del latin classic ''Ceretania'' (país dels [[ceretans]] o cerdans) proven lo nom de Cerdanha, Mas es sovent nomenada Bassa Cerdanha per contraposicion a l'[[Auta Cerdanha]]. Aviá una populacion de {{formatnum:17744}} abitants l'an 2007 e una densitat de 32,46 ab/km². {{capentcat|}} {{entcat|[[Alp]]|1576}} {{entcat|[[Bellver de Cerdanya]]|2014}} {{entcat|[[Bolvir]]|329}} {{entcat|[[Das]]|193}} {{entcat|[[Fontanals de Cerdanya]]|446}} {{entcat|[[Ger (Cerdanha)|Ger]]|444}} {{entcat|[[Guils de Cerdanya]]|452}} {{entcat|[[Isòvol]]|278}} {{entcat|[[Lles de Cerdanya]]|220}} {{entcat|[[Llívia]]|1388}} {{entcat|[[Meranges]]|87}} {{entcat|[[Montellà i Martinet]]|597}} {{entcat|[[Prats i Sansor]]|213}} {{entcat|[[Prullans]]|246}} {{entcat|[[Puigcerdà]]|8949}} {{entcat|[[Riu de Cerdanya]]|112}} {{entcat|[[Urús]]|200}} |} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Bassa Cerdanha| ]] ra1jlc4bdmqdtmvmd7s7pnq8a03o5j5 0 60836 2502524 2263728 2026-06-10T05:00:57Z Argenç 46977 2502524 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Taxobox debuta | animal | ''Homo sapiens'' | Human.svg | Representacion d'umans adults ([[òme]] e [[femna]]) sus la [[placa de Pioneer]]}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammifère|Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Primates }} {{Taxobox | sosòrdre | Haplorrhini }} {{Taxobox | infraòrdre | Simiiformes }} {{Taxobox | microòrdre | Catarrhini }} {{Taxobox | superfamilha | Hominoidea }} {{Taxobox | familha | Hominidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae }} {{Taxobox | tribú | Hominini }} {{Taxobox | sostribú | Hominina }} {{Taxobox | genre | Homo }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Homo sapiens | [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 }} {{Taxobox reparticion| Homo Sapien range.png}} {{Taxobox fin}} '''Homo sapiens''', pus frequentament dich « '''òme modèrne''' », « '''òme''' » ò « èsser uman », es una espècia de primats originària d'Africa que s'es aclimatada a l'ensemble deis ecosistèmas terrèstres levat d'Antartida. Fa partida de la familha deis ominids e es l'unic representant actuau dan genre ''Homo''. Demieg leis ominids actuaus, l'èsser uman se destria dau ponch de vista fisiologic per una locomocion quasi exclusivament bipèda, un cervèu pus voluminós e una pilositat mens desvolopada. Dau ponch de vista de l'etologia, se distinguisse per la complexitat de sei relacions socilas, l'utilizacion d'un lengatge articulat elaborat transmés per aprendissatge, la fabricacion d'aisinas, lo pòrt de vèstits, lo mestritge dau fuòc, la domesticacion d'un important nombre d'espècias animalas e vegetalas e lei capacitats de son sistèma cognitiu a l'abstraccion, l'introspeccion e l'espiritualitat. Pus generalament, se diferéncia dau rèsta dau monde animau per la sofisticacion e l'abondància de sei realizacions tecnicas e artisticas, l'importància de l'educacion e de la cultura dins lo desvolopament de l'individú e l'amplor de son influéncia sus leis ecosistèmas. La sciéncia qu'estúdia leis èssers umans actuaus es l'antropologia ; la sciéncia qu'estúdia son evolucion es la paleoantropologia. == Istòria evolutiva e taxonomia == === Taxonomia === ''Homo sapiens'' es un mamifèr que fa partida de l'òrdre dei primats (''Primates''), un ensemble apareissut a la fin dau Cretacèu. Lei primats son caracterizats per un poce opausable, una vision binoculària e un cervèu relativament important a respècte deis autreis espècias. En 2017, 414 espècias de primats èran estadas identificadas, çò que necessitèt de definir de categorias pus finas per establir una filogenia clara. Uei, ''Homo sapiens'' fa ansin partida dau sosòrdre dei ''Haplorrhini'' (preséncia d'un nas), de l'infraòrdre dei ''Simiiformes'' (darrir deis orbitas cranianas sarradas), dau microòrdre dei ''Catarrhini'' (narras orientadas vèrs lei pè), de la superfamilha dei ''Hominoidea'' (abséncia de coa), de la familha dei ''Hominidae'' (granda talha), de la sosfamilha dei ''Homininae'' (primats euroafricans), de la tribú dei ''Hominini'' (alimentacion omnivòra), de la sostribú dei ''Hominina'' (desplaçament bipède) e dau genre ''Homo'' (gròs cervèu). Es lo darrier representant d'aqueu genre car leis autreis espècias conoissudas d'''Homo'' (''Homo habilis'', ''Homo ergaster'', ''Homo erectus'', ''Homo neanderthalensis''...) son dispareissudas. Entre lei primats actuaus, leis espècias pus pròchas de l'uman modèrne son lei chimpazés, lei gorillas e leis orangotans. === Istòria evolutiva === ==== Dei ''Hominina'' au genre ''Homo'' ==== {{Article detalhat|Sahelanthropus tchadensis|Australopithecus}} Segon lei conoissenças de la fin deis ans 2020, lei premiereis espècias de primats bipèdes de granda talha serián ''Sahelanthropus tchadensis'', que viviá en Chad fa 7 milions d'ans<ref>A.-E. Lebatard, D. L. Bourles, P. Duringer, M. Jolivet, R. Braucher, J. Carcaillet, M. Schuster, N. Arnaud, P. Monie, F. Lihoreau, A. Likius, H. T. Mackaye, P. Vignaud e M. Brunet, « Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis and Australopithecus bahrelghazali: Mio-Pliocene hominids from Chad », ''PNAS'', 2008, vol. 105, n° 9, pp. 3226-3231.</ref> e ''Orrorin tugenensis'' que viviá fa 6 milions d'ans en Kenya<ref>Y. Sawada et al., « The age of Orrorin tugenensis, an early hominid from the Tugen Hills, Kenya », ''C. R. Paleo'', 2002, vol. 1, pp. 293-303.</ref>. Pasmens, la cronologia evolutiva d'aqueu periòde es mau-seguera e en evolucion constanta. Per exemple, de rèstas de primats datats de 11,6 milions d'ans e descubèrts en Alemanha podrián apartenir a una espècia de primat bipède<ref>Madelaine Böhme, Nikolai Spassov, Jochen Fuss, Adrian Tröscher, Andrew S. Deane, Jérôme Prieto, Uwe Kirscher, Thomas Lechner e David Rene Begun, « A new Miocene ape and locomotion in the ancestor of great apes and humans », ''Nature'', vol. 575, n° 7783,‎ 2019, pp. 489-493.</ref>. Un autre exemple de debat susceptible d'entraïnar de modificacions importantas dei modèls scientifics es lo caractèr bipède de ''Sahelanthropus tchadensis'' qu'es contestat per de paleontològs. L'istòria evolutiva dei premiereis espècias de primats bipèdes vèn pus clar a partir de l'aparicion dau genre ''Australopithecus'' en Africa fa 4,2 milions d'ans. Leis australopitècs èran de primats bipèdes de granda talha que colonizèron una partida importanta de l'Africa Orientala. En revènge, lo volum dau cervèu èra encara relativament reduch. Segon lo modèl actuau, de transformacions climaticas modifiquèron la vegetacion en Africa de l'Èst fa 3 milions d'ans. Aquò auriá favorizat lo desvolopament de la bipèdia per facilitar la cèrca de manjar e lo desplaçament dins un environament mens ò pauc arborat. ==== D'''Homo habilis'' a ''Homo sapiens'' ==== {{Article detalhat|Homo habilis|Homo neanderthaliensis}} En 2013, foguèt descubèrt en Etiopia un fossil fòrça ancian atribuït a un individú dau genre ''Homo''. Datat de 2,8 milions d'ans, presenta de caractèrs intermediaris entre leis australopitècs e ''Homo habilis''<ref>Brian Villmoare, William H. Kimbel, Chalachew Seyoum, Christopher J. Campisano, Erin DiMaggio, John Rowan, David R. Braun, J. Ramon Arrowsmith e Kaye E. Reed, « Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia », ''Science'', vol. 347, n° 6228,‎ 2015, pp. 1352-1355.</ref>. Fa 2 milions d'ans, de fossils d'''Homo ergaster'' mòstran l'adopcion exclusiu d'un mòde de desplaçament bipède. Aquela evolucion s'acompanhèt de transformacions anatomicas – aumentacion de la longor dei membres posteriors, reduccion de la longor dei membres anteriors, desvolopament d'un pè adaptat a la marcha, etc. – qu'èran largament acabadas fa 1,5 milions d'ans coma l'atèstan de traças de pas fossilizats trobats en Kenya. D'una maniera generala, l'esquelèta deis espècias dau genre ''Homo'' venguèt mai gracil. L'evolucion ulteriora vèrs ''Homo sapiens'' si caracteriza per un ensemble d'elements apareguts en parallèl : * l'expansion progressiva dau volum dau crani e, en particular, dau cervèu. Passèt de 600 cm^{<small>3</small>} en ''Homo habilis'' a {{formatnum:1350}} cm^{<small>3</small>} en ''Homo sapiens''. Tanben, l'estructura dau cervèu eu meteis venguèt pus complèxa durant aqueu procès. * reduccion dau prognatisme. * reduccion de la dentat. * descenda dau larinx, çò que permetèt lo desvolopament dau lengatge articulat. * reduccion dau sistèma digestiu, favorizada per la cuecha preliminara deis aliments. Leis estudis genetics basats sus la comparason de l'ADN nuclear de diferentei populacions umanas actualas indican que la nòstra espècia seriá eissida de l'ibridacion de dos grops d'umans fa {{formatnum:300000}} ans. Aquelei dos grops aurián divergit fa 1,5 milions d'ans. Un premier grop es largament predominant qu'es a l'origina de 80 % dau patrimòni genetic actuau. Seriá tanben a l'origina dei neandertalians e dei denisovians. Lo grop minoritari (20 %) auriá agut un ròtle clau dins lo nòstre desvolopament cognitiu<ref>Trevor Cousins, Aylwyn Scally e Richard Durbin, « A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans », ''Nature Genetics'',‎ 18 març de 2025, pp. 1–9.</ref>. De {{formatnum:300000}} a {{formatnum:60000}} avans lo periòde actuau, de mesclas geneticas regularas son observadas entre lei diferentei populacions umanas en Africa. Puei, fa {{formatnum:70000}} ans, de grops d'''Homo sapiens'' comencèron de sortir dau continent african per s'escampar en Eurasia e en America. Li suplantèron leis espècias umanas anterioras, mai d'ibridacions foguèron possiblas<ref>''La Recherche'', març de 2020, p. 12.</ref>. La cronologia precisa dei diferenteis espècias umanas es totjorn l'objècte de debats entre leis especialistas. La filogenia es ansin regularament modificada en foncion dei descubèrtas de fossils. Lei primats geneticament pus pròches de l'èsser uman modèrne son lei doas espècias de chimpazés (''Pan troblodutes'' e ''Pan paniscus''). Lo genòma de l'òme modèrne, d'una longor aproximativa de 3,2 miliards de pareus de nucleotids, es identic a 98,8 % d'aqueu dei chimpazés. Segon la màger part dei paleonatropològs, la divergéncia entre la linhada dei ''Hominina'' e aquela dei ''Panina'' aguèt luòc fa 7 milions d'ans<ref>Pascal Picq, ''Premiers Hommes'', Flammarion, París, 2016.</ref>. == Morfologia e fisiologia == === Anatomia === {{Article detalhat|Anatomia umana}} '''Homo sapiens''' es un ominid que sa caracteristica anatomica principala es son estatura drecha. La [[colona vertebrala]] es redreiçada e lei membres anteriors tòcan pas lo sòu. Son mòde de locomocion es donc la bipedia, causa relativament rara en lei mamifèrs. L'uman adulte mesura de 1,40 a 2 m, amb de variacions maximalas compresas entre 0,7 e 2,7 dins lei cas pus extrèmes de nanisme e de gigantisme. La talha es influenciada per de factors environamentaus (alimentacion...) e per lo cariotipe constitucionau. D'un biais generau, lei femnas son pus pichonas que leis òmes<ref>La talha deis èssers umans sembla d'aumentar amb lo nombre de cromosòmas sexuaus. Leis òmes de la populacion generala son ansin generalament pus pichons que leis òmes tocats per lo sindròme de Klinefelter (preséncia de tres cromosòmes XXY) ò per lo sindròme XYY. Lo meteis fenomène s'obsèrva amb lei femnas portairitz de tres cromosòmes XXX que son generalament pus grandas que lei femnas de la populacion generala.</ref>. Lo pes mejan es de 62 kg, amb de variacions fòrça importantas en foncion dei factors environamentaus, alimentaris e comportamentaus<ref>S.C. Walpole, D. Prieto-Merino, P. Edwards, J. Cleland, G. Stevens e I. Roberts, « The weight of nations: an estimation of adult human biomass », ''BMC Public Health'',‎ 18 de junh de 2012.</ref>. La pilositat umana es reducha a respècte d'aquela deis autrei primates. Es essencialament limitada a de partidas ben definidas dau còrs coma la cabeladura, leis aissèlas ò lo pubís. La color de la pèu es variabla (negra, bruna, biseta, rosada...) en causa d'una concentracion variabla de melanina, un pigment brun que permet de filtrar lei rais ultraviolets. L'intensitat dau raionament solar reçauput dicta ansin la color de pèu predominanta dins una region dominanta. Es pus sorna dins lei regions intertropicalas e pus claras dins lei zònas temperadas. Dins lo corrent de l'existéncia de l'individú, la pèu si rufa, s'amenusa e pèrde son elasticitat. Dins la vida vidanta, l'uman pòrta de vèstits que cuerbon au mens lei partidas genitalas. Aquela particularitat seriá apareissuda fa {{formatnum:170000}} ans<ref>M. A. Toups, A. Kitchen, J. E. Light e D. L. Reed, « Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa », ''Molecular Biology and Evolution'', 2010, vol. 28, n° 1, p. 29.</ref>. Lei caractèrs sexuaus segondaris son marcats. La pilositat es mens importanta en la femna, franc de la cabeladura. Aquò s'explica per un cicle de vida dei peus diferents segon lo sèxe. Combinat a de factors culturaus, aquò explica que la cabeladura dei femnas sigue pus lònga d'aquela deis òmes. La femna a tanben de sens proeminents en defòra dei periòdes de gestacion e d'alachament, una tessitura vocala pus auta e un bacin pus larg. L'òme a una pilositat generala pus importanta, una musculatura pus poderosa e, au sen d'una meteissa populacion, una color de pèu pus sorna. === Metabolisme e alimentacion === {{Article detalhat|Alimentacion umana}} L'èsser uman seriá un animau iperbolic, valent a dire que sa consumacion d'energia es sensiblament superiora ai primats equivalents<ref>Herman Pontzer, & al., « Metabolic acceleration and the evolution of human brain size and life history », ''Nature'',‎ mai de 2016.</ref>. D'estudis metabolics an mostrat que l'uman mejana consuma cada jorn 400 calorias de mai qu'un chimpanzé, 635 de mai qu'un gorilla e 820 de mai d'un orang-otang. Aquel ipermetabolisme porriá èsser la consequéncia de l'activitat dau cervèu uman qu'es un organe fòrça energivòre. Per sostenir aquelei besonhs energetics, lo regime alimentari de l'èsser uman es omnivòre e oportunista e pòt variar considerablament segon lei regions e leis abituds culturalas. D'efiech, ''Homo sapiens'' es capable de caçar totei leis autreis espècias animalas, comprés d'animaus considerats coma de superpredators. Pasmens, son alimentacion ordinària contèn una part majoritària d'aliments d'origina vegetala. De cerealas, de leguminosas e de tubercules compausan ansin la basa de la norridura umana dempuei lo desvolopament de l'agricultura<ref>Aquò es a l'origina de tres sistèmas alimentaris que tènon encara un ròtle important dins lo monde contemporanèu : lo sistèma blat-lentilha en Euròpa, lo sistèma ris-sòja en Asia e lo sistèma gròs blat-faiòu en America. Un complement limitat de carn permet d'equilibrar aquelei regimes.</ref>. Aquò es una especificitat qu'es permesa per la concentracion importanta d'amilasa dins la saliva umana. Una autra particularitat de l'alimentacion umana es la generalizacion de la cuecha, especialament aquela de la carn, que permet d'accelerar lo procès de digestion, de redurre la quantitat d'agents patogèns e d'aumentar l'apòrt energetic deis aliments. L'èsser uman tèn una apeténcia prononciada per certanei sabors, especialament lo salat e lo sucrat. Aquelei substàncias son normalament presentas en quantitats feblas dins la natura, mai dempuei la Revolucion Industriala, es possible de'n produrre de quantitats fòrça importantas. Aquò es a l'origina de problèmas de santat coma l'obesitat, l'ipertension arteriala ò lo diabèta que tòcan desenant una part importanta de la populacion mondiala. Enfin, ''Homo sapiens'' es capable de digerir la lactòsa e de produrre d'alcòl. Lo premier trach es relativament rare dins lo monde animau e sembla d'èsser una consequéncia de l'aparicion dau fromatge. Es lo resultat d'un ensemble d'evolucions geneticas independentas en Euròpa, en Asia e en Africa. l'alcòl es eissit de la fermentacion de jús de fruchs ò de solucions vegetalas. Foguèt lòngtemps lo mejan pus simple per assegurar l'asepsia dei bevendas. Dins aquò, sa consumacion tròp importanta pausa de problèmas. === Aptituds fisicas === Au contrari de la màger part deis autrei primates, l'èsser uman es pauc apte e la braquiacion. En revènge, es especializat dins la bipedia amb un mestritge perfècte de la marcha e de la corsa. Sa marcha es plantigrada, mai sa corsa vèn digitigrada ai velocitats pus autas. Marcha a una velocitat compresa entre 4 e 6 km/h e pòt córrer fins a 36 km/h. Aquò es lent en comparason amb d'autreis espècias de mamifèrs terrèstres, mai ''Homo sapiens'' fai partida deis espècias pus endurantas. Aquò li permet de si desplaçar sus de distàncias fòrça importantas. L'abséncia de pelatge e un sistèma de termoregulacion principalament basat sus la sudacion explican aqueleis aptituds. Segon la teoria dau correire de fons, aquò auriá permés ai comunautats preïstoricas de caçar d'animaus mens endurants (cèrvis, antilòps...). Aqueu tipe de caça es encara practicada per de tribús dau desèrt de Kalahari que pòdon aprofichar d'un clima fòrça caud e eissuch per escagassar sei presas<ref>D.R. Carrier et al., « The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution », ''Current Anthropology'', vol. 25, n° 4,‎ aost-octòbre de 1984, pp. 483–495.</ref><ref>Daniel Lieberman, Dannis Bramble, David Raichlen e John Shea, « Brains, Brawn, and the Evolution of Human Endurance Running Capabilities », ''Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop'',‎ octòbre de 2006, pp. 77–92.</ref>. Pasmens, son usatge durant lo Paleolitic es contestat dins mai d'una region onte lei seuvas, fòrça frequentas, aurián permés ais animaus caçats de s'escondre ò de s'escapar<ref>Travis Rayne Pickering e Henry Bunn, « The endurance running hypothesis and hunting and scavenging in savanna-woodlands », ''Journal of Human Evolution'', vol. 53, n° 4,‎ octòbre de 2007, pp. 434–438.</ref>. Segon lei situacions, l'èsser uman pòt egalament rampar, escalar e sautar. A tanben de predisposicions naturalas per la nada (abséncia de pilositat, estanqueïtat dei labras sarradas, verticalitat dei fòssas nasalas, contraròtle de la respiracion...) e l'apnèa. Enfin, es egalament apte au lançar de projectiles. Aquò auriá jogat un ròtle important dins l'evolucion umana e de caractèrs favorizant aquela aptitud son presents dins l'anatomia umana (posicionament bas deis espatlas, leugiera torsion de l'umerús, talha sopla entre lo bacin e la caissa toracica...). === Aptituds cognitivas === ''Homo sapiens'' a lo cervèu pus desvolopat de l'ensemble deis animaus dotats d'un sistèma nerviós centrau. En particular, lo neocortex, la zòna associada ai foncions cerebralas superioras presenta un desvolopament particular. De diferéncias au nivèu de l'estructura dei neurònas podrián tanben explicar lei performàncias dau cervèu uman. Aquò permet a l'èsser uman de dispausar de capacitats sensa equivalent dins lo monde animau en tèrmes de memòria, d'imaginacion e d'abstraccion. La premiera consequéncia d'aquelei capacitats es la possibilitat de discernir lei règlas dau monde. ''Homo sapiens'' es ansin largament en mesura de descriure e de preveire lei principis que dictan l'organizacion de son espaci, comprés d'objèctes infinidament grands ò pichons. La vida vidanta de l'èsser uman modèrna es marcada per l'acumulacion de tecnologias eissidas d'aquelei conoissenças. La segonda consequéncia es la consciéncia de se de l'èsser uman e sa capacitat de pensar son existéncia. Aquò es a l'origina d'un ensemble de reflexions, la filosofia, destinadas a comprendre lo monde en delà dei consideracions materialas. Aquelei pensadas menèron egalament a l'aparicion de la religion, un sistèma de crèires que definisson lei relacions entre l'èsser uman e un ensemble de principis jutjats superiors e sacrats. En particular, lei religions respòndon sovent a l'ànsia causada per l'idèa de la mòrt en definissent una vida après la mòrt ò un mecanisme de resurreccion. Uei, en despiech dau desvolopament recent de l'agnosticisme e de l'ateïsme, la màger part deis umans seguisson totjorn una religion. ==== Nupcialitat e reproduccion ==== {{Article detalhat|Maridatge|Reproduccion umana}} Dempuei lo començament dau periòde istoric, ''Homo sapiens'' a una tendància a la monogamia sociala e, dins una mendre mesura, a la monogamia sexuala<ref>Jean-Pierre Sylvestre, Frank Cézilly, Pierre Guenancia e Valérie Camos, ''Homme et animal, la question des frontières'', Éditions Quae, coll. « Update Sciences & technologies », 2009, pp. 22-26.</ref>. Si lei societats autorizant la poligamia son pas raras, la monogamia i es tanben la nòrma<ref>Éric Chaumont, article « Polygamie », in M. A. Amir-Moezzi (dir.), ''Dictionnaire du Coran'', Robert Laffont, 2007, p. 679.</ref>. D'efiech, lei pareus forman la basa de l'estructura familhala e sociala e, dins la societat modèrna, son protegits per la lèi. Si forman sovent durant la pubertat e duran normalament fins a la mòrt. Aqueu trach s'explica per l'importància de l'investiment necessari a la proteccion e a l'educacion deis enfants. Aquò es una particularitat de l'èsser uman que s'obsèrva pas en leis autrei primats. La reproduccion de l'èsser uman es possibla tota l'annada. Leis individús son fertiles a partir de 12-13 ans. En leis òmes, la fertilitat demenísse lentament durant sa vida, mai una capacitat reproductiva perdura fins a sa mòrt. En lei femnas, la capacitat dispareisse entre 40 e 50 ans en causa de la menopausa, un fenomèn fòrça rare dins la natura comprés en leis autreis espècias de primates. La reproduccion umana es dictada per lo cicle ovarian de la femna que dura 28 jorns en mejana. D'efiech, au contrari de la màger part deis autrei mamifèrs, la femna a pas de calor e son periòde de feconditat es pas dirèctament decelabla per leis òmes. Pasmens, quauquei diferéncias de comportament existisson pendent aqueu periòde e leis òmes serián mai atirats per lei femnas en periòde d'ovulacion<ref>S. W. Gangestad e R. Thornhill, « Human oestrus », ''Proc. Roy. Soc. B.'', vol. 275, 2008, pp. 991-1000.</ref>. Lo coït es lo metòde de fecondacion principau, mai de tecnicas medicalas son estadas desvolopadas per lei pareus pauc fertiles ò per lei pareus omosexuaus. Lei tecnicas umanas an tanben permés ais individús de contrarotlar sa feconditat en utilizant de metòdes de contracepcion. D'efiech, leis èssers umans pòdon planificar sa reproduccion e aver una activitat sexuala de leser. Generalament, lei relacions sexualas indican un important nivèu de proximitat afectiva e emocionala e si debanan en despart dau grop. La grossesa dura nòu mes e l'enfant demòra dependent de sei parents durant d'annadas. L'alachament es sovent sa fònt exclusiva de noirridura durant lei sièis premiers mes de son existéncia e la creissença complèta s'acaba entre 21 e 25 ans. === Durada de vida === {{Article detalhat|Esperança de vida}} La durada de vida de l'èsser uman varia fòrça segon lei condicions materialas, lo nivèu d'educacion e la disponibilitat dei suenhs medicaus. Dins lei país pus riches, es actualament superiora a 75 ans mai pòu èsser inferiora a 50 ans dins lei regions pus pauras. D'individus pòdon viure mai de 100 ans. Lo recòrd actuau es aqueu de Jeanne Calment que visquèt 122 ans, 5 mes e 14 jorns. == Comportament == === Comunicacion === {{Article detalhat|Lengatge|Rire|Plor}} Coma totei leis ominids, l'èsser uman mòstra un comportament sociau complèxe. Dispausa d'aptituds comunicativas diversificadas coma una expressivitat faciala permetent d'expressions variadas, un lengatge articulat fòrça desvolopat e de reflèxes nerviós coma lo rire ò lo plor. D'efiech, ''Homo sapiens'' tèn d'ussas fòrça mobilas e una forma d'uelh, amb un blanc fòrça visible, que permet de seguir aisament la direccion dau regard. Lo lengatge uman es pron complèxe per permetre la paraula que son usatge particular es dich lenga. La lenga es un ensemble de signes vocaus, gestuaus ò expressius que permèton una comunicacion complèxa entre individús. Es una caracteristica que fa partida de la cultura dei societats umanas. Ansin, dos grops umans parlant pas la meteissa lenga auràn probable de dificultats importantas per comunicar entre elei. Lei lengatges umans son generalament articulats, mai pòdon tanben integrar de clics. Pòdon tenir de miliers ò de desenaus de miliers de mots que son tèrmes vocaus designant un objècte, una nocion ò una accion precisa. Aquela capacitat a ges d'equivalent conoissut au sen dau rèsta dau monde animau. Lo rire es un reflèxe respiratòri e nerviós que permet d'exprimir la jòia ò la desconvenéncia d'una situacion. Sembla una reaccion innada e pròpria a l'espècia, mai porriá existir de formas atenuada de rire en de primits e en lo rat. Lo rire es dotat d'un poder comunicatiu e pòt servir de sinhau d'amaisament dins una situacion conflictuala. Lo rire tèn una version reducha, dicha sorrire, que si limita a l'expression faciala e que pòt èsser afichat d'un biais volontari. Lo plor es una reaccion diferenta qu'es mai que mai presenta en l'enfant. Es generalament lo resultat d'una emocion fòrta ò d'una agression exteriora. === Societat e govèrn === {{Article detalhat|Societat|Govèrn}} Leis umans forman de societats complèxas, sovent ierarquizadas, que son foncionament es principalament basat sus una desparticion deis activitats que pòt prendre la forma d'una division dau trabalh. Au sen d'aquelei societats, chasque individú pòt aver de mejans de subsisténcia fòrça variats que despendon dau tipe de societat e de sa plaça dins la ierarquia. Aquelei societats pòdon de còps s'afrontar dins de conflictes entraïnats per de questions de partiment dei ressorsas, de contraròtle territòriau ò de concepcion dau monde (religions, politica...). La violéncia ocupa una plaça pron importanta dins lei societats umanas per necessitar l'existéncia de grops dedicats au combat, a la defensa de la comunautat e au mantenement de l'òrdre intèrne. Per tenir aquel òrdre, la màger part dei societats umanas an tanben una organizacion politica, es a dire un ensemble de règlas destinadas a gerir l'exercici dau poder per la ierarquia, lei luchas de poder intèrnas e lei questions de representativitat. Aquelei règlas son sovent complèxas e, dins lei societats modèrnes, son generalament escrichas per ne'n facilitar la comunicacion. === Arts e sciéncias === {{Article detalhat|Art|Sciéncia}} L'art designa la creacion umana volontària d'òbra aguent pas l'objectiu de contentar lei besonhs primaris necessaris a son existéncia. Aquela activitat e lo produch d'aquela activitat s'adreiçan ansin deliberadament ai sens, ais emocions, a l'intuicion e a l'intelligéncia. ''Homo sapiens'' sembla d'èsser la soleta espècia actuala capabla de produrre d'art. Pasmens, durant la Preïstòria, ''Homo neanderthalensis'' desvolopèt una capacitat similara. La sciéncia es una entrepresa sistematica de construccion e d'organizacion dei conoissenças sota la forma d'explicacions e de prediccions experimentablas. Pòt ansin èsser definida coma un ensemble de conoissenças ò coma un metòde. Seguida de la tecnica, es fondada sus l'observacion, l'experiéncia, l'ipotèsi, la logica de deduccion ò d'induccion, etc. Quauqueis espècias animalas mòstran de capacitats dins aquelei domenis, especialament d'autrei primats que son capables de fabricar d'otís e de transmetre aqueu saber. Pasmens, aquelei capacitats son ben en deçà dei capacitats umanas. De mai, semblan pas a l'origina de concèptes ò de modelizacion dau monde. A l'ora d'ara, la sciéncia paréis donc ben una especitat umana fòrça importanta que li permet de fabricar d'objèctes e de s'adaptar pus aisament a son environament. == Impacte planetari == === Abitat e demografia === {{Article detalhat|Populacion mondiala}} Lei capacitats intellectualas e tecnicas de l'èsser uman li permèton de subreviure a de condicions climaticas extrèmas. La preséncia d'''Homo sapiens'' es ansin atestada sus totei lei continents franc d'Antartida. Sus aquelei territòris, l'èsser uman a tendància a formar d'unitats urbanas situadas lòng d'un litorau ò d'un flume. Aquò pòt menar a la formacion d'aglomeracions de milions d'abitants que cuerbon un territòri dirècte de centenaus de quilomètres carrats. Pasmens, aquel espaci influéncia tanben fòrça lei regions vesinas car lei societats umanas an besonh de produrre una quantitat fòrça importanta de ressorsas divèrsas. Abòrd de païsatges son donc marcats per leis activitats agricòlas. En 2023, la populacion umana mondiala èra estimada a 8 miliards d'individús. Lei perspectivas demograficas son mau seguras car la determinacion dau taus de feconditat dei generacions futuras es una question complèxa. Lei Nacions Unidas estiman possibla una populacion de 11 miliards d'èssers umans en 2100. Pasmens, aquela chifra es basada sus de modèles que supausan una baissa relativament rapida de la feconditat umana. Òr, si lo fenomène es ja ben amorsat dins lei país desvolopats, es pas encara ben visible dins lei país en cors de desvolopament. === L'impacte environamentau === {{Article detalhat|Rescaufament climatic|Pollucion|Domesticacion}} L'èsser uman exercisse un impacte important sus son environament, especialament despuei l'epòca modèrna, en consequéncia de seis activitats agricòlas e industrialas. En particular, aqueu fenomène si tradutz per una crisi biologica marcada per un nombre considerable d'extincions d'espècias. L'amplor dau fenomèn es mai e mai frequentament comparat ai cinc periòdes de disparicion massisa d'espècias. La particularitat d'aquel impacte es sa natura mondiala que la quasi totalitat deis ecosistèmas son desenants tocats per l'antropizacion dei païsatges, la pollucion emesas per lei societats umanas ò leis efiechs dau rescaufament climatic congreat per leis emissions de gas d'efiech de sèrra. Un autre aspècte major de l'impacte deis umans sus l'environament es sa capacitat de desplaçar d'espècias d'una region a una autra, volontàriament ò non. Son ansin vengut un vector centrau deis escambis biotics interncontinentaus actuaus. Leis exemples pus significatius son benlèu leis escambis permés per la construccion dei canaus de Suèz e de Panamà. Sei conoissenças li permèton tanben de modificar d'espècias en influïssent sus lei mecanismes evolutius. Aquò aguèt un ròtle important per lo desvolopament deis espècias domesticas, mai abòrd d'animaus domestics si son ibridats amb d'espècias fèras. Aquela capacitat es relativament anciana, mai prenguèt un aspècte novèu amb l'aveniment dei tecnologias d'engèni genetic modèrnes a la fin dau sègle XX. D'efiech, ''Homo sapiens''a desenant la capacitat de modificar dirèctament lo materiau genetic, çò que li ofrisse la possibilitat de crear d'organismes adaptats a sei besonhs. Dins aquò, una partida dei gèns ansin integrats dins lo genòma de plantas domesticas pòt per la seguida s'escapar dins la fauna e la flòra generala. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Alimentacion umana]]. * [[Anatomia umana]]. * [[Art]]. * [[Cultura]]. * [[Domesticacion]]. * [[Govèrn]]. * [[Guèrra]]. * [[Homo (genre)]]. * ''[[Homo habilis]]''. * ''[[Homo neanderthaliensis]]''. * [[Lengatge]]. * [[Mamifèr]]. * [[Maridatge]]. * [[Plor]]. * [[Pollucion]]. * [[Populacion mondiala]]. * [[Primat]]. * [[Reproduccion umana]]. * [[Rescaufament climatic]]. * [[Rire]]. * [[Sciéncia]]. * [[Societat]]. * [[Tecnologia]]. </div> === Bibliografia === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * Yves Coppens, ''L'Odyssée de l'espèce'', Éditions Fayard, 2003. * Jared Diamond, ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'', HarperCollins, 1991. * Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', Harper / McClelland & Stewart, 2014. * Richard G. Klein, ''The Human Career'', University of Chicago Press, 2{{a}} edicion, 1999. * David Reich, ''Who We Are and How We Got Here'', Pantheon Books, 2018. * Svante Pääbo, ''Neanderthal Man'', Basic Books, 2014. </div> === Notas e référencias === <references/> q4ulj44wppkaldwb76tmdcyv89eojeu 2502525 2502524 2026-06-10T05:01:48Z Argenç 46977 2502525 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Taxobox debuta | animal | ''Homo sapiens'' | Human.svg | Representacion d'umans adults ([[òme]] e [[femna]]) sus la [[placa de Pioneer]]}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammifère|Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Primates }} {{Taxobox | sosòrdre | Haplorrhini }} {{Taxobox | infraòrdre | Simiiformes }} {{Taxobox | microòrdre | Catarrhini }} {{Taxobox | superfamilha | Hominoidea }} {{Taxobox | familha | Hominidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae }} {{Taxobox | tribú | Hominini }} {{Taxobox | sostribú | Hominina }} {{Taxobox | genre | Homo }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Homo sapiens | [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 }} {{Taxobox reparticion| Homo Sapien range.png}} {{Taxobox fin}} '''Homo sapiens''', pus frequentament dich « '''òme modèrne''' », « '''òme''' » ò « '''èsser uman''' », es una espècia de primats originària d'Africa que s'es aclimatada a l'ensemble deis ecosistèmas terrèstres levat d'Antartida. Fa partida de la familha deis ominids e es l'unic representant actuau dan genre ''Homo''. Demieg leis ominids actuaus, l'èsser uman se destria dau ponch de vista fisiologic per una locomocion quasi exclusivament bipèda, un cervèu pus voluminós e una pilositat mens desvolopada. Dau ponch de vista de l'etologia, se distinguisse per la complexitat de sei relacions socilas, l'utilizacion d'un lengatge articulat elaborat transmés per aprendissatge, la fabricacion d'aisinas, lo pòrt de vèstits, lo mestritge dau fuòc, la domesticacion d'un important nombre d'espècias animalas e vegetalas e lei capacitats de son sistèma cognitiu a l'abstraccion, l'introspeccion e l'espiritualitat. Pus generalament, se diferéncia dau rèsta dau monde animau per la sofisticacion e l'abondància de sei realizacions tecnicas e artisticas, l'importància de l'educacion e de la cultura dins lo desvolopament de l'individú e l'amplor de son influéncia sus leis ecosistèmas. La sciéncia qu'estúdia leis èssers umans actuaus es l'antropologia ; la sciéncia qu'estúdia son evolucion es la paleoantropologia. == Istòria evolutiva e taxonomia == === Taxonomia === ''Homo sapiens'' es un mamifèr que fa partida de l'òrdre dei primats (''Primates''), un ensemble apareissut a la fin dau Cretacèu. Lei primats son caracterizats per un poce opausable, una vision binoculària e un cervèu relativament important a respècte deis autreis espècias. En 2017, 414 espècias de primats èran estadas identificadas, çò que necessitèt de definir de categorias pus finas per establir una filogenia clara. Uei, ''Homo sapiens'' fa ansin partida dau sosòrdre dei ''Haplorrhini'' (preséncia d'un nas), de l'infraòrdre dei ''Simiiformes'' (darrir deis orbitas cranianas sarradas), dau microòrdre dei ''Catarrhini'' (narras orientadas vèrs lei pè), de la superfamilha dei ''Hominoidea'' (abséncia de coa), de la familha dei ''Hominidae'' (granda talha), de la sosfamilha dei ''Homininae'' (primats euroafricans), de la tribú dei ''Hominini'' (alimentacion omnivòra), de la sostribú dei ''Hominina'' (desplaçament bipède) e dau genre ''Homo'' (gròs cervèu). Es lo darrier representant d'aqueu genre car leis autreis espècias conoissudas d'''Homo'' (''Homo habilis'', ''Homo ergaster'', ''Homo erectus'', ''Homo neanderthalensis''...) son dispareissudas. Entre lei primats actuaus, leis espècias pus pròchas de l'uman modèrne son lei chimpazés, lei gorillas e leis orangotans. === Istòria evolutiva === ==== Dei ''Hominina'' au genre ''Homo'' ==== {{Article detalhat|Sahelanthropus tchadensis|Australopithecus}} Segon lei conoissenças de la fin deis ans 2020, lei premiereis espècias de primats bipèdes de granda talha serián ''Sahelanthropus tchadensis'', que viviá en Chad fa 7 milions d'ans<ref>A.-E. Lebatard, D. L. Bourles, P. Duringer, M. Jolivet, R. Braucher, J. Carcaillet, M. Schuster, N. Arnaud, P. Monie, F. Lihoreau, A. Likius, H. T. Mackaye, P. Vignaud e M. Brunet, « Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis and Australopithecus bahrelghazali: Mio-Pliocene hominids from Chad », ''PNAS'', 2008, vol. 105, n° 9, pp. 3226-3231.</ref> e ''Orrorin tugenensis'' que viviá fa 6 milions d'ans en Kenya<ref>Y. Sawada et al., « The age of Orrorin tugenensis, an early hominid from the Tugen Hills, Kenya », ''C. R. Paleo'', 2002, vol. 1, pp. 293-303.</ref>. Pasmens, la cronologia evolutiva d'aqueu periòde es mau-seguera e en evolucion constanta. Per exemple, de rèstas de primats datats de 11,6 milions d'ans e descubèrts en Alemanha podrián apartenir a una espècia de primat bipède<ref>Madelaine Böhme, Nikolai Spassov, Jochen Fuss, Adrian Tröscher, Andrew S. Deane, Jérôme Prieto, Uwe Kirscher, Thomas Lechner e David Rene Begun, « A new Miocene ape and locomotion in the ancestor of great apes and humans », ''Nature'', vol. 575, n° 7783,‎ 2019, pp. 489-493.</ref>. Un autre exemple de debat susceptible d'entraïnar de modificacions importantas dei modèls scientifics es lo caractèr bipède de ''Sahelanthropus tchadensis'' qu'es contestat per de paleontològs. L'istòria evolutiva dei premiereis espècias de primats bipèdes vèn pus clar a partir de l'aparicion dau genre ''Australopithecus'' en Africa fa 4,2 milions d'ans. Leis australopitècs èran de primats bipèdes de granda talha que colonizèron una partida importanta de l'Africa Orientala. En revènge, lo volum dau cervèu èra encara relativament reduch. Segon lo modèl actuau, de transformacions climaticas modifiquèron la vegetacion en Africa de l'Èst fa 3 milions d'ans. Aquò auriá favorizat lo desvolopament de la bipèdia per facilitar la cèrca de manjar e lo desplaçament dins un environament mens ò pauc arborat. ==== D'''Homo habilis'' a ''Homo sapiens'' ==== {{Article detalhat|Homo habilis|Homo neanderthaliensis}} En 2013, foguèt descubèrt en Etiopia un fossil fòrça ancian atribuït a un individú dau genre ''Homo''. Datat de 2,8 milions d'ans, presenta de caractèrs intermediaris entre leis australopitècs e ''Homo habilis''<ref>Brian Villmoare, William H. Kimbel, Chalachew Seyoum, Christopher J. Campisano, Erin DiMaggio, John Rowan, David R. Braun, J. Ramon Arrowsmith e Kaye E. Reed, « Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia », ''Science'', vol. 347, n° 6228,‎ 2015, pp. 1352-1355.</ref>. Fa 2 milions d'ans, de fossils d'''Homo ergaster'' mòstran l'adopcion exclusiu d'un mòde de desplaçament bipède. Aquela evolucion s'acompanhèt de transformacions anatomicas – aumentacion de la longor dei membres posteriors, reduccion de la longor dei membres anteriors, desvolopament d'un pè adaptat a la marcha, etc. – qu'èran largament acabadas fa 1,5 milions d'ans coma l'atèstan de traças de pas fossilizats trobats en Kenya. D'una maniera generala, l'esquelèta deis espècias dau genre ''Homo'' venguèt mai gracil. L'evolucion ulteriora vèrs ''Homo sapiens'' si caracteriza per un ensemble d'elements apareguts en parallèl : * l'expansion progressiva dau volum dau crani e, en particular, dau cervèu. Passèt de 600 cm^{<small>3</small>} en ''Homo habilis'' a {{formatnum:1350}} cm^{<small>3</small>} en ''Homo sapiens''. Tanben, l'estructura dau cervèu eu meteis venguèt pus complèxa durant aqueu procès. * reduccion dau prognatisme. * reduccion de la dentat. * descenda dau larinx, çò que permetèt lo desvolopament dau lengatge articulat. * reduccion dau sistèma digestiu, favorizada per la cuecha preliminara deis aliments. Leis estudis genetics basats sus la comparason de l'ADN nuclear de diferentei populacions umanas actualas indican que la nòstra espècia seriá eissida de l'ibridacion de dos grops d'umans fa {{formatnum:300000}} ans. Aquelei dos grops aurián divergit fa 1,5 milions d'ans. Un premier grop es largament predominant qu'es a l'origina de 80 % dau patrimòni genetic actuau. Seriá tanben a l'origina dei neandertalians e dei denisovians. Lo grop minoritari (20 %) auriá agut un ròtle clau dins lo nòstre desvolopament cognitiu<ref>Trevor Cousins, Aylwyn Scally e Richard Durbin, « A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans », ''Nature Genetics'',‎ 18 març de 2025, pp. 1–9.</ref>. De {{formatnum:300000}} a {{formatnum:60000}} avans lo periòde actuau, de mesclas geneticas regularas son observadas entre lei diferentei populacions umanas en Africa. Puei, fa {{formatnum:70000}} ans, de grops d'''Homo sapiens'' comencèron de sortir dau continent african per s'escampar en Eurasia e en America. Li suplantèron leis espècias umanas anterioras, mai d'ibridacions foguèron possiblas<ref>''La Recherche'', març de 2020, p. 12.</ref>. La cronologia precisa dei diferenteis espècias umanas es totjorn l'objècte de debats entre leis especialistas. La filogenia es ansin regularament modificada en foncion dei descubèrtas de fossils. Lei primats geneticament pus pròches de l'èsser uman modèrne son lei doas espècias de chimpazés (''Pan troblodutes'' e ''Pan paniscus''). Lo genòma de l'òme modèrne, d'una longor aproximativa de 3,2 miliards de pareus de nucleotids, es identic a 98,8 % d'aqueu dei chimpazés. Segon la màger part dei paleonatropològs, la divergéncia entre la linhada dei ''Hominina'' e aquela dei ''Panina'' aguèt luòc fa 7 milions d'ans<ref>Pascal Picq, ''Premiers Hommes'', Flammarion, París, 2016.</ref>. == Morfologia e fisiologia == === Anatomia === {{Article detalhat|Anatomia umana}} '''Homo sapiens''' es un ominid que sa caracteristica anatomica principala es son estatura drecha. La [[colona vertebrala]] es redreiçada e lei membres anteriors tòcan pas lo sòu. Son mòde de locomocion es donc la bipedia, causa relativament rara en lei mamifèrs. L'uman adulte mesura de 1,40 a 2 m, amb de variacions maximalas compresas entre 0,7 e 2,7 dins lei cas pus extrèmes de nanisme e de gigantisme. La talha es influenciada per de factors environamentaus (alimentacion...) e per lo cariotipe constitucionau. D'un biais generau, lei femnas son pus pichonas que leis òmes<ref>La talha deis èssers umans sembla d'aumentar amb lo nombre de cromosòmas sexuaus. Leis òmes de la populacion generala son ansin generalament pus pichons que leis òmes tocats per lo sindròme de Klinefelter (preséncia de tres cromosòmes XXY) ò per lo sindròme XYY. Lo meteis fenomène s'obsèrva amb lei femnas portairitz de tres cromosòmes XXX que son generalament pus grandas que lei femnas de la populacion generala.</ref>. Lo pes mejan es de 62 kg, amb de variacions fòrça importantas en foncion dei factors environamentaus, alimentaris e comportamentaus<ref>S.C. Walpole, D. Prieto-Merino, P. Edwards, J. Cleland, G. Stevens e I. Roberts, « The weight of nations: an estimation of adult human biomass », ''BMC Public Health'',‎ 18 de junh de 2012.</ref>. La pilositat umana es reducha a respècte d'aquela deis autrei primates. Es essencialament limitada a de partidas ben definidas dau còrs coma la cabeladura, leis aissèlas ò lo pubís. La color de la pèu es variabla (negra, bruna, biseta, rosada...) en causa d'una concentracion variabla de melanina, un pigment brun que permet de filtrar lei rais ultraviolets. L'intensitat dau raionament solar reçauput dicta ansin la color de pèu predominanta dins una region dominanta. Es pus sorna dins lei regions intertropicalas e pus claras dins lei zònas temperadas. Dins lo corrent de l'existéncia de l'individú, la pèu si rufa, s'amenusa e pèrde son elasticitat. Dins la vida vidanta, l'uman pòrta de vèstits que cuerbon au mens lei partidas genitalas. Aquela particularitat seriá apareissuda fa {{formatnum:170000}} ans<ref>M. A. Toups, A. Kitchen, J. E. Light e D. L. Reed, « Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa », ''Molecular Biology and Evolution'', 2010, vol. 28, n° 1, p. 29.</ref>. Lei caractèrs sexuaus segondaris son marcats. La pilositat es mens importanta en la femna, franc de la cabeladura. Aquò s'explica per un cicle de vida dei peus diferents segon lo sèxe. Combinat a de factors culturaus, aquò explica que la cabeladura dei femnas sigue pus lònga d'aquela deis òmes. La femna a tanben de sens proeminents en defòra dei periòdes de gestacion e d'alachament, una tessitura vocala pus auta e un bacin pus larg. L'òme a una pilositat generala pus importanta, una musculatura pus poderosa e, au sen d'una meteissa populacion, una color de pèu pus sorna. === Metabolisme e alimentacion === {{Article detalhat|Alimentacion umana}} L'èsser uman seriá un animau iperbolic, valent a dire que sa consumacion d'energia es sensiblament superiora ai primats equivalents<ref>Herman Pontzer, & al., « Metabolic acceleration and the evolution of human brain size and life history », ''Nature'',‎ mai de 2016.</ref>. D'estudis metabolics an mostrat que l'uman mejana consuma cada jorn 400 calorias de mai qu'un chimpanzé, 635 de mai qu'un gorilla e 820 de mai d'un orang-otang. Aquel ipermetabolisme porriá èsser la consequéncia de l'activitat dau cervèu uman qu'es un organe fòrça energivòre. Per sostenir aquelei besonhs energetics, lo regime alimentari de l'èsser uman es omnivòre e oportunista e pòt variar considerablament segon lei regions e leis abituds culturalas. D'efiech, ''Homo sapiens'' es capable de caçar totei leis autreis espècias animalas, comprés d'animaus considerats coma de superpredators. Pasmens, son alimentacion ordinària contèn una part majoritària d'aliments d'origina vegetala. De cerealas, de leguminosas e de tubercules compausan ansin la basa de la norridura umana dempuei lo desvolopament de l'agricultura<ref>Aquò es a l'origina de tres sistèmas alimentaris que tènon encara un ròtle important dins lo monde contemporanèu : lo sistèma blat-lentilha en Euròpa, lo sistèma ris-sòja en Asia e lo sistèma gròs blat-faiòu en America. Un complement limitat de carn permet d'equilibrar aquelei regimes.</ref>. Aquò es una especificitat qu'es permesa per la concentracion importanta d'amilasa dins la saliva umana. Una autra particularitat de l'alimentacion umana es la generalizacion de la cuecha, especialament aquela de la carn, que permet d'accelerar lo procès de digestion, de redurre la quantitat d'agents patogèns e d'aumentar l'apòrt energetic deis aliments. L'èsser uman tèn una apeténcia prononciada per certanei sabors, especialament lo salat e lo sucrat. Aquelei substàncias son normalament presentas en quantitats feblas dins la natura, mai dempuei la Revolucion Industriala, es possible de'n produrre de quantitats fòrça importantas. Aquò es a l'origina de problèmas de santat coma l'obesitat, l'ipertension arteriala ò lo diabèta que tòcan desenant una part importanta de la populacion mondiala. Enfin, ''Homo sapiens'' es capable de digerir la lactòsa e de produrre d'alcòl. Lo premier trach es relativament rare dins lo monde animau e sembla d'èsser una consequéncia de l'aparicion dau fromatge. Es lo resultat d'un ensemble d'evolucions geneticas independentas en Euròpa, en Asia e en Africa. l'alcòl es eissit de la fermentacion de jús de fruchs ò de solucions vegetalas. Foguèt lòngtemps lo mejan pus simple per assegurar l'asepsia dei bevendas. Dins aquò, sa consumacion tròp importanta pausa de problèmas. === Aptituds fisicas === Au contrari de la màger part deis autrei primates, l'èsser uman es pauc apte e la braquiacion. En revènge, es especializat dins la bipedia amb un mestritge perfècte de la marcha e de la corsa. Sa marcha es plantigrada, mai sa corsa vèn digitigrada ai velocitats pus autas. Marcha a una velocitat compresa entre 4 e 6 km/h e pòt córrer fins a 36 km/h. Aquò es lent en comparason amb d'autreis espècias de mamifèrs terrèstres, mai ''Homo sapiens'' fai partida deis espècias pus endurantas. Aquò li permet de si desplaçar sus de distàncias fòrça importantas. L'abséncia de pelatge e un sistèma de termoregulacion principalament basat sus la sudacion explican aqueleis aptituds. Segon la teoria dau correire de fons, aquò auriá permés ai comunautats preïstoricas de caçar d'animaus mens endurants (cèrvis, antilòps...). Aqueu tipe de caça es encara practicada per de tribús dau desèrt de Kalahari que pòdon aprofichar d'un clima fòrça caud e eissuch per escagassar sei presas<ref>D.R. Carrier et al., « The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution », ''Current Anthropology'', vol. 25, n° 4,‎ aost-octòbre de 1984, pp. 483–495.</ref><ref>Daniel Lieberman, Dannis Bramble, David Raichlen e John Shea, « Brains, Brawn, and the Evolution of Human Endurance Running Capabilities », ''Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop'',‎ octòbre de 2006, pp. 77–92.</ref>. Pasmens, son usatge durant lo Paleolitic es contestat dins mai d'una region onte lei seuvas, fòrça frequentas, aurián permés ais animaus caçats de s'escondre ò de s'escapar<ref>Travis Rayne Pickering e Henry Bunn, « The endurance running hypothesis and hunting and scavenging in savanna-woodlands », ''Journal of Human Evolution'', vol. 53, n° 4,‎ octòbre de 2007, pp. 434–438.</ref>. Segon lei situacions, l'èsser uman pòt egalament rampar, escalar e sautar. A tanben de predisposicions naturalas per la nada (abséncia de pilositat, estanqueïtat dei labras sarradas, verticalitat dei fòssas nasalas, contraròtle de la respiracion...) e l'apnèa. Enfin, es egalament apte au lançar de projectiles. Aquò auriá jogat un ròtle important dins l'evolucion umana e de caractèrs favorizant aquela aptitud son presents dins l'anatomia umana (posicionament bas deis espatlas, leugiera torsion de l'umerús, talha sopla entre lo bacin e la caissa toracica...). === Aptituds cognitivas === ''Homo sapiens'' a lo cervèu pus desvolopat de l'ensemble deis animaus dotats d'un sistèma nerviós centrau. En particular, lo neocortex, la zòna associada ai foncions cerebralas superioras presenta un desvolopament particular. De diferéncias au nivèu de l'estructura dei neurònas podrián tanben explicar lei performàncias dau cervèu uman. Aquò permet a l'èsser uman de dispausar de capacitats sensa equivalent dins lo monde animau en tèrmes de memòria, d'imaginacion e d'abstraccion. La premiera consequéncia d'aquelei capacitats es la possibilitat de discernir lei règlas dau monde. ''Homo sapiens'' es ansin largament en mesura de descriure e de preveire lei principis que dictan l'organizacion de son espaci, comprés d'objèctes infinidament grands ò pichons. La vida vidanta de l'èsser uman modèrna es marcada per l'acumulacion de tecnologias eissidas d'aquelei conoissenças. La segonda consequéncia es la consciéncia de se de l'èsser uman e sa capacitat de pensar son existéncia. Aquò es a l'origina d'un ensemble de reflexions, la filosofia, destinadas a comprendre lo monde en delà dei consideracions materialas. Aquelei pensadas menèron egalament a l'aparicion de la religion, un sistèma de crèires que definisson lei relacions entre l'èsser uman e un ensemble de principis jutjats superiors e sacrats. En particular, lei religions respòndon sovent a l'ànsia causada per l'idèa de la mòrt en definissent una vida après la mòrt ò un mecanisme de resurreccion. Uei, en despiech dau desvolopament recent de l'agnosticisme e de l'ateïsme, la màger part deis umans seguisson totjorn una religion. ==== Nupcialitat e reproduccion ==== {{Article detalhat|Maridatge|Reproduccion umana}} Dempuei lo començament dau periòde istoric, ''Homo sapiens'' a una tendància a la monogamia sociala e, dins una mendre mesura, a la monogamia sexuala<ref>Jean-Pierre Sylvestre, Frank Cézilly, Pierre Guenancia e Valérie Camos, ''Homme et animal, la question des frontières'', Éditions Quae, coll. « Update Sciences & technologies », 2009, pp. 22-26.</ref>. Si lei societats autorizant la poligamia son pas raras, la monogamia i es tanben la nòrma<ref>Éric Chaumont, article « Polygamie », in M. A. Amir-Moezzi (dir.), ''Dictionnaire du Coran'', Robert Laffont, 2007, p. 679.</ref>. D'efiech, lei pareus forman la basa de l'estructura familhala e sociala e, dins la societat modèrna, son protegits per la lèi. Si forman sovent durant la pubertat e duran normalament fins a la mòrt. Aqueu trach s'explica per l'importància de l'investiment necessari a la proteccion e a l'educacion deis enfants. Aquò es una particularitat de l'èsser uman que s'obsèrva pas en leis autrei primats. La reproduccion de l'èsser uman es possibla tota l'annada. Leis individús son fertiles a partir de 12-13 ans. En leis òmes, la fertilitat demenísse lentament durant sa vida, mai una capacitat reproductiva perdura fins a sa mòrt. En lei femnas, la capacitat dispareisse entre 40 e 50 ans en causa de la menopausa, un fenomèn fòrça rare dins la natura comprés en leis autreis espècias de primates. La reproduccion umana es dictada per lo cicle ovarian de la femna que dura 28 jorns en mejana. D'efiech, au contrari de la màger part deis autrei mamifèrs, la femna a pas de calor e son periòde de feconditat es pas dirèctament decelabla per leis òmes. Pasmens, quauquei diferéncias de comportament existisson pendent aqueu periòde e leis òmes serián mai atirats per lei femnas en periòde d'ovulacion<ref>S. W. Gangestad e R. Thornhill, « Human oestrus », ''Proc. Roy. Soc. B.'', vol. 275, 2008, pp. 991-1000.</ref>. Lo coït es lo metòde de fecondacion principau, mai de tecnicas medicalas son estadas desvolopadas per lei pareus pauc fertiles ò per lei pareus omosexuaus. Lei tecnicas umanas an tanben permés ais individús de contrarotlar sa feconditat en utilizant de metòdes de contracepcion. D'efiech, leis èssers umans pòdon planificar sa reproduccion e aver una activitat sexuala de leser. Generalament, lei relacions sexualas indican un important nivèu de proximitat afectiva e emocionala e si debanan en despart dau grop. La grossesa dura nòu mes e l'enfant demòra dependent de sei parents durant d'annadas. L'alachament es sovent sa fònt exclusiva de noirridura durant lei sièis premiers mes de son existéncia e la creissença complèta s'acaba entre 21 e 25 ans. === Durada de vida === {{Article detalhat|Esperança de vida}} La durada de vida de l'èsser uman varia fòrça segon lei condicions materialas, lo nivèu d'educacion e la disponibilitat dei suenhs medicaus. Dins lei país pus riches, es actualament superiora a 75 ans mai pòu èsser inferiora a 50 ans dins lei regions pus pauras. D'individus pòdon viure mai de 100 ans. Lo recòrd actuau es aqueu de Jeanne Calment que visquèt 122 ans, 5 mes e 14 jorns. == Comportament == === Comunicacion === {{Article detalhat|Lengatge|Rire|Plor}} Coma totei leis ominids, l'èsser uman mòstra un comportament sociau complèxe. Dispausa d'aptituds comunicativas diversificadas coma una expressivitat faciala permetent d'expressions variadas, un lengatge articulat fòrça desvolopat e de reflèxes nerviós coma lo rire ò lo plor. D'efiech, ''Homo sapiens'' tèn d'ussas fòrça mobilas e una forma d'uelh, amb un blanc fòrça visible, que permet de seguir aisament la direccion dau regard. Lo lengatge uman es pron complèxe per permetre la paraula que son usatge particular es dich lenga. La lenga es un ensemble de signes vocaus, gestuaus ò expressius que permèton una comunicacion complèxa entre individús. Es una caracteristica que fa partida de la cultura dei societats umanas. Ansin, dos grops umans parlant pas la meteissa lenga auràn probable de dificultats importantas per comunicar entre elei. Lei lengatges umans son generalament articulats, mai pòdon tanben integrar de clics. Pòdon tenir de miliers ò de desenaus de miliers de mots que son tèrmes vocaus designant un objècte, una nocion ò una accion precisa. Aquela capacitat a ges d'equivalent conoissut au sen dau rèsta dau monde animau. Lo rire es un reflèxe respiratòri e nerviós que permet d'exprimir la jòia ò la desconvenéncia d'una situacion. Sembla una reaccion innada e pròpria a l'espècia, mai porriá existir de formas atenuada de rire en de primits e en lo rat. Lo rire es dotat d'un poder comunicatiu e pòt servir de sinhau d'amaisament dins una situacion conflictuala. Lo rire tèn una version reducha, dicha sorrire, que si limita a l'expression faciala e que pòt èsser afichat d'un biais volontari. Lo plor es una reaccion diferenta qu'es mai que mai presenta en l'enfant. Es generalament lo resultat d'una emocion fòrta ò d'una agression exteriora. === Societat e govèrn === {{Article detalhat|Societat|Govèrn}} Leis umans forman de societats complèxas, sovent ierarquizadas, que son foncionament es principalament basat sus una desparticion deis activitats que pòt prendre la forma d'una division dau trabalh. Au sen d'aquelei societats, chasque individú pòt aver de mejans de subsisténcia fòrça variats que despendon dau tipe de societat e de sa plaça dins la ierarquia. Aquelei societats pòdon de còps s'afrontar dins de conflictes entraïnats per de questions de partiment dei ressorsas, de contraròtle territòriau ò de concepcion dau monde (religions, politica...). La violéncia ocupa una plaça pron importanta dins lei societats umanas per necessitar l'existéncia de grops dedicats au combat, a la defensa de la comunautat e au mantenement de l'òrdre intèrne. Per tenir aquel òrdre, la màger part dei societats umanas an tanben una organizacion politica, es a dire un ensemble de règlas destinadas a gerir l'exercici dau poder per la ierarquia, lei luchas de poder intèrnas e lei questions de representativitat. Aquelei règlas son sovent complèxas e, dins lei societats modèrnes, son generalament escrichas per ne'n facilitar la comunicacion. === Arts e sciéncias === {{Article detalhat|Art|Sciéncia}} L'art designa la creacion umana volontària d'òbra aguent pas l'objectiu de contentar lei besonhs primaris necessaris a son existéncia. Aquela activitat e lo produch d'aquela activitat s'adreiçan ansin deliberadament ai sens, ais emocions, a l'intuicion e a l'intelligéncia. ''Homo sapiens'' sembla d'èsser la soleta espècia actuala capabla de produrre d'art. Pasmens, durant la Preïstòria, ''Homo neanderthalensis'' desvolopèt una capacitat similara. La sciéncia es una entrepresa sistematica de construccion e d'organizacion dei conoissenças sota la forma d'explicacions e de prediccions experimentablas. Pòt ansin èsser definida coma un ensemble de conoissenças ò coma un metòde. Seguida de la tecnica, es fondada sus l'observacion, l'experiéncia, l'ipotèsi, la logica de deduccion ò d'induccion, etc. Quauqueis espècias animalas mòstran de capacitats dins aquelei domenis, especialament d'autrei primats que son capables de fabricar d'otís e de transmetre aqueu saber. Pasmens, aquelei capacitats son ben en deçà dei capacitats umanas. De mai, semblan pas a l'origina de concèptes ò de modelizacion dau monde. A l'ora d'ara, la sciéncia paréis donc ben una especitat umana fòrça importanta que li permet de fabricar d'objèctes e de s'adaptar pus aisament a son environament. == Impacte planetari == === Abitat e demografia === {{Article detalhat|Populacion mondiala}} Lei capacitats intellectualas e tecnicas de l'èsser uman li permèton de subreviure a de condicions climaticas extrèmas. La preséncia d'''Homo sapiens'' es ansin atestada sus totei lei continents franc d'Antartida. Sus aquelei territòris, l'èsser uman a tendància a formar d'unitats urbanas situadas lòng d'un litorau ò d'un flume. Aquò pòt menar a la formacion d'aglomeracions de milions d'abitants que cuerbon un territòri dirècte de centenaus de quilomètres carrats. Pasmens, aquel espaci influéncia tanben fòrça lei regions vesinas car lei societats umanas an besonh de produrre una quantitat fòrça importanta de ressorsas divèrsas. Abòrd de païsatges son donc marcats per leis activitats agricòlas. En 2023, la populacion umana mondiala èra estimada a 8 miliards d'individús. Lei perspectivas demograficas son mau seguras car la determinacion dau taus de feconditat dei generacions futuras es una question complèxa. Lei Nacions Unidas estiman possibla una populacion de 11 miliards d'èssers umans en 2100. Pasmens, aquela chifra es basada sus de modèles que supausan una baissa relativament rapida de la feconditat umana. Òr, si lo fenomène es ja ben amorsat dins lei país desvolopats, es pas encara ben visible dins lei país en cors de desvolopament. === L'impacte environamentau === {{Article detalhat|Rescaufament climatic|Pollucion|Domesticacion}} L'èsser uman exercisse un impacte important sus son environament, especialament despuei l'epòca modèrna, en consequéncia de seis activitats agricòlas e industrialas. En particular, aqueu fenomène si tradutz per una crisi biologica marcada per un nombre considerable d'extincions d'espècias. L'amplor dau fenomèn es mai e mai frequentament comparat ai cinc periòdes de disparicion massisa d'espècias. La particularitat d'aquel impacte es sa natura mondiala que la quasi totalitat deis ecosistèmas son desenants tocats per l'antropizacion dei païsatges, la pollucion emesas per lei societats umanas ò leis efiechs dau rescaufament climatic congreat per leis emissions de gas d'efiech de sèrra. Un autre aspècte major de l'impacte deis umans sus l'environament es sa capacitat de desplaçar d'espècias d'una region a una autra, volontàriament ò non. Son ansin vengut un vector centrau deis escambis biotics interncontinentaus actuaus. Leis exemples pus significatius son benlèu leis escambis permés per la construccion dei canaus de Suèz e de Panamà. Sei conoissenças li permèton tanben de modificar d'espècias en influïssent sus lei mecanismes evolutius. Aquò aguèt un ròtle important per lo desvolopament deis espècias domesticas, mai abòrd d'animaus domestics si son ibridats amb d'espècias fèras. Aquela capacitat es relativament anciana, mai prenguèt un aspècte novèu amb l'aveniment dei tecnologias d'engèni genetic modèrnes a la fin dau sègle XX. D'efiech, ''Homo sapiens''a desenant la capacitat de modificar dirèctament lo materiau genetic, çò que li ofrisse la possibilitat de crear d'organismes adaptats a sei besonhs. Dins aquò, una partida dei gèns ansin integrats dins lo genòma de plantas domesticas pòt per la seguida s'escapar dins la fauna e la flòra generala. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Alimentacion umana]]. * [[Anatomia umana]]. * [[Art]]. * [[Cultura]]. * [[Domesticacion]]. * [[Govèrn]]. * [[Guèrra]]. * [[Homo (genre)]]. * ''[[Homo habilis]]''. * ''[[Homo neanderthaliensis]]''. * [[Lengatge]]. * [[Mamifèr]]. * [[Maridatge]]. * [[Plor]]. * [[Pollucion]]. * [[Populacion mondiala]]. * [[Primat]]. * [[Reproduccion umana]]. * [[Rescaufament climatic]]. * [[Rire]]. * [[Sciéncia]]. * [[Societat]]. * [[Tecnologia]]. </div> === Bibliografia === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * Yves Coppens, ''L'Odyssée de l'espèce'', Éditions Fayard, 2003. * Jared Diamond, ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'', HarperCollins, 1991. * Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', Harper / McClelland & Stewart, 2014. * Richard G. Klein, ''The Human Career'', University of Chicago Press, 2{{a}} edicion, 1999. * David Reich, ''Who We Are and How We Got Here'', Pantheon Books, 2018. * Svante Pääbo, ''Neanderthal Man'', Basic Books, 2014. </div> === Notas e référencias === <references/> ehn3ck1jae71ktjg25qi6hlpf7l5we2 2502526 2502525 2026-06-10T05:02:11Z Argenç 46977 /* Bibliografia */ 2502526 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Taxobox debuta | animal | ''Homo sapiens'' | Human.svg | Representacion d'umans adults ([[òme]] e [[femna]]) sus la [[placa de Pioneer]]}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammifère|Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Primates }} {{Taxobox | sosòrdre | Haplorrhini }} {{Taxobox | infraòrdre | Simiiformes }} {{Taxobox | microòrdre | Catarrhini }} {{Taxobox | superfamilha | Hominoidea }} {{Taxobox | familha | Hominidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae }} {{Taxobox | tribú | Hominini }} {{Taxobox | sostribú | Hominina }} {{Taxobox | genre | Homo }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Homo sapiens | [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 }} {{Taxobox reparticion| Homo Sapien range.png}} {{Taxobox fin}} '''Homo sapiens''', pus frequentament dich « '''òme modèrne''' », « '''òme''' » ò « '''èsser uman''' », es una espècia de primats originària d'Africa que s'es aclimatada a l'ensemble deis ecosistèmas terrèstres levat d'Antartida. Fa partida de la familha deis ominids e es l'unic representant actuau dan genre ''Homo''. Demieg leis ominids actuaus, l'èsser uman se destria dau ponch de vista fisiologic per una locomocion quasi exclusivament bipèda, un cervèu pus voluminós e una pilositat mens desvolopada. Dau ponch de vista de l'etologia, se distinguisse per la complexitat de sei relacions socilas, l'utilizacion d'un lengatge articulat elaborat transmés per aprendissatge, la fabricacion d'aisinas, lo pòrt de vèstits, lo mestritge dau fuòc, la domesticacion d'un important nombre d'espècias animalas e vegetalas e lei capacitats de son sistèma cognitiu a l'abstraccion, l'introspeccion e l'espiritualitat. Pus generalament, se diferéncia dau rèsta dau monde animau per la sofisticacion e l'abondància de sei realizacions tecnicas e artisticas, l'importància de l'educacion e de la cultura dins lo desvolopament de l'individú e l'amplor de son influéncia sus leis ecosistèmas. La sciéncia qu'estúdia leis èssers umans actuaus es l'antropologia ; la sciéncia qu'estúdia son evolucion es la paleoantropologia. == Istòria evolutiva e taxonomia == === Taxonomia === ''Homo sapiens'' es un mamifèr que fa partida de l'òrdre dei primats (''Primates''), un ensemble apareissut a la fin dau Cretacèu. Lei primats son caracterizats per un poce opausable, una vision binoculària e un cervèu relativament important a respècte deis autreis espècias. En 2017, 414 espècias de primats èran estadas identificadas, çò que necessitèt de definir de categorias pus finas per establir una filogenia clara. Uei, ''Homo sapiens'' fa ansin partida dau sosòrdre dei ''Haplorrhini'' (preséncia d'un nas), de l'infraòrdre dei ''Simiiformes'' (darrir deis orbitas cranianas sarradas), dau microòrdre dei ''Catarrhini'' (narras orientadas vèrs lei pè), de la superfamilha dei ''Hominoidea'' (abséncia de coa), de la familha dei ''Hominidae'' (granda talha), de la sosfamilha dei ''Homininae'' (primats euroafricans), de la tribú dei ''Hominini'' (alimentacion omnivòra), de la sostribú dei ''Hominina'' (desplaçament bipède) e dau genre ''Homo'' (gròs cervèu). Es lo darrier representant d'aqueu genre car leis autreis espècias conoissudas d'''Homo'' (''Homo habilis'', ''Homo ergaster'', ''Homo erectus'', ''Homo neanderthalensis''...) son dispareissudas. Entre lei primats actuaus, leis espècias pus pròchas de l'uman modèrne son lei chimpazés, lei gorillas e leis orangotans. === Istòria evolutiva === ==== Dei ''Hominina'' au genre ''Homo'' ==== {{Article detalhat|Sahelanthropus tchadensis|Australopithecus}} Segon lei conoissenças de la fin deis ans 2020, lei premiereis espècias de primats bipèdes de granda talha serián ''Sahelanthropus tchadensis'', que viviá en Chad fa 7 milions d'ans<ref>A.-E. Lebatard, D. L. Bourles, P. Duringer, M. Jolivet, R. Braucher, J. Carcaillet, M. Schuster, N. Arnaud, P. Monie, F. Lihoreau, A. Likius, H. T. Mackaye, P. Vignaud e M. Brunet, « Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis and Australopithecus bahrelghazali: Mio-Pliocene hominids from Chad », ''PNAS'', 2008, vol. 105, n° 9, pp. 3226-3231.</ref> e ''Orrorin tugenensis'' que viviá fa 6 milions d'ans en Kenya<ref>Y. Sawada et al., « The age of Orrorin tugenensis, an early hominid from the Tugen Hills, Kenya », ''C. R. Paleo'', 2002, vol. 1, pp. 293-303.</ref>. Pasmens, la cronologia evolutiva d'aqueu periòde es mau-seguera e en evolucion constanta. Per exemple, de rèstas de primats datats de 11,6 milions d'ans e descubèrts en Alemanha podrián apartenir a una espècia de primat bipède<ref>Madelaine Böhme, Nikolai Spassov, Jochen Fuss, Adrian Tröscher, Andrew S. Deane, Jérôme Prieto, Uwe Kirscher, Thomas Lechner e David Rene Begun, « A new Miocene ape and locomotion in the ancestor of great apes and humans », ''Nature'', vol. 575, n° 7783,‎ 2019, pp. 489-493.</ref>. Un autre exemple de debat susceptible d'entraïnar de modificacions importantas dei modèls scientifics es lo caractèr bipède de ''Sahelanthropus tchadensis'' qu'es contestat per de paleontològs. L'istòria evolutiva dei premiereis espècias de primats bipèdes vèn pus clar a partir de l'aparicion dau genre ''Australopithecus'' en Africa fa 4,2 milions d'ans. Leis australopitècs èran de primats bipèdes de granda talha que colonizèron una partida importanta de l'Africa Orientala. En revènge, lo volum dau cervèu èra encara relativament reduch. Segon lo modèl actuau, de transformacions climaticas modifiquèron la vegetacion en Africa de l'Èst fa 3 milions d'ans. Aquò auriá favorizat lo desvolopament de la bipèdia per facilitar la cèrca de manjar e lo desplaçament dins un environament mens ò pauc arborat. ==== D'''Homo habilis'' a ''Homo sapiens'' ==== {{Article detalhat|Homo habilis|Homo neanderthaliensis}} En 2013, foguèt descubèrt en Etiopia un fossil fòrça ancian atribuït a un individú dau genre ''Homo''. Datat de 2,8 milions d'ans, presenta de caractèrs intermediaris entre leis australopitècs e ''Homo habilis''<ref>Brian Villmoare, William H. Kimbel, Chalachew Seyoum, Christopher J. Campisano, Erin DiMaggio, John Rowan, David R. Braun, J. Ramon Arrowsmith e Kaye E. Reed, « Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia », ''Science'', vol. 347, n° 6228,‎ 2015, pp. 1352-1355.</ref>. Fa 2 milions d'ans, de fossils d'''Homo ergaster'' mòstran l'adopcion exclusiu d'un mòde de desplaçament bipède. Aquela evolucion s'acompanhèt de transformacions anatomicas – aumentacion de la longor dei membres posteriors, reduccion de la longor dei membres anteriors, desvolopament d'un pè adaptat a la marcha, etc. – qu'èran largament acabadas fa 1,5 milions d'ans coma l'atèstan de traças de pas fossilizats trobats en Kenya. D'una maniera generala, l'esquelèta deis espècias dau genre ''Homo'' venguèt mai gracil. L'evolucion ulteriora vèrs ''Homo sapiens'' si caracteriza per un ensemble d'elements apareguts en parallèl : * l'expansion progressiva dau volum dau crani e, en particular, dau cervèu. Passèt de 600 cm^{<small>3</small>} en ''Homo habilis'' a {{formatnum:1350}} cm^{<small>3</small>} en ''Homo sapiens''. Tanben, l'estructura dau cervèu eu meteis venguèt pus complèxa durant aqueu procès. * reduccion dau prognatisme. * reduccion de la dentat. * descenda dau larinx, çò que permetèt lo desvolopament dau lengatge articulat. * reduccion dau sistèma digestiu, favorizada per la cuecha preliminara deis aliments. Leis estudis genetics basats sus la comparason de l'ADN nuclear de diferentei populacions umanas actualas indican que la nòstra espècia seriá eissida de l'ibridacion de dos grops d'umans fa {{formatnum:300000}} ans. Aquelei dos grops aurián divergit fa 1,5 milions d'ans. Un premier grop es largament predominant qu'es a l'origina de 80 % dau patrimòni genetic actuau. Seriá tanben a l'origina dei neandertalians e dei denisovians. Lo grop minoritari (20 %) auriá agut un ròtle clau dins lo nòstre desvolopament cognitiu<ref>Trevor Cousins, Aylwyn Scally e Richard Durbin, « A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans », ''Nature Genetics'',‎ 18 març de 2025, pp. 1–9.</ref>. De {{formatnum:300000}} a {{formatnum:60000}} avans lo periòde actuau, de mesclas geneticas regularas son observadas entre lei diferentei populacions umanas en Africa. Puei, fa {{formatnum:70000}} ans, de grops d'''Homo sapiens'' comencèron de sortir dau continent african per s'escampar en Eurasia e en America. Li suplantèron leis espècias umanas anterioras, mai d'ibridacions foguèron possiblas<ref>''La Recherche'', març de 2020, p. 12.</ref>. La cronologia precisa dei diferenteis espècias umanas es totjorn l'objècte de debats entre leis especialistas. La filogenia es ansin regularament modificada en foncion dei descubèrtas de fossils. Lei primats geneticament pus pròches de l'èsser uman modèrne son lei doas espècias de chimpazés (''Pan troblodutes'' e ''Pan paniscus''). Lo genòma de l'òme modèrne, d'una longor aproximativa de 3,2 miliards de pareus de nucleotids, es identic a 98,8 % d'aqueu dei chimpazés. Segon la màger part dei paleonatropològs, la divergéncia entre la linhada dei ''Hominina'' e aquela dei ''Panina'' aguèt luòc fa 7 milions d'ans<ref>Pascal Picq, ''Premiers Hommes'', Flammarion, París, 2016.</ref>. == Morfologia e fisiologia == === Anatomia === {{Article detalhat|Anatomia umana}} '''Homo sapiens''' es un ominid que sa caracteristica anatomica principala es son estatura drecha. La [[colona vertebrala]] es redreiçada e lei membres anteriors tòcan pas lo sòu. Son mòde de locomocion es donc la bipedia, causa relativament rara en lei mamifèrs. L'uman adulte mesura de 1,40 a 2 m, amb de variacions maximalas compresas entre 0,7 e 2,7 dins lei cas pus extrèmes de nanisme e de gigantisme. La talha es influenciada per de factors environamentaus (alimentacion...) e per lo cariotipe constitucionau. D'un biais generau, lei femnas son pus pichonas que leis òmes<ref>La talha deis èssers umans sembla d'aumentar amb lo nombre de cromosòmas sexuaus. Leis òmes de la populacion generala son ansin generalament pus pichons que leis òmes tocats per lo sindròme de Klinefelter (preséncia de tres cromosòmes XXY) ò per lo sindròme XYY. Lo meteis fenomène s'obsèrva amb lei femnas portairitz de tres cromosòmes XXX que son generalament pus grandas que lei femnas de la populacion generala.</ref>. Lo pes mejan es de 62 kg, amb de variacions fòrça importantas en foncion dei factors environamentaus, alimentaris e comportamentaus<ref>S.C. Walpole, D. Prieto-Merino, P. Edwards, J. Cleland, G. Stevens e I. Roberts, « The weight of nations: an estimation of adult human biomass », ''BMC Public Health'',‎ 18 de junh de 2012.</ref>. La pilositat umana es reducha a respècte d'aquela deis autrei primates. Es essencialament limitada a de partidas ben definidas dau còrs coma la cabeladura, leis aissèlas ò lo pubís. La color de la pèu es variabla (negra, bruna, biseta, rosada...) en causa d'una concentracion variabla de melanina, un pigment brun que permet de filtrar lei rais ultraviolets. L'intensitat dau raionament solar reçauput dicta ansin la color de pèu predominanta dins una region dominanta. Es pus sorna dins lei regions intertropicalas e pus claras dins lei zònas temperadas. Dins lo corrent de l'existéncia de l'individú, la pèu si rufa, s'amenusa e pèrde son elasticitat. Dins la vida vidanta, l'uman pòrta de vèstits que cuerbon au mens lei partidas genitalas. Aquela particularitat seriá apareissuda fa {{formatnum:170000}} ans<ref>M. A. Toups, A. Kitchen, J. E. Light e D. L. Reed, « Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa », ''Molecular Biology and Evolution'', 2010, vol. 28, n° 1, p. 29.</ref>. Lei caractèrs sexuaus segondaris son marcats. La pilositat es mens importanta en la femna, franc de la cabeladura. Aquò s'explica per un cicle de vida dei peus diferents segon lo sèxe. Combinat a de factors culturaus, aquò explica que la cabeladura dei femnas sigue pus lònga d'aquela deis òmes. La femna a tanben de sens proeminents en defòra dei periòdes de gestacion e d'alachament, una tessitura vocala pus auta e un bacin pus larg. L'òme a una pilositat generala pus importanta, una musculatura pus poderosa e, au sen d'una meteissa populacion, una color de pèu pus sorna. === Metabolisme e alimentacion === {{Article detalhat|Alimentacion umana}} L'èsser uman seriá un animau iperbolic, valent a dire que sa consumacion d'energia es sensiblament superiora ai primats equivalents<ref>Herman Pontzer, & al., « Metabolic acceleration and the evolution of human brain size and life history », ''Nature'',‎ mai de 2016.</ref>. D'estudis metabolics an mostrat que l'uman mejana consuma cada jorn 400 calorias de mai qu'un chimpanzé, 635 de mai qu'un gorilla e 820 de mai d'un orang-otang. Aquel ipermetabolisme porriá èsser la consequéncia de l'activitat dau cervèu uman qu'es un organe fòrça energivòre. Per sostenir aquelei besonhs energetics, lo regime alimentari de l'èsser uman es omnivòre e oportunista e pòt variar considerablament segon lei regions e leis abituds culturalas. D'efiech, ''Homo sapiens'' es capable de caçar totei leis autreis espècias animalas, comprés d'animaus considerats coma de superpredators. Pasmens, son alimentacion ordinària contèn una part majoritària d'aliments d'origina vegetala. De cerealas, de leguminosas e de tubercules compausan ansin la basa de la norridura umana dempuei lo desvolopament de l'agricultura<ref>Aquò es a l'origina de tres sistèmas alimentaris que tènon encara un ròtle important dins lo monde contemporanèu : lo sistèma blat-lentilha en Euròpa, lo sistèma ris-sòja en Asia e lo sistèma gròs blat-faiòu en America. Un complement limitat de carn permet d'equilibrar aquelei regimes.</ref>. Aquò es una especificitat qu'es permesa per la concentracion importanta d'amilasa dins la saliva umana. Una autra particularitat de l'alimentacion umana es la generalizacion de la cuecha, especialament aquela de la carn, que permet d'accelerar lo procès de digestion, de redurre la quantitat d'agents patogèns e d'aumentar l'apòrt energetic deis aliments. L'èsser uman tèn una apeténcia prononciada per certanei sabors, especialament lo salat e lo sucrat. Aquelei substàncias son normalament presentas en quantitats feblas dins la natura, mai dempuei la Revolucion Industriala, es possible de'n produrre de quantitats fòrça importantas. Aquò es a l'origina de problèmas de santat coma l'obesitat, l'ipertension arteriala ò lo diabèta que tòcan desenant una part importanta de la populacion mondiala. Enfin, ''Homo sapiens'' es capable de digerir la lactòsa e de produrre d'alcòl. Lo premier trach es relativament rare dins lo monde animau e sembla d'èsser una consequéncia de l'aparicion dau fromatge. Es lo resultat d'un ensemble d'evolucions geneticas independentas en Euròpa, en Asia e en Africa. l'alcòl es eissit de la fermentacion de jús de fruchs ò de solucions vegetalas. Foguèt lòngtemps lo mejan pus simple per assegurar l'asepsia dei bevendas. Dins aquò, sa consumacion tròp importanta pausa de problèmas. === Aptituds fisicas === Au contrari de la màger part deis autrei primates, l'èsser uman es pauc apte e la braquiacion. En revènge, es especializat dins la bipedia amb un mestritge perfècte de la marcha e de la corsa. Sa marcha es plantigrada, mai sa corsa vèn digitigrada ai velocitats pus autas. Marcha a una velocitat compresa entre 4 e 6 km/h e pòt córrer fins a 36 km/h. Aquò es lent en comparason amb d'autreis espècias de mamifèrs terrèstres, mai ''Homo sapiens'' fai partida deis espècias pus endurantas. Aquò li permet de si desplaçar sus de distàncias fòrça importantas. L'abséncia de pelatge e un sistèma de termoregulacion principalament basat sus la sudacion explican aqueleis aptituds. Segon la teoria dau correire de fons, aquò auriá permés ai comunautats preïstoricas de caçar d'animaus mens endurants (cèrvis, antilòps...). Aqueu tipe de caça es encara practicada per de tribús dau desèrt de Kalahari que pòdon aprofichar d'un clima fòrça caud e eissuch per escagassar sei presas<ref>D.R. Carrier et al., « The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution », ''Current Anthropology'', vol. 25, n° 4,‎ aost-octòbre de 1984, pp. 483–495.</ref><ref>Daniel Lieberman, Dannis Bramble, David Raichlen e John Shea, « Brains, Brawn, and the Evolution of Human Endurance Running Capabilities », ''Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop'',‎ octòbre de 2006, pp. 77–92.</ref>. Pasmens, son usatge durant lo Paleolitic es contestat dins mai d'una region onte lei seuvas, fòrça frequentas, aurián permés ais animaus caçats de s'escondre ò de s'escapar<ref>Travis Rayne Pickering e Henry Bunn, « The endurance running hypothesis and hunting and scavenging in savanna-woodlands », ''Journal of Human Evolution'', vol. 53, n° 4,‎ octòbre de 2007, pp. 434–438.</ref>. Segon lei situacions, l'èsser uman pòt egalament rampar, escalar e sautar. A tanben de predisposicions naturalas per la nada (abséncia de pilositat, estanqueïtat dei labras sarradas, verticalitat dei fòssas nasalas, contraròtle de la respiracion...) e l'apnèa. Enfin, es egalament apte au lançar de projectiles. Aquò auriá jogat un ròtle important dins l'evolucion umana e de caractèrs favorizant aquela aptitud son presents dins l'anatomia umana (posicionament bas deis espatlas, leugiera torsion de l'umerús, talha sopla entre lo bacin e la caissa toracica...). === Aptituds cognitivas === ''Homo sapiens'' a lo cervèu pus desvolopat de l'ensemble deis animaus dotats d'un sistèma nerviós centrau. En particular, lo neocortex, la zòna associada ai foncions cerebralas superioras presenta un desvolopament particular. De diferéncias au nivèu de l'estructura dei neurònas podrián tanben explicar lei performàncias dau cervèu uman. Aquò permet a l'èsser uman de dispausar de capacitats sensa equivalent dins lo monde animau en tèrmes de memòria, d'imaginacion e d'abstraccion. La premiera consequéncia d'aquelei capacitats es la possibilitat de discernir lei règlas dau monde. ''Homo sapiens'' es ansin largament en mesura de descriure e de preveire lei principis que dictan l'organizacion de son espaci, comprés d'objèctes infinidament grands ò pichons. La vida vidanta de l'èsser uman modèrna es marcada per l'acumulacion de tecnologias eissidas d'aquelei conoissenças. La segonda consequéncia es la consciéncia de se de l'èsser uman e sa capacitat de pensar son existéncia. Aquò es a l'origina d'un ensemble de reflexions, la filosofia, destinadas a comprendre lo monde en delà dei consideracions materialas. Aquelei pensadas menèron egalament a l'aparicion de la religion, un sistèma de crèires que definisson lei relacions entre l'èsser uman e un ensemble de principis jutjats superiors e sacrats. En particular, lei religions respòndon sovent a l'ànsia causada per l'idèa de la mòrt en definissent una vida après la mòrt ò un mecanisme de resurreccion. Uei, en despiech dau desvolopament recent de l'agnosticisme e de l'ateïsme, la màger part deis umans seguisson totjorn una religion. ==== Nupcialitat e reproduccion ==== {{Article detalhat|Maridatge|Reproduccion umana}} Dempuei lo començament dau periòde istoric, ''Homo sapiens'' a una tendància a la monogamia sociala e, dins una mendre mesura, a la monogamia sexuala<ref>Jean-Pierre Sylvestre, Frank Cézilly, Pierre Guenancia e Valérie Camos, ''Homme et animal, la question des frontières'', Éditions Quae, coll. « Update Sciences & technologies », 2009, pp. 22-26.</ref>. Si lei societats autorizant la poligamia son pas raras, la monogamia i es tanben la nòrma<ref>Éric Chaumont, article « Polygamie », in M. A. Amir-Moezzi (dir.), ''Dictionnaire du Coran'', Robert Laffont, 2007, p. 679.</ref>. D'efiech, lei pareus forman la basa de l'estructura familhala e sociala e, dins la societat modèrna, son protegits per la lèi. Si forman sovent durant la pubertat e duran normalament fins a la mòrt. Aqueu trach s'explica per l'importància de l'investiment necessari a la proteccion e a l'educacion deis enfants. Aquò es una particularitat de l'èsser uman que s'obsèrva pas en leis autrei primats. La reproduccion de l'èsser uman es possibla tota l'annada. Leis individús son fertiles a partir de 12-13 ans. En leis òmes, la fertilitat demenísse lentament durant sa vida, mai una capacitat reproductiva perdura fins a sa mòrt. En lei femnas, la capacitat dispareisse entre 40 e 50 ans en causa de la menopausa, un fenomèn fòrça rare dins la natura comprés en leis autreis espècias de primates. La reproduccion umana es dictada per lo cicle ovarian de la femna que dura 28 jorns en mejana. D'efiech, au contrari de la màger part deis autrei mamifèrs, la femna a pas de calor e son periòde de feconditat es pas dirèctament decelabla per leis òmes. Pasmens, quauquei diferéncias de comportament existisson pendent aqueu periòde e leis òmes serián mai atirats per lei femnas en periòde d'ovulacion<ref>S. W. Gangestad e R. Thornhill, « Human oestrus », ''Proc. Roy. Soc. B.'', vol. 275, 2008, pp. 991-1000.</ref>. Lo coït es lo metòde de fecondacion principau, mai de tecnicas medicalas son estadas desvolopadas per lei pareus pauc fertiles ò per lei pareus omosexuaus. Lei tecnicas umanas an tanben permés ais individús de contrarotlar sa feconditat en utilizant de metòdes de contracepcion. D'efiech, leis èssers umans pòdon planificar sa reproduccion e aver una activitat sexuala de leser. Generalament, lei relacions sexualas indican un important nivèu de proximitat afectiva e emocionala e si debanan en despart dau grop. La grossesa dura nòu mes e l'enfant demòra dependent de sei parents durant d'annadas. L'alachament es sovent sa fònt exclusiva de noirridura durant lei sièis premiers mes de son existéncia e la creissença complèta s'acaba entre 21 e 25 ans. === Durada de vida === {{Article detalhat|Esperança de vida}} La durada de vida de l'èsser uman varia fòrça segon lei condicions materialas, lo nivèu d'educacion e la disponibilitat dei suenhs medicaus. Dins lei país pus riches, es actualament superiora a 75 ans mai pòu èsser inferiora a 50 ans dins lei regions pus pauras. D'individus pòdon viure mai de 100 ans. Lo recòrd actuau es aqueu de Jeanne Calment que visquèt 122 ans, 5 mes e 14 jorns. == Comportament == === Comunicacion === {{Article detalhat|Lengatge|Rire|Plor}} Coma totei leis ominids, l'èsser uman mòstra un comportament sociau complèxe. Dispausa d'aptituds comunicativas diversificadas coma una expressivitat faciala permetent d'expressions variadas, un lengatge articulat fòrça desvolopat e de reflèxes nerviós coma lo rire ò lo plor. D'efiech, ''Homo sapiens'' tèn d'ussas fòrça mobilas e una forma d'uelh, amb un blanc fòrça visible, que permet de seguir aisament la direccion dau regard. Lo lengatge uman es pron complèxe per permetre la paraula que son usatge particular es dich lenga. La lenga es un ensemble de signes vocaus, gestuaus ò expressius que permèton una comunicacion complèxa entre individús. Es una caracteristica que fa partida de la cultura dei societats umanas. Ansin, dos grops umans parlant pas la meteissa lenga auràn probable de dificultats importantas per comunicar entre elei. Lei lengatges umans son generalament articulats, mai pòdon tanben integrar de clics. Pòdon tenir de miliers ò de desenaus de miliers de mots que son tèrmes vocaus designant un objècte, una nocion ò una accion precisa. Aquela capacitat a ges d'equivalent conoissut au sen dau rèsta dau monde animau. Lo rire es un reflèxe respiratòri e nerviós que permet d'exprimir la jòia ò la desconvenéncia d'una situacion. Sembla una reaccion innada e pròpria a l'espècia, mai porriá existir de formas atenuada de rire en de primits e en lo rat. Lo rire es dotat d'un poder comunicatiu e pòt servir de sinhau d'amaisament dins una situacion conflictuala. Lo rire tèn una version reducha, dicha sorrire, que si limita a l'expression faciala e que pòt èsser afichat d'un biais volontari. Lo plor es una reaccion diferenta qu'es mai que mai presenta en l'enfant. Es generalament lo resultat d'una emocion fòrta ò d'una agression exteriora. === Societat e govèrn === {{Article detalhat|Societat|Govèrn}} Leis umans forman de societats complèxas, sovent ierarquizadas, que son foncionament es principalament basat sus una desparticion deis activitats que pòt prendre la forma d'una division dau trabalh. Au sen d'aquelei societats, chasque individú pòt aver de mejans de subsisténcia fòrça variats que despendon dau tipe de societat e de sa plaça dins la ierarquia. Aquelei societats pòdon de còps s'afrontar dins de conflictes entraïnats per de questions de partiment dei ressorsas, de contraròtle territòriau ò de concepcion dau monde (religions, politica...). La violéncia ocupa una plaça pron importanta dins lei societats umanas per necessitar l'existéncia de grops dedicats au combat, a la defensa de la comunautat e au mantenement de l'òrdre intèrne. Per tenir aquel òrdre, la màger part dei societats umanas an tanben una organizacion politica, es a dire un ensemble de règlas destinadas a gerir l'exercici dau poder per la ierarquia, lei luchas de poder intèrnas e lei questions de representativitat. Aquelei règlas son sovent complèxas e, dins lei societats modèrnes, son generalament escrichas per ne'n facilitar la comunicacion. === Arts e sciéncias === {{Article detalhat|Art|Sciéncia}} L'art designa la creacion umana volontària d'òbra aguent pas l'objectiu de contentar lei besonhs primaris necessaris a son existéncia. Aquela activitat e lo produch d'aquela activitat s'adreiçan ansin deliberadament ai sens, ais emocions, a l'intuicion e a l'intelligéncia. ''Homo sapiens'' sembla d'èsser la soleta espècia actuala capabla de produrre d'art. Pasmens, durant la Preïstòria, ''Homo neanderthalensis'' desvolopèt una capacitat similara. La sciéncia es una entrepresa sistematica de construccion e d'organizacion dei conoissenças sota la forma d'explicacions e de prediccions experimentablas. Pòt ansin èsser definida coma un ensemble de conoissenças ò coma un metòde. Seguida de la tecnica, es fondada sus l'observacion, l'experiéncia, l'ipotèsi, la logica de deduccion ò d'induccion, etc. Quauqueis espècias animalas mòstran de capacitats dins aquelei domenis, especialament d'autrei primats que son capables de fabricar d'otís e de transmetre aqueu saber. Pasmens, aquelei capacitats son ben en deçà dei capacitats umanas. De mai, semblan pas a l'origina de concèptes ò de modelizacion dau monde. A l'ora d'ara, la sciéncia paréis donc ben una especitat umana fòrça importanta que li permet de fabricar d'objèctes e de s'adaptar pus aisament a son environament. == Impacte planetari == === Abitat e demografia === {{Article detalhat|Populacion mondiala}} Lei capacitats intellectualas e tecnicas de l'èsser uman li permèton de subreviure a de condicions climaticas extrèmas. La preséncia d'''Homo sapiens'' es ansin atestada sus totei lei continents franc d'Antartida. Sus aquelei territòris, l'èsser uman a tendància a formar d'unitats urbanas situadas lòng d'un litorau ò d'un flume. Aquò pòt menar a la formacion d'aglomeracions de milions d'abitants que cuerbon un territòri dirècte de centenaus de quilomètres carrats. Pasmens, aquel espaci influéncia tanben fòrça lei regions vesinas car lei societats umanas an besonh de produrre una quantitat fòrça importanta de ressorsas divèrsas. Abòrd de païsatges son donc marcats per leis activitats agricòlas. En 2023, la populacion umana mondiala èra estimada a 8 miliards d'individús. Lei perspectivas demograficas son mau seguras car la determinacion dau taus de feconditat dei generacions futuras es una question complèxa. Lei Nacions Unidas estiman possibla una populacion de 11 miliards d'èssers umans en 2100. Pasmens, aquela chifra es basada sus de modèles que supausan una baissa relativament rapida de la feconditat umana. Òr, si lo fenomène es ja ben amorsat dins lei país desvolopats, es pas encara ben visible dins lei país en cors de desvolopament. === L'impacte environamentau === {{Article detalhat|Rescaufament climatic|Pollucion|Domesticacion}} L'èsser uman exercisse un impacte important sus son environament, especialament despuei l'epòca modèrna, en consequéncia de seis activitats agricòlas e industrialas. En particular, aqueu fenomène si tradutz per una crisi biologica marcada per un nombre considerable d'extincions d'espècias. L'amplor dau fenomèn es mai e mai frequentament comparat ai cinc periòdes de disparicion massisa d'espècias. La particularitat d'aquel impacte es sa natura mondiala que la quasi totalitat deis ecosistèmas son desenants tocats per l'antropizacion dei païsatges, la pollucion emesas per lei societats umanas ò leis efiechs dau rescaufament climatic congreat per leis emissions de gas d'efiech de sèrra. Un autre aspècte major de l'impacte deis umans sus l'environament es sa capacitat de desplaçar d'espècias d'una region a una autra, volontàriament ò non. Son ansin vengut un vector centrau deis escambis biotics interncontinentaus actuaus. Leis exemples pus significatius son benlèu leis escambis permés per la construccion dei canaus de Suèz e de Panamà. Sei conoissenças li permèton tanben de modificar d'espècias en influïssent sus lei mecanismes evolutius. Aquò aguèt un ròtle important per lo desvolopament deis espècias domesticas, mai abòrd d'animaus domestics si son ibridats amb d'espècias fèras. Aquela capacitat es relativament anciana, mai prenguèt un aspècte novèu amb l'aveniment dei tecnologias d'engèni genetic modèrnes a la fin dau sègle XX. D'efiech, ''Homo sapiens''a desenant la capacitat de modificar dirèctament lo materiau genetic, çò que li ofrisse la possibilitat de crear d'organismes adaptats a sei besonhs. Dins aquò, una partida dei gèns ansin integrats dins lo genòma de plantas domesticas pòt per la seguida s'escapar dins la fauna e la flòra generala. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Alimentacion umana]]. * [[Anatomia umana]]. * [[Art]]. * [[Cultura]]. * [[Domesticacion]]. * [[Govèrn]]. * [[Guèrra]]. * [[Homo (genre)]]. * ''[[Homo habilis]]''. * ''[[Homo neanderthaliensis]]''. * [[Lengatge]]. * [[Mamifèr]]. * [[Maridatge]]. * [[Plor]]. * [[Pollucion]]. * [[Populacion mondiala]]. * [[Primat]]. * [[Reproduccion umana]]. * [[Rescaufament climatic]]. * [[Rire]]. * [[Sciéncia]]. * [[Societat]]. * [[Tecnologia]]. </div> === Bibliografia === <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Yves Coppens, ''L'Odyssée de l'espèce'', Éditions Fayard, 2003. * Jared Diamond, ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'', HarperCollins, 1991. * Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', Harper / McClelland & Stewart, 2014. * Richard G. Klein, ''The Human Career'', University of Chicago Press, 2{{a}} edicion, 1999. * David Reich, ''Who We Are and How We Got Here'', Pantheon Books, 2018. * Svante Pääbo, ''Neanderthal Man'', Basic Books, 2014. </div> === Notas e référencias === <references/> tr12lo7rvvwgv235o8lgp4bawfs2lta 0 68944 2502522 1864072 2026-06-10T02:46:18Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502522 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Ibrdlogo.gif|thumb|144px|logo de la BIRD]] La '''Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament''' o '''BIRD''' (en [[anglés]]: ''International Bank for Reconstruction and Development'' o ''IBRD'') es una de las cinc institucions que constituisson lo Grop de la [[Banca Mondiala]]. La BIRD es una [[organizacion internacionala]]. Sa mission d'origina foguèt de finançar la reconstruccion dels païses devastats per la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. A l'ora d'ara sa mission es concentrada en la lucha contra la [[pauretat]], a travèrs del finançament dels Estats. Son accion continua per mejan de pagaments regulats per sos Estats membres. ===Istòria=== La BIRD dintrèt en foncion lo 27 de decembre de 1945, aprèp la ratificacion internacionala dels [[Acòrds de Bretton Woods|acòrds consolidats en la Conferéncia Monetària e Financièra de las Nacions Unidas]] (ABAACMFNU), que se passèt entre lo 1{{èr}} e lo 22 de julhet de 1944, a Bretton Woods, [[Nòva Hampshire]], [[Estats Units d'America]]. Aquel organisme foguèt establit principalament amb un mecanisme per la reconstruccion d'[[Euròpa]] e de [[Japon]] aprèp la [[Segonda Guèrra Mondiala]], amb un mandat addicional d'acompanhar la [[creissença economica]] dins los [[païses en via de desvolopament]] en [[Africa]], [[Asia]] e [[America Latina]]. A la començança, la banca se centrèt principalament en de projèctes d'[[infrastructura]] de tèrme long: construccion de rotas, [[aeropòrt]]s, e [[centrala electrica|centralas electricas]]. Coma lo Japon e sos clients europèus foguèron ''graduats" (aqueriguèron cèrts nivèls de [[revenguts per tèsta]]), la BIRD se centrèt entierament cap als païses en via de desvolopament. Dempuèi lo començament de las annadas 1990, tanben a financiat los [[Estat]]s pòstsocialistas de l'[[Euròpa Orientala]] e de l'anciana [[Union Sovietica]] . ===Foncionament=== La BIRD fornís de prèstes als [[govèrn]]s, e las [[entrepresa publica|entrepresas publicas]], totjorn amb un [[gatge]] governamental (o "sobeirana") de remborsament. Los fons d'aqueles prèstes venon principalament de bons obligatàris emetuts per la Banca Mondiala en los [[mercat de capitals|mercats de capitals]] globals, abitualament de US$12 a 15 bilhons per an. Aqueles bons son classificats coma AAA (la pus nauta qualificacion possibla), perque son apiejats pel [[capital]] de part dels Estats membres, aital coma pels gatges sobeirans dels prestaires. De mai, los prèstes que son pagats se reciclan. A causa del classament de crèdit de la BIRD, aquela pòt demandar de prèstes a de [[taus d'interès|tausses d'interès]] relativament basses. Coma la majoritat dels [[païses en via de desvolopament]] an de marridas qualificacions de crèdit, la BIRD pòt prestar dins aqueles païses de tipes d'interès que son generalament fòrça mai atractius, quitament après aver apondut un pichon marge (prèp de 1%) per cobrir las despensas administrativas. === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20110222212633/http://www.banquemondiale.org/ Site oficial del grope Banca Mondiala] [[Categoria:Organizacion internacionala]] aswiffda6t8iyrytlpqhw9pp1i4je5x 0 72344 2502527 2473334 2026-06-10T07:38:12Z GosGroc 1603 2502527 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Santa Fe de Grefuèlha | nom2 = ''Sainte-Foy-d'Aigrefeuille'' | imatge = Sainte-Foy-d'Aigrefeuille.JPG | descripcion = | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Sainte-Foy-d'Aigrefeuille_31.svg | ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Lauragués]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Tolosa|Tolosa]] | canton = [[canton d'Escalquens|Escalquens]] ([[Canton de Lantar|Lantar]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de las Tèrras de Lauragués|CC de las Tèrras de Lauragués]] | insee = 31480 | cp = 31570 | cònsol = Daniel Ruffat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.5441666667 | longitud = 1.61027777778 | alt mej = | alt mini = 152 | alt maxi = 240 | gentilici = | km² = 9.68 |}} '''Santa Fe de Grefuèlha'''{{RepTopMP}} (''Sainte-Foy-d'Aigrefeuille'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la region administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Es una comuna de l'[[Airal urban de Tolosa]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31480.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Santa Fe de Grefuèlha | nòrd = [[Dremil e La Faja]] | nòrd-èst = [[Sant Pèire de Latge]] | èst = [[Lantar]] | sud-èst = [[Preservila]] | sud = [[Audars]] | sud-oèst = [[Ausièla]] | oèst = [[Lauservila]] | nòrd-oèst = [[Crefuèlha]] }} ==Toponimia== Segon Ramon Corrasa, ''Agrefuelha'', atestat en 1428, representa ''Santa Fe de Grefuèlha'' (l'autor viviá a Tolosa) <ref name = corrasa>Raymond Corraze, ''Le diocèse civil de Toulouse en 1428 : géographie et onomastica'', in ''Annales du Midi'', 1953, p. 125 [https://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1953_num_65_21_5900]</ref>. </br> ''Santa Fe'' representa ''Fides'', nom d'una senta martirizada a [[Agen]] del temps de [[Dioclecian]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 634</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 28 612 o 28760</ref>. Le determinant es le nom de la comuna vesina.</br> * ''Le Pujòl'' es le diminutiu de ''puèg'', derivat de ''podium'' ambe'l sufixe ''-eolum''. Le nom es atestat en 1428, ''Lo Puiol'' <ref name = corrasa/>. * ''Sent Martin de Ronçac'' o de ''Ronsac''. ''Sent Martin'' representa Sent Martin de Tors, avesque de [[Tors]], evangelizator de las Gàllias al sègle IV. ''Ronsac'' es un nom pauc representat.</br> Un autre nom es atestat en 1428, ''Lo Caylar'' <ref>Raymond Corraze, ''Le diocèse civil de Toulouse en 1428 : géographie et onomastique'', in ''Annales du Midi'', 1953, p. 127 [https://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1953_num_65_21_5900]</ref>. </br> ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Santa Fe de Grefuèlha èra de la diocèsi civila de [[Tolosa]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de l'[[archidiocèsi de Tolosa]] e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Santa Fe. Tanlèu 1790, Senta Fe èra del [[canton de Lantar]], incorporada temporàriament a [[Crefuèlha]] en l'an VIII, puèi restablida en l'an X. Las doás comunas del Pujòl e de ''Saint-Martin-de-Ronsac-et-Le-Cayla'' son incorporadas a Santa Fe de Grefuèlha per ordenança del 28 d'octobre 1832 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 46 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref> Pendent l'Ancian Regime,''Saint-Martin-de-Ronsac'', benlèu ''Sant Martin de Ronsac'' en occitan, èra de la diocèsi civila de [[Tolosa]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de Tolosa, de l'[[archidiocèsi de Tolosa]] e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa, annèxa de [[Sant Pèire de Latge]], es Sent Martin. En 1790, ''Sant Martin de Ronsac'' èra una comuna del canton de Lantar, que compren tanben una autra comunautat, ''Le Cailar''. ''Sant Martin de Ronsac'' e Sant Pèire de Latge semblan fusionadas en l'an VIII, puèi cada comuna fosquèc restablida. ''Sant Martin de Ronsac'' fosquèc incorporada a Santa Fe de Grefuèlha per ordenança del 28 d'octobre 1832 o 1833 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 43 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, Le Cailar o Le Carlar èra una comunautat non parròquia de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Fusionèc ambe ''Sant Martin de Ronsac'' en 1790 o benlèu abans <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 10, 11 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, Le Pujòl èra una comunautat non parròquia de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. En 1790, èra del canton de Lantar, puèi en l'an VIII, sembla incorporada a [[Preservila]], puèi restablida en l'an X. fosquèc incorporada a Santa Fe de Grefuèlha per ordenança del 28 d'octobre 1832 o 1833<ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 37 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31480 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Daniel Ruffat|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de la foncion publica, conselhièr general (1998-2015) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 2001 |Identitat= Pierre Sicre |Partit=[[Partit Radical d’Esquèrra]] |Qualitat= espleitaire agricòla, conselhièr general (1979-1998) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31480 |1793=99 |1800=79 |1806=103 |1821=100 |1831=121 |1836=430 |1841=460 |1846=431 |1851=440 |1856=464 |1861=437 |1866=437 |1872=427 |1876=427 |1881=360 |1886=345 |1891=348 |1896=308 |1901=292 |1906=277 |1911=256 |1921=233 |1926=251 |1931=250 |1936=253 |1946=243 |1954=236 |1962=249 |1968=280 |1975=272 |1982=322 |1990=688 |1999=1631 |cassini=31372 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|480}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|480}}/9.68) round 2}}}} ab/km². ===Sent Martin de Ronçac=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=94 |1800=102 |1806=103 |1821=109 |1831=120 |cassini=33353 |senscomptesdobles=1962}} ===Le Pujòl=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=157 |1800=167 |1806=154 |1821=168 |1831=172 |cassini=28336 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== * Glèisa Santa Fe (sègle XIX) ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 31480 }} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] fxh3pspryw6v82axzsoxupuqtcm21fu 0 76741 2502532 2481476 2026-06-10T08:41:12Z GosGroc 1603 2502532 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montgasin | nom2 = ''Montgazin'' | lògo = cap | imatge = Montgazin.JPG | descripcion = Dintrada a Montgasin. | escut = Blason_ville_FR_Montgazin_(Haute_Garonne).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Volvèstre}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton d'Autariba|Autariba]] ([[Canton de Carbona|Carbona]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Volvèstre|CC de Volvèstre]] | insee = 31379 | cp = 31410 | cònsol = Chantal Gilama | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 1.305 | latitud = 43.3102777778 | alt mini = 205 | alt mej = 280 | alt maxi = 292 | km² = 6.89 | gentilici = |}} '''Montgasin'''{{RepTopMP}} (''Montgazin'' en [[francés]]) qu'es ua [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] istoricament, mès lingüisticament gascona, o de transicion, situada dens lo [[departament francés|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Comuna al tèrme ambe'u [[departament francés|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] situada en [[Volvèstre]] a 21 km al Sud de [[Murèth]] e prèp de 40 al sud de [[Tolosa]]. [[Imatge :Map commune FR insee code 31379.png|vignette|upright=1.6|centre|Mapa de la comuna e de las comunas prèpas.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montgasin | nòrd = [[Montaut (Nauta Garona)|Montaut]] | nòrd-èst = [[Sent Somplesi]] | èst = | sud-èst = [[Lesat]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | sud = | sud-oèst = [[La Caunha]] | oèst = [[Marcahava]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, le nom qu'es format de l'eretièr deu latin ''montem'', de ''mons'' e probablament d'un nom germanic d'òme ''Watin-'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 465 e 470</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] qu'accèpta le latin ''montem'', mès que causeish le nom germanic d'òme ''Guazinus'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 17 825</ref>. </br> Jacques Astor que manda a ua lista de noms germanics, mès le sol possible ''waldan-'', « governar » + ''sind-'', ''sint-'', « viatge, camin », que mia regularament a ''*Gauzin'' <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 518 e 1012</ref> (e non pas a ''Gazin''). ===Montadet=== ''Montaudet'' qu'es un diminutiu de [[Montaut (Nauta Garona)|Montaut]], comuna confrontanta. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montgasin e Montaudet qu'èra de la diocèsi civila de [[Rius (Volvèstre)|Rius]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de [[Tolosa]], de la [[diocèsi de Rius]], de la senescaucia de [[Tolosa]]. En 1790, Montgasin qu'èra deu canton de ''Saint-Sulpice-Lezadois'', [[Sent Somplesi]]. La glèisa qu'es devath le patronatge de Senta Catarina <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 32</ref>. Montaudet, au sud de la comuna, qu'èra parròpia, tot com Montgasin (mapa de Cassini <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini cercar a ''31410 Montgazin''</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31379 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2017]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Chantal Gilama |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1992]] |Fin= 2017 |Identitat= Paul Bénazet |Partit=divèrs esquèrra |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= ? |Identitat= Louis Labeille |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton de Carbona]]; qu'es ara deu [[canton d'Autariba]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31379 |1793=344 |1800=345 |1806=324 |1821=333 |1831=377 |1836=385 |1841=382 |1846=340 |1851=367 |1856=354 |1861=375 |1866=353 |1872=337 |1876=292 |1881=292 |1886=284 |1891=283 |1896=266 |1901=229 |1906=244 |1911=216 |1921=178 |1926=195 |1931=145 |1936=146 |1946=144 |1954=154 |1962=175 |1968=162 |1975=133 |1982=122 |1990=125 |1999=151 |2005=171 |cassini=23456 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|379}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|379}}/6.89) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * Glèisa e son [[campanar]] mur ([[campana]]s de [[1523]] e [[1533]]) ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== == Nòtas e referéncias == <references/> {{Comunas de la Nauta Garona}} {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Volvèstre]] he0eziw2iw1pyo4hhzlv1ynmlgd96vw 0 76742 2502533 2501949 2026-06-10T08:43:37Z GosGroc 1603 2502533 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montossin | nom2 = ''Montoussin'' | imatge = Montoussin_(église).jpg | descripcion = La glèisa | lògo = cap | escut = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31387 | cp = 31430 | cònsol = Cédric Baron | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 1.01194444444 | latitud = 43.2766666667 | alt mej = 285 | alt mini = 254 | alt maxi = 360 | km² = 4.83 | gentilici = |}} '''Montossin''' <ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponímia occitana]</ref> (''Montoussin'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] situada dens le [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] situada à 37 km al sud-oèst de [[Murèth]] al jonhent de la [[Loja]] e de la [[Nèra]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31387.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montossin | nòrd = [[Castèthnau Picampau]] | nòrd-èst = | èst = [[Le Hosseret]] | sud-èst = | sud = [[Montdavesan]] | sud-oèst = [[Francon (Nauta Garona)|Francon]] | oèst = [[Montagut de Borjac]] | nòrd-oèst = [[Hustinhac]] }} La prononciacion qu'ei [muntu'sin] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Montossin'' que veng de ''mons'' [montem], « montanha o tuca », deu latin ''ursus'', « ors », e deu sufixe ''-inum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 468 e 465, a ''Mons''</ref>. </br> Dauzat e Rostaing precisan pas la motivacion deu nom : preséncia vertadèra o possibla d'orsis, indici d'un territòri sauvatge e (abans que le desbosiguèssen !) deishat au herum, o alavetz autes motius. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], Montossin qu'es sus ua hautor mediòcra e pelada. L'occitan ''mont'' + l'adjectiu ''orsin'', « d'ors » que 's comprén per un mont en fòrma d'ors, meilèu que per un mont que i a orsis<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 842</ref>. Estranh. </br> Astor tanben que pensa les orsis an pas qu'ua valor simbolica, presenta [benlèu] dens l'escut <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 520</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montossin qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Rius]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'ei Senta Anna. Tanlèu 1790, Montossin, dambe'u nom de ''Montoussin et Tillet'', qu'èra deu [[canton deu Hosseret]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 32 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ''Tillet'' (Tilhet, se supausa) qu'èra ua comunautat non parròquia de l'eleccion de Comenge e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Tanlèu 1790, Tilhet qu'estó incorporada a la comuna de Montossin <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Tilhet qu'es au nòrd-oèst de Montossin. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31387 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Cédric Baron |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Claude Perès|Partit= shens |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Éliane de Min|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31387 |1793=217 |1800=189 |1806=213 |1821=227 |1831=285 |1836=294 |1841=260 |1846=254 |1851=261 |1856=254 |1861=256 |1866=241 |1872=249 |1876=244 |1881=246 |1886=247 |1891=232 |1896=230 |1901=208 |1906=200 |1911=183 |1921=165 |1926=143 |1931=143 |1936=141 |1946=126 |1954=119 |1962=116 |1968=97 |1975=89 |1982=91 |1990=108 |1999=90 |2004=101 |cassini=23734 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion qu'èra de {{popfr31|387}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|387}}/4.83) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Montoussin.jpg|L'entrada. Town_hall_of_Montoussin_(2).jpg|L'ostau de comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20090512193216/http://pagesperso-orange.fr/communedemontoussin site de la vila] ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Portal Gasconha}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] 24gsigibylpbk1gcbrafx7u5k36vqod 2502534 2502533 2026-06-10T08:45:10Z GosGroc 1603 2502534 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montossin | nom2 = ''Montoussin'' | imatge = Montoussin_(église).jpg | descripcion = La glèisa | lògo = cap | escut = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton deu Hosseret|Le Hosseret]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr de Garòna|CC de Còr de Garòna]] | insee = 31387 | cp = 31430 | cònsol = Cédric Baron | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 1.01194444444 | latitud = 43.2766666667 | alt mej = 285 | alt mini = 254 | alt maxi = 360 | km² = 4.83 | gentilici = |}} '''Montossin''' <ref>[https://web.archive.org/web/20120303120919/http://toponimiaoc.webs.com/31garonanauta.htm Toponímia occitana]</ref> (''Montoussin'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] situada dens le [[departament francés|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] situada à 37 km al sud-oèst de [[Murèth]] al jonhent de la [[Loja]] e de la [[Nèra]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31387.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montossin | nòrd = [[Castèthnau Picampau]] | nòrd-èst = | èst = [[Le Hosseret]] | sud-èst = | sud = [[Montdavesan]] | sud-oèst = [[Francon (Nauta Garona)|Francon]] | oèst = [[Montagut de Borjac]] | nòrd-oèst = [[Hustinhac]] }} La prononciacion qu'ei [muntu'sin] a [[Castèthnau Picampau]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>.</br> ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Montossin'' que veng de ''mons'' [montem], « montanha o tuca », deu latin ''ursus'', « ors », e deu sufixe ''-inum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 468 e 465, a ''Mons''</ref>. </br> Dauzat e Rostaing precisan pas la motivacion deu nom : preséncia vertadèra o possibla d'orsis, indici d'un territòri sauvatge e (abans que le desbosiguèssen !) deishat au herum, o alavetz autes motius. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], Montossin qu'es sus ua hautor mediòcra e pelada. L'occitan ''mont'' + l'adjectiu ''orsin'', « d'ors » que 's comprén per un mont en fòrma d'ors, meilèu que per un mont que i a orsis<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 21 842</ref>. Estranh. </br> Astor tanben que pensa les orsis an pas qu'ua valor simbolica, presenta [benlèu] dens l'escut <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 520</ref>. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Montossin qu'èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Rius]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Lo vocable de la glèisa qu'ei Senta Anna. Tanlèu 1790, Montossin, dambe'u nom de ''Montoussin et Tillet'', qu'èra deu [[canton deu Hosseret]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 32 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ''Tillet'' (Tilhet, se supausa) qu'èra ua comunautat non parròquia de l'eleccion de Comenge e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Tanlèu 1790, Tilhet qu'estó incorporada a la comuna de Montossin <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 49 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Tilhet qu'es au nòrd-oèst de Montossin. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31387 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Cédric Baron |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Claude Perès|Partit= shens |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Éliane de Min|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu [[canton deu Hosseret]]; qu'ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31387 |1793=217 |1800=189 |1806=213 |1821=227 |1831=285 |1836=294 |1841=260 |1846=254 |1851=261 |1856=254 |1861=256 |1866=241 |1872=249 |1876=244 |1881=246 |1886=247 |1891=232 |1896=230 |1901=208 |1906=200 |1911=183 |1921=165 |1926=143 |1931=143 |1936=141 |1946=126 |1954=119 |1962=116 |1968=97 |1975=89 |1982=91 |1990=108 |1999=90 |2004=101 |cassini=23734 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion qu'èra de {{popfr31|387}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|387}}/4.83) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Montoussin.jpg|L'entrada. Town_hall_of_Montoussin_(2).jpg|L'ostau de comuna. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20090512193216/http://pagesperso-orange.fr/communedemontoussin site de la vila] ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] c6au409171z0dhsajrbwg6pcffcw74e 0 76902 2502485 2486259 2026-06-09T16:56:13Z Valentin d'Auvèrnha 46064 Reescritura. 2502485 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Clarmont-Ferrand | nom2 = ''Clermont-Ferrand'' | imatge = Ville de Clermont-Ferrand.jpg | descripcion = De naut : le centre istoric de Clarmont vegut dau pargue de Montjusèc, A gaucha : l'entrada de la plaça de la Victòria e la catedrala Nòstra Dama de l'Assompcion, puèi ven l'estatua de Vercingetorix e la charrèira daus Chauçatèirs, De bas : le tramway de la viala. | lògo =Logo Clermont Ferrand.svg | escut = Blason ville fr ClermontFerrand (PuyDome).svg | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | ist = {{Auvèrnhe}}<br /> ([[capitala]]) | parçan = [[Limanha]] | departament = {{Puèi de Doma}}<br />([[prefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Clarmont-Ferrand]]<br />([[capluòc|chapluòc]]) | canton = [[Chapluòc]] de 6 cantons | insee = 63113 | cp = 63000 | cònsol = [[Julien Bony]] | mandat = [[2026]]–[[2032]] | intercom = [[Clarmont Comunautat]] | gentilici = clarmontés -esa, clarmonton/-a, clarmondaire -a ; montferrandaire/-a | longitud = 3.0824177 | latitud = 45.7771681 | alt mej = 358 | alt mini = 321 | alt maxi = 602 | ectaras = 4267 | km² = 42.67 | escais = Los Bancarrotèirs (Clarmont) }} '''Clarmont-Ferrand'''<ref name="CLO">{{Ligam web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=54|lenga=oc}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://dicesp.locongres.com/nomsprop.php?atrad=Clermont-Ferrand&var=fr&lang=oc&submit=Cercar|autor=[[Congrès permanent de la lenga occitana]] (CPLO)|títol=Diccionari deus noms pròpis}}</ref><ref>{{Ref-libre|lenga=fr|cognòm=Ros|nom=Joan|títol=L'auvergnat de poche|pagina=95|luòc=París|editor=[[Assimil]] |colleccion=Assimil évasion |an=2002 |isbn=2-7005-0319-8 |capítol=Régions et villes d'Auvergne et du Velay}}</ref>{{Refn|group=nt|{{AFI|[çɒʁˈmu fɒˈʁã]||prononciacion en auvernhat}}; dins lo lengatge literari: '''Clarmont d'Auvèrnha''';<ref>{{Ref-libre |nom=Joan |cognòm=Bodon |ligamautor=Joan Bodon |títol=Lo libre dels grands jorns |luòc=Tolosa |editor=IEO edicions |data=1964 e reedicions}}</ref> escriut de còps: ''Clarmont-Farrand'';<ref>{{Ref-libre |ligamautor= Joan Ros (autor) |nom=Joan |cognòm=Ros |títol=Champeirada |editor=[[Castras]] |editor=IEO edicions |an=2005 |pagina=31}}</ref> en [[francés]]: ''Clermont-Ferrand''.}} z-es la capitala istorica d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]] e v-una de las dètz vialas las mai grandas d’[[Occitània]]. z-Es maitot la prefectura dau departament dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]. La viala modèrna naissiguèt de l'union au [[sègle XVII]] de las doas ancianas vialas rivalas '''Clarmont''' e '''Montferrand'''. La viala galloromana d'<nowiki/>'''Augustonemetum''' apareis après la disparicion de la metropòli [[Arvèrnes|arvèrna]] '''Nemossos'''. Puèi prend le nom d''''Arvernis''' e finalament de '''Clarmont'''. Au començament dau sègle XII, los comtes d'Auvèrnha fondan la viala concurrenta de '''Montferrand'''. En [[1630]], [[Loís XIII de França|Loís XIII]] impausa per l'edit de Tròias l'unificacion de las doas vialas vesinas. Aquela union serà reafirmada per [[Loís XV de França|Loís XV]] en [[1731]]. Clarmont-Ferrand z-es la 24e comuna la mai poblada de França embei 146 351 abitants en 2023. Son unitat urbana amassa 272 529 abitants en 2023 e son aira d'atraccion 510 685 abitants la mèma annada. L'intercomunalitat accediguèt le 1èir de janvèir au reng de metropòli sos le nom de '''Clarmont Auvèrnha Metropòli'''. Viala de tradicion industriala, sèti de [[Michelin]], v-un daus dos mai grands fabricants de pneumatics, Clarmont-Ferrand z-es egalament ben posicionada dins las industrias farmaceutica, agro-alimentària e aeronautica. Aculhís tres pòles de competitivitat. La viala z-es situada au pè de la falha de la [[Limanha (contrada)|Limanha]] e de la [[Monts Domas|Chadena daus Puèis]], site naturau inscriut despuèi de 2 de julhet 2018 coma ''naut luòc tectonic'' au [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|patrimòni mondiau de l'UNESCO]]. Los abitants de '''Clarmont''' son los ''Clarmontés'' e las ''Clarmontesas'', los ''Clarmontons'' e las ''Clarmontonas''<ref>Collectatge IEO vèrs [[Ceissac]], prononciat [çjarmɔ̃ˈty].</ref> o enquèra los ''Clarmondaires'' e las ''Clarmondairas''<ref>[[Piare Bonaud]], ''Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat'', 1999, Créer, [[Sant Estève]], p. 131, «clharmoudaire».</ref>. Los abitants de '''Montferrand''' son los ''Montferrandaires'' e las ''Montferrandairas''. == [[Eraudica]] == Blasonament: «D’azur embei la crotz de golas bordada d’aur, cantonada de quatre flors de lis dau mèma»<ref>{{Ref-libre|cognòm=Mestre|cognòm2=Roussel|nom=Jean-René|nom1=Gaby|títol=Ruches et abeilles (architecture, traditions, patrimoine)|luòc=Lonede (Noneta)|editor=Ed. Créer|an=2005|url=https://books.google.fr/books?id=bFl2GdBf69cC&pg=PA210&dq=Blason+Cambac%C3%A9r%C3%A8s#v=onepage&q&f=false}}</ref>. == Geografia == {{Comunas limitròfas|comuna=Clarmont-Ferrand|Nòrd=[[Blanzac]], [[Cebasac]]|Nòrd-Oèst=[[Durtòu]]|nòrd-èst=[[Gerzac (Puèi de Doma)|Gerzac]]|Èst=[[Aunac]], [[Lende]]|Sud-Èst=[[Cornon d'Auvèrnha]], [[Aubèira]]|sud=[[Biaumont]]|Sud-Oèst=[[Chambalèira]], [[Seirac]]|Oèst=[[Orsinas]]}} Clarmont-Ferrand z-es implantada en bordadura de la plana bravament fertila de la [[Limanha (contrada)|Limanha]], bacin sedimentari traversat per [[Alèir (aiga)|Alèir]], a una altitud moiana de 386 m. A l'oèst, z-es surplombada per la planòla [[Granit|granitica]] de [[Combralha]] (800 m d'altitud moiana). Le bòrd de la planòla forma la falha de la [[Limanha (contrada)|Limanha]]. Au començament de la planòla e de bon veire despuèi la viala, la [[Monts Domas|Chadena daus Puèis]], mai granda chadena de volcans d'[[Euròpa]], z-es dominada per le [[Puèi de Doma (mont)|Puèi de Doma]]. Clarmont-Ferrand z-es aus quatre chamins daus aisses autorotèirs nòrd-sud [[París]] (420 km) - [[Besièrs]] (340 km) (A71 e [[Autorota A75|A75]]) e èst-oèst [[Lion]] (165 km) - [[Bordèu|Bordiau]] (370 km) ([[Autorota A89|A89]]). === Charrèiras, quartèirs e luòcs-dits === * '''Plaça de Jaude''' (fr. ''Place de Jaude''). * '''Los Nauts Solèirs''' (fr. ''Les Neuf-Soleils''). * '''La Raia Dieu''' (fr. ''La Raye-Dieu''). * '''Los Landés''' (fr. ''Les Landais''). * '''La Fònt dau Bac''' (fr. ''La Fontaine du Bac''). * '''La Pardieu''' (fr. ''La Pardieu''). * '''L'Orador''' (fr. ''L'Oradou''). * '''Croèla''' (fr. Crouël) * '''Crotz de Neirat''' (fr. ''Croix-de-Neyrat''). * '''La Plana''' (fr. ''La Plaine''). * '''Las Vèrnhas''' (fr. ''Les Vergnes''). * '''Los Salencs''' (fr. ''Les Salins''). * '''Valèiras''' (fr. ''Vallières''). * '''La Gautèira''' (fr. ''La Gauthière''). * '''Las Bujas''' [la ˈbydza] (fr. ''Les Bughes''). * '''Montjusèc''' [mɔ̃dzyˈze] (fr. ''Montjuzet''). * '''Fòntjièva''' [fɔ̃ˈdʒɛvɒ] (fr. ''Fontgiève''). * '''Sent Alari''' (fr. ''Saint-Alyre''). === Clima === Le [[clima]] de Clarmont se caracteriza per una ben granda amplitud termica embei d'estius franc chauds e d'ivèrns ben freids. La Linha daus Puèis arrèsta las niblas que vènon de l'oèst en tot alimentar coma aquò las fònts coma [[Vorvic]], e maitot en demenir la pluviometria de Clarmont que z-es una de las mai bassas d'Occitània. == Istòria == [[Imatge:Statue-vercingetorix-jaude-clermont.jpg|200px|thumb|Estatua de Vercingetorix (òbra de [[Bartoldi]]), Plaça de Jaude, Clarmont-Ferrand.]] Clarmont-Ferrand z-es mencionada per le geograf [[Grècia|grèc]] [[Estrabon]] embei son nom [[Gal (lenga)|gallés]] : '''Nemossos'''. z-Èra una viala daus [[Arvèrnes]] que vencèron (embei le chapdau [[Gàllia|gallés]] [[Vercingetorix]]) las legions romanas a rasa de Clarmont, vèrs [[Sètge de Gergòvia|Gergòvia]]. Conquistada fin finala par los romans, la viala prenguèt le nom d’''Augustonemetum'', en onor de l’emperaire [[August]]. Creissèt biaucòp e devenguèt v-una de las mai grandas vialas de Gàllia. Au [[sègle V]], fuguèt assetjada e conquistada per los [[Visigòts]] que la conservèron jusca l'an [[507]], chaçats per los [[Francs]]. Au [[sègle IX]], n-òm comenquèt d'apelar la viala Clarmont (de ''Clarus Mons'', que designava le chastèl qu'aparava la viala). Fuguèt atacada ben de còps per los [[Viking|vikings]]. En [[1095]] le papa [[Urban II]] lai presiquèt la [[Primièra Crosada|Promèira Crosada]]. La viala de '''Montferrand''' fuguèt presa en 1388 per [[Peiròt de Fontans]], rotèir dau partit anglés. == Demografia == {{Taula DemogFR|1793={{formatnum:30000}}|1800={{formatnum:30000}}|1806={{formatnum:30982}}|1821={{formatnum:30010}}|1831={{formatnum:28257}}|1836={{formatnum:32427}}|1841={{formatnum:35152}}|1846={{formatnum:34083}}|1851={{formatnum:33516}}|1856={{formatnum:38160}}|1861={{formatnum:37275}}|1866={{formatnum:37461}}|1872={{formatnum:37357}}|1876={{formatnum:41772}}|1881={{formatnum:43033}}|1886={{formatnum:46718}}|1891={{formatnum:50119}}|1896={{formatnum:50870}}|1901={{formatnum:52933}}|1906={{formatnum:58363}}|1911={{formatnum:65386}}|1921={{formatnum:82577}}|1926={{formatnum:111711}}|1931={{formatnum:103143}}|1936={{formatnum:101128}}|1946={{formatnum:108090}}|1954={{formatnum:113391}}|1962={{formatnum:127547}}|1968={{formatnum:148759}}|1975={{formatnum:156763}}|1982={{formatnum:147224}}|1990={{formatnum:136181}}|1999={{formatnum:137154}}|2006={{formatnum:138992}}|2007={{formatnum:139501}}|2011={{formatnum:140957}}|2014={{formatnum:141365}}}} == Economia == {{...}} == Transpòrts == {{...}} === Ligasons exterioras === {{...}} === Transpòrts urbans === {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 63113 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[4 de julhet]] de [[1997]] |Fin= [[4 d'abril]] de [[2014]] |Identitat= [[Sèrgi Godard]] |Partit= [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 4 d'abril de [[2014]] |Fin= |Identitat= [[Olivier Bianchi]] |Partit= [[Partit Socialista (França)|Partit Socialista]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} Clarmont z-es devesida en 6 [[cantons dau Puèi Domat|cantons]]: * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 1|canton de Clarmont-Ferrand 1]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|10}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 2|canton de Clarmont-Ferrand 2]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|11}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 3|canton de Clarmont-Ferrand 3]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|12}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 4|canton de Clarmont-Ferrand 4]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|13}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 5|canton de Clarmont-Ferrand 5]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|14}}}} abitants * Le [[canton de Clarmont-Ferrand 6|canton de Clarmont-Ferrand 6]] compta {{formatnum:{{popfr63cn|15}}}} abitants == Patrimòni == '''Clermont-Ferrand''' z-es classada [[Vilas e Païses d'Art e d'Istòria|viala d'art e d'istòria]]. === Edificis religiós === [[Imatge:Notre dame port arrierer 1.jpg|thumb|210px|Nòstra Dama dau Pòrt]] * Nòstra Dama dau Pòrt : bastida au [[sègle XII]] e classada per l'[[UNESCO]] au [[Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]].[[Fichièr:Cathedrale clermont place victoire.jpg|thumb|right|210px|Catedrala e estatua d'Urban II]] * Catedrala de Nòstra Dama de l'Assompcion === Monuments civils e luòcs remirables === [[Imatge:Inauguration vercingetorix et opera.JPG|210px|thumb|Opèra Municipala]] * Opèra Municipala == Cultura == {{...}} === Espòrt === * [[ASM Clarmont Auvèrnhe]] === Festenaus === {{...}} === Musèus === {{...}} == Relacions internacionalas == === Vilas embessonadas === * {{Reiaume Unit}}: [[Aberdeen]]. * {{Reiaume Unit}}: [[Salford]]. * {{Alemanha}}: [[Ratisbona]]. * {{Bielorussia}}: [[Gomel]]. * {{Espanha}}: [[Uviéu]]. === Acòrdis de cooperacion === * {{Portugal}}: [[Braga]] * {{USA}}: [[Norman (Oklahoma)]] == Personatges celèbres == * [[Apollinar de Clarmont]], comte d'Auvèrnha * [[Charles-Toana Ravèl|Charles-Toina Ravel]], poèta occitan de la Revolucion * [[Blasi Pascal]] (1623-1662), filosòfe, teologian e matematician * [[Antòni Francés Marmontèl]] (1816-1898), pianista e pedagògue * [[Édouard Michelin]] (1859-1940), inventor dau pneumatic desmontable * [[Fernand Forèst]] (1851-1914), inventor dau motor de combustion intèrna == Articles connèxes == * [[Lista daus evèsques de Clarmont]] == Liams extèrnes == {{commons|Clermont-Ferrand|Clarmont}} *[[Enciclopèdia daus chamins de fèrre]] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="nt"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Autoritats}} {{Vilas Occitània 100 000}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} {{Portal Auvèrnhe}} [[Categoria:Comuna de Limanha]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] [[Categoria:Clarmont]] pmelbrr2hdxnh1xi7eqsru5z7pyyouy 0 103588 2502528 2501473 2026-06-10T07:40:19Z GosGroc 1603 2502528 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sauç e Pomareda | nom2 = Saux-et-Pomarède | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31536 | cp = 31800 | cònsol = Évelyne Sansonetto | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.7183 | latitud = 43.1539 | alt mini = 369 | alt mej = | alt maxi = 497 | km² = 12.52 |}} '''Sauç e Pomareda'''{{RepTopMP}} (''Saux-et-Pomarède'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31536.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sauç e Pomareda | nòrd = [[Sent Inhan]] | nòrd-èst = [[Larcan]] | èst = [[Era Toa]] | sud-èst = [[Lionç]] | sud = [[Sent Gaudenç]] | sud-oèst = [[Vilanava d'Arribèra]] | oèst = [[Eras Bòrdas d'Arribèra]] | nòrd-oèst = [[Eth Cunh]] <small>(''sus 100 m'')</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [saws] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Saouss-Poumarédo'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f700.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> ===Sauç=== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, [qui non tractan dera comuna, mès de ''Saulx'', ''Sault''] puish Astor, ''Sauç'' que ven deth latin ''salix'', ''salicem'', « sauç, sauce, sause » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 639, a ''Salice''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 721</ref>. [[Gaston Basalgas]], per un aute ''Sauç'' que precisa ''sauç'' ven de ''salix'' <ref>Gaston Bazalgues, ''A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot'', Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 124</ref> [e non de ''salicem'' > ''sause'']. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] non ditz arren. ===Pomareda=== Eras referéncias que son per autes lòcs. ''Pomareda'' que designa ua pomareda, un ensemble de pomèrs (sufixe collectiu ''-eta'' ajustat a ''pomarium'', « pomèr »). Eth plurau ''poma'' deth latin ''pomum'', « frut » que s'especializèt dens eth sens actuau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 539</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 732</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 618</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 268</ref>{{,}}<ref>Gaston Bazalgues, ''A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot'', Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 118</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sauç e Pomareda (Sauç ?) qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Blasi. Tanlèu 1790, Sauç e Pomareda qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31536 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Évelyne Sansonetto |Partit= shens |Qualitat= retirada de foncionària categoria C }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Michel Lasportes|Partit= |Qualitat= ensenhaire de matematicas }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Denis Puech |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1987]] |Fin= 2001 |Identitat= Gaston Laurent |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1987 |Identitat= Paul Mulé |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31536 |1793=157 |1800=150 |1806=168 |1821=149 |1831=191 |1836=196 |1841=194 |1846=216 |1851=309 |1856=202 |1861=205 |1866=195 |1872=204 |1876=201 |1881=181 |1886=182 |1891=185 |1896=159 |1901=159 |1906=164 |1911=142 |1921=132 |1926=162 |1931=177 |1936=162 |1946=161 |1954=121 |1962=127 |1968=102 |1975=122 |1982=194 |1990=251 |1999=251 |2004=253 |cassini=35621 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|536}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|536}}/12.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31536 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] lrlmr2sbvb5ovkgung5ivp3gjahldve 2502529 2502528 2026-06-10T07:40:35Z GosGroc 1603 2502529 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sauç e Pomareda | nom2 = ''Saux-et-Pomarède'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31536 | cp = 31800 | cònsol = Évelyne Sansonetto | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 0.7183 | latitud = 43.1539 | alt mini = 369 | alt mej = | alt maxi = 497 | km² = 12.52 |}} '''Sauç e Pomareda'''{{RepTopMP}} (''Saux-et-Pomarède'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31536.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sauç e Pomareda | nòrd = [[Sent Inhan]] | nòrd-èst = [[Larcan]] | èst = [[Era Toa]] | sud-èst = [[Lionç]] | sud = [[Sent Gaudenç]] | sud-oèst = [[Vilanava d'Arribèra]] | oèst = [[Eras Bòrdas d'Arribèra]] | nòrd-oèst = [[Eth Cunh]] <small>(''sus 100 m'')</small> }} ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [saws] a [[Martras de Ribèra]] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Saouss-Poumarédo'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f700.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> ===Sauç=== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, [qui non tractan dera comuna, mès de ''Saulx'', ''Sault''] puish Astor, ''Sauç'' que ven deth latin ''salix'', ''salicem'', « sauç, sauce, sause » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 639, a ''Salice''</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 721</ref>. [[Gaston Basalgas]], per un aute ''Sauç'' que precisa ''sauç'' ven de ''salix'' <ref>Gaston Bazalgues, ''A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot'', Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 124</ref> [e non de ''salicem'' > ''sause'']. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] non ditz arren. ===Pomareda=== Eras referéncias que son per autes lòcs. ''Pomareda'' que designa ua pomareda, un ensemble de pomèrs (sufixe collectiu ''-eta'' ajustat a ''pomarium'', « pomèr »). Eth plurau ''poma'' deth latin ''pomum'', « frut » que s'especializèt dens eth sens actuau <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 539</ref>{{,}}<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 24 732</ref>{{,}}<ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 618</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 268</ref>{{,}}<ref>Gaston Bazalgues, ''A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot'', Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 118</ref>. ==Istòria== Pendent eth Ancian Regime, Sauç e Pomareda (Sauç ?) qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa qu'ei Sent Blasi. Tanlèu 1790, Sauç e Pomareda qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31536 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Évelyne Sansonetto |Partit= shens |Qualitat= retirada de foncionària categoria C }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Michel Lasportes|Partit= |Qualitat= ensenhaire de matematicas }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Denis Puech |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1987]] |Fin= 2001 |Identitat= Gaston Laurent |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1987 |Identitat= Paul Mulé |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31536 |1793=157 |1800=150 |1806=168 |1821=149 |1831=191 |1836=196 |1841=194 |1846=216 |1851=309 |1856=202 |1861=205 |1866=195 |1872=204 |1876=201 |1881=181 |1886=182 |1891=185 |1896=159 |1901=159 |1906=164 |1911=142 |1921=132 |1926=162 |1931=177 |1936=162 |1946=161 |1954=121 |1962=127 |1968=102 |1975=122 |1982=194 |1990=251 |1999=251 |2004=253 |cassini=35621 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|536}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|536}}/12.52) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31536 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] n2ra9adqle3j9lb6ts34l6fi2mrlysk 0 103589 2502530 2501508 2026-06-10T07:42:23Z GosGroc 1603 2502530 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eth Savartés | nom2 = ''Savarthès'' | imatge = Savarthès_La_place.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | ist = {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee = 31537 | cp = 31800 | cònsol = Martine Gilly | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = savartés | longitud = 0.8069 | latitud = 43.1217 | alt mini = 337 | alt mej = | alt maxi = 440 | km² = 3.05 |}} '''Eth Savartés'''{{RepTopMP}} (''Savarthès'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada en eth [[departaments franceses|departament]] dera [[Hauta Garona]] e era [[regions francesas|region]] administrativa d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31537.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deth territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eth Savartés | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Mesard (Nauta Garona)|Sent Mesard]] | èst = | sud-èst = [[Era Barta d'Inard]] | sud = [[Estanhcarbon]] | sud-oèst = | oèst = [[Era Andòrta]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Eth regent dera enquista [[Julian Sacasa|Sacasa]] qu'escriu ''Ét Saouarthés'' <ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10560282v/f707.item.r=julien%20sacaze%20arrondissement%20de%20saint-gaudens</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Eth Savartés'' qu'ei un derivat, damb eth sufixe ''-ensem'', deth gascon ''*sa barta'' « era barta » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 646</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Eth Savartés'' que ven deth gallic ''savart'', « bodiga » <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume I, n° 2347</ref>. </br> ==Istòria== Pendent er Ancian Regime, Eth Savartés qu'èra dera eleccion de Comenge, doncas dera província de [[Gasconha]], dera generalitat d'[[Aush]], dera [[diocèsi de Comenge]] e dera senescaucia de [[Tolosa]]. Eth vocable dera glèisa, annèxa d'[[Era Andòrta]], qu'èra Sent Bertomiu, ara Sent Bernat. Tanlèu 1790, Eth Savartés qu'èra deth [[canton de Sent Gaudenç]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 47 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31537 |Títol= Lista deths cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Martine Gilly |Partit= |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= José Pagès |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Pierre Rougé |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Ara refòrma cantonau de 2014, aplicada en 2015, era comuna que demorè en eth [[canton de Sent Gaudenç]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31537 |1793=248 |1800=163 |1806=221 |1821=231 |1831=274 |1836=260 |1841=264 |1846=236 |1851=260 |1856=234 |1861=235 |1866=204 |1872=251 |1876=208 |1881=210 |1886=212 |1891=187 |1896=178 |1901=178 |1906=174 |1911=151 |1921=156 |1926=137 |1931=123 |1936=140 |1946=115 |1954=117 |1962=113 |1968=117 |1975=99 |1982=98 |1990=105 |1999=122 |cassini=35643 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} era populacion qu'èra de {{popfr31|537}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|537}}/3.05) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Savarthès_La_mairie.jpg|Er ostau de comuna. Savarthès_L'église_15.jpg|Era glèisa Sent Bernat... Savarthès_L'église_14.jpg|... de 1869-70. Savarthès_Entrée.jpg Savarthès_Décor.jpg|Eth nom escriut damb arrebòts. Savarthès_Monument_aux_morts.jpg|Monument aths mòrts. Savarthès_Monument_aux_morts.jpg|Ancian lavader. Savarthès_La_place1.jpg|Plaça. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas damb era comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31537 }} [[Categoria:Comuna de Comenge]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] c89l064h6su06bqhrkka48gs9m64njn 0 121923 2502510 2334472 2026-06-09T21:43:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502510 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Stirling Warwolf Trebuchet.jpg|thumb| upright=1.5|right|Trabuc bastit segon lo warwolf]] Lo '''trebuc''' es una pèça d’[[artilhariá]] medievala de [[contrapés]]. Es una [[maquina de sètge]] que foguèt utilizada a l'[[Edat Mejana]], per destruire la [[maçonariá]] de la muralhas, o per lançar de [[projectil]]s per dessús los [[Barri (arquitectura)|barris]]. Lo trebuc de [[contrapés]] apareguèt dins la primièra partida del [[sègle XII]] dins los païses del bacin mediterranèu a l'encòp dins las tèrras crestianas e dins las regions contrarotladas pels musulmans<ref>{{en}} David Nicolle/Gerry Embleton/Sam Thompson, ''Medieval Siege Weapons. Western Europe AD 585-1385'', Osprey Publishing, 2002, p.18.</ref>. Podiá lançar de projectils de tres cents liuras ({{unitat|140|kg}}) e los projectar de granda velocitat contra los barris enemics. Segon las circonstàncias, de cadavres infectats per de malautiás foguèron getats dins las vilas per tòca de propagar las epidèmias d'entre los asetjats, es la varianta medievala de la [[Arma biologica|guèrra biologica]]. Lo trabuc de compés aparegut en [[China]] a l'entorn del [[sègle IV]], en Euròpa al [[sègle VI]] e venguèt obsolet solament al [[sègle XVI]], plan aprèp l'introduccion de la [[polvera]] de [[canon]]. Lo trebuc es fòrça mai precís que los autres [[Catapulta (arma)|catapulta]]s de l'[[Edat Mejana]]. Pendent las [[crosadas]], [[Ricard Ièr d'Anglatèrra|Ricard Còr de Leon]] donava de noms plan evocators als dos trabucs utilizat al [[Sètge de Sant Joan d'Acre (1191)|sètge de Sant Joan d'Acre]] en [[1191]] "God's Own Catapult" e "Bad Neighbor<ref>"Neatorama - Trivia." [http://www.neatorama.com/2008/03/02/trivia-gods-own-catapult-and-bad-neighbor-trebuchets/ en linha]</ref>". ==Las armas de contrapés == [[Imatge:Trebuchet Castelnaud.jpg|thumb|right| upright=1.3|Trebuc al [[Castèl de Castelnòu e La Capèla|Castèl de Castelnòu]]]] L’edat d'aur del trebuc se situa al [[sègle XIII]]. Foguèt utilizada pendent la [[crosada dels Albigeses]], coma lo mòstan d'escavacions fachas a [[Carcassona]] e al [[castèl de Montsegur]] per exemple. S'estima comunament que lo trebuc podava tirar de [[bolet (artilhariá)|bolet]]s pesant fins a {{unitat|120|[[quilograma|kg]]}} cap una distància d’un pauc mai de {{unitat|200|[[mètre|m]]}}. Se deviá mantenir una distància minimala de 150-200 mètres per se tenir fòra de portada los [[arc|arquièr]]s assetjats. Una maquina de talas dimensions èra mai sovent emplegada coma arma de [[sètge]]. Èra puntada cap a un punch precís dels [[barri (arquitectura)|barri]]s enemics qu'èran alara bombardats. Lo trebuc constituava tanben una arma de [[dissuasion]] eficaça. En efècte, sufisiá a vegadas que los assetjants comencèron a erigir une maquina per que la plaça fòrta capitule. Lo trebuc fuguèt remplaçat per l’artilhariá de [[polvera]] fins a que se daissèt l'usatge pendent lo [[sègle XVI]]. Ambedos sistèmas d’armament coexistèron en efècte pendent prèp de tres sègles alara que l’artilhariá de polvera foguèt introducha al començament de la [[guèrra de Cent Ans]] opausant los [[França|Franceses]] als [[Anglatèrra|Angleses]], e pendent lo sètge d’[[Orleans]]. Cal dire qu'a l’epòca, lo trebuc èra d’un usatge mai aisit e subretot mens dangierós que l’artilhariá de polvera. Una de las darrièras utilizacions del trebuc coma arma de sètge que foguèt consignada per escrich data de [[1521]]. Per manca de polvera, [[Hernán Cortés]] faguèt montar un trebuc al sètge de la capitala [[aztèca]] [[Tenochtitlán]]. Se dich que seviguèt pas mai d'un còp e que provoquèt la seuna destruccion al primièr tir. == Caracteristicas tecnicas == Se las dimensions e la massa de la maquina pòdon variar fòrça d’un modèl a un autre, un trabuc de talha mejana deuriá possedar las caracteristicas tecnicas seguentas: * Logor de la [[vèrga]]: 8 a {{unitat|12|mètres}} ; * Massa del [[contrapés]]: entre 10 e {{unitat|18|tonas}} ; * Massa dels [[bolet (artilhariá)|bolet]]s: de 80 a {{unitat|100|quilogramas}} ; * [[Portada]] maximala: un pauc mai de {{unitat|200|mètres}}; * Nombre de servissents: prèp de 60 personas (fustièrs, picapeirièrs, manòbras, eca.) ; * [[Cadéncia]] de tir : 1 a 2 per ora. ==Foncionament del trabuc== [[Fichièr:Trebuchet swinging move.gif||thumb|300px|Principi de foncionament]] Es fach d’un assemblatge ligant una [[vèrga]] a un [[contrapés]] articulat. De l'autre costat èra ligat una pòcha qu'èra plaçat lo [[projectil]], mai sovent un [[bolet (artilhariá)|bolet]] de pèira talhada. Lo foncionament del trabuc utiliza lo principi mecanic del [[palfèr]] per propulsar una pèira o d'autres projectils fòrça mai luenh e amb mai de precision qu’una [[Catapulta (arma)|catapulta]] balança fins a la posicion verticala e, amb l’ajuda un [[croquet]], una de las extremitats de la [[Fronda (arma)|fronda]] se desliga, propulsant lo projectil cap a la cibla amb una granda fòrça<ref>FAT{{en}}[https://web.archive.org/web/20100503211719/http://www.trebuchet.com/firstfat The Original Floating Arm Trebuchet] sus [[trebuchet.com]]</ref>. == Descripcion detalhada == '''''Nota:''' Aquela descripcion tradusís aquela de l’''Encyclopédie médiévale'' de [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet le Duc]] que compila las coneissenças teoricas sul trabuc a la fin del [[sègle]].'' [[Imatge:Villard de Honnecourt.djvu|page=59|thumb|right|Pagina del casnèrn de [[Villard de Honnecourt]] que se pòt legir la frasa citada per [[Eugène Viollet-le-Duc|Viollet le Duc]]]] [[Villard de Honnecourt]]<ref>Voir l’album de [[Villard de Honnecourt]], publié par MM.&nbsp;Lassus e [[Alfred Darcel]] ([[París]], Delion, [[1858]]), e l’edition anglesa publicada per M. Willis ([[Oxford]], Parker).</ref> nos dona lo dessenh d’un de'aqueles grands trabucs de [[contrapés]], tan fòrt emplegats pendent las [[guèrra]]s del [[sègle XII]] e [[sègle XIII|XIII]]. Alara que l’elevacion d'aquela maquina manca dins lo [[manuscrich]] de nòtra [[arquitecte]] [[Picardia|picard]] del [[sègle XIII]], pasmens la figura quel presenta e l’explicacion ajuda a comprendre aquelas menas de maquinas. Villard escrich al bas de son plan la legenda seguenta (del francés ancian): ::''{{cita|Se volètz façonar lo fòrt engenh que se nomena trabuc, fasètz aquí atencion. D'aquí son las sablièras coma repausant a tèrra. Aquí siètz davant los •ii• [[torn]]s e la [[Còrda]] dobla amb que se ravala la [[vèrga]]. Vejatz se podètz dins aquela autra pagina. I a grand fais de ravalar, perque lo contrapés es fòrça pesuc; perque i a una panièra plena de tèrra, qu'a •ii• grandas [[cana]]s de long e •ix• [[pé (unitat)|pé]]s de larg, e •xii• pés de fons. E al bandir de la flècha&nbsp;(*), pensatz! E vos ne donatz garda, perque deu èsser mantenguda a aquela travèrsa del devant.''<br /> <small>(*) La flècha designa una [[Cavilha (menuisariá)|cavilha]].</small>}} === Lo trabuc dels Albigeses === Al sètge del castèl de [[Menèrba]] (en Minerbés), Pierre de Vaux-Cernay<ref>dins son {{fr}}Histoire des Albigeois</ref> dich, ''se levèt del costat dels [[Gascon]]s una maquina d'aquela que se nomena [[manganèl]]s, qu'i trabalhavan nuèch e jorn amb fòrça d’ardor. Quitament, al mièjorn e al nòrd, s'auçava doas maquinas, saber una de cada costat. Fin finala, del costat del [[comte]], es a dire a l’[[orient]], èra una excellenta e imensa [[pèirièra]], que cada jorn costava vint e una liuras pel [[salari]] dels obrièrs qu'i èran emplegats.'' Al sètge de [[Castèlnòu d'Arri]], començat contra [[Simon IV de Montfòrt|Simon de Montfòrt]], lo comte de [[Tolosa]] faguèt ''{{cita|preparar un engenh de grandor monstruosa per roïnar las muralhas dels [[castèl]], que lançava de pèiras enòrmas, e capvirava tot çò qu'atenhava... Un jorn, lo comte (Simon de Monfort) s’avançava per destruire aquela maquina; e coma los enemics l’aviá rodejada de valats e de clèdas de tal biais que nòstres gents podavan pas i arribar...}}'' En efècte, totjorn s'encledava aquelas maquinas tan per empachar los enemics de las destruire que per preservar los òmes que las servissián. Al sètge de [[Tolosa]], Pierre de Vaux-Cernay conta que, dins lo combat que Simon de Monfòrt foguèt tuat, ''{{cita|lo comte e lo pauc de monde qu'èra amb el se retirant per causa d’una granissa de pèiras e de l’insuportable trumada de flèchas que los accablavan, s’arrestèron devant las maquinas, darrièra de clèdas, per s'aparar de las unas e de las autras&nbsp;; perque los enemics lançavan suls nòtres una enòrma quantitat de peiras mejans dos trabucs, un [[manganèl]] e mai engenhs...}}'' Es alara que Simon de Monfòrt foguèt atengut per una pèira lançada per una [[peirièra]] que se ne servissiá las femnas, sus la plaça de [[Basilica de Sant Sarnin|Sant Sarnin]], es a dire a cent tesas al mens del luòc que se passava lo combat.. [[Villard de Honnecourt]] nomena l’engenh de contrapés suspendut per de bièlas, de contrapés en forma de panièras, trabuc&nbsp;; que se deu conclure que se lo manganèl es tanben un engenh de contrapés, sonque pòt èsser un engenh de balancièr, coma aquel figurat dins lo [[bas relèu]] de Sant Nazèri de Carcassona<ref>{{fr}}[[Bas relèu]] que se supausa representar la mòrt de Simon de Monfòrt.</ref> e dins fòrça de imatges de manuscrichs. == Nòtas e referéncias== <references/> ==Bibliografia == *{{en}}Chevedden e al., Scientific American, 1995, cap: The Trebuchet [https://web.archive.org/web/20040726001919/http://www.deremilitari.org/resources/pdfs/trebuchet.pdf en linha *{{en}}Paul E. Chevedden; Dumbarton Oaks Papers, No. 54; cap: The Invention of the Counterweight Trebuchet:A Study in Cultural Diffusion (TEXT) [http://web.archive.org/web/20040723113719/http://www.doaks.org/DOP54/DP54ch4.pdf en linha] *{{en}}Byzantine Heavy Artillery: The Helepolis in Greek, Roman, and Byzantine Studies, 1998 *{{en}}Christopher Gravett; Medieval Siege Warfare; ed: Osprey Publishing} *{{en}} Peter Vemming Hansen; Medieval Siege Engines Reconstructed: The Witch with Ropes for Hair; jorn: Military Illustrated, 1992 == Ligams extèrnes == {{commons|Trebuchet|trabuc}} * {{en}}[http://www.pbs.org/wgbh/nova/lostempires/trebuchet/ Secrets of Lost Empires: Medieval Siege (building of and history of trebuchets)], from the [[Nova (TV series)|NOVA]] website *{{en}}[https://web.archive.org/web/20040525103721/http://www.algobeautytreb.com/trebmath35.pdf Trebuchet Mechanics] {{pdf}}) *{{en}}[http://www.fvc3.com/videos/trebuchet.html Video of a Spring Trebuchet in action] *{{en}}[https://web.archive.org/web/20100129000643/http://www.catapults.info/trebuchets Historical accounts of the Trebuchet] *{{en}}[https://web.archive.org/web/20140117034804/http://www.warwicksiege.co.uk/ Warwick Trebuchet] * {{en}} [http://www.redstoneprojects.com/trebuchetstore/trebuchet_history.html Istòria del trabuc]. * {{fr}} [http://www.youtube.com/watch?gl=FR&hl=fr&v=iir0d8WQMCE Demonstracion de tir de trabuc de l'AMQ la [[Fèste mediévala]] de Saint-Marcellin (Quebèc)] * {{fr}} [http://fr.youtube.com/watch?v=7EVBsBZ7pf0 Demonstracion de tir d'un trabuc optimizat a l'IUT d'Orleans]. * {{fr}} [http://medieval.mrugala.net/Armes%20de%20siege/Trebuchet.htm Site amb descripcion, fotos e plans] ; * {{fr}} [http://larressingle.free.fr/trebuchet.htm Demonstracion de tir a Larressingla en Gasconha]. [[Categoria:Engenh de sètge]] mlzn7cjd0esesh58nyzmo7cao44irsv 0 121991 2502517 2482573 2026-06-09T22:00:01Z Alaric 506 44932 2502517 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} Las '''Garrigas''' (oficialament en [[catalan]]: ''les Garrigues'') son una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] [[Catalonha (region)|catalana]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] que limitan amb la [[Conca de Barberà]], [[Segrià (comarca)|Segrià]], lo [[Plan d'Urgèl|Plan d'Urgèlh]], la [[Ribera d'Èbre]], [[Priorat (comarca)|Priorat]], e [[Urgèl (comarca)|Urgèl]]. La capitala administrativa de la comarca n'es [[les Borges Blanques]]. == Referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Garrigues|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] 2pkoi8e1o0dsar8uy5quyrc6on8ut1z 2502520 2502517 2026-06-09T23:51:59Z Alaric 506 44932 lista dels municipis 2502520 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} Las '''Garrigas''' (oficialament en [[catalan]]: ''les Garrigues'') son una [[Comarcas de Catalonha|comarca]] [[Catalonha (region)|catalana]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] que confronta la [[Conca de Barberà]], [[Segrià (comarca)|Segrià]], lo [[Plan d'Urgèl|Plan d'Urgèlh]], la [[Ribera d'Èbre]], [[Priorat (comarca)|Priorat]], e [[Urgèl (comarca)|Urgèl]]. La capitala administrativa de la comarca n'es [[les Borges Blanques]]. {{capentcat|}} {{entcat|[[L'Albagés]]|339}} {{entcat|[[L'Albi]]|764}} {{entcat|[[Arbeca]]|2163}} {{entcat|[[Bellaguarda]]|278}} {{entcat|[[Les Borges Blanques]]|6482}} {{entcat|[[Bovera]]|244}} {{entcat|[[Castelldans]]|952}} {{entcat|[[Cervià de les Garrigues]]|641}} {{entcat|[[El Cogul]]|163}} {{entcat|[[L'Espluga Calba]]|324}} {{entcat|[[La Floresta]]|159}} {{entcat|[[Fulleda]]|87}} {{entcat|[[La Granadella]]|748}} {{entcat|[[Granyena de les Garrigues]]|174}} {{entcat|[[Juncosa]]|377}} {{entcat|[[Juneda]]|3453}} {{entcat|[[Els Omellons]]|187}} {{entcat|[[La Pobla de Cérvoles]]|208}} {{entcat|[[Puiggròs]]|269}} {{entcat|[[El Soleràs]]|308}} {{entcat|[[Tarrés]]|126}} {{entcat|[[Els Torms]]|135}} {{entcat|[[El Vilosell]]|177}} {{entcat|[[Vinaixa]]|437}} |} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Comarcas de Catalonha}} [[Categoria:Garrigues|*]] [[Categoria:Comarca de Catalonha]] d8lhxja7psydx58u7wx4jaq7swf2hrx 0 124591 2502495 2432983 2026-06-09T21:00:33Z Alaric 506 44932 2502495 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alp''' es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]], e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} rzthhje9vdrery28n6wd066h3z6d71q 2502496 2502495 2026-06-09T21:07:51Z Alaric 506 44932 2502496 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Alp''' es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 0stymtnvrfzcmf7kb4hqdpisxdnjiun 0 124610 2502497 1857443 2026-06-09T21:13:39Z Alaric 506 44932 2502497 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bolvir''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} rt6t2l5jkvz1xs0r7zulj7960a781ze 0 124643 2502498 2489637 2026-06-09T21:17:02Z Alaric 506 44932 2502498 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Das''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== ===Mosoll=== [[imatge:Santa_Maria_de_Mosoll,_al_terme_de_Das,_Cerdanya_-_panoramio.jpg|thumb|250px|left|Glèisa Santa Maria de Mosoll]] Lo nom es atestat ''Moroll'' en 1044. Es un nom d'origina celtica, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic ''Meddo-'' [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de ''-ullus''. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'[[Edat Mejana]]. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants. La fòrma pus generala es ''Mesull'', ''Meüll''. La segonda sillaba deriva aicí de ''-ŭllu-'', e non pas de ''-ūllu-'', coma dins los autres cases <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222</ref>. Notem l'assimilacion vocalica aparenta aboriva ''e-o'' > ''o-o''. En general, quand i a doás anomalias dins un toponime, una explica l'autra. Mès cossí ? Benlèu ''*mesull'' > ''*mosull'' > ''mosoll'' (assimilacion). O autrament. ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 6udcqr0w6hfg7xw10kia09mo2cksis7 0 124651 2502499 1857445 2026-06-09T21:18:57Z Alaric 506 44932 2502499 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Fontanals de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 0xe506i50kunvbal1d00wd1w83mnt5a 0 124660 2502501 1857450 2026-06-09T21:22:20Z Alaric 506 44932 2502501 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Ger''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 791m69ylc5893aaoy3v9zxx8ty35v4c 0 124663 2502502 1857449 2026-06-09T21:24:33Z Alaric 506 44932 2502502 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Guils de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 124r0jrjrwx2mttmmljgqnfqlc9u7oe 0 124665 2502503 1857448 2026-06-09T21:26:39Z Alaric 506 44932 2502503 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Isòvol''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} ljo6y0ruft8o0zyq28acq6wp5767qtz 0 124685 2502505 2451522 2026-06-09T21:33:46Z Alaric 506 44932 2502505 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Meranges''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} nd8o54sfyf91krm4n5hwec7lqs69iw5 0 124729 2502506 2437157 2026-06-09T21:37:49Z Alaric 506 44932 2502506 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Puigcerdà''' es una comuna de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] de [[Girona (província) |Girona]], en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. Puigcerdà es la capitala istorica de [[Cerdanha]] e oficialament de la [[comarca]] actuala de la [[Bassa Cerdanha]] (''Baixa Cerdanya'' en catalan), en mai d'èsser caplòc del [[districte judiciari]] de Puigcerdà. == Geografia == {{Comunas limitròfas|Nòrd-Oèst=[[la Tor de Querol]]|Nòrd=[[Enveig]]|Nòrd-Èst=[[Ur]]|Èst=[[la Guingueta d'Ix]]<br/>[[Palau de Cerdanya]]|Oèst=[[Guils de Cerdanya]]<br/>[[Bolvir]]|Sud-Oèst=[[Alp]]|sud=[[Fontanals de Cerdanya]]}} {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} hrukxm1efr95op61l9p3cp69r41772q 0 124880 2502507 1857455 2026-06-09T21:39:43Z Alaric 506 44932 2502507 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Urús''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Girona (província) |Girona]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|17}} 0siwm5vt4k26vlpjhaj1ksmas13bm6d 0 125908 2502508 2078123 2026-06-09T21:42:18Z Alaric 506 44932 2502508 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha|Cerdanya]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 7z7njak7zcq4gzed20l65l9xla7nmu4 2502509 2502508 2026-06-09T21:43:06Z Alaric 506 44932 2502509 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Bellver de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la comarca de la [[Bassa Cerdanha]], de la [[Província d'Espanha|província]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] en [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 8wmnfv8p50vug8wfem577l41x1pjaxq 0 125970 2502511 1857447 2026-06-09T21:45:58Z Alaric 506 44932 2502511 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Lles de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 3bx2y2pmqgb2vnhba1x0jn98bft6f5a 0 125980 2502512 1857452 2026-06-09T21:49:21Z Alaric 506 44932 2502512 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Montellà i Martinet''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 0sa89l74m173wtkt6m2zhrms5s3pn3q 0 126005 2502513 1857453 2026-06-09T21:51:16Z Alaric 506 44932 2502513 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Prats i Sansor''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} r8735ovjd6m0t93bvgb6cq9rw12tt48 0 126008 2502514 1993020 2026-06-09T21:53:13Z Alaric 506 44932 2502514 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Prullans''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} 22cs1ys9j7nvcmfmvl2871sicfd9h6l 0 126015 2502516 1857456 2026-06-09T21:57:56Z Alaric 506 44932 2502516 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Riu de Cerdanya''' es un [[municipi]] de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de [[Bassa Cerdanha]]. {{Entpopcat}} ==Toponimia== == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} m3jp992nk5hmbrysvuj656km30quze2 0 133853 2502489 2354173 2026-06-09T18:12:37Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502489 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Ravindra prabhat.jpg|thumb|right|250px|Ravindra Prabhat]] '''Ravindra Prabhat''' (en [[Devnagari]]:रवीन्द्र प्रभात; romanizat: ''Ravindra Prabhat'') ([[Bihar]], [[5 d'abril]] de [[1969]] ) es un poèta indo, jornalista e escrivan. <ref>[https://web.archive.org/web/20130131002232/http://www.southasiatoday.org/2012/02/today-we-have-any-type-of-new.html A conversation with Ravindra Prabhat]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170205184157/http://www.swargvibha.in/rachnakar/biodatas/ravindra_prabhat.html Ravindra Prabhat at Swargvibha]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170806042846/http://www.rashtriyasahara.com/ Rashtriy Sahara],[Hindi Daily, Patna Edition,april 25th 2011, Page : 06,Title : Antarrashtriy star par laharayega Bihar ka Parcham । Sub Title : The start of poetic journey of Ravindra Prabhat]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131111075149/http://scholar.qsensei.com/content/1rn8qv Scholar]</ref> ===Nòtas e referéncias=== <references/> [[Categoria:Naissença en 1969|Prabhat,Ravindra]] kv4la77tccsgptifhea7bcc31gfdsow 0 149976 2502490 2468755 2026-06-09T18:28:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502490 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|300px|La ''Declaracion d'Independéncia dels Estats Units'', mostrant los cinc membres del comité encargat de redactar la Declaracion en 1776, presentent son trabalh al [[Segon Congrès Continental]] a [[Filadèlfia]].]] La '''Revolucion Americana''' foguèt un conflicte entre las [[Tretze Colonias]] britanicas de l'[[America del Nòrd]] e la [[metropòli]] (Lo [[Reialme Unit]]).<ref>{{Ref-web |url=http://www.historiasimple.com/2009/04/la-revolucion-americana.html Historia Simple, |títol=La Revolución Americana |lenga=es |site=www.historiasimple.com}}</ref> A l'eissida de que nasquèt una nòva nacion, e que s'establiguèt la [[Constitucion dels Estats Units d'America]]. Dins aquel periòde, las colonias s'uniguèron contra l'Empèri Britanic e dintrèron en conflicte armat conegut coma la [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America]] entre 1775 e 1783. Çó que donèt la [[Declaracion d'Independéncia dels Estats Units d'America]] de 1776 e la victória sul [[camp de batalha]] enoctubre de 1781. L'epòca revolucionária comencèt en 1763, quand la [[Guèrra Franco-indiana|la menaça militara francesa sus las colonias britanicas de l'America del Nòrd]] s'acabèt. Adoptant la politica que las colonias devián pagar una partida substanciala dels còsts associats al manteniment de l'Empèri, la Grand Bretanha impausèt una [[Lei del Timbre del 1765|seria d'impòsts]] e d'autras « [[Leis Intolerablas]] » que venguèron plan impopularas. Per que las colonias avián cap de representacion electorala al [[Parlament britanic]] fòrça colons consideravan que las leis èran illegitimas e una violacion dels seus drech coma angleses. A partir de 1772, de grops de patriotas comencèron a crear de [[comités de correspondéncia]] que venguèron lo [[Congrès Provincial]] dins la majoritat de las colonias. Amb los ans, los Congresses Provincials o los equivalents remplaçant de biais eficaç l'aparelh governamental britanic dins las ancianas colonias, que culminèt en 1774 amb l'unificacion del [[Congrès Continental]]. En responsa a las protacions dels Patriotas a Boston que los britanics tentèron d'afirmar lor autoritat, los britanics envièron de tropas de combat. En consequéncia, los futurs Estats mobilizèron las seunas Milícias e entrèron en luta en 1775. S'estima que los Legitimistas èran entre 15 e 20% de la populacion,<ref>Calhoon, "Loyalism and neutrality" a Greene and Pole, ''A Companion to the American Revolution'' (2000) pàg. 235 {{en}}</ref> dempuèi lo començament fins a la fin de la guèrra los Patriotas controlavan entre 80% e 90% del territòri; los britanics eles solament tengavan qualques ciutats costièras pendent un long periòde. En 1776, los representants de caduns dels 13 [[Tretze Colonias|Estats independents]] votèron unanimament la [[Declaracion d'Independéncia dels Estats Units d'America|Declaracion d'Independéncia]], establissent los Estats Units, qu'originalament foguèron governats per una [[confederacion]] formada per un govèrn representatiu seleccionat per d'assembladas legislativas de l'Estat. Los continentals s'alièron amb [[França]] en 1778, çò qu'egalizèt las fòrças militaras a navalas. Las doas armadas principalas britanicas foguèron capturats per l'Armada Continentala, a [[batalha de Saratoga|Saratoga]] en 1777 i [[batalha de Yorktown (1781)|Yorktown]] en 1781, aquó equivent a una victòria de la guèrra pels Estats Units d'America.<ref>{{en}} Jeff Wallenfeldt, The American Revolution and the Young Republic: 1763 to 1816 [http://books.google.es/books?id=XdWbAAAAQBAJ&pg=PA28&dq=October+19,+1781+yorktown&hl=ca&sa=X&ei=-CZgUpvBLcXUswaA84CoBQ&ved=0CG0Q6AEwCA#v=onepage&q=October%2019%2C%201781%20yorktown&f=false en linha] ed: Britannica Educational Publishing, 2011</ref> Lo Segon Congrès Continental foguèt lo Congrès de la Confederacion amb la ratificacion dels [[Articles de la Confederacion]]. Lo [[Tractat de Versalhas de 1783|Tractat de Versalhas]] 1783 foguèt ratificat per aquel nòu govèrn nacional e supausa la fin del clam pels britanics suls Tretze Estats. La Revolucion Americana provoquèt una seria de grans cambis intellectuals e socials dins la jove societat estatsuniana, coma de nòus ideals republicans que foguèron assimilats per la poblacion estatsuniana. Dins qualques Estats, esclatèron de debats politics sul ròtle de la [[democracia]] dins lo govèrn, amb de [[paires fondators dels Estats Units|paires fondators]] mai [[Liberalisme|liberals]] que crenhèron l'[[oclocracia]]. Fòrça questions sul govèrn nacional foguèron pas resolgudas amb la [[Constitucion dels Estats Units d'America]] de 1787, comprenent los primièrs dos amendaments a la [[Carta de Drechs dels Estats Units d'America|Carta dels Drechs]] (1789), que combièron los Articles de la Confederacion. La Constitucion, en cambi, consacra los [[drechs naturals]] idealizats pels revolucionaris republicans e las garantia sus un govèrn [[Federacion|federal]] gaireben fòrt, e tanben lo [[sufragi]] per las eleccions nacionalas. Amb la democracia e lo cambi cap al [[republicanisme]] produguèt un revolum de la ierarquiá sociala tradicionala e creèt una etica que conforma al cor dels valors politicas estatsunianas.<ref>Wood (1992); Greene & Pole (1994) ch 70</ref> == Referéncias == <references/> == Ligams extèrnes == {{Commonscat|American Revolution}} * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/revolution/home.html Library of Congress Guide to the American Revolution] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20070207143730/http://amrevonline.org/museum/main_page.cgi?rm=intro American Revolution Digital Learning Project][https://web.archive.org/web/20070207143730/http://amrevonline.org/museum/main_page.cgi?rm=intro] New York Historical Society {{en}} * [https://web.archive.org/web/20080429075720/http://www.pbs.org/ktca/liberty/ Liberty!] {{en}} * [http://www.smithsonianeducation.org/educators/lesson%5Fplans/revolutionary%5Fmoney/ Smithsonian study unit on Revolutionary Money] {{en}} * [http://www.theamericanrevolution.org The American Revolution] {{en}} * [http://www.haldimand-collection.ca Haldimand Collection] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20110514061420/http://tigger.uic.edu/~rjensen/am-rev.htm "Military History of Revolution" , de Richard Jensen], amb enllaços a documents i mapes {{en}} * [http://www.independencemuseum.org/ American Independence Museum] {{en}} * [http://www.blackloyalist.com/ Black Loyalist Heritage Society] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20200818050509/https://www.ouramericanhistory.com/ Spanish and Latin American contribution to the American Revolution] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20080512003745/http://dig.lib.niu.edu/amarch/index.html American Archives: Documents of the American Revolution] al web de les Northern Illinois University Libraries {{en}} [[Categoria:Guèrra d'Independéncia dels Estats Units]] 4mxtwgv5uscnx0hyabhhplkmgfrxzmm 0 150534 2502491 1921097 2026-06-09T18:57:47Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502491 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}}{{esbòs}} [[Fichièr:Perpetuo Socorro (2).jpg|thumb|150px|Església del Perpetuo Socorro]] '''Rosario''' qu'ei ua vila de la [[Província de Santa Fe (Argentina)|província de Santa Fe]], en [[Argentina]]. La populacion qu'ei de {{formatnum:1036286}} abitants ([[2009]]). == Vejatz tanben == === Ligams extèrnes === {{commonscat|Rosario}} * [https://web.archive.org/web/20020525150037/http://www.rosario.gov.ar/ Ajuntament de Rosario] en castelhan <!-- {{coord|32|57|0.0|S|60|40|0.0|W|source:trwiki_type:city(3,000,000)_region:AR|display=title}} --> [[Categoria:Vila d'Argentina]] 39xkb6xv8p3rr2g5vtr5t3yveh7m88l 0 154462 2502521 2484115 2026-06-10T02:22:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502521 wikitext text/x-wiki Los '''atempats de genièr de 2015 en Illa de França''' son una seria d'[[Terrorisme islamista|atacas terroristas islamistas]] que se debanèron entre los 7 e 9 de genièr de 2015 en [[Illa de França]], tocant lo jornal ''[[Charlie Hebdo]]'', sos jornalistas, de policièrs e de josieus e ont dètz e sèt personas foguèron assassinadas e los tres atacants abatuts per las fòrças de l'òrdre. Los eveniments comencèron lo 7 de genièr de 2015 per una [[Atemptat contra Charlie Hebdo|fusilhada al sèti del jornal]] satiric ''Charlie Hebdo'' a [[París]], perpetrada per [[Cherif e Saïd Kouachi]], dos fraires de nacionalitat francesa. L'assalt faguèt dotze mòrts e onze ferits. Los Kouachi fin finala foguèron abatuts dos jorns mai tard pel [[GIGN]] après que se foguèron embarrats a [[Dammartin-en-Goële]] al nòrd de París. L'atemptat es revendicat per [[Al-Qaïda dins la peninsula Arabica]] (AQPA). Lo 8 de genièr de 2015, [[Amedy Coulibaly]], un ciutadan francés pròche dels fraires Kouachi, tua per bala une policièra municipala e ferís gravament una autra persona a [[Montrouge]]. L'endeman, [[Presa d'ostatges de la pòrta de Vincennes|pren en ostatge]] los clients d’un supermercat [[cachèr]] [[pòrta de Vincennes]] a París. Tua quatre ostatges josieus abans d'èsser abatut dins un assalt del [[RAID]] e de la [[BRI]]. Afirmava agir al nom de l'organizacion djihadista de l'[[Estat Islamic]]<ref>Veire, {{en}} [http://www.nytimes.com/2015/01/12/world/europe/terror-attacks-in-paris-the-victims.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&module=a-lede-package-region&region=top-news&WT.nav=top-news&_r=0 Terror Attacks in Paris: The Victims. The New York Times, January 11, 2015.]</ref>. Lo reson d'aqueles eveniments es fòrça grand, fins a l'estrangièr: de milions d'anonimes e un quarantenat de caps d'Estat e de govèrns faguèron un passacarrièras los [[Manifestacions dels 10 e 11 genièr de 2015|10 e 11 genièrs]]. Las manifestacions amassèron 1,5 milions de personas à París e mai 3,7 millions en França. == Contèxte == === Charlie Hebdo === Charlie Hebdo, un jornal satiric e fortament laïc, publica fòrça caricaturas d'òmes politics, de religioses crestians, josieus, e musulmans, e d'autres eveniments de l'actualitat locala e internacionala. D'entre aquelas caricaturas, la publicacion de caricaturas del profèta de l'Islam provoquèt de reaccions vivas dins lo mond musulman. De djihadistes menaçavan d'ataca los autors e editors d'aquel biais de caricaturas. === Socioeconomic === Las atacas foguèron perpetradas per d'individús se reclamant de l'Islam, venent de quartièrs dich sensibles. Los elements sortissent d'un contèxte socioeconomic dificil, de parents imigrats dins los ans 1960-1970 amb de revenguts bases, d'individús grandissent dins de quartièrs de naut taus de caumatge e amb d'oportunitats economicas flacas.<ref name="Radicalised in Paris">{{cita|The Guardian [http://www.theguardian.com/world/2015/jan/12/-sp-charlie-hebdo-attackers-kids-france-radicalised-paris Charlie Hebdo attackers: born, raised and radicalised in Paris] 01/13/2015 publisher=Guardian.uk}}</ref> Actors de la pichona delinquéncia locala, oposats a la guèrras en Afghanistan e en Iraq, membres actius de las susmatas de 2005, l'experiença de la preson e de l'exclusion economica radicaliza lors posicions.<ref name="Radicalised in Paris" /> == Cronologia == === Dimercre 7 de genièr === ==== Fusilhade al sèti de Charlie Hebdo ==== {{Article detalhat|Atemptat contra Charlie Hebdo}} Dos òmes<ref>{{fr}}[http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/01/07/01016-20150107LIVWWW00152-en-direct-Charlie-Hebdo-Paris-fusillade.php Hollande devant Charlie Hebdo : “C'est un attentat terroriste”] site de [[Le Figaro]]; 7 de genièr de 2015.</ref> [[cagola]]ts e vestits de nègre, armats de [[fusih d'assalt|fusilhs d'assalt]] [[AK-47]], intrèron d'en primièr al n°6 de la [[rue Nicolas-Appert|carrièra Nicolas-Appert]] – pensant penetrar dins la redaccion qu'èra al n°10<ref name="illumines">{{fr}} Charlie Hebdo : “Ce ne sont pas des illuminés qui ont agi sur un coup de tête” [http://www.lepoint.fr/societe/charlie-hebdo-ce-ne-sondat-pas-des-illumines-qui-ont-agi-sur-un-coup-de-tete-07-01-2015-1894714_23.php] [[Le Point]] font AFP; 7 de genièr de 2015.</ref> Constatant lor error, menacèron los emplegats presents, dins una pòrta veirada, per obtenir la bona adreça<ref name="Lemonde0801"/>. Arribats al n°10, los terroristas tirèron a l'acuèlh sus dos agents d'entreten, ne tuant un<ref name="Obs1">{{fr}} [https://web.archive.org/web/20170718025610/http://tempsreel.nouvelobs.com/charlie-hebdo/20150107.OBS9473/ce-qu-il-s-est-passe-dans-l-immeuble-de-charlie-hebdo.html Ce qu'il s'est passé dans l'immeuble de « Charlie Hebdo »] [[Le Nouvel Observateur]]; 7 de genièr de 2015.</ref>; trapèron dins l'escalièr la dessenhària [[Coco (dessenhària)|Coco]] (Corinne Rey), que s'anava cercar sa filha. <ref group="N">Los dos òmes prenguèron es ostatge Coco, ordoant que los mena als burèus del jornal: ''{{cita|Anavi cercar ma filha a la gardariá, debant la pòrta de l’imòble del jornal dos òmes cagolats e armats subte me menacèron. Tirèron sus Wolinski, Cabu… durèt cinc minutas… M'èri refugiada jos un burèl… Parlavan parfièchament lo francés… Se revendicavan d’[[Al-Qaïda]].}}''{{fr}}[http://www.humanite.fr/charlie-hebdo-le-temoignage-de-la-dessinatrice-coco-562041 Charlie Hebdo : Le témoignage de la dessinatrice Coco] [[L'Humanité]]; Laurence Mauriaucourt; 7 de genièr de 2015.</ref> <ref name="Lemonde0801" />. Ensajèt d'estalviar los seus menant los òmes a l'etatge tresen, alara que la redaccion èra al segond. Dins los estatges, los terroristas menacèron un locatari, puèi acabèron per trobar lo bon palièr; obliguèron alara Coco, menaçada amb una arma, a far lo [[digicòdi]] de la pòrta blindada que s'obrissiava sus la redaccion, puèi penetrèron dins los burèls del jornal<ref name="LeMonde">{{fr}}[http://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/07/attaque-au-siege-de-charlie-hebdo_4550630_3224.html “Charlie Hebdo” visé par une attaque terroriste, la rédaction décimée] site de [[Le Monde]]: 7 de genièr de 2015.</ref>{{,}}<ref name="Lemonde0801" />. D'en primièr èra lo burèl de webmaster Simon Fieschi: lo feriguèron gravament<ref name="témoignageVinson">[http://www.lemonde.fr/societe/article/2015/01/13/c-est-charlie-venez-vite-ils-sont-tous-morts_4554839_3224.html « C’est Charlie, venez vite, ils sont tous morts »], ''Le Monde'', 13 de genièr de 2015</ref>. Subte intrèron dins la sala ont èra l'equipa en [[conferéncia de redaccion]] setmanièra començada a 10 oras 30. Segon lo testinòni dels jornalistas [[Laurent Léger]] e [[Sigolène Vinson]], un dels dos cridèt alors {{cita|[[Allah akbar]]}}<ref name="Léger">{{fr}}[http://www.lepoint.fr/societe/charlie-hebdo-j-ai-vu-l-horreur-08-01-2015-1895074_23.php "Charlie Hebdo" : Laurent Léger, témoignage d'un rescapé du chaos] [[Le Point]] 9 de genièr de 2015</ref>. Cercavan ont èra [[Charb]]<ref name="Lemonde0801" /> , un còp identificat; l'abatèron. Declarèron enseguida, segon los testimònis dels subrevivants, {{cita|Anatz pagar perque avètz insultat lo Profèta}}<ref name="Lemonde0801" />, abans de tirar sul rèsta de l'assisténcia, tuant nòu autres personas<ref group="N">Una foto de l'interior dels locals del jornal, presa après la fusilhada, es disponibla [https://web.archive.org/web/20150108205504/http://s2.lemde.fr/image/2015/01/08/534x0/4551819_6_1de2_2015-01-08-78730c9-14051-dh8p5o_f8af7d808af851602fc7936a176b2965.jpg aicí].</ref> : sèt autres membres de la redaccion, un invitat e un policièr encargat de la securitat de [[Charb]], Franck Brinsolaro, qu'ensajèt de respondre amb son arma<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150115060531/http://www.elysee.fr/declarations/article/hommage-national-aux-trois-policiers-morts-en-service-3/ Omenatge nacional als tres policièrs mòrts al servici], París, 13 de genièr de 2015.</ref><ref group="N">Moriguèron uèit membres de la redaccion de ''[[Charlie Hebdo]]'', los dessenharis [[Cabu]], [[Charb]], [[Tinhós]], [[Honoré]] e [[Wolinski]], l'economista [[Bernard Maris]] (que lo pseudoním èra {{cita|Oncle Bernard}}), lo corrector [[Mustapha Ourad]], e [[Elsa Cayat]], psychanalista e cronicaira, e un invitat de la redaccion, Michel Renaud (fondator del festenal ''[[Rendètz-vos del quasernet de viatge de Clarmont-Ferrand]]'', qu'èra vengut de [[Clarmont d'Auvèrnhe]] per tornar de dessenhs a [[Cabu]].</ref> Sortiguèron de l'imòble contunhant de far fuòc e cridèron {{cita|Allah akbar}}<ref>{{fr}}[http://www.20minutes.fr/societe/1511807-20150107-video-attaque-charlie-hebdo-sait-fusillade VIDEO. Attaque à « Charlie Hebdo » : Ce que l'on sait de la fusillade] Vincent Vantighem, 7 de genièr de 2015; site de [[20 minutes]].</ref>. Segon [[François Molins]], procuror de [[París]], los assassins fugiguèron amb una [[Citroën C3]] negra estacionada debans l'imòble<ref>{{fr]]Charlie Hebdo : “Des corps qui sont à terre, des mares de sang, des blessés très graves”[http://www.lepoint.fr/societe/charlie-hebdo-des-corps-qui-sont-a-terre-des-mares-de-sang-des-blesses-tres-graves-07-01-2015-1894677_23.php] site [[Le Point]] font AFP; 7 de genièr de 2015.</ref>. Dins la fugida encontrèron una patrolha de polícia que claufiguèron la veitura de balas sens far de ferits<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=xtPRa6rGZRc Vidèo de l'ataca de la patrolha], Youtube, 13 de genièr de 2015</ref>. Ne crosèron una segonda, aquel còp en [[BTT]], escambièron de tirs, totjorn sens ferits. E, se trapèron amb una tresena sul [[baloard Richard-Lenoir]]<ref name="luz">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20160317070817/http://www.franceinfo.fr/actu/faits-divers/article/tirs-au-siege-charlie-hebdo-selon-le-dessinateur-luz-qui-evoque-des-victimes-628035 Attaque contre Charlie Hebdo : ce que l'on sait] 7 de genièr de 2015; site [[France Info]].</ref>. Sortiguèron de la [[Citroën C3]], faguènt fuòc ferissent a la camba lo policièr Ahmed Merabet qu'aviá tirat sus la veitura<ref>[http://www.liberation.fr/societe/2015/01/13/ahmed-merabet-francais-policier-musulman-tue-par-les-freres-kouachi_1179546 Ahmed Merabet, «français, policier, musulman», tué par les frères Kouachi], ''Libération'', 13 de genièr 2015</ref>. Un dels terroristas s'escridèt a Merabet {{cita|Volgavas nos tuar?}} : Merabet, a tèrra, lèva la man per se rendre disent {{Cita|Non, va plan, cap}}. Un dels assalidors corrís cap a el e lo tuar d'un tir a portada amb una bala dins la tèsta. Lo collèga de Merabet capitèt a fugir. Los dos òmes contunhèron alara la fugida en veitura cridant {{cita|Avèm venjat le Profèta [[Maomet]]}} e {{cita|Avèm tuat Charlie Hebdo}}<ref>{{fr}}[http://www.afp.com/fr/node/3195750 Attaque de Charlie Hebdo] 7 de genièr de 2015; site de l'[[AFP]]</ref>{{,}}<ref name="figpol">{{fr}}[http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/01/08/01016-20150108ARTFIG00197-ahmed-merabet-policier-froidement-acheve-au-sol-et-frank-brinsolaro-tue-au-cote-de-charb-qu-il-protegeait.php Ahmed Merabet, policier achevé au sol et Franck Brinsolaro, tué au côté de Charb, qu'il protégeait] 8 de genièr de 2015; Marie-Estelle Pech; site de [[Le Figaro]].</ref>. Percaçats, tustèron un [[Volkswagen Touran]] (ferissent la conductritz). Abandonèron la C3 carrièra de Meus on s'encastrèt dins un pal, puèi tirèron un automobilista de sa [[Renault Clio]] que panèron. Declarèron al proprietari de la veitura – èran descagolats e descrich coma calmas e pausats per l'òme – {{cita|se los mèdias t'interrògan, dirás: « Es [[Al-Qaïda dins la peninsula Arabica|Al-Qaïda al Iemen]] »}}<ref>{{fr}}Noémie Schulz amb Pauline Hofmann [https://web.archive.org/web/20150111211731/http://www.europe1.fr/faits-divers/charlie-hebdo-ils-sont-partis-avec-ma-voiture-2339495 Les frères Kouachi, des hommes "calmes, déterminés, professionnels"] 9 de genièr de 2015; cadena [[Europe 1]].</ref>. S'anèron per la [[pòrta de Pantin]]<ref name="luz" />{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.sudouest.fr/2015/01/07/deux-hommes-attaquent-charlie-hebdo-un-dessinateur-evoque-des-victimes-1788437-7.php Attentat à Charlie Hebdo : trois “criminels” toujours en fuite] 7 de genièr de 2015; site de [[Sud Ouest]].</ref>. Aicí se perdèt la traça<ref>{{fr}}[http://www.lesinrocks.com/2015/01/07/actualite/fusillade-dans-les-locaux-de-charlie-hebdo-11-morts-11544570/ Fusillade dans les locaux de ''Charlie Hebdo'' : 12 morts] 7 de genièr de 2015; [[Les Inrockuptibles]].</ref>. Lo bilanç et de dotze mòrts<ref name="LeMonde" /> e ontze ferits<ref>{{fr}}En direct – Fusillade au siège de Charlie Hebdo : “un acte d'une exceptionnelle barbarie” [https://web.archive.org/web/20150110153556/http://www.la-croix.com/Actualite/France/Fusillade-au-siege-de-Charlie-Hebdo-2015-01-07-1289320] site de [[La Croix]]: 7 de genièr de 2015.</ref>. Lo [[plan Vigipirata]] es auçat al nivèl maxim, en [[Illa de França]] puèi en [[Picardia]] lo 8 de genièr dins la jornada alara que los suspèctes foguèron identificats dans l'[[Aisne (departament)|Aisne]]<ref>{{fr}}[http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/07/le-plan-vigipirate-porte-au-niveau-alerte-attentat-en-ile-de-france_4550823_4355770.html Le plan Vigipirate « alerte attentat », actif en Ile-de-France, est étendu à la Picardie] site de[[Le Monde]]; 7 de genièr de 2015.</ref>. Lo procuror [[François Molins]] anoncia que lo ministèri public [[antiterrorista]] es sasit de l'enquèsta per assassinats e tentativas d'assassinat en relacion amb una entrepresa terrorista, e faguèt un apèl als testinònis<ref name="illumines"/>. Las fòrças de l'òrdre e los servicis de la DGSI identifiquèron lèu los terroristas coma essent los fraires Kouachi. Dins la serada vèrs 23 oras, d'operacions del RAID se faguèron a Reims, e d'autres menadas per l'antigang a Gennevilliers e Pantin. ==== Agression a Fontenay-aux-Roses ==== Amedy Coulibaly es suspectat d'èsser responsable de l'agression d'un joggaire lo 7 de genièr 2015 a 20h 30 a [[Fontenay-aux-Roses]], vila ont demorava<ref name="lepoint20150110">{{fr}}[http://www.lepoint.fr/societe/coulibaly-pourrait-etre-lie-a-l-agression-d-un-joggeur-mercredi-soir-10-01-2015-1895419_23.php Coulibaly pourrait être lié à l'agression d'un joggeur mercredi soir] [[Le Point]] 10 de genièr de 2015.</ref>. La victima foguèt gravament ferida per de tirs d'[[arma automatica]]<ref name="lenouvelobs20150111">{{fr}}[http://tempsreel.nouvelobs.com/charlie-hebdo/20150111.OBS9709/coulibaly-a-agresse-un-joggeur-mercredi-soir-a-fontenay-aux-roses.html Coulibaly a agressé un joggeur mercredi soir à Fontenay-aux-Roses] [[L'Obs]] 11 de genièr de 2015</ref>. L'11 de genièr 2015, lo ministèri public de París anoncièt qu'i a un ligam entre la presa d’ostatges de divendre dins l’ipermercat casher de l’Èst de París a causa dels « forrèls percutats descobèrts a Fontenay-aux-Roses » e del [[Tokarev TT 33|pistolet Tokarev]] trobat dins lo supermercat ont Amedy Coulibaly prenguèt fòrça personas en ostatges abans d’èsser abatut divendre per la polícia<ref name="liberation20150111-1432">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150113202716/http://www.liberation.fr/societe/2015/01/11/une-connexion-faite-entre-la-prise-d-otages-porte-de-vincennes-et-l-agression-d-un-joggeur_1178363 Une connexion faite entre la prise d’otages porte de Vincennes et l’agression d’un joggeur] [[Libération]] 11 de genièr de 2015.</ref>. === Dijòus 8 de genièr === ==== Fusilhada a Montrouge ==== Alara que los agachs domòran sus la traca dels dos suspèctes de ''Charlie Hebdo'', una fusilhada se passa a [[Montrouge]] lo 8 de genièr de 2015 vèrs 8 oras 30. Cridats per un simple accidents entre dos veïculs, una policiària municipala e un agent de carrièra venon la cibla d'un individú masquetat portant un gilet parabalas e armat d'un fusilh d'assaut [[AK-47]] e d'una arma de ponch, que será identificat coma benlèu [[Amedy Coulibaly]]<ref>{{fr}}[http://www.liberation.fr/societe/2015/01/09/amedy-coulibaly-suspect-n1-de-l-assassinat-de-montrouge_1177008 Amedy Coulibaly, suspect numéro 1 de l'assassinat de Montrouge, l'auteur de la prise d'otages du supermarché cachère de la porte de Vincennes] Libération 9 de genièr de 2014</ref>. La jova policièra, <span>Clarissa Jean-Philippe<ref>[http://www.ouest-france.fr/charlie-hebdo-clarissa-jean-philippe-jeune-policiere-tuee-par-coulibaly-3105567 Clarissa Jean-Philippe jeune policière tuée par Coulibaly], ''Ouest-France'', 10 de genièr de 2015</ref>,</span> tocada dins l'espatla, es ferida a mòrt e l'agent de carrièra ferit gravament. Lo tiraire fugís, daisant sus plaça sa cagola. La fusilhada se debanèt a proximitat d'una escòla josièva. ==== Panatòri a l'estacion servici de Villers-Cotterêts ==== Aquel dijòus 8, vèrs 9 h 30, los dos fugitius de Charlie-Hebdo son apercebuts dins una estacion servici près de [[Villers-Cotterêts]] dins l'Aisne<ref>[http://www.liberation.fr/societe/2015/01/10/le-deroulement-des-evenements-depuis-l-attaque-de-charlie-hebdo_1177651]</ref>{{,}}<ref>https://web.archive.org/web/20150111210432/http://www.europe1.fr/faits-divers/villers-cotterets-le-recit-du-braquage-de-la-station-service-2339217</ref>. Après aquela informacion, lo nivèl « Alerta Atemptat » del ''plan Vigipirate'' s'espandiguèt a la Picardia<ref name="20minutes.fr">[http://www.20minutes.fr/societe/1512983-20150108-direct-attaque-charlie-hebdo-operation-raid-gign-cours-niveau-alerte-attentat-plan-vigipirate-etendu-picardie]</ref>. Sul còp, un grand dispositiu de recerca se debana: de barratges son constituits alara que lo [[GIPN]] ajudat de la BRI e del GIGN inspèctan los ostals dels vilatges a l'entorn, Corcy e Longpont, e tanben los boscs<ref name="20minutes.fr" />. Vèrs 22 h 30, los efectius de recercas son aleujats, mas contunhan<ref name="20minutes.fr" />. ==== Explosion d'una veitura a Villejuif ==== [[Amedy Coulibaly]] seriá l'autor de l'explosion d'una veitura lo 8 de genièr de 2015 lo ser a [[Villejuif]]<ref>{{fr}}http://www.ouest-france.fr/porte-de-vincennes-acceleration-de-lenquete-sur-coulibaly-3107679 Ouest-France 11/01/2015] Accélération de l'enquête sur Coulibaly. Dins una vidèo postuma, revendica l'explosion d'una veitura.</ref>. === Divendre 9 de genièr: doas presas d'ostatges === ==== Dammartin-en-Goële ==== {{Article detalhat|Assalt de Dammartin-en-Goële}} Lo 9 de genièr de 2015 lo matin, dos jorns après aver comés l'atemptat de Charlie Hebdo, los fraires [[Chérif e Saïd Kouachi]] sortisson d'un bosc lo matin e atacan un automobilista [[Nanteuil-le-Haudouin]] puèi prenon la direccion de [[París]]. Mas encontran una patrolha de gendarmeriá a [[Dammartin-en-Goële]] (Sèina e Marna). Dins una fusilhada Said Kouachi es leugièrament ferit a la gòrja<ref>{{fr}}[http://www.lesoir.be/754325/article/actualite/france/2015-01-10/attentats-paris-ce-qu-il-faut-retenir-des-deux-assauts Attentats à Paris : ce qu’il faut retenir des deux assauts] 10 de genièr de 2015 lesoir.be}}</ref>. Los terroristas fugisson s'embarran vèrs 9 h 15 dins una estampariá ont prenon en ostatge lo gerent de l'entrepresa mas fin finala lo largan a 10 h 20<ref name="FTV1">[http://www.francetvinfo.fr/faits-divers/attaque-au-siege-de-charlie-hebdo/prise-d-otage-a-dammartin-les-freres-kouachi-tues-dans-l-assaut-l-otage-libere_792885.html Francetvinfo : ''Ce que l'on sait de la prise d'otage à Dammartin-en-Goële'']</ref>. Aquel darrièr explica que los dos terroristas avián de kalachnikovs, un lançaroquetas e de coctèls Molotov<ref name="recit_lemonde">{{fr}} [http://www.lemonde.fr/police-justice/article/2015/01/10/a-17-heures-vendredi-les-trois-preneurs-d-otages-sont-tues_4553226_1653578.html A 17 heures, vendredi, les trois preneurs d’otages sont tués] de 10 genièr de 2015 [http://www.lemonde.fr lemonde.fr]</ref>. Dos emplegats èran presents dins l'estampariá quand los terroristas faguèron irrupcion dins lo bastiment. Lo primièr fugiguèt. Lo segond, Lilian, 26 ans, s'amaguèt. Foguèt pas descobèrt pels djihadistas e pendent d'oras escambièt d'[[SMS]] amb lo [[GIGN]]<ref name="FTV1" />. Gendarmeria e polícia se despleguèron a l'entorn de l'entrepresa e dins lo vilatge, alara que d'elicoptèrs survolèron la zona. L'afar se n'encarguèt la gendarmeria e lo [[GIGN]] que, pendent d'oras, ensajèt d'intrar en contacte amb los Kouachi, refusèron de respondre<ref name="FTV1" />. Lo GIGN comunicava mentretemps per SMS amb l'emplegat amagat que donava d'indicacions sus l'interior de l'estampariá, la posicion dels fraires Kouachi e sus çò que disián<ref name="recit_lemonde" />. ==== Pòrta de Vincennes ==== {{Article detalhat|Presa d'ostatges de la pòrta de Vincennes}} [[Amedy Coulibaly]] foguèt reperat pòrta de Vincennes e percaçat per de patrolhas de polícia en veitura. Tira cap a eles e las balas se pèrdon. Los policièrs li daissèron una distança de seguretat, Coulibaly, visava de josieus<ref>[http://www.bfmtv.com/societe/bfmtv-a-ete-en-contact-avec-les-terroristes-856576.html Interview Coulibaly sur BFM TV il visait des juifs]</ref>, intrèt dins supermercat [[Hypercacher]] al n°23, avenguda de la Pòrta de Vincennes, lo 9 de genièr de 2015 vèrs 13 oras. Portava una kalachnikov, dos [[Skorpion VZ61]], dos [[Tokarev TT 33]], un gilet parabalas e d'explosius<ref name="leparisien.fr">{{fr}}[http://www.leparisien.fr/espace-premium/fait-du-jour/17-h-10-la-derniere-priere-du-preneur-d-otages-10-01-2015-4434211.php 17 h 10 : la dernière prière du preneur d'otages] 10 de genièr de 2015 Le Parisien</ref>. A 14 oras, lo desplegament de la polícia compren un elicoptèr e de desena de veïculs (polícia, pompièrs, secors). L'enquèsta es assegurada per seccion antiterrorista (SAT) de la polícia judiciària parisenca, la sosdireccion antiterrorista de la polícia judiciària e la DGSI. Lo quartièr es barrat. Pendent la presa d’ostatges, Coulibaly crida los seus per qu'ataquen d'autras ciblas<ref>{{fr}}[http://www.liberation.fr/societe/2015/01/09/prise-d-otages-dans-une-epicerie-casher-a-la-sortie-de-paris_1176953 Quatre otages sont morts à Paris] 9 de genièr de 2015 Libération</ref>. ==== Assalts de las fòrça de polícia ==== {{Article detalhat|Assalt de Dammartin-en-Goële}} [[Fichièr:Hyper Cacher porte de Vincennes attentat 6.jpg|thumb|drecha| Hyper Cacher, l'endeman de la presa d'ostatges, lo 9 de genièr de 2015.]] L'assalt a Dammartin-en-Goële se faguèt a 17 oras. Los dos djihadistas entrobrisson una pòrte al planpè e faguèron fuòc feu sus gendarmas. Aqueles darrièrs repliquèron, amb de [[Grenada de man|grenadas]] amb efièch de buf mas los tirs mermèron gaire. Los òmes del [[GIGN]] faguèron fuòc e tuèron los dos terroristas<ref name="FTV1" />. L'assalt pòrta de Vincennes se faguèt a 17 oras 12 pel [[RAID]] e la [[BRI]] que penetrèron dins lo mercat après lo lançament de quatre [[grenadas assordissentas]]. Fòrça tirs d’armas automaticas s'ausiguèron pendent que los ostatges son liberats<ref>{{fr}}[http://www.humanite.fr/prise-dotages-porte-de-vincennes-temoignages-562271 Prise d'otages : porte de Vincennes] Emilien Urbach 9 janvier 2015 l'Humanité}}</ref>. Lo prenaire d’ostatges, [[Amedy Coulibaly]], foguèt tuat alara qu’ensejava de sortir<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150116065022/http://www.metronews.fr/info/video-prise-d-otages-porte-de-vincennes-a-paris-l-assaut-du-raid-diffuse-sur-france-2/moai!XPGGHe3KkI1z2/ Prise d'otages à Paris : la vidéo glaçante de l'assaut diffusée sur France 2] 9 de genièr de 2015</ref>. Quatre personas son gravament feridas e quatre foguèron assassinadas: Yohan Cohen, Yoav Hattab, Philippe Braham e François-Michel Saada<ref>[http://www.leparisien.fr/faits-divers/attentats-les-noms-des-victimes-de-l-epicerie-casher-devoiles-10-01-2015-4435335.php : les noms des victimes de l'épicerie casher dévoilés »], ''Le Parisien'', 10 janvier 2015.</ref>{{,}}<ref name="leparisien.fr" />{{,}}<ref name="midilibre.fr" />. Dos policièrs del [[RAID]] e un autre de la [[BRI]] son ferits<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150111233608/http://www.lejdd.fr/Societe/Faits-divers/Prise-d-otages-a-la-porte-de-Vincennes-Amedy-Coulibaly-voulait-parler-a-Manuel-Valls-ou-Francois-Hollande-711436 Amédy Coulibaly voulait parler à Manuel Valls ou François Hollande] Stéphane Joahny e Gaël Vaillant 9 de genièr de 2015 Le JDD</ref>. Una operacion de desminatge contunhèt fins a 17 h 30<ref>{{fr}}[http://www.20minutes.fr/societe/1513951-20150109-direct-attaque-charlie-hebdo-allocution-francois-hollande-avant-20-heures-fin-operations-dammartin-goele-porte-vincennes Attaque à « Charlie Hebdo » : Les compagnes des suspects se connaissent... Le hashtag #JeSuisCharlie dépasse les 5 millions de tweets…] 9 de genièr de 2015 20 minutes</ref>. Lo ser mèsme, vèrs 19 h 55 a la television, [[François Hollande]] qualifica la presa d'ostatges d'« acte [[antisemita]] esglasiant » e cridèt que se faga « pas cap d'[[amalgama]] »<ref>{{fr}}[http://www.rfi.fr/france/2min/20150109-paris-epicerie-casher-attaquee-tireur-montrouge-suspecte-terrorisme-hollande-charlie-hebdo/ Les moments clés de la prise d'otages porte de Vincennes] 9 de genièr 2015 RFI</ref>. == Resson == === Reaccions nacionalas === {{Article detalhat|Manifestacions dels 10 e 11 genièr de 2015}} [[Fichièr:Je Suis Charlie 20150111 Gare du Nord.JPG|thumb|Bandièra en dòl, Gara del Nòrd]] Lo quite jorn de l'atemptat contra Charlie Hebdo, un grand acamp espontanèu s'organizèt dins la serada Plaça de la Republica a París, se faguèt e se repetèt lo dos jorns seguents, amb per signe de raliaement, un estilò o un credon quilhat, en omenatge als caricaturistas tuats pendent l'ataca. Aquelas amassadas fòrça simbolicas, perque se fasent a l'initiativa de la populacion, donan un imatge d'unitat. Es tanben un messatge de fraternitat entre los ciutadans de totes los orizonts politics e religions. Lo [[8 de genièr]] se decretèt lo dòl e tanben las bandièras son en dòl per tres jorns. De centenas de miliers de personas se mobilizèron espontanèament per participar a diferentas passacarrièra: los servicis de polícia estiman lor nombre a {{unitat|700000|personas}} segon lo ministre Bernard Cazeneuve<ref>{{fr}}[http://www.leparisien.fr/faits-divers/charlie-hebdo-rassemblements-a-marseille-lille-nantes-et-toulouse-ce-samedi-10-01-2015-4434933.php Marches silencieuses de l'affaire Charlie Hebdo] 10-01-2015.</ref> [[Fichièr:Paris Rally, 11 January 2015 - Boulevard Beaumarchais - 01.jpg|thumb|Dins un passacarrièra a París l'11 degenièr.]] De grands acamps se faguèron la dimenjada de l'11 de genièr e a [[París]] entre la plaça de la Republica e la plaça de la Nacion. Es un acamp istoric<ref name="FIGliste">[http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/01/11/01016-20150111ARTFIG00174-marche-republicaine-la-plus-grande-manifestation-de-l-histoire-dfrance.php Le Figaro 11/01/2015 Marche républicaine, la plus grande manifestation de l'histoire de France]</ref> . Fòrça personnalitats politicas francesas son présentas. Gaireben quatre milions de personas participèron aquela dimenjada a aquelas manifestacions<ref>https://web.archive.org/web/20150118034735/http://www.metronews.fr/info/en-direct-charlie-hebdo-suivez-la-marche-republicaine-a-paris/moak!AUafnNOKy8v5/</ref>. === Reaccions internacionalas === [[Fichièr:San Francisco Charlie Hebdo rally January 7 2015 01.jpg|thumb|San Francisco, EUA]] [[Fichièr:JeSuisCharlie in Moscow S0407570 (16068455328).jpg|thumb|Ambassada de França a Moscòu]] L'emocion passèt las frontièras e pendent tres 3 jorns, lo mond entièr seguissèron los eveniments: los mai grands jornals e magazins s'indignèron de l'ataca facha a la libertat de la premsa. Una èrsa de sosten venguèt de pertot ont dirigents, jornalistas, personnalitats o citadans mostrèron lor solidaritat e lor indignacion fàcia a l'ataca contra Charlie Hebdo, amb d'acamps, o la difusion del messatge "Je suis Charlie" (Soi Charlie). De dirigents europèus e del mond, una quarantena, s'invitèron a París l'11 de genièr de 2015 a la passacarrièra. ==== Revendicacion e sosten als terroristas ==== [[Al-Qaïda dins la peninsula Arabica]] (AQPA) revendiquèt l'atemptat contra ''Charlie Hebdo'' lo 9 de genièr<ref>{{fr}}9 janvier 2015 [http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2015/01/09/97001-20150109FILWWW00406-charlie-hebdo-aqpa-revendique-l-attaque.php [[Le Figaro]]|, Charlie Hebdo : Aqpa revendique l’attaque].</ref>, mas dins son comunicat fa pas de referéncia a la atacas de [[Amedy Coulibaly]], qu'el aviá fach aleujança a l'[[Estat Islamic]]. Segon Wassim Nasr, journalista especialista dels movements djihadistas, sols de ligams d'amistat personals entre los fraires Kouachi e Coulibaly menèron a las atacas coordonadas. Mas pas cap de planificacion foguèt menada ensemble entre los caps d'[[Al-Qaïda]] e aqueles de l'Estat Islamic, perque son rivals, dins la lucha ideologica e se fan de combats murtrièrs en [[Siria]]. E mai lo biais de far, las accions dels fraires Kouachi avián estat preparadas de longas en ligam amb AQPA, la sola branca d'Al-Qaïda avent los mejans d'agir en Occident, alara que las atacas de Coulibaly son mai improvizadas<ref name="F24120115">[http://www.france24.com/fr/20150112-al-qaida-ei-attentats-charlie-hebdo-hypercacher-cooperation-paris-kouachi-coulibaly/?aef_campaign_date=2015-01-12&aef_campaign_ref=partage_user&ns_campaign=reseaux_sociaux&ns_linkname=editorial&ns_mchannel=social&ns_source=twitter France 24 : ''Y a-t-il eu coopération entre Al-Qaïda et l’EI pour frapper à Paris ?'']</ref>. Lo 14 de genièr, [[Al-Qaïda dins la peninsula Arabica]] revendica l'atemptat contra ''Charlie Hebdo'' dins une vidèo mesa en linha e ont aparéis Nasser Ben Ali al-Anassi. Declara que {{Cita|d'eròis foguèron recrutats e agiguèron, prometèron e passèron a l'acte a la granda satisfaccion dels musulmans}}, afirma que l'operacion foguèt menada sus òrdre d'[[Ayman al-Zauahiri]] e en conformitat a la volontat postuma d'[[Ossama ben Laden]]. Al-Anassi fa tanben omenatge a Amedy Coulibaly, mas revendica pas sas actions<ref>[http://tempsreel.nouvelobs.com/charlie-hebdo/20150114.OBS9942/charlie-hebdo-ce-que-dit-al-qaida-au-yemen-dans-sa-video.html L'Obs : ''"Charlie Hebdo" : ce que dit Al-Qaida au Yémen dans sa vidéo'']</ref>. Se l'ataca es revendicada per AQPA, de reaccions de sosten son tanben portadas per d'autras organizacions salafistas djihadistas. Es lo cas de l'[[Estat Islamic]] que dins una radio qualifica d'« eròi » los autors de l'ataca contra ''Charlie Hebdo''<ref name="FigaroEI">{{fr}}[http://www.lefigaro.fr/international/2015/01/08/01003-20150108ARTFIG00298-l-etat-islamique-qualifie-de-heros-les-auteurs-de-la-tuerie-contre-charlie-hebdo.php L'État Islamique qualifie de héros les auteurs de la tuerie contre Charlie Hebdo] 9 de genièr de 2015 Le Figaro}}</ref>. [[Al-Qaida al Magrèb islamic]] (AQMI) menciona tanben Coulibaly saludant {{Cita|los tres cavalhièrs de l'islam eròis de la batalha de París}}<ref>[http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2015/01/12/97001-20150112FILWWW00381-attentats-aqmi-menace-la-france.php Le Figaro avec AFP : ''Attentats : Aqmi menace la France'']</ref>, Jamaat al-Ahrar, una branca du [[Tehrik-e-Taliban Paquistan]]<ref>[http://www.lefigaro.fr/international/2015/01/08/01003-20150108ARTFIG00298-l-etat-islamique-qualifie-de-heros-les-auteurs-de-la-tuerie-contre-charlie-hebdo.php Le Figaro : ''L'État islamique qualifie de «héros» les auteurs de la tuerie contre Charlie Hebdo'']</ref>, [[Boko Haram]]<ref>[http://www.lapresse.ca/international/dossiers/attentats-a-paris/201501/14/01-4834931-lattentat-contre-charlie-hebdo-ordonne-par-le-chef-dal-qaida.php AFP : ''L'attentat contre Charlie Hebdo ordonné par le chef d'Al-Qaïda'']</ref> e [[Al-Shabbaab]] saludan tanben los atemptats a París<ref>{{fr}}[http://www.lepoint.fr/monde/charlie-hebdo-les-islamistes-somaliens-shebab-saluent-une-attaque-heroique-09-01-2015-1895148_24.phplien web| site= Le Point Charlie Hebdo : les islamistes somaliens Shebab saluent une attaque « Héroïque »] 9 de genièt de 2015</ref>. D'autras reaccions ponctualas se faguèron en [[Argeria]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150111221048/http://www.siwel.info/Attentat-a-Charlie-Hebdo-des-scenes-de-liesse-a-Alger_a6889.html Attentat à Charlie Hebdo : scènes de liesse à Alger] Siwel}}</ref>, al [[Liban]]<ref>{{fr}}[http://www.lorientlejour.com/article/904420/attaque-contre-charlie-hebdo-tirs-de-joie-a-ain-el-heloue-au-liban-lbci.html Attaque contre Charlie Hedbo : tirs de joie à Ain El Heloue au Liban |site= L’orient le jour]</ref>, en [[Índia]]<ref>{{fr]][http://www.20min.ch/ro/news/monde/story/18310420 Un politicien offre une récompense aux tueurs] 20 min.</ref>, per d'extremistas sur Twitter<ref>{{en}}[http://www.theguardian.com/world/2015/jan/07/charlie-hebdo-killings-arab-states-jihadi-extremist-sympathisers-isis Charlie Hebdo killings condemned by Arab states – but hailed online by extremists] Ian Black 8 de genièr de 2015; The Guardian.</ref>, per un imam anglés<ref>{{en}}[http://www.usatoday.com/story/opinion/2015/01/07/islam-allah-muslims-shariah-anjem-choudary-editorials-debates/21417461/ People know the consequences: Opposing view] Anjem Choudary The Herald Sun 9 de genièr de 2015.</ref>. En [[Turquia]], lo jornal ''[[Yeni Akit]]'' publica ''Ataca sul magazin qu'aviá provocat los musulmans'', e ''Türkiye'', un jornal pròche del govèrn ''Ataca sul magazin qu'insultèt lo nòstre profèta''<ref>{{en}}[http://www.hurriyetdailynews.com/islamist-turkish-dailies-draw-ire-after-charlie-hebdo-attack.aspx?pageID=238&nID=76625&NewsCatID=341 Islamist Turkish dailies draw ire after Charlie Hebdo attack – Local] Hurriyet daily news 7 de genièr de 2015.</ref>. Sud l'[[Internet]] francofòn, s'observa de dichs aprovant los atemptats<ref>Aline Joubert, [https://web.archive.org/web/20150112003159/http://www.marianne.net/Ils-ont-ose-l-ecrire-BienFait-JeNeSuisPasCharlie-AntiCharlie_a243701.html « Ils ont osé l'écrire : #BienFait #JeNeSuisPasCharlie #AntiCharlie »] su ''[[Marianne]]'', 8 de genièr de 2015</ref>{{,}}<ref>Raphaële Karayan, [http://www.lexpress.fr/actualite/societe/charlie-hebdo-sur-twitter-des-comptes-faisant-l-apologie-de-l-attentat-ont-ete-supprimes_1638697.html Charlie Hebdo : des comptes Twitter faisant l'apologie de l'attentat ont été supprimés] ''[[L'Express]]'', 8 de genièr de 2015</ref>. De personas faguèron l'apologia dels atemptats son arrestats en França<ref>[http://www.20minutes.fr/societe/1515743-20150112-apologie-terrorisme-sanctions-tombent Apologie du terrorisme: Les sanctions tombent], ''20 Minutes'', 12 janvier 2015</ref>. ==== Dins la premsa ==== La premsa internacionala es tanben solidària<ref>{{fr]][http://www.courrierinternational.com/article/2015/01/07/attentat-contre-charlie-hebdo-les-reactions-de-la-presse-etrangere Attentat contre Charlie Hebdo : les réactions de la presse étrangère] Courrier International 7 de genièr de 2015 [[Courrier international]]</ref>. E mai, de presentators de television americans, a l'imatge de [[Jon Stewart]], [[Conan O'Brien]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150111014739/http://tele.premiere.fr/News-Tele/Jon-Stewart-Conan-O-Brien-et-le-soutien-de-la-tele-US-a-Charlie-Hebdo-4111981 Jon Stewart, Conan O'Brien et le soutien de la télé US à Charlie Hebdo], Premiere</ref>, [[Bill Maher]] o [[Jimmy Kimmel]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150110191155/http://www.haaretz.com/video/1.636028?utm_source=Facebook&utm_campaign=Echobox&utm_medium=Social WATCH: Maher on Paris shooting: We have to stop saying 'we should not insult a great religion'], Haaretz</ref>{{,}}, mostrèron lor sosten a Charlie Hebdo. Fòrça medias [[EUA|estatsunidencs]] — [[Cable News Network|CNN]], ''[[New York Daily News]]'', [[Fox News Channel|Fox News]] e [[Associated Press]] — evòca l'afar enfoscant l'imatge de las coberturas de ''[[Charlie Hebdo]]'', ont es representa [[Maomet]]. Al [[Reialme Unit]], ''[[The Guardian]]'' e ''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'' fan lo mèsme. Un dels patrons de [[Cable News Network|CNN]], [[Richard Griffiths]], explica que la cadena {{Cita|difuserá pas d'imatges dels dessrnhs de Charlie Hebdo}}. Tanben conselha d'evitar los plans tròp pròche dels manifestants mostrant d'exemplars que farián los dessenhs satirics tròp vesibles. ''[[The Washington Post]]'' al contrari decidís d'illustrar un dels seus articles per una de las cobertura de ''[[Charlie Hebdo]]'' representant [[Maomet]]. D'autres medias anglosaxons, coma ''[[Bloomberg TV|Bloomberg]]'', ''[[The Huffington Post (EUA)|The Huffington Post]]'' o ''[[The Daily Beast]]'', faguèro tanben lo mèsme<ref>[http://www.lexpress.fr/actualite/medias/charlie-hebdo-censure-par-des-medias-anglo-saxons_1638638.html Charlie Hebdo censuré par des grands médias anglo-saxons], ''L'Express'', 8 de genièr 2015.</ref>. ==== Dins lo mond politic ==== Lo 9 de genièr de 2015, la [[fondacion Robert-Schuman]] compta 45 reaccions de caps d'Estat o de govèrn, venent de 39 païses e [[institucions internacionalas]]<ref group="N">« Reaccions oficiala après l’ataca del 7 de genièr de 2015 contra lo jornal ''Charlie Hebdo'': * la declaracion de Francés Hollande, president de la Republica francesa; * la declaracion de Jean-Claude Juncker, president de la Comission Europèa; * la reaccion de Donald Tusk, president del Conselh Europèu; * la reaccion de Martin Schulz, president del Parlament Europèu; * la declaracion de la presidéncia letona del Conselh de l’UE; * la declaracion del secretari general del Conselh d’Euròpa, Thorbjørn Jagland; * las declarations de Joachim Gauck, president de la Republica Federala d’Alemanha, d’Angela Merkel, cancelièra, e de Frank-Walter Steinmeier, ministre dels Afars estrangièrs; * las déclarations de la reina Elisabèt II del Reialme Unit e del Primièr ministre britanic David Cameron ; * las declaracions del rei d’Espanha Felipe VI e del Primièr ministre Mariano Rajoy; * la declaracion de Matteo Renzi, president del Conselh dels ministres italian; * la declaracion d’Enda Kenny, Primièr ministre d’Irlanda; * la declaracion de Charles Michel, Primier ministre de Belgica; * la declaracion de Xavier Bettel, Primier ministre de Luxemborg; * la declaracion d'Helle Thorning-Schmidt, Primier ministre de Danemarc; * la declaracion de Stefan Löfven, Primier ministre de la Suècia; * la declaracion d'Alexandre Stubb, Primier ministre de Finlàndia; * la declaracion de Mark Rutte, Primier ministre dels Païses Basses; * las declaracions de Bronislaw Komorowski, president de la Republica de Polònha e d'Ewa Kopacz, Primièr ministre; * la declaracion de Viktor Orbán, Primier ministre d'Ongria; * las declaracions de Heinz Fischer, president de la Republica Federala d’Àustria e de Werner Faymann, cancelièr; * la declaracion de Pedro Passos Coelho, Primier ministre de Portugal; * la declaracion de Toomas Hendrik Ilves, president de la Republica d’Estonia; * la declaracion de Dalia Grybauskaite, presidenta de la Republica de Lituania; * la declaracion de Laimdota Straujuma, Primièr ministra de la Letonia; * la declaration de Bohuslav Sobotka, Primièr ministre de la Republica checa; * la declaracion de Robert Fico, Primier ministre d'Eslovaquia; * la declaracion de Borut Pahor, president de la Republica d'Elovènia; * la declaracion d'Ivo Josipović, president de la Republica de Croacia; * las declarations de Károlos Papoúlias, president de la Republica ellenica, del Primièr ministre Antonis Samaras e del ministre dels Afars estrangièrs Evangelo Venizelos ; * la declaracion de George William Vella, ministre dels Afars estrangièrs de Malta; * las declarations de Klaus Iohannis, president de Romania e de Victor Ponta, Primièr ministre; * la declaracion de Boïko Borissov, Primièr ministre de Bulgaria; * la declaration de Nicos Anastasiades, president de la Republica de Chipre; * la declaracion de Simonetta Sommaruga, presidenta de la Confederacion soïssa; * la declaracion de Ban Ki-moon, secretari general de l’ONU; * la declaracion de Stephen Harper, Primier ministre de Canadà; * las declaracions de Barack Obama, president dels EUA e de John Kerry, secretari d’Estat; * la declaracion de Vladimir Pòtin, president de la Federation de Russia; * la declaracion de Tony Abbott, Primièr ministre de l’Australia; * la declaracion de Shinzo Abe, Primièr ministre de Japon. » ''in'' [[Fondation Robert-Schuman]], Attentat de Paris #JesuisCharlie : l’Europe unanimement solidaire de la France, newsletter, 9 janvier 2015.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[//fr.wikiquote.org/wiki/Attentat_contre_Charlie_Hebdo Citations de personnalités et de politiques en réactions à l'attentat]</ref>. [[Fichièr:Ambassade de France US - Barack Obama - Condoléances Charlie Hebdo - 001.jpg|thumb|[[Barack Obama]] signant lo registre dels dòl a l'ambassada de França dels EUA a Washington, D.C.]] Los caps d'Estat o de govèrn de desenas de païses, tanben de musulmans, exprimisson lèu lor indignacion e lor compassion al respècte de las familhas de las victimas<ref name="Lepoint.fr 2015-01-07">{{fr}}[http://www.lepoint.fr/societe/charlie-hebdo-le-monde-entier-condamne-l-attentat-07-01-2015-1894703_23.php ''Charlie Hebdo'' : le monde entier condamne l'attentat] 7 de genièr de 2015 [[Le Point]]</ref>{{,}}<ref>{{en}} [http://www.nytimes.com/2015/01/08/opinion/the-charlie-hebdo-massacre-in-paris.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&module=c-column-top-span-region&region=c-column-top-span-region&WT.nav=c-column-top-span-region&_r=0 The Charlie Hebdo Massacre in Paris. The Editorial Board. The New York Times, January 7, 2015.]</ref>. D'insténcia e de personalitaats islamicas denoncian tanben l'atemptat. Es lo cas de l'[[universitat al-Azhar]], del president del partit islamista tunisian [[Ennahdha]], [[Rached Ghannouchi]], o de [[Tariq Ramadan]]<ref>{{fr}}[http://www.rtbf.be/info/monde/detail_attaque-a-charlie-hebdo-les-usa-proposent-leur-aide-a-la-france?id=8727804 Charlie Hebdo : le monde musulman condamne l'attaque « avec force »] RTBF 7 de genièr de 2015</ref>. Lo paire [[Ciro Benedettini]], vicedirector del Burèl de premsa de la Santa Se. [[Hassan Nasrallah]], cap de l'organizacion [[Hezbollah]], tanben condamnèt los actes perpetrats per {{cita|de grops terroristas que se revendican de l'islam}} e de declarar {{cita|son los pièger actes avent nogut al Profèta dins l'istòria}}<ref>{{fr}}[url=http://www.lexpress.fr/actualites/1/monde/les-jihadistes-plus-nuisibles-a-l-islam-que-les-caricatures-selon-le-hezbollah_1639171.html Les jihadistes plus nuisibles à l'islam que les caricatures, selon le Hezbollah] 9 de genièr de 2015 L'Express</ref>. L'[[Hamas]] anocia que {{Cita|condamna las agressions contra lo magazin Charlie Hebdo e insistís que lo diferend d'opinion e de pensada sauriá pas justificar lo murtre}}<ref>[http://www.zonebourse.com/actualite-bourse/Hamas-et-Hezbollah-condamnent-lattentat-contre-Charlie-Hebdo--19644430/ Reuters : ''Hamas et Hezbollah condamnent l'attentat contre Charlie Hebdo'']</ref>. ==== Anonimes ==== D'acamps de sosten a la victimas se faguèron dins fòrça vilas d'[[Euròpa]] e pel mond<ref>{{fr}}[http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/07/charlie-hebdo-la-carte-des-rassemblements-d-hommage-en-france_4550916_4355770.html « Charlie Hebdo » : la carte des rassemblements d'hommage en France] Les Décodeurs 7 de genièr de 2015 ''[[Le Monde]]''}}</ref>{{,}}<ref>{{en}}[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/charlie-hebdo-attack-thousands-join-vigils-in-paris-london-and-around-the-world-9963618.html Charlie Hebdo attack: Thousands join vigils in Paris, London and around the world|auteur=Lizzie Dearden] 7 de genièr de 2015 ''[[The Independent]]''</ref>. === ''« Je suis Charlie »'' === {{article detalhat|Je suis Charlie}} [[Fichièr:Charlie in Prague Sophie Knittel-4.jpg|thumb|« Je suis Charlie », [[Praga]], Chequia]] L'slogan « '''je suis Charlie''' » (Soi Charlie) venguèt lo simbòl del sosten a la victimas, de l'indignacion fàcia a la atacas terroristas, de defensa de la libertat d'expression, de fraternitat. Creat per un grafista, Joachim Roncin, qualques minutas après l'ataca, l'slogan prenguèt vam suls malhums socials coma Twitter<ref>[https://web.archive.org/web/20150407085708/http://srogers.cartodb.com/viz/123be814-96bb-11e4-aec1-0e9d821ea90d/embed_map Visualisation de l'utilisation du hashtag #jesuischarlie le jour de l'attentat]</ref>. Traversèt las frontièras. == Consequéncias indirèctas == Lassana Bathily, jove Malian francofòn musulman, aviá amagat de clients del supermercat ''hypercasher'' dins la per qu'escapen a la vista d'[[Amedy Coulibaly]], sa naturalizacion foguèt decidida lo 15 de genièr de 2015}<ref>{{fr}}[http://www.europe1.fr/societe/lassana-bathily-va-etre-naturalise-en-urgence-2345131 Lassana Bathily, "héros de l'Hyper Cacher", va devenir français]</ref>. Lo 14 de genièr de 2015, lo jornal ''Charlie Hebdo'' es publicat. Lo primièr tiratge se vendèt en qualques minutas Los jornalistas decidiguèron de lo tornat estampar fins al dijóus seguent<ref>{{fr}}[http://tempsreel.nouvelobs.com/charlie-hebdo/20150114.OBS9914/charlie-des-survivants-on-a-ete-devalise-de-la-folie-et-demain-ca-va-etre-chaud-encore.htmlLien web "Charlie Hebdo" : "On a été dévalisé. Et demain, ça va être chaud encore"]</ref>. == Notas e referéncias == === Notas === <references group="N"/> === Referéncias === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> groupe=N<references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> fj3fq45hzmy0bcgqy7ipmnzetpkn2jj 0 168190 2502519 2404984 2026-06-09T22:46:59Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502519 wikitext text/x-wiki '''Violins of hope''' (''Vriulons/Violons de l'espèr'') qu'ei un projècte gavidat per lo [[laütièr]] [[Amnon Weinstein]] e lo violonista [[Shlomo Mintz]] entà amassar e reviscolar e har audir [[vriulon]]s e instruments tanhents ligats a l'[[Olocaust]]. Chic a chic, au briu de la annadas ua sheishantea que's son apielats e que contitueishen lo còr d'un orquèstra dab laquau Mintz a dat concèrt e qui's passèja capvath lo mòn. Quauques vriulons que vienen deus orquèstras d'[[Auschwitz]] e de [[Birkenau]]. Un qu'ei òbra d'un laütièr mort en deportacion. Mantun que son vriulons ondrats destèlas de David (atau, entà un musician "ortodoxe" qu'en hasèva un objècte religiós e deishava ignorar la veda religiosa sus la musica). La màger part qu'arriba dab la soa istòria, com lo vriulon de la familha Hecht<ref>[https://web.archive.org/web/20180502163642/https://www.haaretz.com/israel-news/violin-lost-in-holocaust-returns-to-jewish-ownership-after-more-than-70-years-1.5459288 Istòria deu vriulon de la familha Hecht, [[Ha Aretz]] ]</ref> qui ho acessat per ua vesina a la demanda de sa proprietària e conservat per la soa familha per'mor cap eretèr èra estat esparnhat.[[Imatge:Shlomo-mintz-1336293774.jpg|thumb|Shlomo Mintz]] Deu son costat [[Yad va-Shem]] que conserva tanben vriulons<ref>[https://web.archive.org/web/20161024102052/http://www.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/through-the-lens/pierre-wolkowicz-violin-and-letter.asp] Istòria deu vriulon de Wolkowicz.</ref> ; un d'eth qu'èra d'un mainatge chafrat "Motele Shlein"<ref>[https://web.archive.org/web/20180427194833/http://www.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/music/vilna_partisans.asp [[Yad Vashem]], vriulon de "Motele"]</ref> <ref>https://www.youtube.com/watch?v=q2t1UgQ2TTY </ref>qui avèva juntat la resistència après que sons pair e sa sòrre e hossen estats aucits. E mission de reconeishença que jogava son vriulon tan plan que los quites sordats nazis que l'empleguèn entà eths e eth, que las se virè entà har petat l'establiment on e s'amassavan e on podèva anar e entrar dab lo son estug. == Sites == * [https://web.archive.org/web/20180513050858/http://www.violinsofhopecle.org/ Site de Violins of hope a [[Cleveland]] ] == Honts == * Grymes, James A. ''Violins of Hope''. Harper Perennial : 2014. == Reference = <references /> {{Portal|Vriulon}} [[Categoria:Judaísme]] [[Categoria:Israèl]] [[Categoria:Laüteria]] k3mo3k4ela8avste60jr5zeorlfk12o 0 173649 2502486 2501630 2026-06-09T17:23:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502486 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Dante_Gabriel_Rossetti_-_Proserpine.JPG|vinheta|''Proserpina'' per Dante Gabriel Rossetti.]] Lo '''prerafelisme''' es un [[movement artistic]] nascut al [[Reialme Unit]] en 1848. Aqueste movement ten la pintura dels mèstres italians del sègle XV, d’abans [[Raffaello Sanzio|Rafèf]], coma le modèl d’imitar. == La confrairia al comercar == [[Fichièr:Germ.jpg|vinheta|Illustracion per [[Holman Hunt]] del poèma de [[Thomas Woolner]] ''My Beautiful Lady'', publicat dins ''The Germ'' en 1850.]] L'istòria dels prerafelitas comença amb l’encontre entre [[William Holman Hunt]] e [[John Everett Millais]] a la ''Royal Academy''. Considerant que l'art anglés èra esclerozat pel [[Classicisme|conformisme academic]], volgava tornar trobar de tonalitas claras, vivas e cantadissas dels grands mèstres d'autrescòps. [[Dante Gabriel Rossetti]] encontrèt Millais e Hunt a la Royal Academy ont, fastic de las banalitats ensenhadas, passavan lors serradas a contemplar un recuèlh de gravaduras de las frescas del [[Campo Santo]] de [[Pisa]] (realizats per d’artistas coma Orcana o [[Benozzo Gozzoli]]). En 1847, Hunt, Rossetti e Millais debatèron dins lo talhièr del darrièr, de l'una de las òbras mai representativas del talent de l'artista [[Raffaello Sanzio|Rafèl]], ''[[La Transfiguracion (Rafèl)|La Transfiguracion]]'' ([[Vatican]], [[Roma]]). {{Citation|La condemnàvem per son desdenh grandiòse de la simplicitat e de la vertat, per las pausas pomposas dels Apòstols e los actituds del Salvador, contraris a una espiritualitat veraia<ref>William Holman Hunt, ''Pre-Raphaelitism and Pre-Raphaelism Brotherhood'', éditions The Macmillan Company, Londres/New York, 1905.</ref>}}. Aqueste quadre aviá, als uèis, marcat un pas decisiu cap a la descasença de l'art a l'epòca de la Renaissença italiana. Millais, Hunt e Rossetti fondèrent oficialament la confrairia en 1848, puèi se jonguèron [[James Collinson]], l’escultor [[Thomas Woolner]] e los criticas d'art William Michael Rossetti e Frederic George Stephens, e mai tard [[Walter Deverell]], [[Arthur Hughes]] e [[Charles Allston Collins]]. === Intencions === Los prerafelitas avián, entre autres, per ojectiu de tornar a un art foncional e edificant<span> de tòca</span>: lors òbras avián per fonccion d’èsser moralas. Mas aquò exclusán pas lor desir d’estetisme. L’objectiu d’aquestes artistas èra de s’adreiçar a totas las facultats de l’Òme: sa ment, son intelligéncia, sa memòria, sa consciéncia, son còr… e pas sonque a çò que l’uèi vei. Los prerafelitas volgavan agir sus las mòrs d’una societat que, a lors vejaires, avián perdut tot sens moral dempuèi la [[revolucion industriala]]. Pasmens, « sufís pas que l’art siá suggestiu, o didactic, o moral, o popular; cal encara que siá nacional ». === Principis e caracteristcas === La franquesa e l’aplicacion èran los mots d’òrdre d’aquesta novèla « escòla »: imitam pas mai los grands Mèstre de la Renaissença. En oposicion a l'academisme victorian, volgavan tornar a la puretat artistica dels [[primitius italians]], abans Rafèl, per exemple en imitant lor estil. Privilegiavan lo realisme, lo sens del detalh e las colors vivas. Quitament se se pòt pas veraiament parlar d’« escòla » a causa del manca d’estil omogenèu entre los pintres, los prerafelitas avián los mèsmes objectius. En [[1850]], publiquèron una revista periodica, ''The Germ'' (sols quatre numèros pareguèron), ont expausèron la teoria de lor movement. A sa sortida, la revista, fòrça mal criticada, faguèt escandal. Dins lo primièr numèro, William Michael Rossetti fa una declaracion d’intencion del prerafelisme: * per el, caliá aver d’idèas originalas d’exprimir, estudiar meninosament la natura per saber l’exprimir, aimar çò qu’es seriós, dirècte e sincèr dins l’art del passat e al contrari rebutar lo convencional, autocomplasent e ensenhat dins la rotina, e lo mai important, produire de pinturas e esculturas « absoludament bèlas » ; * cada figura deuriá èsser reproducha segon un modèl e segon un sol modèl per que se realze pas cap idealizacion, al subjècte del dessenh, deuriá èsser tant original e individal que possible ; * los dessenh èra mininós, privilegiant los detalhs; las colors vivas e tonalas èran sovent simplas e francas, la realitat dels personatges èra preconizada dins una execucion lisa. Limitavan los efièchs de prigondor e de volums amb pòc de jòcs d’ombras e de lutz; * lors subjèctes de predileccion èran los tèmas biblics, l’[[Edat Mejana]], la litaratura e la poesia ([[William Shakespeare|Shakespeare]], [[John Keats|Keats]], [[Robert Browning|Browning]]...). === Paradòxe de las doctrinas === Lo prerafelisme èra contradictòri. Mespresava la pintura inspirada de Rafèl, e pasmens Hunt admira lo mèstre dins sa jovença, coma se pòt lo legir aquí: « Ni alara, ni dempuèi alara, avèm afirmat qu’aguèt pas un art san e excellent dempuèi Rafèl, mas nos semblava que l’art d’après el aviá sovent estat tocat del cranc de la corrupcion e qu’èra pas dins las òbras precedentas que podiam trobar amb certitud la santat perfiècha, foguèt dins un leugièr esperit de paradòxe que conveniam que Rafèl, lo prince dels pintres, èra l’inspirator de l’art actual, que vesiam fòrça plan que la practica dels pintres contemporanèus èra fòrça alunhada d’aquesta del mèstre que se reclamavan ». Los prerafelitas presicavan lo partit d’imitar l’estil dur e regde dels primitius (italians e flamands), mas Rossetti, al contrari, figurava de pitres abondoses, d’espatlas redondas e de bocas sensualas de las femnas. De mai, los precèptes prerafelitas exigissián un realisme intransigent, alara que representar sovent un univèrs imaginari (ex : ''Dante’s vision of Rachel and Leah'' de Dante Gabriel Rossetti). Un modèl unic èra preconizat per cada personatge, mai Dante Gabriel Rossetti s’interdisiá pas la fusion diferents modèls, practicant atal una forma d’idealizacion contrària a la notion de naturalisme. === Imatge de las femnas === Dins l'art prerafelita, las femnas son vistas a l’encòp coma d’àngels salvadors, cama Beatriç de [[Dante Alighieri|Dante]], o coma de beutats dangierosas. Las femnas representadas son de simbòls: personatges biblics, mitologics… puslèu que de personas. Las femnas que representèron, Anne Ryan, Ellen Frazer, Elizabeth Siddal, Annie Miller, Alexa Wilding o Jane Morris, son pas sempre sonque de modèls, mas pòdon èsser tanben de quita artistas, coma Elisabeth Sidall, Evelyn De Morgan, Marie Spartali Stillman, Emily Hunt, Rebecca Solomon, Eleanor Fortescue-Brickdale o Maria Zambaco. == Las premièras exposicions == [[Fichièr:Millais_-_Christus_im_Hause_seiner_Eltern.jpg|drecha|vinheta|''Christ In the House of His Parents'', par John Everett Millais, 1850.]] Lo sigle PRB (Pre-Raphaelite Brotherhood), per que signavan lors quadre pendnet lor periòde militant, foguèt emplegat pel primièr còp sul quadre de Rossetti, ''The Girlhood of Mary Virgin''. Aquesta pintura deuriá èsser expausada a la Galariá chinesa de Hyde Park Corner ont Ford Madox Brown, mèstre de Rossetti, aviá ja expausat. Aquestas inicialas provoquèron la colèra d'un Reialme Unit benpensant qu’imaginava, rèire aquestas tres letras, un sens amagar, blasfematòri o mistic. A l'exposicion de 1849 a la Royal Academy, las òbras prerafelitas foguèron gaireben plan aculhits. Pasmens, lo sigle PRB començava a intrigar la premsa qu’acusèt los artistas de conspirar contra l'Acadèmia e los qualifiquèt de « membres de sècta secrèta procatolica ». A l'exposicion de 1850, Millais expausèt ''Christ in the House of his Parents'', Hunt ''A converted British family sheltering a Christian Missionary'' e Rossetti presentè ''Ecce Ancila Domini''. A l’esasença, [[Charles Dickens]] critiquèt dirèctament Millais, començant las ostilitats contra la confrairia. Pendent la mòstra de 1851, los prerafelitas èran sempre mai criticats: per lor perspectiva, lor minucia, lo pauc de jòcs d'ombres e de luses. Millais presentèt ''Mariana'', Hunt ''Valentine rescuing Sylvia from Proteus'' e Rossetti ''Spectator''. [[John Ruskin]] prèguèt la defensa de la jova confrairia per doas letras demoradas celèbras qu'aviá mandat a la revista ''Times'' e que permetèron de reabilitar la popularitat dels artistas. Al Salon de 1852, ''The Huguenot'' e ''Ophelia'' de Millais recebèron un succès important e Hunt trionfèt amb ''The Light of the World''. Los prerafelitas visquèron l'apogèu de lor trionf a l’escasença de l'Exposicion universala de 1855 de [[París (França)|París]]. 1857 sona le temps de la « victòria » mas tanben aqueste de la dislocacion de la confrairia. Arestèron de signar PRB; los peintres del començament prenguèron de camins diferents: Woolner anèt cercar fortuna en Austràlia, Hunt viatgèt en Palestina, Collinson se refugièt dins un convent e Millais foguèt elegit membre associat de la ''Royal Academy of Arts'', alara que Rossetti contunhèt dins la dralha arcaïsanta de las primièras pinturas prerafelitas. == Posteritat == [[Fichièr:John_Everett_Millais_-_Ophelia_-_Google_Art_Project.jpg|vinheta|''Ofèlia'', per John Everett Millais.]] Après 1855, lo « primièr grop » s'èra desmembrat. Hunt assagèt de tornar fondar la confrairia amb l’arribada d'[[Edward Burne-Jones]] e de [[William Morris]]. Mas çò que se nomena comunament la « segonda generacion » respectava pas tant mininosament lo precèpte de representacion fidèl de la natura. Fòrça d'entre eles foguèron fotograficadas per lor contemporanèa [[Julia Margaret Cameron]], davancièra de la fotografia, que s'inspirèt de lor movement dins las sieunas òbras. Aquest movement, que foguèt pasmens de corta durada, aguèt una influéncia importanta suls movements artistics del sègle XX, subretot l'[[art novèl]] e lo [[Simbolisme (art)|simbolisme]], mercé amb d’artistas coma [[William Morris]] e [[Aubrey Beardsley]]. Dins son recuèlh de novèlas ''Vièlha Nòva York'', l'escrivana americana [[Edith Wharton]] evòca l'existéncia d’aqueste grop, d’una clinhada. Dins la novèla ''Alba messorguièra'', que se debana dins las annadas 1840, met en scèna un jovent, partit en viatge en Euròpa, a qui son paire confia la mission de crompar unas telas de mèstre per crear una galariá de familha. Lo paire, qu’i conéis pas res, se referís a l'opinion dels criticas contemporanèus e sòmi de crompar un Rafèl. Mas lo jovent se fa conselhar per d’artistas joves encontrats en Anglatèrra e en Itàlia, que de fach son Ruskin, Rossetti, Morris, Hunt e Brown. Lo paire, que ten a possedir de telas per confortar sa posicion sociala als uèis de sos convidats, es furiós de la causida que, a son vejaire, es inutil de possedir de telas que pas degun conéis los autors. A la fin de la novèla, se confirma que s'agissiá d'una de las mai bèlas colleccions de primitius italians del mond, encontrada dins lo trast d'una rèira de la familha, ignoranta de sa valor. En Itàlia, los especialistas Gian Carlo Menis e Licio Damiani ligan l'òbra singulara e expressiva de [[Tita Gori]] (1870-1941) als diferents corrents nascuts del prerafelisme a causa de sa carga religiosa, esperitala, simbolica e poetica. == Listas d'artistas == {{commons-inline|Category:Pre-Raphaelite paintings|Peintures préraphaélites}} === La confrairia prerafelita === [[Fichièr:De_Morgan_Medea.jpg|vinheta|''Medea'' d’Evelyn De Morgan, 1889, dins l’esperit del ''[[Quattrocento]]''.]] * [[James Collinson]] (1825-1881) (pintre) * [[William Holman Hunt]] (1827-1910) (pintre) * [[John Everett Millais]] (1829-1896) (pintre) * [[Dante Gabriel Rossetti]] (1828-1882) (pintre, poèta) * [[William Michael Rossetti]] (1829–1919) (escrivan) * [[Frederic George Stephens]] (1828-1907) (escrivan) * [[Thomas Woolner]] (1825-1892) (escultor, poèta) === Artistes pròches === * [[Ford Madox Brown]] (1821-1893) * [[Edward Burne-Jones]] (1833-1898) * [[Charles Allston Collins]] (1828-1873) * [[Walter Deverell]] (1827-1854) * [[George Howard, comte de Carlisle]] (1845-1911) * [[Arthur Hughes]] (pintre, illustrator) (1831-1915) * [[William Morris]] (1834-1896) * [[John Ruskin]] (1819-1900) * [[John Melhuish Strudwick]] (1849-1937) === Artistas associats === * [[Lawrence Alma-Tadema]] (pintre) (1836-1912) * [[Sophie Gengembre Anderson]] (1823-1903) (pintra) * [[Wyke Bayliss]] (pintre) (1835-1906) * [[John Brett]] (1832-1902) * [[John Mulcaster Carrick]] (1833-1896) * [[Frank Cadogan Cowper]] (peintre) (1877-1958) * [[John Collier]] (1850-1934) * [[Evelyn De Morgan]] (1855-1919) * [[William Dyce]] (1806-1864) * [[Arthur Gaskin]] (1862-1928) * [[Cesare Saccaggi]] (pintre) (1868-1934) * [[John William Godward]] (pintre) (1861-1922) * [[Thomas Cooper Gotch]] (pintre) (1854-1931) * [[Eleanor Fortescue-Brickdale]] (pintra) (1872-1945) * [[Arthur Hacker]] (pintre) (1858-1919) * [[Mary Eliza Haweis]] (1848-1898) (pintra e especialista de [[Geoffrey Chaucer]]) * [[William Hole]] (1846-1917) * [[Edward Robert Hughes]] (pintre) (1851-1914) * [[Edmund Blair Leighton]] (1852-1922) (peintre) * [[Frederic, Lord Leighton]] (pintre) (1830-1896) * [[Charles William Mitchell]] (1854-1903) (pintre) * [[Valentine Cameron Prinsep]] (1838-1904) * [[Thomas Buchanan Read]] (1822-1872) (poèta e retrachista american) * [[Christina Rossetti]] (poèta) (1830-1894) * [[Thomas Seddon]] (1821-1856) * [[Elizabeth Siddal]] (peinta, poèta e modèla) (1829-1862) * [[James Smetham]] (1821-1889) * [[Simeon Solomon]] (pintra) (1840-1905) * [[John Roddam Spencer Stanhope]] (1829-1908) (pintra) * [[Algernon Swinburne]] (poèta) (1837-1909) * [[Henry Wallis]] (1830-1916) * [[John William Waterhouse]] (1849-1917) == Galariá == <gallery> Fichièr:Sir John Everett Millais 002.jpg|Sir John Everett Millais, ''Christ in the House of his Parents, 1849-50'' Fichièr:William Holman Hunt - The Hireling Shepherd.jpg|William Holman Hunt, ''The Hireling Shepherd'', 1851 Fichièr:Sir John Everett Millais 003.jpg|Sir John Everett Millais, ''La mòrt d’Ofèlia'', 1852 Fichièr:Ford Madox Brown - Work.jpg|Ford Madox Brown, ''Work'', 1852-65 Fichièr:William Holman Hunt - The Awakening Conscience - Google Art Project.jpg|William Holman Hunt, ''The Awakening Conscience'', 1853 Fichièr:Hunt rossetti.jpg|William Holman Hunt, ''Portrait of Dante Gabriel Rossetti'', 1853 Fichièr:Millais Ruskin.jpg|SirJohn Everett Millais, ''John Ruskin'', 1853-54 Fichièr:Dante Gabriel Rossetti - The Wedding of St George and Princess Sabra.jpg|Dante Gabriel Rossetti, ''The Wedding of St. George and the Princess Sabra'', 1857 Fichièr:William Dyce 002.jpg|William Dyce, ''Pegwell Bay, Kent: a Recollection of October 5th 1858'', 1858-60 Fichièr:Dante Gabriel Rossetti - Beata Beatrix, 1864-1870.jpg|Dante Gabriel Rossetti, ''Beata Beatrix'', 1863 Fichièr:Dante Gabriel Rossetti - Monna Vanna.jpg|Dante Gabriel Rossetti, ''Monna Vanna'', 1866 Fichièr:Tita Gori, Jésus et les Pharisiens.jpg|Tita Gori, ''Jèsus Crist e los Farisians'' Fichièr:Cesare Saccaggi - Incipit Vita Nova - Dante, 1903.jpg|alt=Dante Alighieri and Beatrice Portinari in the garden, pre-Raphaelite style work by Cesare Saccaggi da Tortona.|''Dante Alighieri and Beatrice Portinari in the garden'', pre-Raphaelite style work by Cesare Saccaggi da Tortona. </gallery> == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Escòla anglesa de pintura]] (1720-1850) * [[Movement nazarèu]] * [[Estil neogotic]] === Bibliografia === * Laurence Brogniez, ''Préraphaélisme et symbolisme: peinture littéraire et image poétique'', Honoré Champion, Paris, 2003, 403 p. * Danielle Bruckmuller-Genlot, ''Les Préraphaélites 1848-1884. De la révolte à la gloire nationale'', éditions Armand Colin, Paris, 1994, 455 p. * Laurence Des Cars, ''Les Préraphaélites. Un modernisme à l'anglaise'', éditions Gallimard/Réunion des Musées Nationaux, Paris, coll. « Découvertes Gallimard/Arts » (<nowiki><abbr about="#mwt45" class="abbr" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Numèro&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Modèl:Numèro&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;368&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwAbc" title="numéro" typeof="mw:Transclusion">n^o</nowiki><nowiki></abbr></nowiki><nowiki><span about="#mwt45" data-ve-ignore="true" typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki><span about="#mwt45" data-ve-ignore="true">368</span></nowiki>), 1999, 127 p. * Olivier-Georges Destrée, Laurence Brogniez, ''Les Préraphaélites : Notes sur l'art décoratif et la peinture en Angleterre'', Les Eperonniers, Loverval (Belgique), 2005, 124 p. * William Holman Hunt, ''Pre-Raphaelitism and Pre-Raphaelism Brotherhood'', éditions The Macmillan Company, Londres/New York, 1905. * Dominique Jarrassé, ''Les Préraphaélites'', Herscher, Paris, 1995, 62 p. * Robert de La Sizeranne, ''Le Préraphaélisme'', éditions Parkstone International, New York, 2008, 199 p. * Christopher Wood, Paul Delifer, ''Les Préraphaélites'', Bookking International, Paris, 1994, 160 p. * Brigitte Ducousso-Mao, ''[https://web.archive.org/web/20191218113710/https://www.canalacademie.com/ida664-L-Art-Nouveau-les-Preraphaelites-4-7.html L'Art nouveau : Les Préraphaélites]'', Canal Académie, 2006 (podcast de l'Académie des Beaux-Arts) === Ligams extèrnes === {{Sisterlinks}} * [http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Preraphaelisme sus l'enciclopèdia de l'Agora] * {{En}} [http://www.artcyclopedia.com/history/pre-raphaelite.html sur artcyclopedia] * [https://web.archive.org/web/20070928010140/http://www.achome.co.uk/biographies/biographies.htm Pre-Raphaelite Brotherhood : Biografia] * [https://web.archive.org/web/20191224191835/http://www.achome.co.uk/chronology/chronology.htm Pre-Raphaelite Cronologia] * https://web.archive.org/web/20191218113713/https://www.musee-orsay.fr/fr/collections/bienvenue/actualites/le-preraphaelisme.html * [[Categoria:Movement artistic]] q7gvw5vy465lragaw1x6oq1gaknsz8a 0 182984 2502481 2381397 2026-06-09T12:15:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2502481 wikitext text/x-wiki {{Vejatz omonims|Linha 1}} {{Infobox Linha de transpòrt en comun | color linha = #e30613 | color tèxte = #ffffff | nom = Tram'Bus T1 | imatge = Tram'Busa_T1_Baiona_-_Errobi_(2).jpg | legenda = Un bus de la linha près de l'estacion de Garita. | mapa = Txik_Txak_-_Tram'Bus_(T1_-_carte).png | legenda mapa = Mapa de la linha. | malhum = [[BHNS del Baish Ador|Tram'Bus]] | data d'obertura = 2 de setembre de 2019 | darrièra modificacion = | darrièra extension = | suspension servici = | data de barradura = | terminus = ''Nauts de Baiona''<br>''Ostau de vila de Biàrritz'' | espleitador = Keolis | material = ie.tram | depaus = Aritxaga | nombre d'estacions = 31 | longor = 12,0 | temps = 40 | espaçament estacion = | nombre de comunas = 3 ([[Baiona]], [[Anglet]] e [[Biàrritz]]) | jorns de foncionament = Totes los jorns | passatgièrs per an = 1 600 000 <small>(2020)</small> | reng = (1/2) | linhas connèxas = {{Txik Txak/correspondéncias|T2}} | esquèma = }} La '''linha T1 de [[BHNS del Baish Ador|Tram'Bus]]''' (estilitzat coma {{Txik Txak/correspondéncias|T1}}) es una de las doas linhas d'[[Bus de naut nivèl de servici|autobús de naut nivèl de servici]] de la ret [[Txik Txak]]. La linha compta amb 31 estacions e 12 quilomètres e jonh l'estacion de ''Nauts de Baiona'', a la comuna de [[Baiona]], amb l'estacion de ''Ostau de vila de Biàrritz'', a la comuna de [[Biàrritz]]. Foguèt inaugurada lo [[2 de setembre]] de [[2019]] entre las estacions de ''Nauts de Baiona'' e ''Ostau de vila de Biàrritz''. L'an [[2020]] foguèt utilizada per 1 600 000 viatgèrs, sent la primièra de las doas linhas de la ret en çò que tanh a freqüentació.<ref>[https://web.archive.org/web/20241113100507/https://www.bayonne.fr/eu/information-transversale-eu/berriak/phase-de-marche-a-blanc-de-la-ligne-2-du-trambus-t2-du-8-mars-au-2-avril-12459 Une phase de marche à blanc pour la ligne 2 du Tram’bus]</ref> == Istòria == La linha dintrèt en foncionament lo [[2 de setembre]] de [[2019]]. Per aiçò, se realizèt un viatge inaugural amb las principalas autoritats del territòri: [[Jean-René Etxegarai]] (cònsol de [[Baiona]] e president de la [[comunautat d'aglomeracion deu Bascoat]]), [[Claude Olivé]] (cònsol de [[Anglet]]) e [[Mixel Veunac]] (cònsol de [[Biàrritz]]), entre autre.<ref>[https://www.francebleu.fr/infos/transports/agglo-bayonnaise-le-tram-bus-sera-en-service-dans-moins-d-un-mois-1564908625 Agglo bayonnaise : le tram'bus entre bientôt en service]</ref> A las setmanas seguentas, la principala incidéncia foguèt que i aviá pas connexion entre semafòrs e que los autobuses avián prioritat dins de la ret. En quatre encreuaments de [[Anglet]] se detectèt un excessiu alentiment de veïculs: ''Atxinetxe'', ''Cadran'', ''Bernain'' e la rotonda d'Euròpa. Foguèron tanben divèrses los automobilistes qu'utilizèron de carrils exclusius pel transpòrt public o qu'empachèron la via en qualque encreuament. En çò que tanh a la frequéncia de passatge, comencèt en 15 minutas a principis de [[setembre]], a 13 en [[octòbre]] e a 11 en [[genièr]] de [[2020]].<ref>[https://www.francebleu.fr/infos/transports/trambus-dans-le-bab-peut-mieux-faire-1575477230 Trambus dans le BAB : peut mieux faire ?]</ref> === Cas Philippe Monguillot === Lo [[5 de julhet]] de [[2020]], quand lo menaire Philippe Monguillot parcava lo sieu veïcul en l'estacion de Balishon perque los passatgièrs qu'esperavan pugèsson en lo veïcul, s'avisèt que de divèrses òmes portavan pas la màscareta obligatòria, en plena [[Malautiá de coronavirus de 2019|pandèmia de COVID-19]]. Per aquel motiu abandonèt la cabina de guida e demandèt als quatre òmes que se metèsson las màscaretes. En cas contrari, los demandèt qu'abandonèsson lo veïcul. Malgrat aiçò, la responsa de l'insultat vin en forma de pallissa e lo menaire demorèt dins estat de mòrt cerebral en lo UCI de l'espital de [[Baiona]].<ref>[https://www.lci.fr/police/bayonne-dans-le-quartier-balichon-c-est-la-consternation-apres-l-agression-d-un-chauffeur-de-bus-2158795.html VIDÉO - Chauffeur agressé à Bayonne : la consternation dans le quartier Balichon]</ref> Coma protèsta, unas 2 000 personas realizèron una "marcha blanca" en protèsta pel que qualifiquèron d' "assassinat" del menaire de l'autobús e demandèron justícia. La manifestacion èra dirigida per las filhas e l'esposa de Philippe Monguillot. Fin finala, l'òme licalguèt èsser desconnectat de la maquina que li manteniá amb vida e los quatre òmes foguèron detenguts per omicidi.<ref>[https://www.20minutes.fr/societe/2821779-20200714-chauffeur-bus-tue-bayonne-homme-designe-twitter-comme-agresseurs-porte-plainte Chauffeur de bus tué à Bayonne : Un homme désigné sur Twitter comme un des agresseurs porte plainte]</ref><ref>[https://www.francebleu.fr/infos/faits-divers-justice/agression-du-conducteur-de-bus-a-bayonne-les-habitants-de-balichon-aimeraient-aussi-etre-soutenus-1594812292 Agression du conducteur de bus à Bayonne : les habitants de Balichon aimeraient aussi être entendus]</ref> == Percors == === Traçat === La longor de la linha es de 12,0 km e desservís al total 31 estacions : 16 a [[Baiona]], 9 a [[Anglet]] e 6 a [[Biàrritz]]. === Estacions === {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" style="border: 1px solid #999; background-color:white; text-align: center;" class="filler" ! bgcolor="#e30613" |&nbsp; ! bgcolor="#e30613" |&nbsp; ! bgcolor="#e30613" width=15px |&nbsp; ! bgcolor="#e30613" |&nbsp; ! bgcolor="#e30613" |&nbsp; ! bgcolor="#e30613" |<font color=white>Estacion</font> ! bgcolor="#e30613" |<font color=white>Coordenadas</font> ! bgcolor="#e30613" |<font color=white>Comuna</font> ! bgcolor="#e30613" width=425px |<font color=white>Correspondéncias</font> ! bgcolor="#e30613" |&nbsp; |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>■</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |'''Nauts de Baiona<br>''Baionagoiena · Hauts de Bayonne''''' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.505257|-1.445776|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Nauts de Baiona}} |[[Baiona]] | valign="center" align="left" | {{Txik Txak/correspondéncias|32}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Breuer | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.503342|-1.451348|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Breuer}} |[[Baiona]] | align="left" | | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Joandin | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.502447|-1.454422|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Joandin}} |[[Baiona]] | align="left" | | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Plaça dels Gascons<br>''Gaskoien Plaza · Place des Gascons'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.500602|-1.456394|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Plaça dels Gascons}} |[[Baiona]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|4}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Caradoc | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.499329|-1.459012|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Caradoc}} |[[Baiona]] | align="left" | | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Tourettes | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.499851|-1.464747|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Tourettes}} |[[Baiona]] | align="left" | | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Maubèc | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.499517|-1.466930|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Maubèc}} |[[Baiona]] | align="left" | {{Txik Txak/correspondéncias|T2}} {{Txik Txak/correspondéncias|30}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>■</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Gara de Baiona<br>''Baionako Geltokia · Gare de Bayonne'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.496146|-1.469774|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Gara de Baiona}} |[[Baiona]] | align="left" | {{Txik Txak/correspondéncias|T2}} {{Txik Txak/correspondéncias|5}}{{Txik Txak/correspondéncias|30}}{{Txik Txak/correspondéncias|48}}<br>{{Txik Txak/correspondéncias|T51}}{{Txik Txak/correspondéncias|T53}}{{Txik Txak/correspondéncias|T54}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Garita–Museoak<br>''Garita–Museoak · Échauguette–Museoak'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.492942|-1.473211|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Garita–Museoak}} |[[Baiona]] | align="left" | {{Txik Txak/correspondéncias|T2}} {{Txik Txak/correspondéncias|4}}{{Txik Txak/correspondéncias|6}}{{Txik Txak/correspondéncias|32}}{{Txik Txak/correspondéncias|50}} {{Txik Txak/correspondéncias|N2}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Ostau de vila de Baiona<br>''Baionako Herriko Etxea · Mairie de Bayonne'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.493542|-1.474648|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Ostau de vila de Baiona}} |[[Baiona]] | align="left" | {{Txik Txak/correspondéncias|T2}} {{Txik Txak/correspondéncias|4}}{{Txik Txak/correspondéncias|6}}{{Txik Txak/correspondéncias|32}}{{Txik Txak/correspondéncias|50}} {{Txik Txak/correspondéncias|A1}} {{Txik Txak/correspondéncias|N2}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>■</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Plaça dels Bascs<br>''Euskaldunen Plaza · Place des Basques'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.494771|-1.478538|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Plaça dels Bascs}} |[[Baiona]] | align="left" | {{Txik Txak/correspondéncias|T2}} {{Txik Txak/correspondéncias|3}}{{Txik Txak/correspondéncias|11}}{{Txik Txak/correspondéncias|12}}{{Txik Txak/correspondéncias|13}}{{Txik Txak/correspondéncias|14}} {{Txik Txak/correspondéncias|4}}{{Txik Txak/correspondéncias|6}}{{Txik Txak/correspondéncias|32}}{{Txik Txak/correspondéncias|38}}{{Txik Txak/correspondéncias|50}}{{Txik Txak/correspondéncias|52}} {{Txik Txak/correspondéncias|N1}}{{Txik Txak/correspondéncias|N2}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Sosprefectura<br>''Azpiprefektura · Sous-préfecture'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.495098|-1.481676|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Sosprefectura}} |[[Baiona]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|6}}{{Txik Txak/correspondéncias|38}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Balishon | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.4968481|-1.486272|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Balishon}} |[[Baiona]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|6}}{{Txik Txak/correspondéncias|38}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Cambra d'Indústria e Comèrci<br>''MIG · CCI'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.497345|-1.489384|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Cambra d'Indústria e Comèrci}} |[[Baiona]] | align="left" | | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Arènes–Los Pontòts | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.493628|-1.492549|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Arènes–Los Pontòts}} |[[Baiona]] | align="left" | {{Txik Txak/correspondéncias|32}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Fòrum | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.493409|-1.494771|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Fòrum}} |[[Baiona]] | align="left" | | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>■</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |BAB2 | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.490523|-1.498716|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=BAB2}} |[[Anglet]] | align="left" | | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Armand Toulet | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.487166|-1.500933|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Armand Toulet}} |[[Anglet]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|5}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Bartas<br>''Bartak · les Barthes'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.484222|-1.504351|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Bartas}} |[[Anglet]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|5}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Lembeye | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.482330|-1.506760|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Lembeye}} |[[Anglet]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|4}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>■</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Bernain–Montòri | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.481639|-1.509762|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Bernain–Montòri}} |[[Anglet]] | align="left" | {{Txik Txak/correspondéncias|3}} {{Txik Txak/correspondéncias|4}}{{Txik Txak/correspondéncias|30}}{{Txik Txak/correspondéncias|34}} {{Txik Txak/correspondéncias|ANGLET}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Ostau de vila d'Anglet<br>''Angeluko Herriko Etxea · Mairie d'Anglet'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.480420|-1.515096|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Ostau de vila d'Anglet}} |[[Anglet]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|4}} {{Txik Txak/correspondéncias|ANGLET}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Louillot | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.480286|-1.519657|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Louillot}} |[[Anglet]] | align="left" | | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Moura | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.480305|-1.525861|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Moura}} |[[Anglet]] | align="left" | | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Chassin | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.480788|-1.530590|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Chassin}} |[[Anglet]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|ANGLET}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Aguilera<br>''Agilera · Aguiléra'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.481045|-1.535473|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Aguilera}} |[[Biàrritz]] | align="left" | | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Euròpa–Marne<br>''Europa–Marne · Europe–Marne'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.481465|-1.542072|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Euròpa–Marne}} |[[Biàrritz]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|6}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>●</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Aillet | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.483361|-1.546589|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Aillet}} |[[Biàrritz]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|5}}{{Txik Txak/correspondéncias|36}}{{Txik Txak/correspondéncias|38}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><big><font color=white>'''∧'''</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Sent Xerles–Marne<br>''San Xerles–Marne · Saint-Charles–Marne'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.484890|-1.551042|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Sent Xerles–Marne}} |[[Biàrritz]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|5}}{{Txik Txak/correspondéncias|36}}{{Txik Txak/correspondéncias|38}} | |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><big><font color=white>'''∨'''</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Sent Xerles–Victòria<br>''San Xerles–Viktoria · Saint-Charles–Victoire'' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.485318|-1.551042|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Sent Xerles–Viktoria}} |[[Biàrritz]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|5}}{{Txik Txak/correspondéncias|36}}{{Txik Txak/correspondéncias|38}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><big><font color=white>'''∧'''</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Continental | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.484332|-1.555351|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Continental}} |[[Biàrritz]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|5}}{{Txik Txak/correspondéncias|36}}{{Txik Txak/correspondéncias|38}} {{Txik Txak/correspondéncias|N11}}{{Txik Txak/correspondéncias|N12}} |- |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><big><font color=white>'''∨'''</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |Palais | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.484764|-1.557057|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Palais}} |[[Biàrritz]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|5}}{{Txik Txak/correspondéncias|36}}{{Txik Txak/correspondéncias|38}} {{Txik Txak/correspondéncias|N11}}{{Txik Txak/correspondéncias|N12}} | |- bgcolor="#efefef" |&nbsp; |&nbsp; | bgcolor="#e30613" |<big><font color=white>■</font></big> |&nbsp; |&nbsp; | align="left" |'''Ostau de vila de Biàrritz<br>''Biarritzeko Herriko Etxea · Mairie de Biarritz''''' | style="font-size:xx-small" |{{Coord|43.483386|-1.557920|region:FR-31_type:landmark_scale:1000|format=dms|display=inline|name=Ostau de vila de Biàrritz}} |[[Biàrritz]] | align="left" |{{Txik Txak/correspondéncias|5}}{{Txik Txak/correspondéncias|36}}{{Txik Txak/correspondéncias|38}}{{Txik Txak/correspondéncias|44}} {{Txik Txak/correspondéncias|N11}}{{Txik Txak/correspondéncias|N12}} | |} === Correspondéncias === * Ambe la [[Linha T2 del BHNS del Baish Ador|linha T2]] del [[BHNS del Baish Ador|Tram'Bus]] a las estacions ''Maubèc'', ''Gara de Baiona'', ''Garita–Museoak, Ostau de vila de Baiona'' e ''Plaça dels Bascs''. == Espleitacion == La linha es espleitada per Keolis Euskal Kosta-Aturri.<ref>[https://web.archive.org/web/20210417144859/https://www.keolis.com/fr/medias/newsroom/communiques-presse/keolis-exploitera-le-reseau-transport-commun-lagglomeration-cote Keolis exploitera le réseau de transport en commun de l'agglomération Côte Basque-Adour]</ref> === Frequéncias === Las frequéncias de dependon pas del jorn e del moment del jorn.<center> {| class="wikitable sortable" border="0" style="border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF; text-align:center;" |+ | colspan="24" bgcolor=#e30613 |<font color=white>'''Frequéncias de la linha T1, a 21 de març de 2021'''<ref>[https://web.archive.org/web/20210417144851/https://tim.chronoplus.eu/tim/data/pdf/577_FICHE-HORAIRE-T1_hiver2020_28MARS.pdf Frequéncias de la linha T1, a 21 de març de 2021]</ref></font> |- ! colspan="12" |Diluns a Divendres ! colspan="2" |Dj-Dv ! colspan="8" |Dissabtes ! colspan="2" |Dimenges |- !05:30 ! colspan="2" |06:30 ! colspan="2" |07:00 ! colspan="2" |20:00 ! colspan="2" |20:30 ! colspan="2" |23:00 ! colspan="2" |01:00 !02:30 !05:30 ! colspan="2" |07:00 ! colspan="2" |19:30 ! colspan="2" |22:00 !02:30 !06:00 !00:30 |- | colspan="2" |30' | colspan="2" |15' | colspan="2" |12' | colspan="2" |15' | colspan="2" |20' | colspan="2" |30' | colspan="2" |30' | colspan="2" |25' | colspan="2" |15' | colspan="2" |20' | colspan="2" |30' | colspan="2" |30' |} </center> === Flota === A la linha i a un total de 10 veïculs.<ref name=":0">[https://www.francebleu.fr/infos/transports/premiers-tours-de-roues-pour-le-tram-bus-le-2-septembre-des-hauts-de-bayonne-a-biarritz-anglet-1560201643 Premiers tours de roues pour le Tram'bus, le 2 septembre des Hauts de Bayonne à Biarritz via Anglet]</ref> <center> {| class="wikitable sortable" border="0" style="border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF; text-align:center;" ! scope="col" |Fabricant ! scope="col" |Modèl ! scope="col" |Numèro ! scope="col" |An ! scope="col" |Longitud ! scope="col" |Nautor (m) ! scope="col" |Capacitat (m) ! scope="col" |Portas |- |Irizar | align="center" |ie.tram |10 |[[2019]] |18,730 |3,400 |155 |4 |} </center> == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|eu|1. linea (Txik Txak)|8520926}} <references /> == Vejatz tanben == * [[Txik Txak]] * [[BHNS del Baish Ador|Tram'Bus]] == Ligams extèrnes == * [https://www.trambus-paysbasque.fr/fr/ Sit oficial del projècte Tram'Bus] * [https://web.archive.org/web/20220517115202/https://www.txiktxak.eus/ Sit oficial de Txik Txak] [[Categoria:Txik Txak|*]] [[Categoria:Transpòrt al Bascoat]] 4npkmgd66p6pf18h4iqzfruwpf6emfy 0 191207 2502492 2485762 2026-06-09T19:15:35Z Jiròni Picas 50704 2502492 wikitext text/x-wiki '''Lo grop ÒC''' es nascut en 1999 a [[Argelièrs (Erau)|Argelièrs]] dins [[Menerbés]] (Lengadòc), a l'iniciativa del musician, compositor e cantaire '''Christian Salès'''.<ref>https://www.ladepeche.fr/article/2012/09/09/1435729-christian-sales-le-nouveau-troubadour.html</ref> Sortit d'una familha lengadociana de vinhairons (lo rèire grand costejèt [[Marcellin Albèrt|Marcelin Albèrt]] pendent la revòlta de 1907), '''Christian Salès''' es banhat de cultura meridionala. L'estil del '''grop ÒC''' es donc una sintèsi dels mites fondators de l'istòria e la cultura occitana, dels [[Catars]] a la revòlta dels vinhairons lengadocians de 1907 en passant per las tematicas dels [[Trobador|Trobadors]] o del [[Canal del Miègjorn]], amb un cant sovent en [[occitan]], de còps quitament en [[Occitan ancian|occitan medieval]], placat sus una musica [[New age]] e [[Musica electronica|electro]], a basa d'una mescla originala d'instruments tradicionals e de sintetizors, musica que s'inscriu dins la dralha de las produccions quasi contemporanèas de la fin de las annadas 1980 e de las annadas 1990 coma la de la cantaira [[Irlanda (illa)|irlandesa]] [[Enya]], o encara mielh, la dels grops [[Enigma]] o [[Era]]. Lo primièr album ''"OC", musique occitane du IIIème millenaire'', es publicat lo 12 d'octobre de 1999. Aqueste album obten una capitada considerabla (disc d'aur), e '''Christian Salès''' contunha alavetz dempuèi lo projècte del "groupe OC", amb sus l'empont d'espectacles son e lum ambicioses, e d'autres albums estudiòs, totjorn en demorant dins aquela meteissa demarcha artistica, amb d'elements de la cultura occitana pel fons, e per la fòrma, una musica originala e ibrida a basa d'instruments medievals (lira, citara) e modèrnes (sintetizors o ordenators). ==Discografia== * 1999 : ''OC - Musique occitane du IIIème millenaire'' * 2002 : ''Les Cathares'' ('''Christian Salès''') * 2005 : ''Electro médiéval'' * 2008 : ''Lugdunum'' * 2012 : ''Paratge - Symphonie Occitane'' * 2014 : ''Belles Chansons de la Tradition Occitane'' * 2016 : ''Ballade occitane'' * 2018 : ''Héritage'' ==Referéncias== {{ORDENA:OC, Groupe}} [[Categoria:musica electronica|OC, Groupe]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 1990]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990|OC, Groupe]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000|OC, Groupe]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010|OC, Groupe]] [[Categoria:Grop de musica occitan|OC, Groupe]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània|OC, Groupe]] [[Categoria:Grop de musica francés|OC, Groupe]] [[Categoria:Musica New age|OC, Groupe]] kb2v6klsq6hm4kkclecwlfkz9sif7ku