Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 466 2502544 2444517 2026-06-10T23:59:43Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Michael J. Fox]] 2502544 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Junh}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1851]] – [[Charles Joseph Bonaparte]], avocat estatsunidenc d'ideologia progressista e liberala (m. [[1921]]) * [[1865]] – [[Albéric Magnard]], musician francés (m. [[1914]]) * [[1875]] – [[Henry Hallett Dale]], scientific anglés, [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] (m. [[1968]]) * [[1891]] – [[Cole Porter]], cantaire american (m. [[1964]]). * [[1961]] – [[Michael J. Fox]], actor American de comèdias del cinèma * [[1981]] – [[Natalie Portman]], actritz israelian-americana == Decèsses == * [[1974]] – [[Miguel Ángel Asturias]], escrivan de Guatemala, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (n.[[1899]]) ---- Veire tanben : * [[8 de junh]] | [[10 de junh]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] ors7skn223fqw1zkr3k15nwzliihnol 0 15559 2502536 2502471 2026-06-10T18:01:36Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de Cambridge */ 2502536 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]. === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] h6owc4zi4ewbrm3jrjt19175sww3l5e 2502546 2502536 2026-06-11T04:38:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de Cambridge */ 2502546 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] e6fqcwsqkbri1wjado4wwbc5p3oalr3 2502547 2502546 2026-06-11T04:46:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde de Cambridge */ 2502547 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {{omon|Newton}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Isaac Newton | nomdebateg = | imatge = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | legenda = | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[4 de genièr]] de [[1643]] | luòcdenaissença = Colsterworth, [[Lincolnshire]], [[Anglatèrra]] | datadedecès = [[31 de març]] de [[1727]] | luòcdedecès = [[Londres]], [[Anglatèrra]] | paísdorigina = {{Anglatèrra}} | profession = [[fisica|Fisician]] e [[matematicas|matematician]] | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Sir Isaac Newton''' [[Membre de la Royal Society|FRS]] ([[4 de genièr]] de [[1643]] - [[31 de març]] de [[1727]] dins lo [[calendièr gregorian]]) foguèt un filosòf, [[teologia|teologian]], [[matematicas|matematician]] e [[fisica|fisician]] [[Anglatèrra|anglés]]. Newton es un dels personatges pus emblematics dins lo domeni de las sciéncias, e es conoscut subretot per son elaboracion de la [[mecanica classica]], sa teoria de la [[Gravitacion|gravitacion universala]] e la creacion, concurrentament amb [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], del [[calcul infinitesimal]]. En [[optica]], desvolopèt una teoria de la color basada sus l'observacion, qu'un [[Prisma (optica)|prisma]] descompausa la lutz blanca en un [[Lutz visibla|espèctre visible]]. Tanben inventèt lo telescòpi de reflexion compausat d'un miralh primari concau que recebèt lo nom de [[telescòpi de Newton]]. En mecanica, establiguèt [[Leis de Newton|las tres leis universalas del movement]] que constituisson de principis a la basa de la granda teoria que pertòca lo movement dels còsses, teoria nomenada uèi [[mecanica classica]]. Es tanben conegut per la generalizacion del [[Formula del binòmi de Newton|teorèma del binòmi]] e l'invencion dita del [[metòde de Newton]] permetent de trobar d'aproximacions d'un zèro (o racina) d'una [[fonccion reala d'una variabla reala]]. Newton mostrèt que los movements dels objèctes sus [[Tèrra]] e dels [[Objèctes celestials|còsses celestials]] son governats per las meteissas [[Lei naturala|leis naturalas ]]; en se basant sus las [[leis de Kepler]] sul movement de las [[planeta]]s<ref>[https://books.google.fr/books?id=lOUz0PGbdfMC&printsec=frontcover#PPA50,M1 ''Lei de la gravitacion universala''] - Newton, [[Leonhard Euler|Euler]] e [[Pierre-Simon de Laplace|Laplace]]. De Prosper Schroeder, {{p.|50-51}}.</ref>, devolopèt la [[Lei de la gravitacion universala]]. Son obratge ''[[Philosophiae naturalis principia mathematica|Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]'', publicat en [[1687]], es considerat coma una òbra màger dins l'[[istòria de las sciéncias]]. Es dins aqueste que descrit la lei universala de la gravitacion, formula las tres leis universalas del movement e geta las basas de la mecanica classica. Faguèt tanben de recercas dins los domenis de la [[teologia]] e de l'[[alquimia]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Isaac Newton nasquèt lo 25 de decembre de [[1642]] au sen d'una [[familha (parentèla)|familha]] d'[[agricultura|agricultors]] de la region de [[Lincolnshire]]<ref>La data dau 25 de decembre de [[1642]] es donada dins lo [[calendier julian]] en vigor en [[Anglatèrra]] d'aqueu temps. Dins lo [[calendier gregorian]], sa data de naissença es lo 4 de genier de [[1643]].</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Gleick, ''Isaac Newton : un destin fabuleux'', Éditions Dunod, 2005.</ref>. Son paire, tanben dich Isaac, èra un rendier prospèr qu'aviá fòrça melhorat sa situacion sociala durant la premiera mitat dau sègle XVII. Èra ansin considerat coma lo « senhor » de son domeni e aviá [[maridatge|esposat]] [[Hannah Ayscough]] ([[1623]]-[[1679]]), una filha eissida d'una [[Familha (parentèla)|familha]] amb un reng sociau superior au sieu mai confrontada a de dificultats financieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' José Muñoz Santonja (trad. Philippe Garnier), ''L'inventeur de la physique mathématique moderne : Newton'', Barcelona, RBA Coleccionables, 2018, pp. 14-15.</ref>. Pasmens, son paire defuntèt tres mes avans sa naissença e sa maire se tornèt maridar en [[1646]] amb un pastor que refusèt de s'ocupar d'Isaac. Aqueu darrier foguèt donc laissat a sa grand maternala. Aquela separacion amb sa maire entraïnèt un sentiment « d'ànsia, d'agressivitat e de paur » que trebolèt lei capacitats relacionalas de Newton fins a sa [[mòrt]]. En particular, venguèt pauc a cha pauc [[egocentrisme|egocentric]] e utilizèt frequentament la violéncia per defendre seis interès. Lo ceucle familhau de sa grand èra poblat de [[religion|religiós]] e d'[[universitat|universitaris]]. A 12 ans, Isaac Newton foguèt donc inscrich a l'escòla de [[Grantham]] onte venguèt rapidament un escolan brilhant. I estudièt cinc ans. En [[1659]], sa maire, tornarmai veusa dempuei [[1653]], li demandèt de s'entornar a l'ostau per participar ai trabalhs [[agricultura|agricòlas]]. Pasmens, Newton mostrèt ges d'interès per aquelei pretzfachs<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, pp. 16-19.</ref>. Amb lo sostèn de son oncle William Ayscough, dau pastor Humphrey Babington e de son ancian regent Henry Stokes, obtenguèt lo drech de contuniar seis estudis<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994, p. 64.</ref>. Vèrs [[1660]], Newton s'installèt donc en cò de Stokes que li paguèt lei despens necessaris a l'inscripcion [[universitat|universitària]]. Aquela ajuda permetèt a Newton d'intrar au Trinity College de [[Cambridge]] lo 4 de junh de [[1661]], una institucion onte demorèt durant 40 ans<ref>Aquela escòla foguèt chausida car William Ayscough i aviá estudiat e car Humphrey Babington i exercissiá coma ''fellow''.</ref>, mai durant lei premiereis annadas, Newton i aguèt l'estatut de ''subsizar'', es a dire qu'èra un estudiant encargat de complir de pretzfachs per d'estudiants mai fortunats. === Lo periòde de Cambridge === A [[Cambridge]], Newton descurbiguèt lei trabalhs de [[René Descartes|Descartes]], de [[Galileo Galilei|Galilei]], de [[Johannes Kepler|Kepler]] e dei matematicians modèrnes. Aquò l'alunchèt rapidament dau programa [[Aristòtel|aristotelician]] [[tradicion|tradicionau]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, « The Foundations of Newton's Philosophy of Nature », ''The British Journal for the History of Science'', vol. 1, n° 2, 1962, pp. 171-182.</ref>. Obtenguèt son ''bachelor'' en [[1665]], mai deguèt se retirar 18 mes a Woolsthorpe en causa d'una [[epidemia]] de [[pèsta]] qu'entraïnèt la sarradura de l'[[universitat]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Henry Martyn Taylor, « Newton, Sir Isaac », dins Hugh Chisholm (dir.), ''Encyclopædia Britannica'', Cambridge University Press, 11{{a}} edicion, 1911, p. 583.</ref>. Pasmens, es durant aqueu periòde d'exili forçat que Newton pausèt lei basas dau [[calcul infinitesimau]], desvolopèt sa teoria de la [[gravitacion|gravitacion universala]] e realizèt sei premiereis [[experiéncia]]s subre la descomposicion de la [[lutz]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Elizabeth Connor, « Sir Isaac Newton, the Pioneer of Astrophysics », ''Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific'', vol. 4, n° 158, 1945, p. 55.</ref>. Newton s'entornèt a Cambridge en [[1667]]. Elegit ''fellow'' dau [[Trinity College]], venguèt rapidament professor de [[matematicas]] en [[1669]]<ref>Ocupèt la [[cadiera de professor lucasian de matematicas de l'universitat de Cambridge]], un pòste prestigiós que li foguèt cedit per [[Isaac Barrow]] ([[1630]]-[[1677]]).</ref>. Gardèt aqueu pòste durant 26 ans e publiquèt, durant aqueu periòde, la màger part de sei trabalhs majors coma la [[teoria dei colors]] en [[1672]] e, mai que mai, la lèi de la gravitacion universala en [[1687]]. En [[1671]], presentèt tanben lo premier [[telescòpi de Newton]]. === Lo periòde de Londres === == Òbra intellectuala == === Mecanica e gravitacion === === Matematicas === === Optica === === Alquimia e teologia === == Eiretatge == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Gravitacion]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Richard S. Westfall, ''The Life of Isaac Newton'', Cambridge University Press, 1994. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{DEFAULTSORT:Newton, Isaac}} [[Categoria:Scientific britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Fisician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Naissença en 1643|Newton, Isaac]] [[Categoria:Decès en 1727|Newton, Isaac]] [[Categoria:Isaac Newton| ]] [[Categoria:Alquimista|Newton, Isaac]] [[Categoria:Astronòm britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Matematician britanic|Newton, Isaac]] [[Categoria:Personalitat de l'optica|Newton, Isaac]] [[Categoria:Membre de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:President de la Royal Society|Newton, Isaac]] [[Categoria:Istòria de la fisica|Newton, Isaac]] sn3q1mzw7eb3z591ng6t0ciwufu0u1e 0 57691 2502537 2502535 2026-06-10T18:40:20Z Alaric 506 44932 2502537 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Vansa i Fórnols''', o ''Lavansa i Fórnols'', se tròba dins la Val de [[la Vansa]], es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es lo vilatge de [[Sorribes de la Vansa]]. La Vansa o Lavansa, antigament documentat ''Labancia'' ([[sègle IX]]), es d'origina incerta probablament preromana pirenenca. Fórnols, antigament Furnols ([[Sègle XII]]), proven del [[latin]] ''Furnulos'' diminutiu de ''furnos'' "forns", benlèu en lo sens de caunas en forma de forn. La municipalitat de Lavansa e Fórnols compren, en mai del vilatge de [[Sorribes de la Vansa]], caplòc de municipalitat, los vilatges de [[Fórnols|Fórnols de Cadí]], Adraén, Cornellana e Ossera, e las caseries, veïnats o llogarets, qualqu'uns ja despoblats, de la Barceloneta, Colldarnat, Montargull de Lavansa, Sant Pere de Lavansa, Sisquer, Banyeres, Padrinàs e Sant Julià de Pera. En [[1860]] i aviá los mases abitats de la Masia del Còl de Croses, la del Janet, la de Jetdragó, la de la Patraca, la de la Esteró, la del Sanso e [[Cal Valentí de l'Espluga|Cal Valentí]]. Al tèrme i a l'estacion d'esquí de fons de [[Tuixent - la Vansa]] {{Entpopcat}} == Situacion == Es al pè dels versants meridionals de la [[sèrra del Cadí]], a la [[la Vansa|val del riu de la Vansa]]. Lo territòri tradicional de Lavansa aviá una estenduda de 57,1 km², fins que en [[1973]] li foguèt annexat lo de Fórnols de Cadí, de 48,98 km², e recebèt lo nom oficial de ''la Vansa e Fórnols''. Administrativament la municipalitat confronta al nòrd [[Alàs i Cerc]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], a l'èst [[Josa i Tuixén]], e la Coma i la Pedra ([[Solsonés]]), al sud contacta solament pontualament lo territòri de [[Odèn]] ([[Solsonés]]), e contunha vèrs lo sud-oèst amb [[Fígols i Alinyà]], e a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs ([[Ribera d'Urgellet]]). ==Toponimia== ===Cornellana=== La prononciacion es [kurnə'ʎanə] ([[Gósol]]) o [korne'ʎana] (Padrinàs). Las fòrmas ancianas son : ''Corneliana'' en 839, ''Cornellana'' en 988, ''Cornelana'' en 1023, ''Cornellana'' en 1244, ''Cornalana'' en 1359. L'etime es ''*Corneliāna'', derivat de ''Cornelius'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 437 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15410</ref>. ===Ossera=== La prononciacion es [o'sera]. Lo lòc es citat en 1131, ''Orsera''. Es un derivat del nom dels orses. La Vansa es una val nauta ont caçavan los orses non fa gaire <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 98 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29737</ref>. ===Sorribes=== La prononciacion es [sor'ribes]. Las fòrmas ancianas son : ''Surripas'' en 889, ''Soribes'' en 1084, ''villa Sorribes'' en 1093. Nom frequent de lòcs definits per la situacion, de ''sub rīpas'' SUB RÌPAS, « dejós de ribas o de bòrns de tucs » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 385 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39552</ref>. ===Fórnols=== La prononciacion es ['fɔrnols] o ['fornols]. Lo gentilici es ''fornolesos''. Las fòrmas ancianas son : ''Furnols'' en 1175, ''Fornols'' cap a 1260 e en 1295, ''Fórnols'' en 1335. L'etime es ''Fŭrnŭlos'', motivat, benlèu, per d'esplugas dobèrtas per l'avant, a la manièra dels forns <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 261 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19381</ref>. ===Adraén=== La prononciacion es [adra'en], [dra'en], [dra'ien]. Las fòrmas ancianas son ''Atrasenne'' en 835, ''Addragigno'' en 839, ''Adragenne'' en 1007, ''Adraien'' en 1075, ''adraen'' en 1258, ''Adrahén'' en 1443. L'origina es probablament ibèrobasca. Coma l'evolucion normala de ''-age-'' es ''-a(i)é-'', lo ''-s-'' de l'apax de 835 es probablement una ipercorreccion per ''ae''. Benlèu se pòt pensar a una rasic coma la del basc ''adar'', « branca, bana d'un animal, vena d'una mina ». Lo nom sembla d'aver la meteissa terminason que ''Bagenn'' > ''Baén''. D'autres toponimes, coma ''Naens'', ''Borén'', ''Berén'', ''Tuixén'', ''Odèn'' (aqueste ambe ''è'' del catalan oriental) s'acaban en ''-én'', mès l'etimologia pòt èsser diferenta. Signat X. T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22</ref>. ===Sisquer=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 137 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39059</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=45| 1515=45| 1553=57| 1717=430| 1787=518| 1857=1576| 1877=1299| 1887=885| 1900=792| 1910=752| 1920=657| 1930=854| 1940=819| 1950=731| 1960=469| 1970=189| 1981=157| 1990=161| 2000=170| 2006=196| 2010=219| 2016=200| 2020=149| 2025=187| 2030=}} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Vansa e Fòrnols de Cadí, que en 1857 aviá incorporat Adraén e Cornellana. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|14|7|N|1|28|60|E|type:city(195)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Vansa i Fornols, la]] h2mvlmh6v5ot1vggddwti2aahy4yweh 2502548 2502537 2026-06-11T05:35:17Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2502548 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Vansa i Fórnols''', o ''Lavansa i Fórnols'', se tròba dins la Val de [[la Vansa]], es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es lo vilatge de [[Sorribes de la Vansa]]. La Vansa o Lavansa, antigament documentat ''Labancia'' ([[sègle IX]]), es d'origina incerta probablament preromana pirenenca. Fórnols, antigament Furnols ([[Sègle XII]]), proven del [[latin]] ''Furnulos'' diminutiu de ''furnos'' "forns", benlèu en lo sens de caunas en forma de forn. La municipalitat de Lavansa e Fórnols compren, en mai del vilatge de [[Sorribes de la Vansa]], caplòc de municipalitat, los vilatges de [[Fórnols|Fórnols de Cadí]], Adraén, Cornellana e Ossera, e las caseries, veïnats o llogarets, qualqu'uns ja despoblats, de la Barceloneta, Colldarnat, Montargull de Lavansa, Sant Pere de Lavansa, Sisquer, Banyeres, Padrinàs e Sant Julià de Pera. En [[1860]] i aviá los mases abitats de la Masia del Còl de Croses, la del Janet, la de Jetdragó, la de la Patraca, la de la Esteró, la del Sanso e [[Cal Valentí de l'Espluga|Cal Valentí]]. Al tèrme i a l'estacion d'esquí de fons de [[Tuixent - la Vansa]] {{Entpopcat}} == Situacion == Es al pè dels versants meridionals de la [[sèrra del Cadí]], a la [[la Vansa|val del riu de la Vansa]]. Lo territòri tradicional de Lavansa aviá una estenduda de 57,1 km², fins que en [[1973]] li foguèt annexat lo de Fórnols de Cadí, de 48,98 km², e recebèt lo nom oficial de ''la Vansa e Fórnols''. Administrativament la municipalitat confronta al nòrd [[Alàs i Cerc]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], a l'èst [[Josa i Tuixén]], e la Coma i la Pedra ([[Solsonés]]), al sud contacta solament pontualament lo territòri de [[Odèn]] ([[Solsonés]]), e contunha vèrs lo sud-oèst amb [[Fígols i Alinyà]], e a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs ([[Ribera d'Urgellet]]). ==Toponimia== ===Cornellana=== La prononciacion es [kurnə'ʎanə] ([[Gósol]]) o [korne'ʎana] (Padrinàs). Las fòrmas ancianas son : ''Corneliana'' en 839, ''Cornellana'' en 988, ''Cornelana'' en 1023, ''Cornellana'' en 1244, ''Cornalana'' en 1359. L'etime es ''*Corneliāna'', derivat de ''Cornelius'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 437 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15410</ref>. ===Ossera=== La prononciacion es [o'sera]. Lo lòc es citat en 1131, ''Orsera''. Es un derivat del nom dels orses. La Vansa es una val nauta ont caçavan los orses non fa gaire <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 98 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29737</ref>. ===Sorribes=== La prononciacion es [sor'ribes]. Las fòrmas ancianas son : ''Surripas'' en 889, ''Soribes'' en 1084, ''villa Sorribes'' en 1093. Nom frequent de lòcs definits per la situacion, de ''sub rīpas'' SUB RÌPAS, « dejós de ribas o de bòrns de tucs » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 385 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39552</ref>. ===Fórnols=== La prononciacion es ['fɔrnols] o ['fornols]. Lo gentilici es ''fornolesos''. Las fòrmas ancianas son : ''Furnols'' en 1175, ''Fornols'' cap a 1260 e en 1295, ''Fórnols'' en 1335. L'etime es ''Fŭrnŭlos'', motivat, benlèu, per d'esplugas dobèrtas per l'avant, a la manièra dels forns <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 261 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19381</ref>. ===Adraén=== La prononciacion es [adra'en], [dra'en], [dra'ien]. Las fòrmas ancianas son ''Atrasenne'' en 835, ''Addragigno'' en 839, ''Adragenne'' en 1007, ''Adraien'' en 1075, ''adraen'' en 1258, ''Adrahén'' en 1443. L'origina es probablament ibèrobasca. Coma l'evolucion normala de ''-age-'' es ''-a(i)é-'', lo ''-s-'' de l'apax de 835 es probablement una ipercorreccion per ''ae''. Benlèu se pòt pensar a una rasic coma la del basc ''adar'', « branca, bana d'un animal, vena d'una mina ». Lo nom sembla d'aver la meteissa terminason que ''Bagenn'' > ''Baén''. D'autres toponimes, coma ''Naens'', ''Borén'', ''Berén'', ''Tuixén'', ''Odèn'' (aqueste ambe ''è'' del catalan oriental) s'acaban en ''-én'', mès l'etimologia pòt èsser diferenta. Signat X. T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22</ref>. ===Sisquer=== Es format sul nom de la planta ''sisca'', espècia de canavèra. La prononciacion es [sis'ke] e lo gentilici ''sisqueresos''. Atestat en 1078 ''castro de Lavancia, qui voc. Sescher, vel ad ipsa Sorguera... castro de Sescher'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 137 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39059</ref>. Sufixe ''-ariu''. ===Lavansa=== Es pas lo nom d'un vilatge particular, mès d'una val. La prononciacion es [la'bansa] o [lə'bansə]. Las fòrmas ancianas son ''Labancia'', en 839, ''valle Lavanciense'' en 849, ''Lauança'' en 968, ''Lavança'' en 1012, ''Lauancia'' en 1054, ''de Lavancis'' en 1073, ''Lavancia'' en 1078, ''Lavanza'' en 1081, ''Lauantia'' en 1132, ''Lavança'' en 1163, ''Lauansa'' en 1280, ''Lavança'' en 1359, etc. I a tanben una ''Baronia de La Vansa'' al nòrd d'[[Artesa de Segre|Artesa]], una autra en [[Solsonés]] e encara una autra en [[Conflent]]. Sembla venir d'un ''*Labantia'' prelatin, ambe la sillaba iniciala confonduda puèi ambe l'article. Ven del basc, precisament del gerondiu ancian e nom d'accion del vèrbe ''labandu'' « lisar, limpar, resquilhar, eslurrar », donc ''labanti(e)'', ambe l'article basc ''-a'', aglutinat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 444-446 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22975</ref>. ===Coll d'Arnat=== Atestat ''Ipso Collo de Arnad'' en 1073. Sembla coïncidir ambe'l nom de la parròquia ''Eterrito'' de 839, que caldriá legir ''Ecerrito'' (''Esdered'' dins lo ''Capbreu'', ''Ezerred'' sus la copia del sègle XII). D'autra part, ''-rr-'' e ''-rn-'' alternan sovent dins aquels grops prelatins: ''gavarra'' / ''gavarna'', ''sorr-''/ ''sorna'', ''Saderra'' / ''Sadernes''. ''Esdered'' pòt far postular ''*Esdérned''. En pensant al mot catalan ''esdernegar'' « copar, far perir, degalhar, endamatjar, gastar » e a sa parentat celtoïda ''Darna collecta'', ''Darnicis'' ([[Darnius]]). Es temptant, alavetz, que i aja la possibilitat que al costat d'un celtoïde ''*eksderrĭto-'', participi fòrt, d'un ''*eksdernáto-'', participi de tipe feble; e que en ''Coll d'Arnat'' agèssem una refeccion ''colle darnatu'', « còl ''esdernat'', còl rot » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 246 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3845</ref>. ===Padrinàs=== La prononciacion es [padri'nas] e lo gentilici ''padrinasos''. Es un nom que cal comparar ambe de paronimes catalans e occitans, ''Padrinàs'' e ''[[Pradinàs]]''. Dins lo cas dels occitans, se i aviá agut un ''*Patr-'' a l'origina, serián vengut ''*Pairinàs''. Cal donc pensar que ''Padrinàs'' ven d'una metatèsi (aisida, en situacion pretonica) a partir de ''Pradinàs'', derivat de ''pratum'' e pus exactament de ''prata''. I a un diminutiu de ''prata'', ''pratina'', ambe una finala qu'es un aumentatiu en ''-aceum'' o un collectiu plural en ''-ares'', « un ensemble de pradinas » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 111-112 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29960</ref>. ===Montargull=== <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27009</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=45| 1515=45| 1553=57| 1717=430| 1787=518| 1857=1576| 1877=1299| 1887=885| 1900=792| 1910=752| 1920=657| 1930=854| 1940=819| 1950=731| 1960=469| 1970=189| 1981=157| 1990=161| 2000=170| 2006=196| 2010=219| 2016=200| 2020=149| 2025=187| 2030=}} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Vansa e Fòrnols de Cadí, que en 1857 aviá incorporat Adraén e Cornellana. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|14|7|N|1|28|60|E|type:city(195)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Vansa i Fornols, la]] sbrr9frbpcyug8ic9en53yjqui8w3o4 2502552 2502548 2026-06-11T11:49:59Z Alaric 506 44932 /* Montargull */ 2502552 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''La Vansa i Fórnols''', o ''Lavansa i Fórnols'', se tròba dins la Val de [[la Vansa]], es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Lo caplòc es lo vilatge de [[Sorribes de la Vansa]]. La Vansa o Lavansa, antigament documentat ''Labancia'' ([[sègle IX]]), es d'origina incerta probablament preromana pirenenca. Fórnols, antigament Furnols ([[Sègle XII]]), proven del [[latin]] ''Furnulos'' diminutiu de ''furnos'' "forns", benlèu en lo sens de caunas en forma de forn. La municipalitat de Lavansa e Fórnols compren, en mai del vilatge de [[Sorribes de la Vansa]], caplòc de municipalitat, los vilatges de [[Fórnols|Fórnols de Cadí]], Adraén, Cornellana e Ossera, e las caseries, veïnats o llogarets, qualqu'uns ja despoblats, de la Barceloneta, Colldarnat, Montargull de Lavansa, Sant Pere de Lavansa, Sisquer, Banyeres, Padrinàs e Sant Julià de Pera. En [[1860]] i aviá los mases abitats de la Masia del Còl de Croses, la del Janet, la de Jetdragó, la de la Patraca, la de la Esteró, la del Sanso e [[Cal Valentí de l'Espluga|Cal Valentí]]. Al tèrme i a l'estacion d'esquí de fons de [[Tuixent - la Vansa]] {{Entpopcat}} == Situacion == Es al pè dels versants meridionals de la [[sèrra del Cadí]], a la [[la Vansa|val del riu de la Vansa]]. Lo territòri tradicional de Lavansa aviá una estenduda de 57,1 km², fins que en [[1973]] li foguèt annexat lo de Fórnols de Cadí, de 48,98 km², e recebèt lo nom oficial de ''la Vansa e Fórnols''. Administrativament la municipalitat confronta al nòrd [[Alàs i Cerc]] e [[Cava (Aut Urgèl)|Cava]], a l'èst [[Josa i Tuixén]], e la Coma i la Pedra ([[Solsonés]]), al sud contacta solament pontualament lo territòri de [[Odèn]] ([[Solsonés]]), e contunha vèrs lo sud-oèst amb [[Fígols i Alinyà]], e a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs ([[Ribera d'Urgellet]]). ==Toponimia== ===Cornellana=== La prononciacion es [kurnə'ʎanə] ([[Gósol]]) o [korne'ʎana] (Padrinàs). Las fòrmas ancianas son : ''Corneliana'' en 839, ''Cornellana'' en 988, ''Cornelana'' en 1023, ''Cornellana'' en 1244, ''Cornalana'' en 1359. L'etime es ''*Corneliāna'', derivat de ''Cornelius'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. III, p. 437 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15410</ref>. ===Ossera=== La prononciacion es [o'sera]. Lo lòc es citat en 1131, ''Orsera''. Es un derivat del nom dels orses. La Vansa es una val nauta ont caçavan los orses non fa gaire <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 98 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29737</ref>. ===Sorribes=== La prononciacion es [sor'ribes]. Las fòrmas ancianas son : ''Surripas'' en 889, ''Soribes'' en 1084, ''villa Sorribes'' en 1093. Nom frequent de lòcs definits per la situacion, de ''sub rīpas'' SUB RÌPAS, « dejós de ribas o de bòrns de tucs » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 385 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39552</ref>. ===Fórnols=== La prononciacion es ['fɔrnols] o ['fornols]. Lo gentilici es ''fornolesos''. Las fòrmas ancianas son : ''Furnols'' en 1175, ''Fornols'' cap a 1260 e en 1295, ''Fórnols'' en 1335. L'etime es ''Fŭrnŭlos'', motivat, benlèu, per d'esplugas dobèrtas per l'avant, a la manièra dels forns <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 261 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19381</ref>. ===Adraén=== La prononciacion es [adra'en], [dra'en], [dra'ien]. Las fòrmas ancianas son ''Atrasenne'' en 835, ''Addragigno'' en 839, ''Adragenne'' en 1007, ''Adraien'' en 1075, ''adraen'' en 1258, ''Adrahén'' en 1443. L'origina es probablament ibèrobasca. Coma l'evolucion normala de ''-age-'' es ''-a(i)é-'', lo ''-s-'' de l'apax de 835 es probablement una ipercorreccion per ''ae''. Benlèu se pòt pensar a una rasic coma la del basc ''adar'', « branca, bana d'un animal, vena d'una mina ». Lo nom sembla d'aver la meteissa terminason que ''Bagenn'' > ''Baén''. D'autres toponimes, coma ''Naens'', ''Borén'', ''Berén'', ''Tuixén'', ''Odèn'' (aqueste ambe ''è'' del catalan oriental) s'acaban en ''-én'', mès l'etimologia pòt èsser diferenta. Signat X. T. <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 13 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22</ref>. ===Sisquer=== Es format sul nom de la planta ''sisca'', espècia de canavèra. La prononciacion es [sis'ke] e lo gentilici ''sisqueresos''. Atestat en 1078 ''castro de Lavancia, qui voc. Sescher, vel ad ipsa Sorguera... castro de Sescher'' <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 137 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39059</ref>. Sufixe ''-ariu''. ===Lavansa=== Es pas lo nom d'un vilatge particular, mès d'una val. La prononciacion es [la'bansa] o [lə'bansə]. Las fòrmas ancianas son ''Labancia'', en 839, ''valle Lavanciense'' en 849, ''Lauança'' en 968, ''Lavança'' en 1012, ''Lauancia'' en 1054, ''de Lavancis'' en 1073, ''Lavancia'' en 1078, ''Lavanza'' en 1081, ''Lauantia'' en 1132, ''Lavança'' en 1163, ''Lauansa'' en 1280, ''Lavança'' en 1359, etc. I a tanben una ''Baronia de La Vansa'' al nòrd d'[[Artesa de Segre|Artesa]], una autra en [[Solsonés]] e encara una autra en [[Conflent]]. Sembla venir d'un ''*Labantia'' prelatin, ambe la sillaba iniciala confonduda puèi ambe l'article. Ven del basc, precisament del gerondiu ancian e nom d'accion del vèrbe ''labandu'' « lisar, limpar, resquilhar, eslurrar », donc ''labanti(e)'', ambe l'article basc ''-a'', aglutinat <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 444-446 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22975</ref>. ===Coll d'Arnat=== Atestat ''Ipso Collo de Arnad'' en 1073. Sembla coïncidir ambe'l nom de la parròquia ''Eterrito'' de 839, que caldriá legir ''Ecerrito'' (''Esdered'' dins lo ''Capbreu'', ''Ezerred'' sus la copia del sègle XII). D'autra part, ''-rr-'' e ''-rn-'' alternan sovent dins aquels grops prelatins: ''gavarra'' / ''gavarna'', ''sorr-''/ ''sorna'', ''Saderra'' / ''Sadernes''. ''Esdered'' pòt far postular ''*Esdérned''. En pensant al mot catalan ''esdernegar'' « copar, far perir, degalhar, endamatjar, gastar » e a sa parentat celtoïda ''Darna collecta'', ''Darnicis'' ([[Darnius]]). Es temptant, alavetz, que i aja la possibilitat que al costat d'un celtoïde ''*eksderrĭto-'', participi fòrt, d'un ''*eksdernáto-'', participi de tipe feble; e que en ''Coll d'Arnat'' agèssem una refeccion ''colle darnatu'', « còl ''esdernat'', còl rot » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 246 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3845</ref>. ===Padrinàs=== La prononciacion es [padri'nas] e lo gentilici ''padrinasos''. Es un nom que cal comparar ambe de paronimes catalans e occitans, ''Padrinàs'' e ''[[Pradinàs]]''. Dins lo cas dels occitans, se i aviá agut un ''*Patr-'' a l'origina, serián vengut ''*Pairinàs''. Cal donc pensar que ''Padrinàs'' ven d'una metatèsi (aisida, en situacion pretonica) a partir de ''Pradinàs'', derivat de ''pratum'' e pus exactament de ''prata''. I a un diminutiu de ''prata'', ''pratina'', ambe una finala qu'es un aumentatiu en ''-aceum'' o un collectiu plural en ''-ares'', « un ensemble de pradinas » <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 111-112 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29960</ref>. ===Montargull=== La prononciacion locala es [montre'buʎ]. Lo nom es format de ''mont'' e d'un mot germanic ''urgol'', ''urgŏli'', « egrègi, excellent », qu'a donat en catalan ''orgull'', passat al castelhan ''orgullo'' [occitan ''orguèlh''], benlèu utilizat coma nom de persona <ref>Joan Coromines, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 331 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27009</ref>. == Demografia == {{Demografia2| 1497=45| 1515=45| 1553=57| 1717=430| 1787=518| 1857=1576| 1877=1299| 1887=885| 1900=792| 1910=752| 1920=657| 1930=854| 1940=819| 1950=731| 1960=469| 1970=189| 1981=157| 1990=161| 2000=170| 2006=196| 2010=219| 2016=200| 2020=149| 2025=187| 2030=}} Lo primièr recensament es de 1975 après la fusion de la Vansa e Fòrnols de Cadí, que en 1857 aviá incorporat Adraén e Cornellana. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats. {{Coord|42|14|7|N|1|28|60|E|type:city(195)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== {{Referéncias}} {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl|Vansa i Fornols, la]] niwbfb1vsgf7s7iusvaa9tuptbghxga 0 60836 2502538 2502526 2026-06-10T20:57:21Z Argenç 46977 /* Taxonomia */ 2502538 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Taxobox debuta | animal | ''Homo sapiens'' | Human.svg | Representacion d'umans adults ([[òme]] e [[femna]]) sus la [[placa de Pioneer]]}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammifère|Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Primates }} {{Taxobox | sosòrdre | Haplorrhini }} {{Taxobox | infraòrdre | Simiiformes }} {{Taxobox | microòrdre | Catarrhini }} {{Taxobox | superfamilha | Hominoidea }} {{Taxobox | familha | Hominidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae }} {{Taxobox | tribú | Hominini }} {{Taxobox | sostribú | Hominina }} {{Taxobox | genre | Homo }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Homo sapiens | [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 }} {{Taxobox reparticion| Homo Sapien range.png}} {{Taxobox fin}} '''Homo sapiens''', pus frequentament dich « '''òme modèrne''' », « '''òme''' » ò « '''èsser uman''' », es una espècia de primats originària d'Africa que s'es aclimatada a l'ensemble deis ecosistèmas terrèstres levat d'Antartida. Fa partida de la familha deis ominids e es l'unic representant actuau dan genre ''Homo''. Demieg leis ominids actuaus, l'èsser uman se destria dau ponch de vista fisiologic per una locomocion quasi exclusivament bipèda, un cervèu pus voluminós e una pilositat mens desvolopada. Dau ponch de vista de l'etologia, se distinguisse per la complexitat de sei relacions socilas, l'utilizacion d'un lengatge articulat elaborat transmés per aprendissatge, la fabricacion d'aisinas, lo pòrt de vèstits, lo mestritge dau fuòc, la domesticacion d'un important nombre d'espècias animalas e vegetalas e lei capacitats de son sistèma cognitiu a l'abstraccion, l'introspeccion e l'espiritualitat. Pus generalament, se diferéncia dau rèsta dau monde animau per la sofisticacion e l'abondància de sei realizacions tecnicas e artisticas, l'importància de l'educacion e de la cultura dins lo desvolopament de l'individú e l'amplor de son influéncia sus leis ecosistèmas. La sciéncia qu'estúdia leis èssers umans actuaus es l'antropologia ; la sciéncia qu'estúdia son evolucion es la paleoantropologia. == Istòria evolutiva e taxonomia == === Taxonomia === ''Homo sapiens'' es un [[Mammalia|mamifèr]] que fa partida de l'òrdre dei [[Primates|primats]] (''Primates''), un ensemble apareissut a la fin dau [[Cretacèu]]. Lei primats son caracterizats per un [[poce]] opausable, una [[Vista|vision]] binoculària e un [[Cervèl|cervèu]] relativament important a respècte deis autreis [[Espècia (biologia)|espècias]]. En 2017, 414 espècias de primats èran estadas identificadas, çò que necessitèt de definir de categorias pus finas per establir una [[filogenia]] clara. Uei, ''Homo sapiens'' fa ansin partida dau sosòrdre dei ''Haplorrhini'' (preséncia d'un nas), de l'infraòrdre dei ''Simiiformes'' (darrir deis orbitas cranianas sarradas), dau microòrdre dei ''Catarrhini'' (narras orientadas vèrs lei pè), de la superfamilha dei ''Hominoidea'' (abséncia de coa), de la familha dei ''Hominidae'' (granda talha), de la sosfamilha dei ''Homininae'' (primats euroafricans), de la tribú dei ''Hominini'' (alimentacion omnivòra), de la sostribú dei ''Hominina'' (desplaçament bipède) e dau genre ''Homo'' (gròs cervèu). Es lo darrier representant d'aqueu genre car leis autreis espècias conoissudas d'''Homo'' (''Homo habilis'', ''Homo ergaster'', ''Homo erectus'', ''Homo neanderthalensis''...) son dispareissudas. Entre lei primats actuaus, leis espècias pus pròchas de l'uman modèrne son lei chimpazés, lei gorillas e leis orangotans. === Istòria evolutiva === ==== Dei ''Hominina'' au genre ''Homo'' ==== {{Article detalhat|Sahelanthropus tchadensis|Australopithecus}} Segon lei conoissenças de la fin deis ans 2020, lei premiereis espècias de primats bipèdes de granda talha serián ''Sahelanthropus tchadensis'', que viviá en Chad fa 7 milions d'ans<ref>A.-E. Lebatard, D. L. Bourles, P. Duringer, M. Jolivet, R. Braucher, J. Carcaillet, M. Schuster, N. Arnaud, P. Monie, F. Lihoreau, A. Likius, H. T. Mackaye, P. Vignaud e M. Brunet, « Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis and Australopithecus bahrelghazali: Mio-Pliocene hominids from Chad », ''PNAS'', 2008, vol. 105, n° 9, pp. 3226-3231.</ref> e ''Orrorin tugenensis'' que viviá fa 6 milions d'ans en Kenya<ref>Y. Sawada et al., « The age of Orrorin tugenensis, an early hominid from the Tugen Hills, Kenya », ''C. R. Paleo'', 2002, vol. 1, pp. 293-303.</ref>. Pasmens, la cronologia evolutiva d'aqueu periòde es mau-seguera e en evolucion constanta. Per exemple, de rèstas de primats datats de 11,6 milions d'ans e descubèrts en Alemanha podrián apartenir a una espècia de primat bipède<ref>Madelaine Böhme, Nikolai Spassov, Jochen Fuss, Adrian Tröscher, Andrew S. Deane, Jérôme Prieto, Uwe Kirscher, Thomas Lechner e David Rene Begun, « A new Miocene ape and locomotion in the ancestor of great apes and humans », ''Nature'', vol. 575, n° 7783,‎ 2019, pp. 489-493.</ref>. Un autre exemple de debat susceptible d'entraïnar de modificacions importantas dei modèls scientifics es lo caractèr bipède de ''Sahelanthropus tchadensis'' qu'es contestat per de paleontològs. L'istòria evolutiva dei premiereis espècias de primats bipèdes vèn pus clar a partir de l'aparicion dau genre ''Australopithecus'' en Africa fa 4,2 milions d'ans. Leis australopitècs èran de primats bipèdes de granda talha que colonizèron una partida importanta de l'Africa Orientala. En revènge, lo volum dau cervèu èra encara relativament reduch. Segon lo modèl actuau, de transformacions climaticas modifiquèron la vegetacion en Africa de l'Èst fa 3 milions d'ans. Aquò auriá favorizat lo desvolopament de la bipèdia per facilitar la cèrca de manjar e lo desplaçament dins un environament mens ò pauc arborat. ==== D'''Homo habilis'' a ''Homo sapiens'' ==== {{Article detalhat|Homo habilis|Homo neanderthaliensis}} En 2013, foguèt descubèrt en Etiopia un fossil fòrça ancian atribuït a un individú dau genre ''Homo''. Datat de 2,8 milions d'ans, presenta de caractèrs intermediaris entre leis australopitècs e ''Homo habilis''<ref>Brian Villmoare, William H. Kimbel, Chalachew Seyoum, Christopher J. Campisano, Erin DiMaggio, John Rowan, David R. Braun, J. Ramon Arrowsmith e Kaye E. Reed, « Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia », ''Science'', vol. 347, n° 6228,‎ 2015, pp. 1352-1355.</ref>. Fa 2 milions d'ans, de fossils d'''Homo ergaster'' mòstran l'adopcion exclusiu d'un mòde de desplaçament bipède. Aquela evolucion s'acompanhèt de transformacions anatomicas – aumentacion de la longor dei membres posteriors, reduccion de la longor dei membres anteriors, desvolopament d'un pè adaptat a la marcha, etc. – qu'èran largament acabadas fa 1,5 milions d'ans coma l'atèstan de traças de pas fossilizats trobats en Kenya. D'una maniera generala, l'esquelèta deis espècias dau genre ''Homo'' venguèt mai gracil. L'evolucion ulteriora vèrs ''Homo sapiens'' si caracteriza per un ensemble d'elements apareguts en parallèl : * l'expansion progressiva dau volum dau crani e, en particular, dau cervèu. Passèt de 600 cm^{<small>3</small>} en ''Homo habilis'' a {{formatnum:1350}} cm^{<small>3</small>} en ''Homo sapiens''. Tanben, l'estructura dau cervèu eu meteis venguèt pus complèxa durant aqueu procès. * reduccion dau prognatisme. * reduccion de la dentat. * descenda dau larinx, çò que permetèt lo desvolopament dau lengatge articulat. * reduccion dau sistèma digestiu, favorizada per la cuecha preliminara deis aliments. Leis estudis genetics basats sus la comparason de l'ADN nuclear de diferentei populacions umanas actualas indican que la nòstra espècia seriá eissida de l'ibridacion de dos grops d'umans fa {{formatnum:300000}} ans. Aquelei dos grops aurián divergit fa 1,5 milions d'ans. Un premier grop es largament predominant qu'es a l'origina de 80 % dau patrimòni genetic actuau. Seriá tanben a l'origina dei neandertalians e dei denisovians. Lo grop minoritari (20 %) auriá agut un ròtle clau dins lo nòstre desvolopament cognitiu<ref>Trevor Cousins, Aylwyn Scally e Richard Durbin, « A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans », ''Nature Genetics'',‎ 18 març de 2025, pp. 1–9.</ref>. De {{formatnum:300000}} a {{formatnum:60000}} avans lo periòde actuau, de mesclas geneticas regularas son observadas entre lei diferentei populacions umanas en Africa. Puei, fa {{formatnum:70000}} ans, de grops d'''Homo sapiens'' comencèron de sortir dau continent african per s'escampar en Eurasia e en America. Li suplantèron leis espècias umanas anterioras, mai d'ibridacions foguèron possiblas<ref>''La Recherche'', març de 2020, p. 12.</ref>. La cronologia precisa dei diferenteis espècias umanas es totjorn l'objècte de debats entre leis especialistas. La filogenia es ansin regularament modificada en foncion dei descubèrtas de fossils. Lei primats geneticament pus pròches de l'èsser uman modèrne son lei doas espècias de chimpazés (''Pan troblodutes'' e ''Pan paniscus''). Lo genòma de l'òme modèrne, d'una longor aproximativa de 3,2 miliards de pareus de nucleotids, es identic a 98,8 % d'aqueu dei chimpazés. Segon la màger part dei paleonatropològs, la divergéncia entre la linhada dei ''Hominina'' e aquela dei ''Panina'' aguèt luòc fa 7 milions d'ans<ref>Pascal Picq, ''Premiers Hommes'', Flammarion, París, 2016.</ref>. == Morfologia e fisiologia == === Anatomia === {{Article detalhat|Anatomia umana}} '''Homo sapiens''' es un ominid que sa caracteristica anatomica principala es son estatura drecha. La [[colona vertebrala]] es redreiçada e lei membres anteriors tòcan pas lo sòu. Son mòde de locomocion es donc la bipedia, causa relativament rara en lei mamifèrs. L'uman adulte mesura de 1,40 a 2 m, amb de variacions maximalas compresas entre 0,7 e 2,7 dins lei cas pus extrèmes de nanisme e de gigantisme. La talha es influenciada per de factors environamentaus (alimentacion...) e per lo cariotipe constitucionau. D'un biais generau, lei femnas son pus pichonas que leis òmes<ref>La talha deis èssers umans sembla d'aumentar amb lo nombre de cromosòmas sexuaus. Leis òmes de la populacion generala son ansin generalament pus pichons que leis òmes tocats per lo sindròme de Klinefelter (preséncia de tres cromosòmes XXY) ò per lo sindròme XYY. Lo meteis fenomène s'obsèrva amb lei femnas portairitz de tres cromosòmes XXX que son generalament pus grandas que lei femnas de la populacion generala.</ref>. Lo pes mejan es de 62 kg, amb de variacions fòrça importantas en foncion dei factors environamentaus, alimentaris e comportamentaus<ref>S.C. Walpole, D. Prieto-Merino, P. Edwards, J. Cleland, G. Stevens e I. Roberts, « The weight of nations: an estimation of adult human biomass », ''BMC Public Health'',‎ 18 de junh de 2012.</ref>. La pilositat umana es reducha a respècte d'aquela deis autrei primates. Es essencialament limitada a de partidas ben definidas dau còrs coma la cabeladura, leis aissèlas ò lo pubís. La color de la pèu es variabla (negra, bruna, biseta, rosada...) en causa d'una concentracion variabla de melanina, un pigment brun que permet de filtrar lei rais ultraviolets. L'intensitat dau raionament solar reçauput dicta ansin la color de pèu predominanta dins una region dominanta. Es pus sorna dins lei regions intertropicalas e pus claras dins lei zònas temperadas. Dins lo corrent de l'existéncia de l'individú, la pèu si rufa, s'amenusa e pèrde son elasticitat. Dins la vida vidanta, l'uman pòrta de vèstits que cuerbon au mens lei partidas genitalas. Aquela particularitat seriá apareissuda fa {{formatnum:170000}} ans<ref>M. A. Toups, A. Kitchen, J. E. Light e D. L. Reed, « Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa », ''Molecular Biology and Evolution'', 2010, vol. 28, n° 1, p. 29.</ref>. Lei caractèrs sexuaus segondaris son marcats. La pilositat es mens importanta en la femna, franc de la cabeladura. Aquò s'explica per un cicle de vida dei peus diferents segon lo sèxe. Combinat a de factors culturaus, aquò explica que la cabeladura dei femnas sigue pus lònga d'aquela deis òmes. La femna a tanben de sens proeminents en defòra dei periòdes de gestacion e d'alachament, una tessitura vocala pus auta e un bacin pus larg. L'òme a una pilositat generala pus importanta, una musculatura pus poderosa e, au sen d'una meteissa populacion, una color de pèu pus sorna. === Metabolisme e alimentacion === {{Article detalhat|Alimentacion umana}} L'èsser uman seriá un animau iperbolic, valent a dire que sa consumacion d'energia es sensiblament superiora ai primats equivalents<ref>Herman Pontzer, & al., « Metabolic acceleration and the evolution of human brain size and life history », ''Nature'',‎ mai de 2016.</ref>. D'estudis metabolics an mostrat que l'uman mejana consuma cada jorn 400 calorias de mai qu'un chimpanzé, 635 de mai qu'un gorilla e 820 de mai d'un orang-otang. Aquel ipermetabolisme porriá èsser la consequéncia de l'activitat dau cervèu uman qu'es un organe fòrça energivòre. Per sostenir aquelei besonhs energetics, lo regime alimentari de l'èsser uman es omnivòre e oportunista e pòt variar considerablament segon lei regions e leis abituds culturalas. D'efiech, ''Homo sapiens'' es capable de caçar totei leis autreis espècias animalas, comprés d'animaus considerats coma de superpredators. Pasmens, son alimentacion ordinària contèn una part majoritària d'aliments d'origina vegetala. De cerealas, de leguminosas e de tubercules compausan ansin la basa de la norridura umana dempuei lo desvolopament de l'agricultura<ref>Aquò es a l'origina de tres sistèmas alimentaris que tènon encara un ròtle important dins lo monde contemporanèu : lo sistèma blat-lentilha en Euròpa, lo sistèma ris-sòja en Asia e lo sistèma gròs blat-faiòu en America. Un complement limitat de carn permet d'equilibrar aquelei regimes.</ref>. Aquò es una especificitat qu'es permesa per la concentracion importanta d'amilasa dins la saliva umana. Una autra particularitat de l'alimentacion umana es la generalizacion de la cuecha, especialament aquela de la carn, que permet d'accelerar lo procès de digestion, de redurre la quantitat d'agents patogèns e d'aumentar l'apòrt energetic deis aliments. L'èsser uman tèn una apeténcia prononciada per certanei sabors, especialament lo salat e lo sucrat. Aquelei substàncias son normalament presentas en quantitats feblas dins la natura, mai dempuei la Revolucion Industriala, es possible de'n produrre de quantitats fòrça importantas. Aquò es a l'origina de problèmas de santat coma l'obesitat, l'ipertension arteriala ò lo diabèta que tòcan desenant una part importanta de la populacion mondiala. Enfin, ''Homo sapiens'' es capable de digerir la lactòsa e de produrre d'alcòl. Lo premier trach es relativament rare dins lo monde animau e sembla d'èsser una consequéncia de l'aparicion dau fromatge. Es lo resultat d'un ensemble d'evolucions geneticas independentas en Euròpa, en Asia e en Africa. l'alcòl es eissit de la fermentacion de jús de fruchs ò de solucions vegetalas. Foguèt lòngtemps lo mejan pus simple per assegurar l'asepsia dei bevendas. Dins aquò, sa consumacion tròp importanta pausa de problèmas. === Aptituds fisicas === Au contrari de la màger part deis autrei primates, l'èsser uman es pauc apte e la braquiacion. En revènge, es especializat dins la bipedia amb un mestritge perfècte de la marcha e de la corsa. Sa marcha es plantigrada, mai sa corsa vèn digitigrada ai velocitats pus autas. Marcha a una velocitat compresa entre 4 e 6 km/h e pòt córrer fins a 36 km/h. Aquò es lent en comparason amb d'autreis espècias de mamifèrs terrèstres, mai ''Homo sapiens'' fai partida deis espècias pus endurantas. Aquò li permet de si desplaçar sus de distàncias fòrça importantas. L'abséncia de pelatge e un sistèma de termoregulacion principalament basat sus la sudacion explican aqueleis aptituds. Segon la teoria dau correire de fons, aquò auriá permés ai comunautats preïstoricas de caçar d'animaus mens endurants (cèrvis, antilòps...). Aqueu tipe de caça es encara practicada per de tribús dau desèrt de Kalahari que pòdon aprofichar d'un clima fòrça caud e eissuch per escagassar sei presas<ref>D.R. Carrier et al., « The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution », ''Current Anthropology'', vol. 25, n° 4,‎ aost-octòbre de 1984, pp. 483–495.</ref><ref>Daniel Lieberman, Dannis Bramble, David Raichlen e John Shea, « Brains, Brawn, and the Evolution of Human Endurance Running Capabilities », ''Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop'',‎ octòbre de 2006, pp. 77–92.</ref>. Pasmens, son usatge durant lo Paleolitic es contestat dins mai d'una region onte lei seuvas, fòrça frequentas, aurián permés ais animaus caçats de s'escondre ò de s'escapar<ref>Travis Rayne Pickering e Henry Bunn, « The endurance running hypothesis and hunting and scavenging in savanna-woodlands », ''Journal of Human Evolution'', vol. 53, n° 4,‎ octòbre de 2007, pp. 434–438.</ref>. Segon lei situacions, l'èsser uman pòt egalament rampar, escalar e sautar. A tanben de predisposicions naturalas per la nada (abséncia de pilositat, estanqueïtat dei labras sarradas, verticalitat dei fòssas nasalas, contraròtle de la respiracion...) e l'apnèa. Enfin, es egalament apte au lançar de projectiles. Aquò auriá jogat un ròtle important dins l'evolucion umana e de caractèrs favorizant aquela aptitud son presents dins l'anatomia umana (posicionament bas deis espatlas, leugiera torsion de l'umerús, talha sopla entre lo bacin e la caissa toracica...). === Aptituds cognitivas === ''Homo sapiens'' a lo cervèu pus desvolopat de l'ensemble deis animaus dotats d'un sistèma nerviós centrau. En particular, lo neocortex, la zòna associada ai foncions cerebralas superioras presenta un desvolopament particular. De diferéncias au nivèu de l'estructura dei neurònas podrián tanben explicar lei performàncias dau cervèu uman. Aquò permet a l'èsser uman de dispausar de capacitats sensa equivalent dins lo monde animau en tèrmes de memòria, d'imaginacion e d'abstraccion. La premiera consequéncia d'aquelei capacitats es la possibilitat de discernir lei règlas dau monde. ''Homo sapiens'' es ansin largament en mesura de descriure e de preveire lei principis que dictan l'organizacion de son espaci, comprés d'objèctes infinidament grands ò pichons. La vida vidanta de l'èsser uman modèrna es marcada per l'acumulacion de tecnologias eissidas d'aquelei conoissenças. La segonda consequéncia es la consciéncia de se de l'èsser uman e sa capacitat de pensar son existéncia. Aquò es a l'origina d'un ensemble de reflexions, la filosofia, destinadas a comprendre lo monde en delà dei consideracions materialas. Aquelei pensadas menèron egalament a l'aparicion de la religion, un sistèma de crèires que definisson lei relacions entre l'èsser uman e un ensemble de principis jutjats superiors e sacrats. En particular, lei religions respòndon sovent a l'ànsia causada per l'idèa de la mòrt en definissent una vida après la mòrt ò un mecanisme de resurreccion. Uei, en despiech dau desvolopament recent de l'agnosticisme e de l'ateïsme, la màger part deis umans seguisson totjorn una religion. ==== Nupcialitat e reproduccion ==== {{Article detalhat|Maridatge|Reproduccion umana}} Dempuei lo començament dau periòde istoric, ''Homo sapiens'' a una tendància a la monogamia sociala e, dins una mendre mesura, a la monogamia sexuala<ref>Jean-Pierre Sylvestre, Frank Cézilly, Pierre Guenancia e Valérie Camos, ''Homme et animal, la question des frontières'', Éditions Quae, coll. « Update Sciences & technologies », 2009, pp. 22-26.</ref>. Si lei societats autorizant la poligamia son pas raras, la monogamia i es tanben la nòrma<ref>Éric Chaumont, article « Polygamie », in M. A. Amir-Moezzi (dir.), ''Dictionnaire du Coran'', Robert Laffont, 2007, p. 679.</ref>. D'efiech, lei pareus forman la basa de l'estructura familhala e sociala e, dins la societat modèrna, son protegits per la lèi. Si forman sovent durant la pubertat e duran normalament fins a la mòrt. Aqueu trach s'explica per l'importància de l'investiment necessari a la proteccion e a l'educacion deis enfants. Aquò es una particularitat de l'èsser uman que s'obsèrva pas en leis autrei primats. La reproduccion de l'èsser uman es possibla tota l'annada. Leis individús son fertiles a partir de 12-13 ans. En leis òmes, la fertilitat demenísse lentament durant sa vida, mai una capacitat reproductiva perdura fins a sa mòrt. En lei femnas, la capacitat dispareisse entre 40 e 50 ans en causa de la menopausa, un fenomèn fòrça rare dins la natura comprés en leis autreis espècias de primates. La reproduccion umana es dictada per lo cicle ovarian de la femna que dura 28 jorns en mejana. D'efiech, au contrari de la màger part deis autrei mamifèrs, la femna a pas de calor e son periòde de feconditat es pas dirèctament decelabla per leis òmes. Pasmens, quauquei diferéncias de comportament existisson pendent aqueu periòde e leis òmes serián mai atirats per lei femnas en periòde d'ovulacion<ref>S. W. Gangestad e R. Thornhill, « Human oestrus », ''Proc. Roy. Soc. B.'', vol. 275, 2008, pp. 991-1000.</ref>. Lo coït es lo metòde de fecondacion principau, mai de tecnicas medicalas son estadas desvolopadas per lei pareus pauc fertiles ò per lei pareus omosexuaus. Lei tecnicas umanas an tanben permés ais individús de contrarotlar sa feconditat en utilizant de metòdes de contracepcion. D'efiech, leis èssers umans pòdon planificar sa reproduccion e aver una activitat sexuala de leser. Generalament, lei relacions sexualas indican un important nivèu de proximitat afectiva e emocionala e si debanan en despart dau grop. La grossesa dura nòu mes e l'enfant demòra dependent de sei parents durant d'annadas. L'alachament es sovent sa fònt exclusiva de noirridura durant lei sièis premiers mes de son existéncia e la creissença complèta s'acaba entre 21 e 25 ans. === Durada de vida === {{Article detalhat|Esperança de vida}} La durada de vida de l'èsser uman varia fòrça segon lei condicions materialas, lo nivèu d'educacion e la disponibilitat dei suenhs medicaus. Dins lei país pus riches, es actualament superiora a 75 ans mai pòu èsser inferiora a 50 ans dins lei regions pus pauras. D'individus pòdon viure mai de 100 ans. Lo recòrd actuau es aqueu de Jeanne Calment que visquèt 122 ans, 5 mes e 14 jorns. == Comportament == === Comunicacion === {{Article detalhat|Lengatge|Rire|Plor}} Coma totei leis ominids, l'èsser uman mòstra un comportament sociau complèxe. Dispausa d'aptituds comunicativas diversificadas coma una expressivitat faciala permetent d'expressions variadas, un lengatge articulat fòrça desvolopat e de reflèxes nerviós coma lo rire ò lo plor. D'efiech, ''Homo sapiens'' tèn d'ussas fòrça mobilas e una forma d'uelh, amb un blanc fòrça visible, que permet de seguir aisament la direccion dau regard. Lo lengatge uman es pron complèxe per permetre la paraula que son usatge particular es dich lenga. La lenga es un ensemble de signes vocaus, gestuaus ò expressius que permèton una comunicacion complèxa entre individús. Es una caracteristica que fa partida de la cultura dei societats umanas. Ansin, dos grops umans parlant pas la meteissa lenga auràn probable de dificultats importantas per comunicar entre elei. Lei lengatges umans son generalament articulats, mai pòdon tanben integrar de clics. Pòdon tenir de miliers ò de desenaus de miliers de mots que son tèrmes vocaus designant un objècte, una nocion ò una accion precisa. Aquela capacitat a ges d'equivalent conoissut au sen dau rèsta dau monde animau. Lo rire es un reflèxe respiratòri e nerviós que permet d'exprimir la jòia ò la desconvenéncia d'una situacion. Sembla una reaccion innada e pròpria a l'espècia, mai porriá existir de formas atenuada de rire en de primits e en lo rat. Lo rire es dotat d'un poder comunicatiu e pòt servir de sinhau d'amaisament dins una situacion conflictuala. Lo rire tèn una version reducha, dicha sorrire, que si limita a l'expression faciala e que pòt èsser afichat d'un biais volontari. Lo plor es una reaccion diferenta qu'es mai que mai presenta en l'enfant. Es generalament lo resultat d'una emocion fòrta ò d'una agression exteriora. === Societat e govèrn === {{Article detalhat|Societat|Govèrn}} Leis umans forman de societats complèxas, sovent ierarquizadas, que son foncionament es principalament basat sus una desparticion deis activitats que pòt prendre la forma d'una division dau trabalh. Au sen d'aquelei societats, chasque individú pòt aver de mejans de subsisténcia fòrça variats que despendon dau tipe de societat e de sa plaça dins la ierarquia. Aquelei societats pòdon de còps s'afrontar dins de conflictes entraïnats per de questions de partiment dei ressorsas, de contraròtle territòriau ò de concepcion dau monde (religions, politica...). La violéncia ocupa una plaça pron importanta dins lei societats umanas per necessitar l'existéncia de grops dedicats au combat, a la defensa de la comunautat e au mantenement de l'òrdre intèrne. Per tenir aquel òrdre, la màger part dei societats umanas an tanben una organizacion politica, es a dire un ensemble de règlas destinadas a gerir l'exercici dau poder per la ierarquia, lei luchas de poder intèrnas e lei questions de representativitat. Aquelei règlas son sovent complèxas e, dins lei societats modèrnes, son generalament escrichas per ne'n facilitar la comunicacion. === Arts e sciéncias === {{Article detalhat|Art|Sciéncia}} L'art designa la creacion umana volontària d'òbra aguent pas l'objectiu de contentar lei besonhs primaris necessaris a son existéncia. Aquela activitat e lo produch d'aquela activitat s'adreiçan ansin deliberadament ai sens, ais emocions, a l'intuicion e a l'intelligéncia. ''Homo sapiens'' sembla d'èsser la soleta espècia actuala capabla de produrre d'art. Pasmens, durant la Preïstòria, ''Homo neanderthalensis'' desvolopèt una capacitat similara. La sciéncia es una entrepresa sistematica de construccion e d'organizacion dei conoissenças sota la forma d'explicacions e de prediccions experimentablas. Pòt ansin èsser definida coma un ensemble de conoissenças ò coma un metòde. Seguida de la tecnica, es fondada sus l'observacion, l'experiéncia, l'ipotèsi, la logica de deduccion ò d'induccion, etc. Quauqueis espècias animalas mòstran de capacitats dins aquelei domenis, especialament d'autrei primats que son capables de fabricar d'otís e de transmetre aqueu saber. Pasmens, aquelei capacitats son ben en deçà dei capacitats umanas. De mai, semblan pas a l'origina de concèptes ò de modelizacion dau monde. A l'ora d'ara, la sciéncia paréis donc ben una especitat umana fòrça importanta que li permet de fabricar d'objèctes e de s'adaptar pus aisament a son environament. == Impacte planetari == === Abitat e demografia === {{Article detalhat|Populacion mondiala}} Lei capacitats intellectualas e tecnicas de l'èsser uman li permèton de subreviure a de condicions climaticas extrèmas. La preséncia d'''Homo sapiens'' es ansin atestada sus totei lei continents franc d'Antartida. Sus aquelei territòris, l'èsser uman a tendància a formar d'unitats urbanas situadas lòng d'un litorau ò d'un flume. Aquò pòt menar a la formacion d'aglomeracions de milions d'abitants que cuerbon un territòri dirècte de centenaus de quilomètres carrats. Pasmens, aquel espaci influéncia tanben fòrça lei regions vesinas car lei societats umanas an besonh de produrre una quantitat fòrça importanta de ressorsas divèrsas. Abòrd de païsatges son donc marcats per leis activitats agricòlas. En 2023, la populacion umana mondiala èra estimada a 8 miliards d'individús. Lei perspectivas demograficas son mau seguras car la determinacion dau taus de feconditat dei generacions futuras es una question complèxa. Lei Nacions Unidas estiman possibla una populacion de 11 miliards d'èssers umans en 2100. Pasmens, aquela chifra es basada sus de modèles que supausan una baissa relativament rapida de la feconditat umana. Òr, si lo fenomène es ja ben amorsat dins lei país desvolopats, es pas encara ben visible dins lei país en cors de desvolopament. === L'impacte environamentau === {{Article detalhat|Rescaufament climatic|Pollucion|Domesticacion}} L'èsser uman exercisse un impacte important sus son environament, especialament despuei l'epòca modèrna, en consequéncia de seis activitats agricòlas e industrialas. En particular, aqueu fenomène si tradutz per una crisi biologica marcada per un nombre considerable d'extincions d'espècias. L'amplor dau fenomèn es mai e mai frequentament comparat ai cinc periòdes de disparicion massisa d'espècias. La particularitat d'aquel impacte es sa natura mondiala que la quasi totalitat deis ecosistèmas son desenants tocats per l'antropizacion dei païsatges, la pollucion emesas per lei societats umanas ò leis efiechs dau rescaufament climatic congreat per leis emissions de gas d'efiech de sèrra. Un autre aspècte major de l'impacte deis umans sus l'environament es sa capacitat de desplaçar d'espècias d'una region a una autra, volontàriament ò non. Son ansin vengut un vector centrau deis escambis biotics interncontinentaus actuaus. Leis exemples pus significatius son benlèu leis escambis permés per la construccion dei canaus de Suèz e de Panamà. Sei conoissenças li permèton tanben de modificar d'espècias en influïssent sus lei mecanismes evolutius. Aquò aguèt un ròtle important per lo desvolopament deis espècias domesticas, mai abòrd d'animaus domestics si son ibridats amb d'espècias fèras. Aquela capacitat es relativament anciana, mai prenguèt un aspècte novèu amb l'aveniment dei tecnologias d'engèni genetic modèrnes a la fin dau sègle XX. D'efiech, ''Homo sapiens''a desenant la capacitat de modificar dirèctament lo materiau genetic, çò que li ofrisse la possibilitat de crear d'organismes adaptats a sei besonhs. Dins aquò, una partida dei gèns ansin integrats dins lo genòma de plantas domesticas pòt per la seguida s'escapar dins la fauna e la flòra generala. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Alimentacion umana]]. * [[Anatomia umana]]. * [[Art]]. * [[Cultura]]. * [[Domesticacion]]. * [[Govèrn]]. * [[Guèrra]]. * [[Homo (genre)]]. * ''[[Homo habilis]]''. * ''[[Homo neanderthaliensis]]''. * [[Lengatge]]. * [[Mamifèr]]. * [[Maridatge]]. * [[Plor]]. * [[Pollucion]]. * [[Populacion mondiala]]. * [[Primat]]. * [[Reproduccion umana]]. * [[Rescaufament climatic]]. * [[Rire]]. * [[Sciéncia]]. * [[Societat]]. * [[Tecnologia]]. </div> === Bibliografia === <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Yves Coppens, ''L'Odyssée de l'espèce'', Éditions Fayard, 2003. * Jared Diamond, ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'', HarperCollins, 1991. * Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', Harper / McClelland & Stewart, 2014. * Richard G. Klein, ''The Human Career'', University of Chicago Press, 2{{a}} edicion, 1999. * David Reich, ''Who We Are and How We Got Here'', Pantheon Books, 2018. * Svante Pääbo, ''Neanderthal Man'', Basic Books, 2014. </div> === Notas e référencias === <references/> 5o9eh1gzoi0gry6958buj3r2h8dl2ol 2502539 2502538 2026-06-10T20:59:18Z Argenç 46977 /* Taxonomia */ 2502539 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Taxobox debuta | animal | ''Homo sapiens'' | Human.svg | Representacion d'umans adults ([[òme]] e [[femna]]) sus la [[placa de Pioneer]]}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammifère|Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Primates }} {{Taxobox | sosòrdre | Haplorrhini }} {{Taxobox | infraòrdre | Simiiformes }} {{Taxobox | microòrdre | Catarrhini }} {{Taxobox | superfamilha | Hominoidea }} {{Taxobox | familha | Hominidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae }} {{Taxobox | tribú | Hominini }} {{Taxobox | sostribú | Hominina }} {{Taxobox | genre | Homo }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Homo sapiens | [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 }} {{Taxobox reparticion| Homo Sapien range.png}} {{Taxobox fin}} '''Homo sapiens''', pus frequentament dich « '''òme modèrne''' », « '''òme''' » ò « '''èsser uman''' », es una espècia de primats originària d'Africa que s'es aclimatada a l'ensemble deis ecosistèmas terrèstres levat d'Antartida. Fa partida de la familha deis ominids e es l'unic representant actuau dan genre ''Homo''. Demieg leis ominids actuaus, l'èsser uman se destria dau ponch de vista fisiologic per una locomocion quasi exclusivament bipèda, un cervèu pus voluminós e una pilositat mens desvolopada. Dau ponch de vista de l'etologia, se distinguisse per la complexitat de sei relacions socilas, l'utilizacion d'un lengatge articulat elaborat transmés per aprendissatge, la fabricacion d'aisinas, lo pòrt de vèstits, lo mestritge dau fuòc, la domesticacion d'un important nombre d'espècias animalas e vegetalas e lei capacitats de son sistèma cognitiu a l'abstraccion, l'introspeccion e l'espiritualitat. Pus generalament, se diferéncia dau rèsta dau monde animau per la sofisticacion e l'abondància de sei realizacions tecnicas e artisticas, l'importància de l'educacion e de la cultura dins lo desvolopament de l'individú e l'amplor de son influéncia sus leis ecosistèmas. La sciéncia qu'estúdia leis èssers umans actuaus es l'antropologia ; la sciéncia qu'estúdia son evolucion es la paleoantropologia. == Istòria evolutiva e taxonomia == === Taxonomia === ''Homo sapiens'' es un [[Mammalia|mamifèr]] que fa partida de l'òrdre dei [[Primates|primats]] (''Primates''), un ensemble apareissut a la fin dau [[Cretacèu]]. Lei primats son caracterizats per un [[poce]] opausable, una [[Vista|vision]] binoculària e un [[Cervèl|cervèu]] relativament important a respècte deis autreis [[Espècia (biologia)|espècias]]. En 2017, 414 espècias de primats èran estadas identificadas, çò que necessitèt de definir de categorias pus finas per establir una [[filogenia]] clara. Uei, ''Homo sapiens'' fa ansin partida dau sosòrdre dei ''Haplorrhini'' (preséncia d'un [[nas]]), de l'infraòrdre dei ''Simiiformes'' (darrir deis orbitas cranianas sarradas), dau microòrdre dei ''Catarrhini'' (narras orientadas vèrs lei pè), de la superfamilha dei ''Hominoidea'' (abséncia de coa), de la [[Familha (biologia)|familha]] dei ''Hominidae'' (granda talha), de la sosfamilha dei ''Homininae'' (primats euroafricans), de la [[Tribú (biologia)|tribú]] dei ''Hominini'' (alimentacion omnivòra), de la sostribú dei ''Hominina'' (desplaçament bipède) e dau genre ''Homo'' (gròs cervèu). Es lo darrier representant d'aqueu genre car leis autreis espècias conoissudas d'''Homo'' (''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo ergaster]]'', ''[[Homo erectus]]'', ''[[Òme de Neandertal|Homo neanderthalensis]]''...) son dispareissudas. Entre lei primats actuaus, leis espècias pus pròchas de l'uman modèrne son lei [[Chimpanzé|chimpazés]], lei [[Gorilla|gorillas]] e leis [[Orangotan|orangotans]]. === Istòria evolutiva === ==== Dei ''Hominina'' au genre ''Homo'' ==== {{Article detalhat|Sahelanthropus tchadensis|Australopithecus}} Segon lei conoissenças de la fin deis ans 2020, lei premiereis espècias de primats bipèdes de granda talha serián ''Sahelanthropus tchadensis'', que viviá en Chad fa 7 milions d'ans<ref>A.-E. Lebatard, D. L. Bourles, P. Duringer, M. Jolivet, R. Braucher, J. Carcaillet, M. Schuster, N. Arnaud, P. Monie, F. Lihoreau, A. Likius, H. T. Mackaye, P. Vignaud e M. Brunet, « Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis and Australopithecus bahrelghazali: Mio-Pliocene hominids from Chad », ''PNAS'', 2008, vol. 105, n° 9, pp. 3226-3231.</ref> e ''Orrorin tugenensis'' que viviá fa 6 milions d'ans en Kenya<ref>Y. Sawada et al., « The age of Orrorin tugenensis, an early hominid from the Tugen Hills, Kenya », ''C. R. Paleo'', 2002, vol. 1, pp. 293-303.</ref>. Pasmens, la cronologia evolutiva d'aqueu periòde es mau-seguera e en evolucion constanta. Per exemple, de rèstas de primats datats de 11,6 milions d'ans e descubèrts en Alemanha podrián apartenir a una espècia de primat bipède<ref>Madelaine Böhme, Nikolai Spassov, Jochen Fuss, Adrian Tröscher, Andrew S. Deane, Jérôme Prieto, Uwe Kirscher, Thomas Lechner e David Rene Begun, « A new Miocene ape and locomotion in the ancestor of great apes and humans », ''Nature'', vol. 575, n° 7783,‎ 2019, pp. 489-493.</ref>. Un autre exemple de debat susceptible d'entraïnar de modificacions importantas dei modèls scientifics es lo caractèr bipède de ''Sahelanthropus tchadensis'' qu'es contestat per de paleontològs. L'istòria evolutiva dei premiereis espècias de primats bipèdes vèn pus clar a partir de l'aparicion dau genre ''Australopithecus'' en Africa fa 4,2 milions d'ans. Leis australopitècs èran de primats bipèdes de granda talha que colonizèron una partida importanta de l'Africa Orientala. En revènge, lo volum dau cervèu èra encara relativament reduch. Segon lo modèl actuau, de transformacions climaticas modifiquèron la vegetacion en Africa de l'Èst fa 3 milions d'ans. Aquò auriá favorizat lo desvolopament de la bipèdia per facilitar la cèrca de manjar e lo desplaçament dins un environament mens ò pauc arborat. ==== D'''Homo habilis'' a ''Homo sapiens'' ==== {{Article detalhat|Homo habilis|Homo neanderthaliensis}} En 2013, foguèt descubèrt en Etiopia un fossil fòrça ancian atribuït a un individú dau genre ''Homo''. Datat de 2,8 milions d'ans, presenta de caractèrs intermediaris entre leis australopitècs e ''Homo habilis''<ref>Brian Villmoare, William H. Kimbel, Chalachew Seyoum, Christopher J. Campisano, Erin DiMaggio, John Rowan, David R. Braun, J. Ramon Arrowsmith e Kaye E. Reed, « Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia », ''Science'', vol. 347, n° 6228,‎ 2015, pp. 1352-1355.</ref>. Fa 2 milions d'ans, de fossils d'''Homo ergaster'' mòstran l'adopcion exclusiu d'un mòde de desplaçament bipède. Aquela evolucion s'acompanhèt de transformacions anatomicas – aumentacion de la longor dei membres posteriors, reduccion de la longor dei membres anteriors, desvolopament d'un pè adaptat a la marcha, etc. – qu'èran largament acabadas fa 1,5 milions d'ans coma l'atèstan de traças de pas fossilizats trobats en Kenya. D'una maniera generala, l'esquelèta deis espècias dau genre ''Homo'' venguèt mai gracil. L'evolucion ulteriora vèrs ''Homo sapiens'' si caracteriza per un ensemble d'elements apareguts en parallèl : * l'expansion progressiva dau volum dau crani e, en particular, dau cervèu. Passèt de 600 cm^{<small>3</small>} en ''Homo habilis'' a {{formatnum:1350}} cm^{<small>3</small>} en ''Homo sapiens''. Tanben, l'estructura dau cervèu eu meteis venguèt pus complèxa durant aqueu procès. * reduccion dau prognatisme. * reduccion de la dentat. * descenda dau larinx, çò que permetèt lo desvolopament dau lengatge articulat. * reduccion dau sistèma digestiu, favorizada per la cuecha preliminara deis aliments. Leis estudis genetics basats sus la comparason de l'ADN nuclear de diferentei populacions umanas actualas indican que la nòstra espècia seriá eissida de l'ibridacion de dos grops d'umans fa {{formatnum:300000}} ans. Aquelei dos grops aurián divergit fa 1,5 milions d'ans. Un premier grop es largament predominant qu'es a l'origina de 80 % dau patrimòni genetic actuau. Seriá tanben a l'origina dei neandertalians e dei denisovians. Lo grop minoritari (20 %) auriá agut un ròtle clau dins lo nòstre desvolopament cognitiu<ref>Trevor Cousins, Aylwyn Scally e Richard Durbin, « A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans », ''Nature Genetics'',‎ 18 març de 2025, pp. 1–9.</ref>. De {{formatnum:300000}} a {{formatnum:60000}} avans lo periòde actuau, de mesclas geneticas regularas son observadas entre lei diferentei populacions umanas en Africa. Puei, fa {{formatnum:70000}} ans, de grops d'''Homo sapiens'' comencèron de sortir dau continent african per s'escampar en Eurasia e en America. Li suplantèron leis espècias umanas anterioras, mai d'ibridacions foguèron possiblas<ref>''La Recherche'', març de 2020, p. 12.</ref>. La cronologia precisa dei diferenteis espècias umanas es totjorn l'objècte de debats entre leis especialistas. La filogenia es ansin regularament modificada en foncion dei descubèrtas de fossils. Lei primats geneticament pus pròches de l'èsser uman modèrne son lei doas espècias de chimpazés (''Pan troblodutes'' e ''Pan paniscus''). Lo genòma de l'òme modèrne, d'una longor aproximativa de 3,2 miliards de pareus de nucleotids, es identic a 98,8 % d'aqueu dei chimpazés. Segon la màger part dei paleonatropològs, la divergéncia entre la linhada dei ''Hominina'' e aquela dei ''Panina'' aguèt luòc fa 7 milions d'ans<ref>Pascal Picq, ''Premiers Hommes'', Flammarion, París, 2016.</ref>. == Morfologia e fisiologia == === Anatomia === {{Article detalhat|Anatomia umana}} '''Homo sapiens''' es un ominid que sa caracteristica anatomica principala es son estatura drecha. La [[colona vertebrala]] es redreiçada e lei membres anteriors tòcan pas lo sòu. Son mòde de locomocion es donc la bipedia, causa relativament rara en lei mamifèrs. L'uman adulte mesura de 1,40 a 2 m, amb de variacions maximalas compresas entre 0,7 e 2,7 dins lei cas pus extrèmes de nanisme e de gigantisme. La talha es influenciada per de factors environamentaus (alimentacion...) e per lo cariotipe constitucionau. D'un biais generau, lei femnas son pus pichonas que leis òmes<ref>La talha deis èssers umans sembla d'aumentar amb lo nombre de cromosòmas sexuaus. Leis òmes de la populacion generala son ansin generalament pus pichons que leis òmes tocats per lo sindròme de Klinefelter (preséncia de tres cromosòmes XXY) ò per lo sindròme XYY. Lo meteis fenomène s'obsèrva amb lei femnas portairitz de tres cromosòmes XXX que son generalament pus grandas que lei femnas de la populacion generala.</ref>. Lo pes mejan es de 62 kg, amb de variacions fòrça importantas en foncion dei factors environamentaus, alimentaris e comportamentaus<ref>S.C. Walpole, D. Prieto-Merino, P. Edwards, J. Cleland, G. Stevens e I. Roberts, « The weight of nations: an estimation of adult human biomass », ''BMC Public Health'',‎ 18 de junh de 2012.</ref>. La pilositat umana es reducha a respècte d'aquela deis autrei primates. Es essencialament limitada a de partidas ben definidas dau còrs coma la cabeladura, leis aissèlas ò lo pubís. La color de la pèu es variabla (negra, bruna, biseta, rosada...) en causa d'una concentracion variabla de melanina, un pigment brun que permet de filtrar lei rais ultraviolets. L'intensitat dau raionament solar reçauput dicta ansin la color de pèu predominanta dins una region dominanta. Es pus sorna dins lei regions intertropicalas e pus claras dins lei zònas temperadas. Dins lo corrent de l'existéncia de l'individú, la pèu si rufa, s'amenusa e pèrde son elasticitat. Dins la vida vidanta, l'uman pòrta de vèstits que cuerbon au mens lei partidas genitalas. Aquela particularitat seriá apareissuda fa {{formatnum:170000}} ans<ref>M. A. Toups, A. Kitchen, J. E. Light e D. L. Reed, « Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa », ''Molecular Biology and Evolution'', 2010, vol. 28, n° 1, p. 29.</ref>. Lei caractèrs sexuaus segondaris son marcats. La pilositat es mens importanta en la femna, franc de la cabeladura. Aquò s'explica per un cicle de vida dei peus diferents segon lo sèxe. Combinat a de factors culturaus, aquò explica que la cabeladura dei femnas sigue pus lònga d'aquela deis òmes. La femna a tanben de sens proeminents en defòra dei periòdes de gestacion e d'alachament, una tessitura vocala pus auta e un bacin pus larg. L'òme a una pilositat generala pus importanta, una musculatura pus poderosa e, au sen d'una meteissa populacion, una color de pèu pus sorna. === Metabolisme e alimentacion === {{Article detalhat|Alimentacion umana}} L'èsser uman seriá un animau iperbolic, valent a dire que sa consumacion d'energia es sensiblament superiora ai primats equivalents<ref>Herman Pontzer, & al., « Metabolic acceleration and the evolution of human brain size and life history », ''Nature'',‎ mai de 2016.</ref>. D'estudis metabolics an mostrat que l'uman mejana consuma cada jorn 400 calorias de mai qu'un chimpanzé, 635 de mai qu'un gorilla e 820 de mai d'un orang-otang. Aquel ipermetabolisme porriá èsser la consequéncia de l'activitat dau cervèu uman qu'es un organe fòrça energivòre. Per sostenir aquelei besonhs energetics, lo regime alimentari de l'èsser uman es omnivòre e oportunista e pòt variar considerablament segon lei regions e leis abituds culturalas. D'efiech, ''Homo sapiens'' es capable de caçar totei leis autreis espècias animalas, comprés d'animaus considerats coma de superpredators. Pasmens, son alimentacion ordinària contèn una part majoritària d'aliments d'origina vegetala. De cerealas, de leguminosas e de tubercules compausan ansin la basa de la norridura umana dempuei lo desvolopament de l'agricultura<ref>Aquò es a l'origina de tres sistèmas alimentaris que tènon encara un ròtle important dins lo monde contemporanèu : lo sistèma blat-lentilha en Euròpa, lo sistèma ris-sòja en Asia e lo sistèma gròs blat-faiòu en America. Un complement limitat de carn permet d'equilibrar aquelei regimes.</ref>. Aquò es una especificitat qu'es permesa per la concentracion importanta d'amilasa dins la saliva umana. Una autra particularitat de l'alimentacion umana es la generalizacion de la cuecha, especialament aquela de la carn, que permet d'accelerar lo procès de digestion, de redurre la quantitat d'agents patogèns e d'aumentar l'apòrt energetic deis aliments. L'èsser uman tèn una apeténcia prononciada per certanei sabors, especialament lo salat e lo sucrat. Aquelei substàncias son normalament presentas en quantitats feblas dins la natura, mai dempuei la Revolucion Industriala, es possible de'n produrre de quantitats fòrça importantas. Aquò es a l'origina de problèmas de santat coma l'obesitat, l'ipertension arteriala ò lo diabèta que tòcan desenant una part importanta de la populacion mondiala. Enfin, ''Homo sapiens'' es capable de digerir la lactòsa e de produrre d'alcòl. Lo premier trach es relativament rare dins lo monde animau e sembla d'èsser una consequéncia de l'aparicion dau fromatge. Es lo resultat d'un ensemble d'evolucions geneticas independentas en Euròpa, en Asia e en Africa. l'alcòl es eissit de la fermentacion de jús de fruchs ò de solucions vegetalas. Foguèt lòngtemps lo mejan pus simple per assegurar l'asepsia dei bevendas. Dins aquò, sa consumacion tròp importanta pausa de problèmas. === Aptituds fisicas === Au contrari de la màger part deis autrei primates, l'èsser uman es pauc apte e la braquiacion. En revènge, es especializat dins la bipedia amb un mestritge perfècte de la marcha e de la corsa. Sa marcha es plantigrada, mai sa corsa vèn digitigrada ai velocitats pus autas. Marcha a una velocitat compresa entre 4 e 6 km/h e pòt córrer fins a 36 km/h. Aquò es lent en comparason amb d'autreis espècias de mamifèrs terrèstres, mai ''Homo sapiens'' fai partida deis espècias pus endurantas. Aquò li permet de si desplaçar sus de distàncias fòrça importantas. L'abséncia de pelatge e un sistèma de termoregulacion principalament basat sus la sudacion explican aqueleis aptituds. Segon la teoria dau correire de fons, aquò auriá permés ai comunautats preïstoricas de caçar d'animaus mens endurants (cèrvis, antilòps...). Aqueu tipe de caça es encara practicada per de tribús dau desèrt de Kalahari que pòdon aprofichar d'un clima fòrça caud e eissuch per escagassar sei presas<ref>D.R. Carrier et al., « The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution », ''Current Anthropology'', vol. 25, n° 4,‎ aost-octòbre de 1984, pp. 483–495.</ref><ref>Daniel Lieberman, Dannis Bramble, David Raichlen e John Shea, « Brains, Brawn, and the Evolution of Human Endurance Running Capabilities », ''Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop'',‎ octòbre de 2006, pp. 77–92.</ref>. Pasmens, son usatge durant lo Paleolitic es contestat dins mai d'una region onte lei seuvas, fòrça frequentas, aurián permés ais animaus caçats de s'escondre ò de s'escapar<ref>Travis Rayne Pickering e Henry Bunn, « The endurance running hypothesis and hunting and scavenging in savanna-woodlands », ''Journal of Human Evolution'', vol. 53, n° 4,‎ octòbre de 2007, pp. 434–438.</ref>. Segon lei situacions, l'èsser uman pòt egalament rampar, escalar e sautar. A tanben de predisposicions naturalas per la nada (abséncia de pilositat, estanqueïtat dei labras sarradas, verticalitat dei fòssas nasalas, contraròtle de la respiracion...) e l'apnèa. Enfin, es egalament apte au lançar de projectiles. Aquò auriá jogat un ròtle important dins l'evolucion umana e de caractèrs favorizant aquela aptitud son presents dins l'anatomia umana (posicionament bas deis espatlas, leugiera torsion de l'umerús, talha sopla entre lo bacin e la caissa toracica...). === Aptituds cognitivas === ''Homo sapiens'' a lo cervèu pus desvolopat de l'ensemble deis animaus dotats d'un sistèma nerviós centrau. En particular, lo neocortex, la zòna associada ai foncions cerebralas superioras presenta un desvolopament particular. De diferéncias au nivèu de l'estructura dei neurònas podrián tanben explicar lei performàncias dau cervèu uman. Aquò permet a l'èsser uman de dispausar de capacitats sensa equivalent dins lo monde animau en tèrmes de memòria, d'imaginacion e d'abstraccion. La premiera consequéncia d'aquelei capacitats es la possibilitat de discernir lei règlas dau monde. ''Homo sapiens'' es ansin largament en mesura de descriure e de preveire lei principis que dictan l'organizacion de son espaci, comprés d'objèctes infinidament grands ò pichons. La vida vidanta de l'èsser uman modèrna es marcada per l'acumulacion de tecnologias eissidas d'aquelei conoissenças. La segonda consequéncia es la consciéncia de se de l'èsser uman e sa capacitat de pensar son existéncia. Aquò es a l'origina d'un ensemble de reflexions, la filosofia, destinadas a comprendre lo monde en delà dei consideracions materialas. Aquelei pensadas menèron egalament a l'aparicion de la religion, un sistèma de crèires que definisson lei relacions entre l'èsser uman e un ensemble de principis jutjats superiors e sacrats. En particular, lei religions respòndon sovent a l'ànsia causada per l'idèa de la mòrt en definissent una vida après la mòrt ò un mecanisme de resurreccion. Uei, en despiech dau desvolopament recent de l'agnosticisme e de l'ateïsme, la màger part deis umans seguisson totjorn una religion. ==== Nupcialitat e reproduccion ==== {{Article detalhat|Maridatge|Reproduccion umana}} Dempuei lo començament dau periòde istoric, ''Homo sapiens'' a una tendància a la monogamia sociala e, dins una mendre mesura, a la monogamia sexuala<ref>Jean-Pierre Sylvestre, Frank Cézilly, Pierre Guenancia e Valérie Camos, ''Homme et animal, la question des frontières'', Éditions Quae, coll. « Update Sciences & technologies », 2009, pp. 22-26.</ref>. Si lei societats autorizant la poligamia son pas raras, la monogamia i es tanben la nòrma<ref>Éric Chaumont, article « Polygamie », in M. A. Amir-Moezzi (dir.), ''Dictionnaire du Coran'', Robert Laffont, 2007, p. 679.</ref>. D'efiech, lei pareus forman la basa de l'estructura familhala e sociala e, dins la societat modèrna, son protegits per la lèi. Si forman sovent durant la pubertat e duran normalament fins a la mòrt. Aqueu trach s'explica per l'importància de l'investiment necessari a la proteccion e a l'educacion deis enfants. Aquò es una particularitat de l'èsser uman que s'obsèrva pas en leis autrei primats. La reproduccion de l'èsser uman es possibla tota l'annada. Leis individús son fertiles a partir de 12-13 ans. En leis òmes, la fertilitat demenísse lentament durant sa vida, mai una capacitat reproductiva perdura fins a sa mòrt. En lei femnas, la capacitat dispareisse entre 40 e 50 ans en causa de la menopausa, un fenomèn fòrça rare dins la natura comprés en leis autreis espècias de primates. La reproduccion umana es dictada per lo cicle ovarian de la femna que dura 28 jorns en mejana. D'efiech, au contrari de la màger part deis autrei mamifèrs, la femna a pas de calor e son periòde de feconditat es pas dirèctament decelabla per leis òmes. Pasmens, quauquei diferéncias de comportament existisson pendent aqueu periòde e leis òmes serián mai atirats per lei femnas en periòde d'ovulacion<ref>S. W. Gangestad e R. Thornhill, « Human oestrus », ''Proc. Roy. Soc. B.'', vol. 275, 2008, pp. 991-1000.</ref>. Lo coït es lo metòde de fecondacion principau, mai de tecnicas medicalas son estadas desvolopadas per lei pareus pauc fertiles ò per lei pareus omosexuaus. Lei tecnicas umanas an tanben permés ais individús de contrarotlar sa feconditat en utilizant de metòdes de contracepcion. D'efiech, leis èssers umans pòdon planificar sa reproduccion e aver una activitat sexuala de leser. Generalament, lei relacions sexualas indican un important nivèu de proximitat afectiva e emocionala e si debanan en despart dau grop. La grossesa dura nòu mes e l'enfant demòra dependent de sei parents durant d'annadas. L'alachament es sovent sa fònt exclusiva de noirridura durant lei sièis premiers mes de son existéncia e la creissença complèta s'acaba entre 21 e 25 ans. === Durada de vida === {{Article detalhat|Esperança de vida}} La durada de vida de l'èsser uman varia fòrça segon lei condicions materialas, lo nivèu d'educacion e la disponibilitat dei suenhs medicaus. Dins lei país pus riches, es actualament superiora a 75 ans mai pòu èsser inferiora a 50 ans dins lei regions pus pauras. D'individus pòdon viure mai de 100 ans. Lo recòrd actuau es aqueu de Jeanne Calment que visquèt 122 ans, 5 mes e 14 jorns. == Comportament == === Comunicacion === {{Article detalhat|Lengatge|Rire|Plor}} Coma totei leis ominids, l'èsser uman mòstra un comportament sociau complèxe. Dispausa d'aptituds comunicativas diversificadas coma una expressivitat faciala permetent d'expressions variadas, un lengatge articulat fòrça desvolopat e de reflèxes nerviós coma lo rire ò lo plor. D'efiech, ''Homo sapiens'' tèn d'ussas fòrça mobilas e una forma d'uelh, amb un blanc fòrça visible, que permet de seguir aisament la direccion dau regard. Lo lengatge uman es pron complèxe per permetre la paraula que son usatge particular es dich lenga. La lenga es un ensemble de signes vocaus, gestuaus ò expressius que permèton una comunicacion complèxa entre individús. Es una caracteristica que fa partida de la cultura dei societats umanas. Ansin, dos grops umans parlant pas la meteissa lenga auràn probable de dificultats importantas per comunicar entre elei. Lei lengatges umans son generalament articulats, mai pòdon tanben integrar de clics. Pòdon tenir de miliers ò de desenaus de miliers de mots que son tèrmes vocaus designant un objècte, una nocion ò una accion precisa. Aquela capacitat a ges d'equivalent conoissut au sen dau rèsta dau monde animau. Lo rire es un reflèxe respiratòri e nerviós que permet d'exprimir la jòia ò la desconvenéncia d'una situacion. Sembla una reaccion innada e pròpria a l'espècia, mai porriá existir de formas atenuada de rire en de primits e en lo rat. Lo rire es dotat d'un poder comunicatiu e pòt servir de sinhau d'amaisament dins una situacion conflictuala. Lo rire tèn una version reducha, dicha sorrire, que si limita a l'expression faciala e que pòt èsser afichat d'un biais volontari. Lo plor es una reaccion diferenta qu'es mai que mai presenta en l'enfant. Es generalament lo resultat d'una emocion fòrta ò d'una agression exteriora. === Societat e govèrn === {{Article detalhat|Societat|Govèrn}} Leis umans forman de societats complèxas, sovent ierarquizadas, que son foncionament es principalament basat sus una desparticion deis activitats que pòt prendre la forma d'una division dau trabalh. Au sen d'aquelei societats, chasque individú pòt aver de mejans de subsisténcia fòrça variats que despendon dau tipe de societat e de sa plaça dins la ierarquia. Aquelei societats pòdon de còps s'afrontar dins de conflictes entraïnats per de questions de partiment dei ressorsas, de contraròtle territòriau ò de concepcion dau monde (religions, politica...). La violéncia ocupa una plaça pron importanta dins lei societats umanas per necessitar l'existéncia de grops dedicats au combat, a la defensa de la comunautat e au mantenement de l'òrdre intèrne. Per tenir aquel òrdre, la màger part dei societats umanas an tanben una organizacion politica, es a dire un ensemble de règlas destinadas a gerir l'exercici dau poder per la ierarquia, lei luchas de poder intèrnas e lei questions de representativitat. Aquelei règlas son sovent complèxas e, dins lei societats modèrnes, son generalament escrichas per ne'n facilitar la comunicacion. === Arts e sciéncias === {{Article detalhat|Art|Sciéncia}} L'art designa la creacion umana volontària d'òbra aguent pas l'objectiu de contentar lei besonhs primaris necessaris a son existéncia. Aquela activitat e lo produch d'aquela activitat s'adreiçan ansin deliberadament ai sens, ais emocions, a l'intuicion e a l'intelligéncia. ''Homo sapiens'' sembla d'èsser la soleta espècia actuala capabla de produrre d'art. Pasmens, durant la Preïstòria, ''Homo neanderthalensis'' desvolopèt una capacitat similara. La sciéncia es una entrepresa sistematica de construccion e d'organizacion dei conoissenças sota la forma d'explicacions e de prediccions experimentablas. Pòt ansin èsser definida coma un ensemble de conoissenças ò coma un metòde. Seguida de la tecnica, es fondada sus l'observacion, l'experiéncia, l'ipotèsi, la logica de deduccion ò d'induccion, etc. Quauqueis espècias animalas mòstran de capacitats dins aquelei domenis, especialament d'autrei primats que son capables de fabricar d'otís e de transmetre aqueu saber. Pasmens, aquelei capacitats son ben en deçà dei capacitats umanas. De mai, semblan pas a l'origina de concèptes ò de modelizacion dau monde. A l'ora d'ara, la sciéncia paréis donc ben una especitat umana fòrça importanta que li permet de fabricar d'objèctes e de s'adaptar pus aisament a son environament. == Impacte planetari == === Abitat e demografia === {{Article detalhat|Populacion mondiala}} Lei capacitats intellectualas e tecnicas de l'èsser uman li permèton de subreviure a de condicions climaticas extrèmas. La preséncia d'''Homo sapiens'' es ansin atestada sus totei lei continents franc d'Antartida. Sus aquelei territòris, l'èsser uman a tendància a formar d'unitats urbanas situadas lòng d'un litorau ò d'un flume. Aquò pòt menar a la formacion d'aglomeracions de milions d'abitants que cuerbon un territòri dirècte de centenaus de quilomètres carrats. Pasmens, aquel espaci influéncia tanben fòrça lei regions vesinas car lei societats umanas an besonh de produrre una quantitat fòrça importanta de ressorsas divèrsas. Abòrd de païsatges son donc marcats per leis activitats agricòlas. En 2023, la populacion umana mondiala èra estimada a 8 miliards d'individús. Lei perspectivas demograficas son mau seguras car la determinacion dau taus de feconditat dei generacions futuras es una question complèxa. Lei Nacions Unidas estiman possibla una populacion de 11 miliards d'èssers umans en 2100. Pasmens, aquela chifra es basada sus de modèles que supausan una baissa relativament rapida de la feconditat umana. Òr, si lo fenomène es ja ben amorsat dins lei país desvolopats, es pas encara ben visible dins lei país en cors de desvolopament. === L'impacte environamentau === {{Article detalhat|Rescaufament climatic|Pollucion|Domesticacion}} L'èsser uman exercisse un impacte important sus son environament, especialament despuei l'epòca modèrna, en consequéncia de seis activitats agricòlas e industrialas. En particular, aqueu fenomène si tradutz per una crisi biologica marcada per un nombre considerable d'extincions d'espècias. L'amplor dau fenomèn es mai e mai frequentament comparat ai cinc periòdes de disparicion massisa d'espècias. La particularitat d'aquel impacte es sa natura mondiala que la quasi totalitat deis ecosistèmas son desenants tocats per l'antropizacion dei païsatges, la pollucion emesas per lei societats umanas ò leis efiechs dau rescaufament climatic congreat per leis emissions de gas d'efiech de sèrra. Un autre aspècte major de l'impacte deis umans sus l'environament es sa capacitat de desplaçar d'espècias d'una region a una autra, volontàriament ò non. Son ansin vengut un vector centrau deis escambis biotics interncontinentaus actuaus. Leis exemples pus significatius son benlèu leis escambis permés per la construccion dei canaus de Suèz e de Panamà. Sei conoissenças li permèton tanben de modificar d'espècias en influïssent sus lei mecanismes evolutius. Aquò aguèt un ròtle important per lo desvolopament deis espècias domesticas, mai abòrd d'animaus domestics si son ibridats amb d'espècias fèras. Aquela capacitat es relativament anciana, mai prenguèt un aspècte novèu amb l'aveniment dei tecnologias d'engèni genetic modèrnes a la fin dau sègle XX. D'efiech, ''Homo sapiens''a desenant la capacitat de modificar dirèctament lo materiau genetic, çò que li ofrisse la possibilitat de crear d'organismes adaptats a sei besonhs. Dins aquò, una partida dei gèns ansin integrats dins lo genòma de plantas domesticas pòt per la seguida s'escapar dins la fauna e la flòra generala. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Alimentacion umana]]. * [[Anatomia umana]]. * [[Art]]. * [[Cultura]]. * [[Domesticacion]]. * [[Govèrn]]. * [[Guèrra]]. * [[Homo (genre)]]. * ''[[Homo habilis]]''. * ''[[Homo neanderthaliensis]]''. * [[Lengatge]]. * [[Mamifèr]]. * [[Maridatge]]. * [[Plor]]. * [[Pollucion]]. * [[Populacion mondiala]]. * [[Primat]]. * [[Reproduccion umana]]. * [[Rescaufament climatic]]. * [[Rire]]. * [[Sciéncia]]. * [[Societat]]. * [[Tecnologia]]. </div> === Bibliografia === <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Yves Coppens, ''L'Odyssée de l'espèce'', Éditions Fayard, 2003. * Jared Diamond, ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'', HarperCollins, 1991. * Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', Harper / McClelland & Stewart, 2014. * Richard G. Klein, ''The Human Career'', University of Chicago Press, 2{{a}} edicion, 1999. * David Reich, ''Who We Are and How We Got Here'', Pantheon Books, 2018. * Svante Pääbo, ''Neanderthal Man'', Basic Books, 2014. </div> === Notas e référencias === <references/> q6anxkwrz79tfp7asy96sl3zzunkrlb 2502540 2502539 2026-06-10T21:01:40Z Argenç 46977 /* Istòria evolutiva */ 2502540 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Taxobox debuta | animal | ''Homo sapiens'' | Human.svg | Representacion d'umans adults ([[òme]] e [[femna]]) sus la [[placa de Pioneer]]}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammifère|Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Primates }} {{Taxobox | sosòrdre | Haplorrhini }} {{Taxobox | infraòrdre | Simiiformes }} {{Taxobox | microòrdre | Catarrhini }} {{Taxobox | superfamilha | Hominoidea }} {{Taxobox | familha | Hominidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae }} {{Taxobox | tribú | Hominini }} {{Taxobox | sostribú | Hominina }} {{Taxobox | genre | Homo }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Homo sapiens | [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 }} {{Taxobox reparticion| Homo Sapien range.png}} {{Taxobox fin}} '''Homo sapiens''', pus frequentament dich « '''òme modèrne''' », « '''òme''' » ò « '''èsser uman''' », es una espècia de primats originària d'Africa que s'es aclimatada a l'ensemble deis ecosistèmas terrèstres levat d'Antartida. Fa partida de la familha deis ominids e es l'unic representant actuau dan genre ''Homo''. Demieg leis ominids actuaus, l'èsser uman se destria dau ponch de vista fisiologic per una locomocion quasi exclusivament bipèda, un cervèu pus voluminós e una pilositat mens desvolopada. Dau ponch de vista de l'etologia, se distinguisse per la complexitat de sei relacions socilas, l'utilizacion d'un lengatge articulat elaborat transmés per aprendissatge, la fabricacion d'aisinas, lo pòrt de vèstits, lo mestritge dau fuòc, la domesticacion d'un important nombre d'espècias animalas e vegetalas e lei capacitats de son sistèma cognitiu a l'abstraccion, l'introspeccion e l'espiritualitat. Pus generalament, se diferéncia dau rèsta dau monde animau per la sofisticacion e l'abondància de sei realizacions tecnicas e artisticas, l'importància de l'educacion e de la cultura dins lo desvolopament de l'individú e l'amplor de son influéncia sus leis ecosistèmas. La sciéncia qu'estúdia leis èssers umans actuaus es l'antropologia ; la sciéncia qu'estúdia son evolucion es la paleoantropologia. == Istòria evolutiva e taxonomia == === Taxonomia === ''Homo sapiens'' es un [[Mammalia|mamifèr]] que fa partida de l'òrdre dei [[Primates|primats]] (''Primates''), un ensemble apareissut a la fin dau [[Cretacèu]]. Lei primats son caracterizats per un [[poce]] opausable, una [[Vista|vision]] binoculària e un [[Cervèl|cervèu]] relativament important a respècte deis autreis [[Espècia (biologia)|espècias]]. En 2017, 414 espècias de primats èran estadas identificadas, çò que necessitèt de definir de categorias pus finas per establir una [[filogenia]] clara. Uei, ''Homo sapiens'' fa ansin partida dau sosòrdre dei ''Haplorrhini'' (preséncia d'un [[nas]]), de l'infraòrdre dei ''Simiiformes'' (darrir deis orbitas cranianas sarradas), dau microòrdre dei ''Catarrhini'' (narras orientadas vèrs lei pè), de la superfamilha dei ''Hominoidea'' (abséncia de coa), de la [[Familha (biologia)|familha]] dei ''Hominidae'' (granda talha), de la sosfamilha dei ''Homininae'' (primats euroafricans), de la [[Tribú (biologia)|tribú]] dei ''Hominini'' (alimentacion omnivòra), de la sostribú dei ''Hominina'' (desplaçament bipède) e dau genre ''Homo'' (gròs cervèu). Es lo darrier representant d'aqueu genre car leis autreis espècias conoissudas d'''Homo'' (''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo ergaster]]'', ''[[Homo erectus]]'', ''[[Òme de Neandertal|Homo neanderthalensis]]''...) son dispareissudas. Entre lei primats actuaus, leis espècias pus pròchas de l'uman modèrne son lei [[Chimpanzé|chimpazés]], lei [[Gorilla|gorillas]] e leis [[Orangotan|orangotans]]. === Istòria evolutiva === ==== Dei ''Hominina'' au genre ''Homo'' ==== {{Article detalhat|Sahelanthropus tchadensis|Australopithecus}} Segon lei conoissenças de la fin deis ans 2020, lei premiereis espècias de primats bipèdes de granda talha serián ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', que viviá en [[Chad]] fa 7 milions d'ans<ref>A.-E. Lebatard, D. L. Bourles, P. Duringer, M. Jolivet, R. Braucher, J. Carcaillet, M. Schuster, N. Arnaud, P. Monie, F. Lihoreau, A. Likius, H. T. Mackaye, P. Vignaud e M. Brunet, « Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis and Australopithecus bahrelghazali: Mio-Pliocene hominids from Chad », ''PNAS'', 2008, vol. 105, n° 9, pp. 3226-3231.</ref> e ''[[Orrorin tugenensis]]'' que viviá fa 6 milions d'ans en [[Kenya]]<ref>Y. Sawada et al., « The age of Orrorin tugenensis, an early hominid from the Tugen Hills, Kenya », ''C. R. Paleo'', 2002, vol. 1, pp. 293-303.</ref>. Pasmens, la cronologia evolutiva d'aqueu periòde es mau-seguera e en evolucion constanta. Per exemple, de rèstas de primats datats de 11,6 milions d'ans e descubèrts en [[Alemanha]] porrián apartenir a una espècia de primat bipède<ref>Madelaine Böhme, Nikolai Spassov, Jochen Fuss, Adrian Tröscher, Andrew S. Deane, Jérôme Prieto, Uwe Kirscher, Thomas Lechner e David Rene Begun, « A new Miocene ape and locomotion in the ancestor of great apes and humans », ''Nature'', vol. 575, n° 7783,‎ 2019, pp. 489-493.</ref>. Un autre exemple de debat susceptible d'entraïnar de modificacions importantas dei modèls scientifics es lo caractèr bipède de ''Sahelanthropus tchadensis'' qu'es contestat per de [[Paleontologia|paleontològs]]. L'istòria evolutiva dei premiereis espècias de primats bipèdes vèn pus clar a partir de l'aparicion dau genre ''Australopithecus'' en Africa fa 4,2 milions d'ans. Leis australopitècs èran de primats bipèdes de granda talha que colonizèron una partida importanta de l'Africa Orientala. En revènge, lo volum dau cervèu èra encara relativament reduch. Segon lo modèl actuau, de transformacions climaticas modifiquèron la vegetacion en Africa de l'Èst fa 3 milions d'ans. Aquò auriá favorizat lo desvolopament de la bipèdia per facilitar la cèrca de manjar e lo desplaçament dins un environament mens ò pauc arborat. ==== D'''Homo habilis'' a ''Homo sapiens'' ==== {{Article detalhat|Homo habilis|Homo neanderthaliensis}} En 2013, foguèt descubèrt en Etiopia un fossil fòrça ancian atribuït a un individú dau genre ''Homo''. Datat de 2,8 milions d'ans, presenta de caractèrs intermediaris entre leis australopitècs e ''Homo habilis''<ref>Brian Villmoare, William H. Kimbel, Chalachew Seyoum, Christopher J. Campisano, Erin DiMaggio, John Rowan, David R. Braun, J. Ramon Arrowsmith e Kaye E. Reed, « Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia », ''Science'', vol. 347, n° 6228,‎ 2015, pp. 1352-1355.</ref>. Fa 2 milions d'ans, de fossils d'''Homo ergaster'' mòstran l'adopcion exclusiu d'un mòde de desplaçament bipède. Aquela evolucion s'acompanhèt de transformacions anatomicas – aumentacion de la longor dei membres posteriors, reduccion de la longor dei membres anteriors, desvolopament d'un pè adaptat a la marcha, etc. – qu'èran largament acabadas fa 1,5 milions d'ans coma l'atèstan de traças de pas fossilizats trobats en Kenya. D'una maniera generala, l'esquelèta deis espècias dau genre ''Homo'' venguèt mai gracil. L'evolucion ulteriora vèrs ''Homo sapiens'' si caracteriza per un ensemble d'elements apareguts en parallèl : * l'expansion progressiva dau volum dau crani e, en particular, dau cervèu. Passèt de 600 cm^{<small>3</small>} en ''Homo habilis'' a {{formatnum:1350}} cm^{<small>3</small>} en ''Homo sapiens''. Tanben, l'estructura dau cervèu eu meteis venguèt pus complèxa durant aqueu procès. * reduccion dau prognatisme. * reduccion de la dentat. * descenda dau larinx, çò que permetèt lo desvolopament dau lengatge articulat. * reduccion dau sistèma digestiu, favorizada per la cuecha preliminara deis aliments. Leis estudis genetics basats sus la comparason de l'ADN nuclear de diferentei populacions umanas actualas indican que la nòstra espècia seriá eissida de l'ibridacion de dos grops d'umans fa {{formatnum:300000}} ans. Aquelei dos grops aurián divergit fa 1,5 milions d'ans. Un premier grop es largament predominant qu'es a l'origina de 80 % dau patrimòni genetic actuau. Seriá tanben a l'origina dei neandertalians e dei denisovians. Lo grop minoritari (20 %) auriá agut un ròtle clau dins lo nòstre desvolopament cognitiu<ref>Trevor Cousins, Aylwyn Scally e Richard Durbin, « A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans », ''Nature Genetics'',‎ 18 març de 2025, pp. 1–9.</ref>. De {{formatnum:300000}} a {{formatnum:60000}} avans lo periòde actuau, de mesclas geneticas regularas son observadas entre lei diferentei populacions umanas en Africa. Puei, fa {{formatnum:70000}} ans, de grops d'''Homo sapiens'' comencèron de sortir dau continent african per s'escampar en Eurasia e en America. Li suplantèron leis espècias umanas anterioras, mai d'ibridacions foguèron possiblas<ref>''La Recherche'', març de 2020, p. 12.</ref>. La cronologia precisa dei diferenteis espècias umanas es totjorn l'objècte de debats entre leis especialistas. La filogenia es ansin regularament modificada en foncion dei descubèrtas de fossils. Lei primats geneticament pus pròches de l'èsser uman modèrne son lei doas espècias de chimpazés (''Pan troblodutes'' e ''Pan paniscus''). Lo genòma de l'òme modèrne, d'una longor aproximativa de 3,2 miliards de pareus de nucleotids, es identic a 98,8 % d'aqueu dei chimpazés. Segon la màger part dei paleonatropològs, la divergéncia entre la linhada dei ''Hominina'' e aquela dei ''Panina'' aguèt luòc fa 7 milions d'ans<ref>Pascal Picq, ''Premiers Hommes'', Flammarion, París, 2016.</ref>. == Morfologia e fisiologia == === Anatomia === {{Article detalhat|Anatomia umana}} '''Homo sapiens''' es un ominid que sa caracteristica anatomica principala es son estatura drecha. La [[colona vertebrala]] es redreiçada e lei membres anteriors tòcan pas lo sòu. Son mòde de locomocion es donc la bipedia, causa relativament rara en lei mamifèrs. L'uman adulte mesura de 1,40 a 2 m, amb de variacions maximalas compresas entre 0,7 e 2,7 dins lei cas pus extrèmes de nanisme e de gigantisme. La talha es influenciada per de factors environamentaus (alimentacion...) e per lo cariotipe constitucionau. D'un biais generau, lei femnas son pus pichonas que leis òmes<ref>La talha deis èssers umans sembla d'aumentar amb lo nombre de cromosòmas sexuaus. Leis òmes de la populacion generala son ansin generalament pus pichons que leis òmes tocats per lo sindròme de Klinefelter (preséncia de tres cromosòmes XXY) ò per lo sindròme XYY. Lo meteis fenomène s'obsèrva amb lei femnas portairitz de tres cromosòmes XXX que son generalament pus grandas que lei femnas de la populacion generala.</ref>. Lo pes mejan es de 62 kg, amb de variacions fòrça importantas en foncion dei factors environamentaus, alimentaris e comportamentaus<ref>S.C. Walpole, D. Prieto-Merino, P. Edwards, J. Cleland, G. Stevens e I. Roberts, « The weight of nations: an estimation of adult human biomass », ''BMC Public Health'',‎ 18 de junh de 2012.</ref>. La pilositat umana es reducha a respècte d'aquela deis autrei primates. Es essencialament limitada a de partidas ben definidas dau còrs coma la cabeladura, leis aissèlas ò lo pubís. La color de la pèu es variabla (negra, bruna, biseta, rosada...) en causa d'una concentracion variabla de melanina, un pigment brun que permet de filtrar lei rais ultraviolets. L'intensitat dau raionament solar reçauput dicta ansin la color de pèu predominanta dins una region dominanta. Es pus sorna dins lei regions intertropicalas e pus claras dins lei zònas temperadas. Dins lo corrent de l'existéncia de l'individú, la pèu si rufa, s'amenusa e pèrde son elasticitat. Dins la vida vidanta, l'uman pòrta de vèstits que cuerbon au mens lei partidas genitalas. Aquela particularitat seriá apareissuda fa {{formatnum:170000}} ans<ref>M. A. Toups, A. Kitchen, J. E. Light e D. L. Reed, « Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa », ''Molecular Biology and Evolution'', 2010, vol. 28, n° 1, p. 29.</ref>. Lei caractèrs sexuaus segondaris son marcats. La pilositat es mens importanta en la femna, franc de la cabeladura. Aquò s'explica per un cicle de vida dei peus diferents segon lo sèxe. Combinat a de factors culturaus, aquò explica que la cabeladura dei femnas sigue pus lònga d'aquela deis òmes. La femna a tanben de sens proeminents en defòra dei periòdes de gestacion e d'alachament, una tessitura vocala pus auta e un bacin pus larg. L'òme a una pilositat generala pus importanta, una musculatura pus poderosa e, au sen d'una meteissa populacion, una color de pèu pus sorna. === Metabolisme e alimentacion === {{Article detalhat|Alimentacion umana}} L'èsser uman seriá un animau iperbolic, valent a dire que sa consumacion d'energia es sensiblament superiora ai primats equivalents<ref>Herman Pontzer, & al., « Metabolic acceleration and the evolution of human brain size and life history », ''Nature'',‎ mai de 2016.</ref>. D'estudis metabolics an mostrat que l'uman mejana consuma cada jorn 400 calorias de mai qu'un chimpanzé, 635 de mai qu'un gorilla e 820 de mai d'un orang-otang. Aquel ipermetabolisme porriá èsser la consequéncia de l'activitat dau cervèu uman qu'es un organe fòrça energivòre. Per sostenir aquelei besonhs energetics, lo regime alimentari de l'èsser uman es omnivòre e oportunista e pòt variar considerablament segon lei regions e leis abituds culturalas. D'efiech, ''Homo sapiens'' es capable de caçar totei leis autreis espècias animalas, comprés d'animaus considerats coma de superpredators. Pasmens, son alimentacion ordinària contèn una part majoritària d'aliments d'origina vegetala. De cerealas, de leguminosas e de tubercules compausan ansin la basa de la norridura umana dempuei lo desvolopament de l'agricultura<ref>Aquò es a l'origina de tres sistèmas alimentaris que tènon encara un ròtle important dins lo monde contemporanèu : lo sistèma blat-lentilha en Euròpa, lo sistèma ris-sòja en Asia e lo sistèma gròs blat-faiòu en America. Un complement limitat de carn permet d'equilibrar aquelei regimes.</ref>. Aquò es una especificitat qu'es permesa per la concentracion importanta d'amilasa dins la saliva umana. Una autra particularitat de l'alimentacion umana es la generalizacion de la cuecha, especialament aquela de la carn, que permet d'accelerar lo procès de digestion, de redurre la quantitat d'agents patogèns e d'aumentar l'apòrt energetic deis aliments. L'èsser uman tèn una apeténcia prononciada per certanei sabors, especialament lo salat e lo sucrat. Aquelei substàncias son normalament presentas en quantitats feblas dins la natura, mai dempuei la Revolucion Industriala, es possible de'n produrre de quantitats fòrça importantas. Aquò es a l'origina de problèmas de santat coma l'obesitat, l'ipertension arteriala ò lo diabèta que tòcan desenant una part importanta de la populacion mondiala. Enfin, ''Homo sapiens'' es capable de digerir la lactòsa e de produrre d'alcòl. Lo premier trach es relativament rare dins lo monde animau e sembla d'èsser una consequéncia de l'aparicion dau fromatge. Es lo resultat d'un ensemble d'evolucions geneticas independentas en Euròpa, en Asia e en Africa. l'alcòl es eissit de la fermentacion de jús de fruchs ò de solucions vegetalas. Foguèt lòngtemps lo mejan pus simple per assegurar l'asepsia dei bevendas. Dins aquò, sa consumacion tròp importanta pausa de problèmas. === Aptituds fisicas === Au contrari de la màger part deis autrei primates, l'èsser uman es pauc apte e la braquiacion. En revènge, es especializat dins la bipedia amb un mestritge perfècte de la marcha e de la corsa. Sa marcha es plantigrada, mai sa corsa vèn digitigrada ai velocitats pus autas. Marcha a una velocitat compresa entre 4 e 6 km/h e pòt córrer fins a 36 km/h. Aquò es lent en comparason amb d'autreis espècias de mamifèrs terrèstres, mai ''Homo sapiens'' fai partida deis espècias pus endurantas. Aquò li permet de si desplaçar sus de distàncias fòrça importantas. L'abséncia de pelatge e un sistèma de termoregulacion principalament basat sus la sudacion explican aqueleis aptituds. Segon la teoria dau correire de fons, aquò auriá permés ai comunautats preïstoricas de caçar d'animaus mens endurants (cèrvis, antilòps...). Aqueu tipe de caça es encara practicada per de tribús dau desèrt de Kalahari que pòdon aprofichar d'un clima fòrça caud e eissuch per escagassar sei presas<ref>D.R. Carrier et al., « The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution », ''Current Anthropology'', vol. 25, n° 4,‎ aost-octòbre de 1984, pp. 483–495.</ref><ref>Daniel Lieberman, Dannis Bramble, David Raichlen e John Shea, « Brains, Brawn, and the Evolution of Human Endurance Running Capabilities », ''Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop'',‎ octòbre de 2006, pp. 77–92.</ref>. Pasmens, son usatge durant lo Paleolitic es contestat dins mai d'una region onte lei seuvas, fòrça frequentas, aurián permés ais animaus caçats de s'escondre ò de s'escapar<ref>Travis Rayne Pickering e Henry Bunn, « The endurance running hypothesis and hunting and scavenging in savanna-woodlands », ''Journal of Human Evolution'', vol. 53, n° 4,‎ octòbre de 2007, pp. 434–438.</ref>. Segon lei situacions, l'èsser uman pòt egalament rampar, escalar e sautar. A tanben de predisposicions naturalas per la nada (abséncia de pilositat, estanqueïtat dei labras sarradas, verticalitat dei fòssas nasalas, contraròtle de la respiracion...) e l'apnèa. Enfin, es egalament apte au lançar de projectiles. Aquò auriá jogat un ròtle important dins l'evolucion umana e de caractèrs favorizant aquela aptitud son presents dins l'anatomia umana (posicionament bas deis espatlas, leugiera torsion de l'umerús, talha sopla entre lo bacin e la caissa toracica...). === Aptituds cognitivas === ''Homo sapiens'' a lo cervèu pus desvolopat de l'ensemble deis animaus dotats d'un sistèma nerviós centrau. En particular, lo neocortex, la zòna associada ai foncions cerebralas superioras presenta un desvolopament particular. De diferéncias au nivèu de l'estructura dei neurònas podrián tanben explicar lei performàncias dau cervèu uman. Aquò permet a l'èsser uman de dispausar de capacitats sensa equivalent dins lo monde animau en tèrmes de memòria, d'imaginacion e d'abstraccion. La premiera consequéncia d'aquelei capacitats es la possibilitat de discernir lei règlas dau monde. ''Homo sapiens'' es ansin largament en mesura de descriure e de preveire lei principis que dictan l'organizacion de son espaci, comprés d'objèctes infinidament grands ò pichons. La vida vidanta de l'èsser uman modèrna es marcada per l'acumulacion de tecnologias eissidas d'aquelei conoissenças. La segonda consequéncia es la consciéncia de se de l'èsser uman e sa capacitat de pensar son existéncia. Aquò es a l'origina d'un ensemble de reflexions, la filosofia, destinadas a comprendre lo monde en delà dei consideracions materialas. Aquelei pensadas menèron egalament a l'aparicion de la religion, un sistèma de crèires que definisson lei relacions entre l'èsser uman e un ensemble de principis jutjats superiors e sacrats. En particular, lei religions respòndon sovent a l'ànsia causada per l'idèa de la mòrt en definissent una vida après la mòrt ò un mecanisme de resurreccion. Uei, en despiech dau desvolopament recent de l'agnosticisme e de l'ateïsme, la màger part deis umans seguisson totjorn una religion. ==== Nupcialitat e reproduccion ==== {{Article detalhat|Maridatge|Reproduccion umana}} Dempuei lo començament dau periòde istoric, ''Homo sapiens'' a una tendància a la monogamia sociala e, dins una mendre mesura, a la monogamia sexuala<ref>Jean-Pierre Sylvestre, Frank Cézilly, Pierre Guenancia e Valérie Camos, ''Homme et animal, la question des frontières'', Éditions Quae, coll. « Update Sciences & technologies », 2009, pp. 22-26.</ref>. Si lei societats autorizant la poligamia son pas raras, la monogamia i es tanben la nòrma<ref>Éric Chaumont, article « Polygamie », in M. A. Amir-Moezzi (dir.), ''Dictionnaire du Coran'', Robert Laffont, 2007, p. 679.</ref>. D'efiech, lei pareus forman la basa de l'estructura familhala e sociala e, dins la societat modèrna, son protegits per la lèi. Si forman sovent durant la pubertat e duran normalament fins a la mòrt. Aqueu trach s'explica per l'importància de l'investiment necessari a la proteccion e a l'educacion deis enfants. Aquò es una particularitat de l'èsser uman que s'obsèrva pas en leis autrei primats. La reproduccion de l'èsser uman es possibla tota l'annada. Leis individús son fertiles a partir de 12-13 ans. En leis òmes, la fertilitat demenísse lentament durant sa vida, mai una capacitat reproductiva perdura fins a sa mòrt. En lei femnas, la capacitat dispareisse entre 40 e 50 ans en causa de la menopausa, un fenomèn fòrça rare dins la natura comprés en leis autreis espècias de primates. La reproduccion umana es dictada per lo cicle ovarian de la femna que dura 28 jorns en mejana. D'efiech, au contrari de la màger part deis autrei mamifèrs, la femna a pas de calor e son periòde de feconditat es pas dirèctament decelabla per leis òmes. Pasmens, quauquei diferéncias de comportament existisson pendent aqueu periòde e leis òmes serián mai atirats per lei femnas en periòde d'ovulacion<ref>S. W. Gangestad e R. Thornhill, « Human oestrus », ''Proc. Roy. Soc. B.'', vol. 275, 2008, pp. 991-1000.</ref>. Lo coït es lo metòde de fecondacion principau, mai de tecnicas medicalas son estadas desvolopadas per lei pareus pauc fertiles ò per lei pareus omosexuaus. Lei tecnicas umanas an tanben permés ais individús de contrarotlar sa feconditat en utilizant de metòdes de contracepcion. D'efiech, leis èssers umans pòdon planificar sa reproduccion e aver una activitat sexuala de leser. Generalament, lei relacions sexualas indican un important nivèu de proximitat afectiva e emocionala e si debanan en despart dau grop. La grossesa dura nòu mes e l'enfant demòra dependent de sei parents durant d'annadas. L'alachament es sovent sa fònt exclusiva de noirridura durant lei sièis premiers mes de son existéncia e la creissença complèta s'acaba entre 21 e 25 ans. === Durada de vida === {{Article detalhat|Esperança de vida}} La durada de vida de l'èsser uman varia fòrça segon lei condicions materialas, lo nivèu d'educacion e la disponibilitat dei suenhs medicaus. Dins lei país pus riches, es actualament superiora a 75 ans mai pòu èsser inferiora a 50 ans dins lei regions pus pauras. D'individus pòdon viure mai de 100 ans. Lo recòrd actuau es aqueu de Jeanne Calment que visquèt 122 ans, 5 mes e 14 jorns. == Comportament == === Comunicacion === {{Article detalhat|Lengatge|Rire|Plor}} Coma totei leis ominids, l'èsser uman mòstra un comportament sociau complèxe. Dispausa d'aptituds comunicativas diversificadas coma una expressivitat faciala permetent d'expressions variadas, un lengatge articulat fòrça desvolopat e de reflèxes nerviós coma lo rire ò lo plor. D'efiech, ''Homo sapiens'' tèn d'ussas fòrça mobilas e una forma d'uelh, amb un blanc fòrça visible, que permet de seguir aisament la direccion dau regard. Lo lengatge uman es pron complèxe per permetre la paraula que son usatge particular es dich lenga. La lenga es un ensemble de signes vocaus, gestuaus ò expressius que permèton una comunicacion complèxa entre individús. Es una caracteristica que fa partida de la cultura dei societats umanas. Ansin, dos grops umans parlant pas la meteissa lenga auràn probable de dificultats importantas per comunicar entre elei. Lei lengatges umans son generalament articulats, mai pòdon tanben integrar de clics. Pòdon tenir de miliers ò de desenaus de miliers de mots que son tèrmes vocaus designant un objècte, una nocion ò una accion precisa. Aquela capacitat a ges d'equivalent conoissut au sen dau rèsta dau monde animau. Lo rire es un reflèxe respiratòri e nerviós que permet d'exprimir la jòia ò la desconvenéncia d'una situacion. Sembla una reaccion innada e pròpria a l'espècia, mai porriá existir de formas atenuada de rire en de primits e en lo rat. Lo rire es dotat d'un poder comunicatiu e pòt servir de sinhau d'amaisament dins una situacion conflictuala. Lo rire tèn una version reducha, dicha sorrire, que si limita a l'expression faciala e que pòt èsser afichat d'un biais volontari. Lo plor es una reaccion diferenta qu'es mai que mai presenta en l'enfant. Es generalament lo resultat d'una emocion fòrta ò d'una agression exteriora. === Societat e govèrn === {{Article detalhat|Societat|Govèrn}} Leis umans forman de societats complèxas, sovent ierarquizadas, que son foncionament es principalament basat sus una desparticion deis activitats que pòt prendre la forma d'una division dau trabalh. Au sen d'aquelei societats, chasque individú pòt aver de mejans de subsisténcia fòrça variats que despendon dau tipe de societat e de sa plaça dins la ierarquia. Aquelei societats pòdon de còps s'afrontar dins de conflictes entraïnats per de questions de partiment dei ressorsas, de contraròtle territòriau ò de concepcion dau monde (religions, politica...). La violéncia ocupa una plaça pron importanta dins lei societats umanas per necessitar l'existéncia de grops dedicats au combat, a la defensa de la comunautat e au mantenement de l'òrdre intèrne. Per tenir aquel òrdre, la màger part dei societats umanas an tanben una organizacion politica, es a dire un ensemble de règlas destinadas a gerir l'exercici dau poder per la ierarquia, lei luchas de poder intèrnas e lei questions de representativitat. Aquelei règlas son sovent complèxas e, dins lei societats modèrnes, son generalament escrichas per ne'n facilitar la comunicacion. === Arts e sciéncias === {{Article detalhat|Art|Sciéncia}} L'art designa la creacion umana volontària d'òbra aguent pas l'objectiu de contentar lei besonhs primaris necessaris a son existéncia. Aquela activitat e lo produch d'aquela activitat s'adreiçan ansin deliberadament ai sens, ais emocions, a l'intuicion e a l'intelligéncia. ''Homo sapiens'' sembla d'èsser la soleta espècia actuala capabla de produrre d'art. Pasmens, durant la Preïstòria, ''Homo neanderthalensis'' desvolopèt una capacitat similara. La sciéncia es una entrepresa sistematica de construccion e d'organizacion dei conoissenças sota la forma d'explicacions e de prediccions experimentablas. Pòt ansin èsser definida coma un ensemble de conoissenças ò coma un metòde. Seguida de la tecnica, es fondada sus l'observacion, l'experiéncia, l'ipotèsi, la logica de deduccion ò d'induccion, etc. Quauqueis espècias animalas mòstran de capacitats dins aquelei domenis, especialament d'autrei primats que son capables de fabricar d'otís e de transmetre aqueu saber. Pasmens, aquelei capacitats son ben en deçà dei capacitats umanas. De mai, semblan pas a l'origina de concèptes ò de modelizacion dau monde. A l'ora d'ara, la sciéncia paréis donc ben una especitat umana fòrça importanta que li permet de fabricar d'objèctes e de s'adaptar pus aisament a son environament. == Impacte planetari == === Abitat e demografia === {{Article detalhat|Populacion mondiala}} Lei capacitats intellectualas e tecnicas de l'èsser uman li permèton de subreviure a de condicions climaticas extrèmas. La preséncia d'''Homo sapiens'' es ansin atestada sus totei lei continents franc d'Antartida. Sus aquelei territòris, l'èsser uman a tendància a formar d'unitats urbanas situadas lòng d'un litorau ò d'un flume. Aquò pòt menar a la formacion d'aglomeracions de milions d'abitants que cuerbon un territòri dirècte de centenaus de quilomètres carrats. Pasmens, aquel espaci influéncia tanben fòrça lei regions vesinas car lei societats umanas an besonh de produrre una quantitat fòrça importanta de ressorsas divèrsas. Abòrd de païsatges son donc marcats per leis activitats agricòlas. En 2023, la populacion umana mondiala èra estimada a 8 miliards d'individús. Lei perspectivas demograficas son mau seguras car la determinacion dau taus de feconditat dei generacions futuras es una question complèxa. Lei Nacions Unidas estiman possibla una populacion de 11 miliards d'èssers umans en 2100. Pasmens, aquela chifra es basada sus de modèles que supausan una baissa relativament rapida de la feconditat umana. Òr, si lo fenomène es ja ben amorsat dins lei país desvolopats, es pas encara ben visible dins lei país en cors de desvolopament. === L'impacte environamentau === {{Article detalhat|Rescaufament climatic|Pollucion|Domesticacion}} L'èsser uman exercisse un impacte important sus son environament, especialament despuei l'epòca modèrna, en consequéncia de seis activitats agricòlas e industrialas. En particular, aqueu fenomène si tradutz per una crisi biologica marcada per un nombre considerable d'extincions d'espècias. L'amplor dau fenomèn es mai e mai frequentament comparat ai cinc periòdes de disparicion massisa d'espècias. La particularitat d'aquel impacte es sa natura mondiala que la quasi totalitat deis ecosistèmas son desenants tocats per l'antropizacion dei païsatges, la pollucion emesas per lei societats umanas ò leis efiechs dau rescaufament climatic congreat per leis emissions de gas d'efiech de sèrra. Un autre aspècte major de l'impacte deis umans sus l'environament es sa capacitat de desplaçar d'espècias d'una region a una autra, volontàriament ò non. Son ansin vengut un vector centrau deis escambis biotics interncontinentaus actuaus. Leis exemples pus significatius son benlèu leis escambis permés per la construccion dei canaus de Suèz e de Panamà. Sei conoissenças li permèton tanben de modificar d'espècias en influïssent sus lei mecanismes evolutius. Aquò aguèt un ròtle important per lo desvolopament deis espècias domesticas, mai abòrd d'animaus domestics si son ibridats amb d'espècias fèras. Aquela capacitat es relativament anciana, mai prenguèt un aspècte novèu amb l'aveniment dei tecnologias d'engèni genetic modèrnes a la fin dau sègle XX. D'efiech, ''Homo sapiens''a desenant la capacitat de modificar dirèctament lo materiau genetic, çò que li ofrisse la possibilitat de crear d'organismes adaptats a sei besonhs. Dins aquò, una partida dei gèns ansin integrats dins lo genòma de plantas domesticas pòt per la seguida s'escapar dins la fauna e la flòra generala. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Alimentacion umana]]. * [[Anatomia umana]]. * [[Art]]. * [[Cultura]]. * [[Domesticacion]]. * [[Govèrn]]. * [[Guèrra]]. * [[Homo (genre)]]. * ''[[Homo habilis]]''. * ''[[Homo neanderthaliensis]]''. * [[Lengatge]]. * [[Mamifèr]]. * [[Maridatge]]. * [[Plor]]. * [[Pollucion]]. * [[Populacion mondiala]]. * [[Primat]]. * [[Reproduccion umana]]. * [[Rescaufament climatic]]. * [[Rire]]. * [[Sciéncia]]. * [[Societat]]. * [[Tecnologia]]. </div> === Bibliografia === <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Yves Coppens, ''L'Odyssée de l'espèce'', Éditions Fayard, 2003. * Jared Diamond, ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'', HarperCollins, 1991. * Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', Harper / McClelland & Stewart, 2014. * Richard G. Klein, ''The Human Career'', University of Chicago Press, 2{{a}} edicion, 1999. * David Reich, ''Who We Are and How We Got Here'', Pantheon Books, 2018. * Svante Pääbo, ''Neanderthal Man'', Basic Books, 2014. </div> === Notas e référencias === <references/> lgebg5g5ur227nis22w0xo08iq93k88 2502541 2502540 2026-06-10T21:04:38Z Argenç 46977 /* Dei Hominina au genre Homo */ 2502541 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Taxobox debuta | animal | ''Homo sapiens'' | Human.svg | Representacion d'umans adults ([[òme]] e [[femna]]) sus la [[placa de Pioneer]]}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammifère|Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Primates }} {{Taxobox | sosòrdre | Haplorrhini }} {{Taxobox | infraòrdre | Simiiformes }} {{Taxobox | microòrdre | Catarrhini }} {{Taxobox | superfamilha | Hominoidea }} {{Taxobox | familha | Hominidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae }} {{Taxobox | tribú | Hominini }} {{Taxobox | sostribú | Hominina }} {{Taxobox | genre | Homo }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Homo sapiens | [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 }} {{Taxobox reparticion| Homo Sapien range.png}} {{Taxobox fin}} '''Homo sapiens''', pus frequentament dich « '''òme modèrne''' », « '''òme''' » ò « '''èsser uman''' », es una espècia de primats originària d'Africa que s'es aclimatada a l'ensemble deis ecosistèmas terrèstres levat d'Antartida. Fa partida de la familha deis ominids e es l'unic representant actuau dan genre ''Homo''. Demieg leis ominids actuaus, l'èsser uman se destria dau ponch de vista fisiologic per una locomocion quasi exclusivament bipèda, un cervèu pus voluminós e una pilositat mens desvolopada. Dau ponch de vista de l'etologia, se distinguisse per la complexitat de sei relacions socilas, l'utilizacion d'un lengatge articulat elaborat transmés per aprendissatge, la fabricacion d'aisinas, lo pòrt de vèstits, lo mestritge dau fuòc, la domesticacion d'un important nombre d'espècias animalas e vegetalas e lei capacitats de son sistèma cognitiu a l'abstraccion, l'introspeccion e l'espiritualitat. Pus generalament, se diferéncia dau rèsta dau monde animau per la sofisticacion e l'abondància de sei realizacions tecnicas e artisticas, l'importància de l'educacion e de la cultura dins lo desvolopament de l'individú e l'amplor de son influéncia sus leis ecosistèmas. La sciéncia qu'estúdia leis èssers umans actuaus es l'antropologia ; la sciéncia qu'estúdia son evolucion es la paleoantropologia. == Istòria evolutiva e taxonomia == === Taxonomia === ''Homo sapiens'' es un [[Mammalia|mamifèr]] que fa partida de l'òrdre dei [[Primates|primats]] (''Primates''), un ensemble apareissut a la fin dau [[Cretacèu]]. Lei primats son caracterizats per un [[poce]] opausable, una [[Vista|vision]] binoculària e un [[Cervèl|cervèu]] relativament important a respècte deis autreis [[Espècia (biologia)|espècias]]. En 2017, 414 espècias de primats èran estadas identificadas, çò que necessitèt de definir de categorias pus finas per establir una [[filogenia]] clara. Uei, ''Homo sapiens'' fa ansin partida dau sosòrdre dei ''Haplorrhini'' (preséncia d'un [[nas]]), de l'infraòrdre dei ''Simiiformes'' (darrir deis orbitas cranianas sarradas), dau microòrdre dei ''Catarrhini'' (narras orientadas vèrs lei pè), de la superfamilha dei ''Hominoidea'' (abséncia de coa), de la [[Familha (biologia)|familha]] dei ''Hominidae'' (granda talha), de la sosfamilha dei ''Homininae'' (primats euroafricans), de la [[Tribú (biologia)|tribú]] dei ''Hominini'' (alimentacion omnivòra), de la sostribú dei ''Hominina'' (desplaçament bipède) e dau genre ''Homo'' (gròs cervèu). Es lo darrier representant d'aqueu genre car leis autreis espècias conoissudas d'''Homo'' (''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo ergaster]]'', ''[[Homo erectus]]'', ''[[Òme de Neandertal|Homo neanderthalensis]]''...) son dispareissudas. Entre lei primats actuaus, leis espècias pus pròchas de l'uman modèrne son lei [[Chimpanzé|chimpazés]], lei [[Gorilla|gorillas]] e leis [[Orangotan|orangotans]]. === Istòria evolutiva === ==== Dei ''Hominina'' au genre ''Homo'' ==== {{Article detalhat|Sahelanthropus tchadensis|Australopithecus}} Segon lei conoissenças de la fin deis ans 2020, lei premiereis espècias de primats bipèdes de granda talha serián ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', que viviá en [[Chad]] fa 7 milions d'ans<ref>A.-E. Lebatard, D. L. Bourles, P. Duringer, M. Jolivet, R. Braucher, J. Carcaillet, M. Schuster, N. Arnaud, P. Monie, F. Lihoreau, A. Likius, H. T. Mackaye, P. Vignaud e M. Brunet, « Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis and Australopithecus bahrelghazali: Mio-Pliocene hominids from Chad », ''PNAS'', 2008, vol. 105, n° 9, pp. 3226-3231.</ref> e ''[[Orrorin tugenensis]]'' que viviá fa 6 milions d'ans en [[Kenya]]<ref>Y. Sawada et al., « The age of Orrorin tugenensis, an early hominid from the Tugen Hills, Kenya », ''C. R. Paleo'', 2002, vol. 1, pp. 293-303.</ref>. Pasmens, la cronologia evolutiva d'aqueu periòde es mau-seguera e en evolucion constanta. Per exemple, de rèstas de primats datats de 11,6 milions d'ans e descubèrts en [[Alemanha]] porrián apartenir a una espècia de primat bipède<ref>Madelaine Böhme, Nikolai Spassov, Jochen Fuss, Adrian Tröscher, Andrew S. Deane, Jérôme Prieto, Uwe Kirscher, Thomas Lechner e David Rene Begun, « A new Miocene ape and locomotion in the ancestor of great apes and humans », ''Nature'', vol. 575, n° 7783,‎ 2019, pp. 489-493.</ref>. Un autre exemple de debat susceptible d'entraïnar de modificacions importantas dei modèls scientifics es lo caractèr bipède de ''Sahelanthropus tchadensis'' qu'es contestat per de [[Paleontologia|paleontològs]]. L'istòria evolutiva dei premiereis espècias de primats bipèdes vèn pus clar a partir de l'aparicion dau [[Genre (biologia)|genre]] ''[[Australopithecus]]'' en Africa fa 4,2 milions d'ans. Leis australopitècs èran de primats bipèdes de granda talha que colonizèron una partida importanta de l'[[Africa de l'Èst|Africa Orientala]]. En revènge, lo [[volum]] dau [[Cervèl|cervèu]] èra encara relativament reduch. Segon lo modèl actuau, de transformacions [[Clima|climaticas]] modifiquèron la vegetacion en Africa de l'Èst fa 3 milions d'ans. Aquò auriá favorizat lo desvolopament de la bipèdia per facilitar la cèrca de manjar e lo desplaçament dins un environament mens ò pauc [[Arbre|arborat]]. ==== D'''Homo habilis'' a ''Homo sapiens'' ==== {{Article detalhat|Homo habilis|Homo neanderthaliensis}} En 2013, foguèt descubèrt en [[Etiopia]] un [[fossil]] fòrça ancian atribuït a un individú dau genre ''Homo''. Datat de 2,8 milions d'ans, presenta de caractèrs intermediaris entre leis [[Australopithecus|australopitècs]] e ''[[Homo habilis]]''<ref>Brian Villmoare, William H. Kimbel, Chalachew Seyoum, Christopher J. Campisano, Erin DiMaggio, John Rowan, David R. Braun, J. Ramon Arrowsmith e Kaye E. Reed, « Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia », ''Science'', vol. 347, n° 6228,‎ 2015, pp. 1352-1355.</ref>. Fa 2 milions d'ans, de fossils d'''[[Homo ergaster]]'' mòstran l'adopcion exclusiu d'un mòde de desplaçament bipède. Aquela evolucion s'acompanhèt de transformacions anatomicas – aumentacion de la longor dei membres posteriors, reduccion de la longor dei membres anteriors, desvolopament d'un [[pè]] adaptat a la marcha, etc. – qu'èran largament acabadas fa 1,5 milions d'ans coma l'atèstan de traças de pas fossilizats trobats en Kenya. D'una maniera generala, l'[[Esqueleta|esquelèta]] deis espècias dau genre ''Homo'' venguèt mai gracila. L'evolucion ulteriora vèrs ''Homo sapiens'' si caracteriza per un ensemble d'elements apareguts en parallèl : * l'expansion progressiva dau volum dau crani e, en particular, dau cervèu. Passèt de 600 cm^{<small>3</small>} en ''Homo habilis'' a {{formatnum:1350}} cm^{<small>3</small>} en ''Homo sapiens''. Tanben, l'estructura dau cervèu eu meteis venguèt pus complèxa durant aqueu procès. * reduccion dau prognatisme. * reduccion de la dentat. * descenda dau larinx, çò que permetèt lo desvolopament dau lengatge articulat. * reduccion dau sistèma digestiu, favorizada per la cuecha preliminara deis aliments. Leis estudis genetics basats sus la comparason de l'ADN nuclear de diferentei populacions umanas actualas indican que la nòstra espècia seriá eissida de l'ibridacion de dos grops d'umans fa {{formatnum:300000}} ans. Aquelei dos grops aurián divergit fa 1,5 milions d'ans. Un premier grop es largament predominant qu'es a l'origina de 80 % dau patrimòni genetic actuau. Seriá tanben a l'origina dei neandertalians e dei denisovians. Lo grop minoritari (20 %) auriá agut un ròtle clau dins lo nòstre desvolopament cognitiu<ref>Trevor Cousins, Aylwyn Scally e Richard Durbin, « A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans », ''Nature Genetics'',‎ 18 març de 2025, pp. 1–9.</ref>. De {{formatnum:300000}} a {{formatnum:60000}} avans lo periòde actuau, de mesclas geneticas regularas son observadas entre lei diferentei populacions umanas en Africa. Puei, fa {{formatnum:70000}} ans, de grops d'''Homo sapiens'' comencèron de sortir dau continent african per s'escampar en Eurasia e en America. Li suplantèron leis espècias umanas anterioras, mai d'ibridacions foguèron possiblas<ref>''La Recherche'', març de 2020, p. 12.</ref>. La cronologia precisa dei diferenteis espècias umanas es totjorn l'objècte de debats entre leis especialistas. La filogenia es ansin regularament modificada en foncion dei descubèrtas de fossils. Lei primats geneticament pus pròches de l'èsser uman modèrne son lei doas espècias de chimpazés (''Pan troblodutes'' e ''Pan paniscus''). Lo genòma de l'òme modèrne, d'una longor aproximativa de 3,2 miliards de pareus de nucleotids, es identic a 98,8 % d'aqueu dei chimpazés. Segon la màger part dei paleonatropològs, la divergéncia entre la linhada dei ''Hominina'' e aquela dei ''Panina'' aguèt luòc fa 7 milions d'ans<ref>Pascal Picq, ''Premiers Hommes'', Flammarion, París, 2016.</ref>. == Morfologia e fisiologia == === Anatomia === {{Article detalhat|Anatomia umana}} '''Homo sapiens''' es un ominid que sa caracteristica anatomica principala es son estatura drecha. La [[colona vertebrala]] es redreiçada e lei membres anteriors tòcan pas lo sòu. Son mòde de locomocion es donc la bipedia, causa relativament rara en lei mamifèrs. L'uman adulte mesura de 1,40 a 2 m, amb de variacions maximalas compresas entre 0,7 e 2,7 dins lei cas pus extrèmes de nanisme e de gigantisme. La talha es influenciada per de factors environamentaus (alimentacion...) e per lo cariotipe constitucionau. D'un biais generau, lei femnas son pus pichonas que leis òmes<ref>La talha deis èssers umans sembla d'aumentar amb lo nombre de cromosòmas sexuaus. Leis òmes de la populacion generala son ansin generalament pus pichons que leis òmes tocats per lo sindròme de Klinefelter (preséncia de tres cromosòmes XXY) ò per lo sindròme XYY. Lo meteis fenomène s'obsèrva amb lei femnas portairitz de tres cromosòmes XXX que son generalament pus grandas que lei femnas de la populacion generala.</ref>. Lo pes mejan es de 62 kg, amb de variacions fòrça importantas en foncion dei factors environamentaus, alimentaris e comportamentaus<ref>S.C. Walpole, D. Prieto-Merino, P. Edwards, J. Cleland, G. Stevens e I. Roberts, « The weight of nations: an estimation of adult human biomass », ''BMC Public Health'',‎ 18 de junh de 2012.</ref>. La pilositat umana es reducha a respècte d'aquela deis autrei primates. Es essencialament limitada a de partidas ben definidas dau còrs coma la cabeladura, leis aissèlas ò lo pubís. La color de la pèu es variabla (negra, bruna, biseta, rosada...) en causa d'una concentracion variabla de melanina, un pigment brun que permet de filtrar lei rais ultraviolets. L'intensitat dau raionament solar reçauput dicta ansin la color de pèu predominanta dins una region dominanta. Es pus sorna dins lei regions intertropicalas e pus claras dins lei zònas temperadas. Dins lo corrent de l'existéncia de l'individú, la pèu si rufa, s'amenusa e pèrde son elasticitat. Dins la vida vidanta, l'uman pòrta de vèstits que cuerbon au mens lei partidas genitalas. Aquela particularitat seriá apareissuda fa {{formatnum:170000}} ans<ref>M. A. Toups, A. Kitchen, J. E. Light e D. L. Reed, « Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa », ''Molecular Biology and Evolution'', 2010, vol. 28, n° 1, p. 29.</ref>. Lei caractèrs sexuaus segondaris son marcats. La pilositat es mens importanta en la femna, franc de la cabeladura. Aquò s'explica per un cicle de vida dei peus diferents segon lo sèxe. Combinat a de factors culturaus, aquò explica que la cabeladura dei femnas sigue pus lònga d'aquela deis òmes. La femna a tanben de sens proeminents en defòra dei periòdes de gestacion e d'alachament, una tessitura vocala pus auta e un bacin pus larg. L'òme a una pilositat generala pus importanta, una musculatura pus poderosa e, au sen d'una meteissa populacion, una color de pèu pus sorna. === Metabolisme e alimentacion === {{Article detalhat|Alimentacion umana}} L'èsser uman seriá un animau iperbolic, valent a dire que sa consumacion d'energia es sensiblament superiora ai primats equivalents<ref>Herman Pontzer, & al., « Metabolic acceleration and the evolution of human brain size and life history », ''Nature'',‎ mai de 2016.</ref>. D'estudis metabolics an mostrat que l'uman mejana consuma cada jorn 400 calorias de mai qu'un chimpanzé, 635 de mai qu'un gorilla e 820 de mai d'un orang-otang. Aquel ipermetabolisme porriá èsser la consequéncia de l'activitat dau cervèu uman qu'es un organe fòrça energivòre. Per sostenir aquelei besonhs energetics, lo regime alimentari de l'èsser uman es omnivòre e oportunista e pòt variar considerablament segon lei regions e leis abituds culturalas. D'efiech, ''Homo sapiens'' es capable de caçar totei leis autreis espècias animalas, comprés d'animaus considerats coma de superpredators. Pasmens, son alimentacion ordinària contèn una part majoritària d'aliments d'origina vegetala. De cerealas, de leguminosas e de tubercules compausan ansin la basa de la norridura umana dempuei lo desvolopament de l'agricultura<ref>Aquò es a l'origina de tres sistèmas alimentaris que tènon encara un ròtle important dins lo monde contemporanèu : lo sistèma blat-lentilha en Euròpa, lo sistèma ris-sòja en Asia e lo sistèma gròs blat-faiòu en America. Un complement limitat de carn permet d'equilibrar aquelei regimes.</ref>. Aquò es una especificitat qu'es permesa per la concentracion importanta d'amilasa dins la saliva umana. Una autra particularitat de l'alimentacion umana es la generalizacion de la cuecha, especialament aquela de la carn, que permet d'accelerar lo procès de digestion, de redurre la quantitat d'agents patogèns e d'aumentar l'apòrt energetic deis aliments. L'èsser uman tèn una apeténcia prononciada per certanei sabors, especialament lo salat e lo sucrat. Aquelei substàncias son normalament presentas en quantitats feblas dins la natura, mai dempuei la Revolucion Industriala, es possible de'n produrre de quantitats fòrça importantas. Aquò es a l'origina de problèmas de santat coma l'obesitat, l'ipertension arteriala ò lo diabèta que tòcan desenant una part importanta de la populacion mondiala. Enfin, ''Homo sapiens'' es capable de digerir la lactòsa e de produrre d'alcòl. Lo premier trach es relativament rare dins lo monde animau e sembla d'èsser una consequéncia de l'aparicion dau fromatge. Es lo resultat d'un ensemble d'evolucions geneticas independentas en Euròpa, en Asia e en Africa. l'alcòl es eissit de la fermentacion de jús de fruchs ò de solucions vegetalas. Foguèt lòngtemps lo mejan pus simple per assegurar l'asepsia dei bevendas. Dins aquò, sa consumacion tròp importanta pausa de problèmas. === Aptituds fisicas === Au contrari de la màger part deis autrei primates, l'èsser uman es pauc apte e la braquiacion. En revènge, es especializat dins la bipedia amb un mestritge perfècte de la marcha e de la corsa. Sa marcha es plantigrada, mai sa corsa vèn digitigrada ai velocitats pus autas. Marcha a una velocitat compresa entre 4 e 6 km/h e pòt córrer fins a 36 km/h. Aquò es lent en comparason amb d'autreis espècias de mamifèrs terrèstres, mai ''Homo sapiens'' fai partida deis espècias pus endurantas. Aquò li permet de si desplaçar sus de distàncias fòrça importantas. L'abséncia de pelatge e un sistèma de termoregulacion principalament basat sus la sudacion explican aqueleis aptituds. Segon la teoria dau correire de fons, aquò auriá permés ai comunautats preïstoricas de caçar d'animaus mens endurants (cèrvis, antilòps...). Aqueu tipe de caça es encara practicada per de tribús dau desèrt de Kalahari que pòdon aprofichar d'un clima fòrça caud e eissuch per escagassar sei presas<ref>D.R. Carrier et al., « The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution », ''Current Anthropology'', vol. 25, n° 4,‎ aost-octòbre de 1984, pp. 483–495.</ref><ref>Daniel Lieberman, Dannis Bramble, David Raichlen e John Shea, « Brains, Brawn, and the Evolution of Human Endurance Running Capabilities », ''Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop'',‎ octòbre de 2006, pp. 77–92.</ref>. Pasmens, son usatge durant lo Paleolitic es contestat dins mai d'una region onte lei seuvas, fòrça frequentas, aurián permés ais animaus caçats de s'escondre ò de s'escapar<ref>Travis Rayne Pickering e Henry Bunn, « The endurance running hypothesis and hunting and scavenging in savanna-woodlands », ''Journal of Human Evolution'', vol. 53, n° 4,‎ octòbre de 2007, pp. 434–438.</ref>. Segon lei situacions, l'èsser uman pòt egalament rampar, escalar e sautar. A tanben de predisposicions naturalas per la nada (abséncia de pilositat, estanqueïtat dei labras sarradas, verticalitat dei fòssas nasalas, contraròtle de la respiracion...) e l'apnèa. Enfin, es egalament apte au lançar de projectiles. Aquò auriá jogat un ròtle important dins l'evolucion umana e de caractèrs favorizant aquela aptitud son presents dins l'anatomia umana (posicionament bas deis espatlas, leugiera torsion de l'umerús, talha sopla entre lo bacin e la caissa toracica...). === Aptituds cognitivas === ''Homo sapiens'' a lo cervèu pus desvolopat de l'ensemble deis animaus dotats d'un sistèma nerviós centrau. En particular, lo neocortex, la zòna associada ai foncions cerebralas superioras presenta un desvolopament particular. De diferéncias au nivèu de l'estructura dei neurònas podrián tanben explicar lei performàncias dau cervèu uman. Aquò permet a l'èsser uman de dispausar de capacitats sensa equivalent dins lo monde animau en tèrmes de memòria, d'imaginacion e d'abstraccion. La premiera consequéncia d'aquelei capacitats es la possibilitat de discernir lei règlas dau monde. ''Homo sapiens'' es ansin largament en mesura de descriure e de preveire lei principis que dictan l'organizacion de son espaci, comprés d'objèctes infinidament grands ò pichons. La vida vidanta de l'èsser uman modèrna es marcada per l'acumulacion de tecnologias eissidas d'aquelei conoissenças. La segonda consequéncia es la consciéncia de se de l'èsser uman e sa capacitat de pensar son existéncia. Aquò es a l'origina d'un ensemble de reflexions, la filosofia, destinadas a comprendre lo monde en delà dei consideracions materialas. Aquelei pensadas menèron egalament a l'aparicion de la religion, un sistèma de crèires que definisson lei relacions entre l'èsser uman e un ensemble de principis jutjats superiors e sacrats. En particular, lei religions respòndon sovent a l'ànsia causada per l'idèa de la mòrt en definissent una vida après la mòrt ò un mecanisme de resurreccion. Uei, en despiech dau desvolopament recent de l'agnosticisme e de l'ateïsme, la màger part deis umans seguisson totjorn una religion. ==== Nupcialitat e reproduccion ==== {{Article detalhat|Maridatge|Reproduccion umana}} Dempuei lo començament dau periòde istoric, ''Homo sapiens'' a una tendància a la monogamia sociala e, dins una mendre mesura, a la monogamia sexuala<ref>Jean-Pierre Sylvestre, Frank Cézilly, Pierre Guenancia e Valérie Camos, ''Homme et animal, la question des frontières'', Éditions Quae, coll. « Update Sciences & technologies », 2009, pp. 22-26.</ref>. Si lei societats autorizant la poligamia son pas raras, la monogamia i es tanben la nòrma<ref>Éric Chaumont, article « Polygamie », in M. A. Amir-Moezzi (dir.), ''Dictionnaire du Coran'', Robert Laffont, 2007, p. 679.</ref>. D'efiech, lei pareus forman la basa de l'estructura familhala e sociala e, dins la societat modèrna, son protegits per la lèi. Si forman sovent durant la pubertat e duran normalament fins a la mòrt. Aqueu trach s'explica per l'importància de l'investiment necessari a la proteccion e a l'educacion deis enfants. Aquò es una particularitat de l'èsser uman que s'obsèrva pas en leis autrei primats. La reproduccion de l'èsser uman es possibla tota l'annada. Leis individús son fertiles a partir de 12-13 ans. En leis òmes, la fertilitat demenísse lentament durant sa vida, mai una capacitat reproductiva perdura fins a sa mòrt. En lei femnas, la capacitat dispareisse entre 40 e 50 ans en causa de la menopausa, un fenomèn fòrça rare dins la natura comprés en leis autreis espècias de primates. La reproduccion umana es dictada per lo cicle ovarian de la femna que dura 28 jorns en mejana. D'efiech, au contrari de la màger part deis autrei mamifèrs, la femna a pas de calor e son periòde de feconditat es pas dirèctament decelabla per leis òmes. Pasmens, quauquei diferéncias de comportament existisson pendent aqueu periòde e leis òmes serián mai atirats per lei femnas en periòde d'ovulacion<ref>S. W. Gangestad e R. Thornhill, « Human oestrus », ''Proc. Roy. Soc. B.'', vol. 275, 2008, pp. 991-1000.</ref>. Lo coït es lo metòde de fecondacion principau, mai de tecnicas medicalas son estadas desvolopadas per lei pareus pauc fertiles ò per lei pareus omosexuaus. Lei tecnicas umanas an tanben permés ais individús de contrarotlar sa feconditat en utilizant de metòdes de contracepcion. D'efiech, leis èssers umans pòdon planificar sa reproduccion e aver una activitat sexuala de leser. Generalament, lei relacions sexualas indican un important nivèu de proximitat afectiva e emocionala e si debanan en despart dau grop. La grossesa dura nòu mes e l'enfant demòra dependent de sei parents durant d'annadas. L'alachament es sovent sa fònt exclusiva de noirridura durant lei sièis premiers mes de son existéncia e la creissença complèta s'acaba entre 21 e 25 ans. === Durada de vida === {{Article detalhat|Esperança de vida}} La durada de vida de l'èsser uman varia fòrça segon lei condicions materialas, lo nivèu d'educacion e la disponibilitat dei suenhs medicaus. Dins lei país pus riches, es actualament superiora a 75 ans mai pòu èsser inferiora a 50 ans dins lei regions pus pauras. D'individus pòdon viure mai de 100 ans. Lo recòrd actuau es aqueu de Jeanne Calment que visquèt 122 ans, 5 mes e 14 jorns. == Comportament == === Comunicacion === {{Article detalhat|Lengatge|Rire|Plor}} Coma totei leis ominids, l'èsser uman mòstra un comportament sociau complèxe. Dispausa d'aptituds comunicativas diversificadas coma una expressivitat faciala permetent d'expressions variadas, un lengatge articulat fòrça desvolopat e de reflèxes nerviós coma lo rire ò lo plor. D'efiech, ''Homo sapiens'' tèn d'ussas fòrça mobilas e una forma d'uelh, amb un blanc fòrça visible, que permet de seguir aisament la direccion dau regard. Lo lengatge uman es pron complèxe per permetre la paraula que son usatge particular es dich lenga. La lenga es un ensemble de signes vocaus, gestuaus ò expressius que permèton una comunicacion complèxa entre individús. Es una caracteristica que fa partida de la cultura dei societats umanas. Ansin, dos grops umans parlant pas la meteissa lenga auràn probable de dificultats importantas per comunicar entre elei. Lei lengatges umans son generalament articulats, mai pòdon tanben integrar de clics. Pòdon tenir de miliers ò de desenaus de miliers de mots que son tèrmes vocaus designant un objècte, una nocion ò una accion precisa. Aquela capacitat a ges d'equivalent conoissut au sen dau rèsta dau monde animau. Lo rire es un reflèxe respiratòri e nerviós que permet d'exprimir la jòia ò la desconvenéncia d'una situacion. Sembla una reaccion innada e pròpria a l'espècia, mai porriá existir de formas atenuada de rire en de primits e en lo rat. Lo rire es dotat d'un poder comunicatiu e pòt servir de sinhau d'amaisament dins una situacion conflictuala. Lo rire tèn una version reducha, dicha sorrire, que si limita a l'expression faciala e que pòt èsser afichat d'un biais volontari. Lo plor es una reaccion diferenta qu'es mai que mai presenta en l'enfant. Es generalament lo resultat d'una emocion fòrta ò d'una agression exteriora. === Societat e govèrn === {{Article detalhat|Societat|Govèrn}} Leis umans forman de societats complèxas, sovent ierarquizadas, que son foncionament es principalament basat sus una desparticion deis activitats que pòt prendre la forma d'una division dau trabalh. Au sen d'aquelei societats, chasque individú pòt aver de mejans de subsisténcia fòrça variats que despendon dau tipe de societat e de sa plaça dins la ierarquia. Aquelei societats pòdon de còps s'afrontar dins de conflictes entraïnats per de questions de partiment dei ressorsas, de contraròtle territòriau ò de concepcion dau monde (religions, politica...). La violéncia ocupa una plaça pron importanta dins lei societats umanas per necessitar l'existéncia de grops dedicats au combat, a la defensa de la comunautat e au mantenement de l'òrdre intèrne. Per tenir aquel òrdre, la màger part dei societats umanas an tanben una organizacion politica, es a dire un ensemble de règlas destinadas a gerir l'exercici dau poder per la ierarquia, lei luchas de poder intèrnas e lei questions de representativitat. Aquelei règlas son sovent complèxas e, dins lei societats modèrnes, son generalament escrichas per ne'n facilitar la comunicacion. === Arts e sciéncias === {{Article detalhat|Art|Sciéncia}} L'art designa la creacion umana volontària d'òbra aguent pas l'objectiu de contentar lei besonhs primaris necessaris a son existéncia. Aquela activitat e lo produch d'aquela activitat s'adreiçan ansin deliberadament ai sens, ais emocions, a l'intuicion e a l'intelligéncia. ''Homo sapiens'' sembla d'èsser la soleta espècia actuala capabla de produrre d'art. Pasmens, durant la Preïstòria, ''Homo neanderthalensis'' desvolopèt una capacitat similara. La sciéncia es una entrepresa sistematica de construccion e d'organizacion dei conoissenças sota la forma d'explicacions e de prediccions experimentablas. Pòt ansin èsser definida coma un ensemble de conoissenças ò coma un metòde. Seguida de la tecnica, es fondada sus l'observacion, l'experiéncia, l'ipotèsi, la logica de deduccion ò d'induccion, etc. Quauqueis espècias animalas mòstran de capacitats dins aquelei domenis, especialament d'autrei primats que son capables de fabricar d'otís e de transmetre aqueu saber. Pasmens, aquelei capacitats son ben en deçà dei capacitats umanas. De mai, semblan pas a l'origina de concèptes ò de modelizacion dau monde. A l'ora d'ara, la sciéncia paréis donc ben una especitat umana fòrça importanta que li permet de fabricar d'objèctes e de s'adaptar pus aisament a son environament. == Impacte planetari == === Abitat e demografia === {{Article detalhat|Populacion mondiala}} Lei capacitats intellectualas e tecnicas de l'èsser uman li permèton de subreviure a de condicions climaticas extrèmas. La preséncia d'''Homo sapiens'' es ansin atestada sus totei lei continents franc d'Antartida. Sus aquelei territòris, l'èsser uman a tendància a formar d'unitats urbanas situadas lòng d'un litorau ò d'un flume. Aquò pòt menar a la formacion d'aglomeracions de milions d'abitants que cuerbon un territòri dirècte de centenaus de quilomètres carrats. Pasmens, aquel espaci influéncia tanben fòrça lei regions vesinas car lei societats umanas an besonh de produrre una quantitat fòrça importanta de ressorsas divèrsas. Abòrd de païsatges son donc marcats per leis activitats agricòlas. En 2023, la populacion umana mondiala èra estimada a 8 miliards d'individús. Lei perspectivas demograficas son mau seguras car la determinacion dau taus de feconditat dei generacions futuras es una question complèxa. Lei Nacions Unidas estiman possibla una populacion de 11 miliards d'èssers umans en 2100. Pasmens, aquela chifra es basada sus de modèles que supausan una baissa relativament rapida de la feconditat umana. Òr, si lo fenomène es ja ben amorsat dins lei país desvolopats, es pas encara ben visible dins lei país en cors de desvolopament. === L'impacte environamentau === {{Article detalhat|Rescaufament climatic|Pollucion|Domesticacion}} L'èsser uman exercisse un impacte important sus son environament, especialament despuei l'epòca modèrna, en consequéncia de seis activitats agricòlas e industrialas. En particular, aqueu fenomène si tradutz per una crisi biologica marcada per un nombre considerable d'extincions d'espècias. L'amplor dau fenomèn es mai e mai frequentament comparat ai cinc periòdes de disparicion massisa d'espècias. La particularitat d'aquel impacte es sa natura mondiala que la quasi totalitat deis ecosistèmas son desenants tocats per l'antropizacion dei païsatges, la pollucion emesas per lei societats umanas ò leis efiechs dau rescaufament climatic congreat per leis emissions de gas d'efiech de sèrra. Un autre aspècte major de l'impacte deis umans sus l'environament es sa capacitat de desplaçar d'espècias d'una region a una autra, volontàriament ò non. Son ansin vengut un vector centrau deis escambis biotics interncontinentaus actuaus. Leis exemples pus significatius son benlèu leis escambis permés per la construccion dei canaus de Suèz e de Panamà. Sei conoissenças li permèton tanben de modificar d'espècias en influïssent sus lei mecanismes evolutius. Aquò aguèt un ròtle important per lo desvolopament deis espècias domesticas, mai abòrd d'animaus domestics si son ibridats amb d'espècias fèras. Aquela capacitat es relativament anciana, mai prenguèt un aspècte novèu amb l'aveniment dei tecnologias d'engèni genetic modèrnes a la fin dau sègle XX. D'efiech, ''Homo sapiens''a desenant la capacitat de modificar dirèctament lo materiau genetic, çò que li ofrisse la possibilitat de crear d'organismes adaptats a sei besonhs. Dins aquò, una partida dei gèns ansin integrats dins lo genòma de plantas domesticas pòt per la seguida s'escapar dins la fauna e la flòra generala. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Alimentacion umana]]. * [[Anatomia umana]]. * [[Art]]. * [[Cultura]]. * [[Domesticacion]]. * [[Govèrn]]. * [[Guèrra]]. * [[Homo (genre)]]. * ''[[Homo habilis]]''. * ''[[Homo neanderthaliensis]]''. * [[Lengatge]]. * [[Mamifèr]]. * [[Maridatge]]. * [[Plor]]. * [[Pollucion]]. * [[Populacion mondiala]]. * [[Primat]]. * [[Reproduccion umana]]. * [[Rescaufament climatic]]. * [[Rire]]. * [[Sciéncia]]. * [[Societat]]. * [[Tecnologia]]. </div> === Bibliografia === <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Yves Coppens, ''L'Odyssée de l'espèce'', Éditions Fayard, 2003. * Jared Diamond, ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'', HarperCollins, 1991. * Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', Harper / McClelland & Stewart, 2014. * Richard G. Klein, ''The Human Career'', University of Chicago Press, 2{{a}} edicion, 1999. * David Reich, ''Who We Are and How We Got Here'', Pantheon Books, 2018. * Svante Pääbo, ''Neanderthal Man'', Basic Books, 2014. </div> === Notas e référencias === <references/> 9ee2pxf5vfl5x5ds5h57at7ecxldlol 2502542 2502541 2026-06-10T21:05:28Z Argenç 46977 /* D'Homo habilis a Homo sapiens */ 2502542 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Taxobox debuta | animal | ''Homo sapiens'' | Human.svg | Representacion d'umans adults ([[òme]] e [[femna]]) sus la [[placa de Pioneer]]}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammifère|Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Primates }} {{Taxobox | sosòrdre | Haplorrhini }} {{Taxobox | infraòrdre | Simiiformes }} {{Taxobox | microòrdre | Catarrhini }} {{Taxobox | superfamilha | Hominoidea }} {{Taxobox | familha | Hominidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae }} {{Taxobox | tribú | Hominini }} {{Taxobox | sostribú | Hominina }} {{Taxobox | genre | Homo }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Homo sapiens | [[Carl von Linné|Linnaeus]], 1758 }} {{Taxobox reparticion| Homo Sapien range.png}} {{Taxobox fin}} '''Homo sapiens''', pus frequentament dich « '''òme modèrne''' », « '''òme''' » ò « '''èsser uman''' », es una espècia de primats originària d'Africa que s'es aclimatada a l'ensemble deis ecosistèmas terrèstres levat d'Antartida. Fa partida de la familha deis ominids e es l'unic representant actuau dan genre ''Homo''. Demieg leis ominids actuaus, l'èsser uman se destria dau ponch de vista fisiologic per una locomocion quasi exclusivament bipèda, un cervèu pus voluminós e una pilositat mens desvolopada. Dau ponch de vista de l'etologia, se distinguisse per la complexitat de sei relacions socilas, l'utilizacion d'un lengatge articulat elaborat transmés per aprendissatge, la fabricacion d'aisinas, lo pòrt de vèstits, lo mestritge dau fuòc, la domesticacion d'un important nombre d'espècias animalas e vegetalas e lei capacitats de son sistèma cognitiu a l'abstraccion, l'introspeccion e l'espiritualitat. Pus generalament, se diferéncia dau rèsta dau monde animau per la sofisticacion e l'abondància de sei realizacions tecnicas e artisticas, l'importància de l'educacion e de la cultura dins lo desvolopament de l'individú e l'amplor de son influéncia sus leis ecosistèmas. La sciéncia qu'estúdia leis èssers umans actuaus es l'antropologia ; la sciéncia qu'estúdia son evolucion es la paleoantropologia. == Istòria evolutiva e taxonomia == === Taxonomia === ''Homo sapiens'' es un [[Mammalia|mamifèr]] que fa partida de l'òrdre dei [[Primates|primats]] (''Primates''), un ensemble apareissut a la fin dau [[Cretacèu]]. Lei primats son caracterizats per un [[poce]] opausable, una [[Vista|vision]] binoculària e un [[Cervèl|cervèu]] relativament important a respècte deis autreis [[Espècia (biologia)|espècias]]. En 2017, 414 espècias de primats èran estadas identificadas, çò que necessitèt de definir de categorias pus finas per establir una [[filogenia]] clara. Uei, ''Homo sapiens'' fa ansin partida dau sosòrdre dei ''Haplorrhini'' (preséncia d'un [[nas]]), de l'infraòrdre dei ''Simiiformes'' (darrir deis orbitas cranianas sarradas), dau microòrdre dei ''Catarrhini'' (narras orientadas vèrs lei pè), de la superfamilha dei ''Hominoidea'' (abséncia de coa), de la [[Familha (biologia)|familha]] dei ''Hominidae'' (granda talha), de la sosfamilha dei ''Homininae'' (primats euroafricans), de la [[Tribú (biologia)|tribú]] dei ''Hominini'' (alimentacion omnivòra), de la sostribú dei ''Hominina'' (desplaçament bipède) e dau genre ''Homo'' (gròs cervèu). Es lo darrier representant d'aqueu genre car leis autreis espècias conoissudas d'''Homo'' (''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo ergaster]]'', ''[[Homo erectus]]'', ''[[Òme de Neandertal|Homo neanderthalensis]]''...) son dispareissudas. Entre lei primats actuaus, leis espècias pus pròchas de l'uman modèrne son lei [[Chimpanzé|chimpazés]], lei [[Gorilla|gorillas]] e leis [[Orangotan|orangotans]]. === Istòria evolutiva === ==== Dei ''Hominina'' au genre ''Homo'' ==== {{Article detalhat|Sahelanthropus tchadensis|Australopithecus}} Segon lei conoissenças de la fin deis ans 2020, lei premiereis espècias de primats bipèdes de granda talha serián ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', que viviá en [[Chad]] fa 7 milions d'ans<ref>A.-E. Lebatard, D. L. Bourles, P. Duringer, M. Jolivet, R. Braucher, J. Carcaillet, M. Schuster, N. Arnaud, P. Monie, F. Lihoreau, A. Likius, H. T. Mackaye, P. Vignaud e M. Brunet, « Cosmogenic nuclide dating of Sahelanthropus tchadensis and Australopithecus bahrelghazali: Mio-Pliocene hominids from Chad », ''PNAS'', 2008, vol. 105, n° 9, pp. 3226-3231.</ref> e ''[[Orrorin tugenensis]]'' que viviá fa 6 milions d'ans en [[Kenya]]<ref>Y. Sawada et al., « The age of Orrorin tugenensis, an early hominid from the Tugen Hills, Kenya », ''C. R. Paleo'', 2002, vol. 1, pp. 293-303.</ref>. Pasmens, la cronologia evolutiva d'aqueu periòde es mau-seguera e en evolucion constanta. Per exemple, de rèstas de primats datats de 11,6 milions d'ans e descubèrts en [[Alemanha]] porrián apartenir a una espècia de primat bipède<ref>Madelaine Böhme, Nikolai Spassov, Jochen Fuss, Adrian Tröscher, Andrew S. Deane, Jérôme Prieto, Uwe Kirscher, Thomas Lechner e David Rene Begun, « A new Miocene ape and locomotion in the ancestor of great apes and humans », ''Nature'', vol. 575, n° 7783,‎ 2019, pp. 489-493.</ref>. Un autre exemple de debat susceptible d'entraïnar de modificacions importantas dei modèls scientifics es lo caractèr bipède de ''Sahelanthropus tchadensis'' qu'es contestat per de [[Paleontologia|paleontològs]]. L'istòria evolutiva dei premiereis espècias de primats bipèdes vèn pus clar a partir de l'aparicion dau [[Genre (biologia)|genre]] ''[[Australopithecus]]'' en Africa fa 4,2 milions d'ans. Leis australopitècs èran de primats bipèdes de granda talha que colonizèron una partida importanta de l'[[Africa de l'Èst|Africa Orientala]]. En revènge, lo [[volum]] dau [[Cervèl|cervèu]] èra encara relativament reduch. Segon lo modèl actuau, de transformacions [[Clima|climaticas]] modifiquèron la vegetacion en Africa de l'Èst fa 3 milions d'ans. Aquò auriá favorizat lo desvolopament de la bipèdia per facilitar la cèrca de manjar e lo desplaçament dins un environament mens ò pauc [[Arbre|arborat]]. ==== D'''Homo habilis'' a ''Homo sapiens'' ==== {{Article detalhat|Homo habilis|Homo neanderthalensis}} En 2013, foguèt descubèrt en [[Etiopia]] un [[fossil]] fòrça ancian atribuït a un individú dau genre ''Homo''. Datat de 2,8 milions d'ans, presenta de caractèrs intermediaris entre leis [[Australopithecus|australopitècs]] e ''[[Homo habilis]]''<ref>Brian Villmoare, William H. Kimbel, Chalachew Seyoum, Christopher J. Campisano, Erin DiMaggio, John Rowan, David R. Braun, J. Ramon Arrowsmith e Kaye E. Reed, « Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia », ''Science'', vol. 347, n° 6228,‎ 2015, pp. 1352-1355.</ref>. Fa 2 milions d'ans, de fossils d'''[[Homo ergaster]]'' mòstran l'adopcion exclusiu d'un mòde de desplaçament bipède. Aquela evolucion s'acompanhèt de transformacions anatomicas – aumentacion de la longor dei membres posteriors, reduccion de la longor dei membres anteriors, desvolopament d'un [[pè]] adaptat a la marcha, etc. – qu'èran largament acabadas fa 1,5 milions d'ans coma l'atèstan de traças de pas fossilizats trobats en Kenya. D'una maniera generala, l'[[Esqueleta|esquelèta]] deis espècias dau genre ''Homo'' venguèt mai gracila. L'evolucion ulteriora vèrs ''Homo sapiens'' si caracteriza per un ensemble d'elements apareguts en parallèl : * l'expansion progressiva dau volum dau crani e, en particular, dau cervèu. Passèt de 600 cm^{<small>3</small>} en ''Homo habilis'' a {{formatnum:1350}} cm^{<small>3</small>} en ''Homo sapiens''. Tanben, l'estructura dau cervèu eu meteis venguèt pus complèxa durant aqueu procès. * reduccion dau prognatisme. * reduccion de la dentat. * descenda dau larinx, çò que permetèt lo desvolopament dau lengatge articulat. * reduccion dau sistèma digestiu, favorizada per la cuecha preliminara deis aliments. Leis estudis genetics basats sus la comparason de l'ADN nuclear de diferentei populacions umanas actualas indican que la nòstra espècia seriá eissida de l'ibridacion de dos grops d'umans fa {{formatnum:300000}} ans. Aquelei dos grops aurián divergit fa 1,5 milions d'ans. Un premier grop es largament predominant qu'es a l'origina de 80 % dau patrimòni genetic actuau. Seriá tanben a l'origina dei neandertalians e dei denisovians. Lo grop minoritari (20 %) auriá agut un ròtle clau dins lo nòstre desvolopament cognitiu<ref>Trevor Cousins, Aylwyn Scally e Richard Durbin, « A structured coalescent model reveals deep ancestral structure shared by all modern humans », ''Nature Genetics'',‎ 18 març de 2025, pp. 1–9.</ref>. De {{formatnum:300000}} a {{formatnum:60000}} avans lo periòde actuau, de mesclas geneticas regularas son observadas entre lei diferentei populacions umanas en Africa. Puei, fa {{formatnum:70000}} ans, de grops d'''Homo sapiens'' comencèron de sortir dau continent african per s'escampar en Eurasia e en America. Li suplantèron leis espècias umanas anterioras, mai d'ibridacions foguèron possiblas<ref>''La Recherche'', març de 2020, p. 12.</ref>. La cronologia precisa dei diferenteis espècias umanas es totjorn l'objècte de debats entre leis especialistas. La filogenia es ansin regularament modificada en foncion dei descubèrtas de fossils. Lei primats geneticament pus pròches de l'èsser uman modèrne son lei doas espècias de chimpazés (''Pan troblodutes'' e ''Pan paniscus''). Lo genòma de l'òme modèrne, d'una longor aproximativa de 3,2 miliards de pareus de nucleotids, es identic a 98,8 % d'aqueu dei chimpazés. Segon la màger part dei paleonatropològs, la divergéncia entre la linhada dei ''Hominina'' e aquela dei ''Panina'' aguèt luòc fa 7 milions d'ans<ref>Pascal Picq, ''Premiers Hommes'', Flammarion, París, 2016.</ref>. == Morfologia e fisiologia == === Anatomia === {{Article detalhat|Anatomia umana}} '''Homo sapiens''' es un ominid que sa caracteristica anatomica principala es son estatura drecha. La [[colona vertebrala]] es redreiçada e lei membres anteriors tòcan pas lo sòu. Son mòde de locomocion es donc la bipedia, causa relativament rara en lei mamifèrs. L'uman adulte mesura de 1,40 a 2 m, amb de variacions maximalas compresas entre 0,7 e 2,7 dins lei cas pus extrèmes de nanisme e de gigantisme. La talha es influenciada per de factors environamentaus (alimentacion...) e per lo cariotipe constitucionau. D'un biais generau, lei femnas son pus pichonas que leis òmes<ref>La talha deis èssers umans sembla d'aumentar amb lo nombre de cromosòmas sexuaus. Leis òmes de la populacion generala son ansin generalament pus pichons que leis òmes tocats per lo sindròme de Klinefelter (preséncia de tres cromosòmes XXY) ò per lo sindròme XYY. Lo meteis fenomène s'obsèrva amb lei femnas portairitz de tres cromosòmes XXX que son generalament pus grandas que lei femnas de la populacion generala.</ref>. Lo pes mejan es de 62 kg, amb de variacions fòrça importantas en foncion dei factors environamentaus, alimentaris e comportamentaus<ref>S.C. Walpole, D. Prieto-Merino, P. Edwards, J. Cleland, G. Stevens e I. Roberts, « The weight of nations: an estimation of adult human biomass », ''BMC Public Health'',‎ 18 de junh de 2012.</ref>. La pilositat umana es reducha a respècte d'aquela deis autrei primates. Es essencialament limitada a de partidas ben definidas dau còrs coma la cabeladura, leis aissèlas ò lo pubís. La color de la pèu es variabla (negra, bruna, biseta, rosada...) en causa d'una concentracion variabla de melanina, un pigment brun que permet de filtrar lei rais ultraviolets. L'intensitat dau raionament solar reçauput dicta ansin la color de pèu predominanta dins una region dominanta. Es pus sorna dins lei regions intertropicalas e pus claras dins lei zònas temperadas. Dins lo corrent de l'existéncia de l'individú, la pèu si rufa, s'amenusa e pèrde son elasticitat. Dins la vida vidanta, l'uman pòrta de vèstits que cuerbon au mens lei partidas genitalas. Aquela particularitat seriá apareissuda fa {{formatnum:170000}} ans<ref>M. A. Toups, A. Kitchen, J. E. Light e D. L. Reed, « Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa », ''Molecular Biology and Evolution'', 2010, vol. 28, n° 1, p. 29.</ref>. Lei caractèrs sexuaus segondaris son marcats. La pilositat es mens importanta en la femna, franc de la cabeladura. Aquò s'explica per un cicle de vida dei peus diferents segon lo sèxe. Combinat a de factors culturaus, aquò explica que la cabeladura dei femnas sigue pus lònga d'aquela deis òmes. La femna a tanben de sens proeminents en defòra dei periòdes de gestacion e d'alachament, una tessitura vocala pus auta e un bacin pus larg. L'òme a una pilositat generala pus importanta, una musculatura pus poderosa e, au sen d'una meteissa populacion, una color de pèu pus sorna. === Metabolisme e alimentacion === {{Article detalhat|Alimentacion umana}} L'èsser uman seriá un animau iperbolic, valent a dire que sa consumacion d'energia es sensiblament superiora ai primats equivalents<ref>Herman Pontzer, & al., « Metabolic acceleration and the evolution of human brain size and life history », ''Nature'',‎ mai de 2016.</ref>. D'estudis metabolics an mostrat que l'uman mejana consuma cada jorn 400 calorias de mai qu'un chimpanzé, 635 de mai qu'un gorilla e 820 de mai d'un orang-otang. Aquel ipermetabolisme porriá èsser la consequéncia de l'activitat dau cervèu uman qu'es un organe fòrça energivòre. Per sostenir aquelei besonhs energetics, lo regime alimentari de l'èsser uman es omnivòre e oportunista e pòt variar considerablament segon lei regions e leis abituds culturalas. D'efiech, ''Homo sapiens'' es capable de caçar totei leis autreis espècias animalas, comprés d'animaus considerats coma de superpredators. Pasmens, son alimentacion ordinària contèn una part majoritària d'aliments d'origina vegetala. De cerealas, de leguminosas e de tubercules compausan ansin la basa de la norridura umana dempuei lo desvolopament de l'agricultura<ref>Aquò es a l'origina de tres sistèmas alimentaris que tènon encara un ròtle important dins lo monde contemporanèu : lo sistèma blat-lentilha en Euròpa, lo sistèma ris-sòja en Asia e lo sistèma gròs blat-faiòu en America. Un complement limitat de carn permet d'equilibrar aquelei regimes.</ref>. Aquò es una especificitat qu'es permesa per la concentracion importanta d'amilasa dins la saliva umana. Una autra particularitat de l'alimentacion umana es la generalizacion de la cuecha, especialament aquela de la carn, que permet d'accelerar lo procès de digestion, de redurre la quantitat d'agents patogèns e d'aumentar l'apòrt energetic deis aliments. L'èsser uman tèn una apeténcia prononciada per certanei sabors, especialament lo salat e lo sucrat. Aquelei substàncias son normalament presentas en quantitats feblas dins la natura, mai dempuei la Revolucion Industriala, es possible de'n produrre de quantitats fòrça importantas. Aquò es a l'origina de problèmas de santat coma l'obesitat, l'ipertension arteriala ò lo diabèta que tòcan desenant una part importanta de la populacion mondiala. Enfin, ''Homo sapiens'' es capable de digerir la lactòsa e de produrre d'alcòl. Lo premier trach es relativament rare dins lo monde animau e sembla d'èsser una consequéncia de l'aparicion dau fromatge. Es lo resultat d'un ensemble d'evolucions geneticas independentas en Euròpa, en Asia e en Africa. l'alcòl es eissit de la fermentacion de jús de fruchs ò de solucions vegetalas. Foguèt lòngtemps lo mejan pus simple per assegurar l'asepsia dei bevendas. Dins aquò, sa consumacion tròp importanta pausa de problèmas. === Aptituds fisicas === Au contrari de la màger part deis autrei primates, l'èsser uman es pauc apte e la braquiacion. En revènge, es especializat dins la bipedia amb un mestritge perfècte de la marcha e de la corsa. Sa marcha es plantigrada, mai sa corsa vèn digitigrada ai velocitats pus autas. Marcha a una velocitat compresa entre 4 e 6 km/h e pòt córrer fins a 36 km/h. Aquò es lent en comparason amb d'autreis espècias de mamifèrs terrèstres, mai ''Homo sapiens'' fai partida deis espècias pus endurantas. Aquò li permet de si desplaçar sus de distàncias fòrça importantas. L'abséncia de pelatge e un sistèma de termoregulacion principalament basat sus la sudacion explican aqueleis aptituds. Segon la teoria dau correire de fons, aquò auriá permés ai comunautats preïstoricas de caçar d'animaus mens endurants (cèrvis, antilòps...). Aqueu tipe de caça es encara practicada per de tribús dau desèrt de Kalahari que pòdon aprofichar d'un clima fòrça caud e eissuch per escagassar sei presas<ref>D.R. Carrier et al., « The Energetic Paradox of Human Running and Hominid Evolution », ''Current Anthropology'', vol. 25, n° 4,‎ aost-octòbre de 1984, pp. 483–495.</ref><ref>Daniel Lieberman, Dannis Bramble, David Raichlen e John Shea, « Brains, Brawn, and the Evolution of Human Endurance Running Capabilities », ''Contributions from the Third Stony Brook Human Evolution Symposium and Workshop'',‎ octòbre de 2006, pp. 77–92.</ref>. Pasmens, son usatge durant lo Paleolitic es contestat dins mai d'una region onte lei seuvas, fòrça frequentas, aurián permés ais animaus caçats de s'escondre ò de s'escapar<ref>Travis Rayne Pickering e Henry Bunn, « The endurance running hypothesis and hunting and scavenging in savanna-woodlands », ''Journal of Human Evolution'', vol. 53, n° 4,‎ octòbre de 2007, pp. 434–438.</ref>. Segon lei situacions, l'èsser uman pòt egalament rampar, escalar e sautar. A tanben de predisposicions naturalas per la nada (abséncia de pilositat, estanqueïtat dei labras sarradas, verticalitat dei fòssas nasalas, contraròtle de la respiracion...) e l'apnèa. Enfin, es egalament apte au lançar de projectiles. Aquò auriá jogat un ròtle important dins l'evolucion umana e de caractèrs favorizant aquela aptitud son presents dins l'anatomia umana (posicionament bas deis espatlas, leugiera torsion de l'umerús, talha sopla entre lo bacin e la caissa toracica...). === Aptituds cognitivas === ''Homo sapiens'' a lo cervèu pus desvolopat de l'ensemble deis animaus dotats d'un sistèma nerviós centrau. En particular, lo neocortex, la zòna associada ai foncions cerebralas superioras presenta un desvolopament particular. De diferéncias au nivèu de l'estructura dei neurònas podrián tanben explicar lei performàncias dau cervèu uman. Aquò permet a l'èsser uman de dispausar de capacitats sensa equivalent dins lo monde animau en tèrmes de memòria, d'imaginacion e d'abstraccion. La premiera consequéncia d'aquelei capacitats es la possibilitat de discernir lei règlas dau monde. ''Homo sapiens'' es ansin largament en mesura de descriure e de preveire lei principis que dictan l'organizacion de son espaci, comprés d'objèctes infinidament grands ò pichons. La vida vidanta de l'èsser uman modèrna es marcada per l'acumulacion de tecnologias eissidas d'aquelei conoissenças. La segonda consequéncia es la consciéncia de se de l'èsser uman e sa capacitat de pensar son existéncia. Aquò es a l'origina d'un ensemble de reflexions, la filosofia, destinadas a comprendre lo monde en delà dei consideracions materialas. Aquelei pensadas menèron egalament a l'aparicion de la religion, un sistèma de crèires que definisson lei relacions entre l'èsser uman e un ensemble de principis jutjats superiors e sacrats. En particular, lei religions respòndon sovent a l'ànsia causada per l'idèa de la mòrt en definissent una vida après la mòrt ò un mecanisme de resurreccion. Uei, en despiech dau desvolopament recent de l'agnosticisme e de l'ateïsme, la màger part deis umans seguisson totjorn una religion. ==== Nupcialitat e reproduccion ==== {{Article detalhat|Maridatge|Reproduccion umana}} Dempuei lo començament dau periòde istoric, ''Homo sapiens'' a una tendància a la monogamia sociala e, dins una mendre mesura, a la monogamia sexuala<ref>Jean-Pierre Sylvestre, Frank Cézilly, Pierre Guenancia e Valérie Camos, ''Homme et animal, la question des frontières'', Éditions Quae, coll. « Update Sciences & technologies », 2009, pp. 22-26.</ref>. Si lei societats autorizant la poligamia son pas raras, la monogamia i es tanben la nòrma<ref>Éric Chaumont, article « Polygamie », in M. A. Amir-Moezzi (dir.), ''Dictionnaire du Coran'', Robert Laffont, 2007, p. 679.</ref>. D'efiech, lei pareus forman la basa de l'estructura familhala e sociala e, dins la societat modèrna, son protegits per la lèi. Si forman sovent durant la pubertat e duran normalament fins a la mòrt. Aqueu trach s'explica per l'importància de l'investiment necessari a la proteccion e a l'educacion deis enfants. Aquò es una particularitat de l'èsser uman que s'obsèrva pas en leis autrei primats. La reproduccion de l'èsser uman es possibla tota l'annada. Leis individús son fertiles a partir de 12-13 ans. En leis òmes, la fertilitat demenísse lentament durant sa vida, mai una capacitat reproductiva perdura fins a sa mòrt. En lei femnas, la capacitat dispareisse entre 40 e 50 ans en causa de la menopausa, un fenomèn fòrça rare dins la natura comprés en leis autreis espècias de primates. La reproduccion umana es dictada per lo cicle ovarian de la femna que dura 28 jorns en mejana. D'efiech, au contrari de la màger part deis autrei mamifèrs, la femna a pas de calor e son periòde de feconditat es pas dirèctament decelabla per leis òmes. Pasmens, quauquei diferéncias de comportament existisson pendent aqueu periòde e leis òmes serián mai atirats per lei femnas en periòde d'ovulacion<ref>S. W. Gangestad e R. Thornhill, « Human oestrus », ''Proc. Roy. Soc. B.'', vol. 275, 2008, pp. 991-1000.</ref>. Lo coït es lo metòde de fecondacion principau, mai de tecnicas medicalas son estadas desvolopadas per lei pareus pauc fertiles ò per lei pareus omosexuaus. Lei tecnicas umanas an tanben permés ais individús de contrarotlar sa feconditat en utilizant de metòdes de contracepcion. D'efiech, leis èssers umans pòdon planificar sa reproduccion e aver una activitat sexuala de leser. Generalament, lei relacions sexualas indican un important nivèu de proximitat afectiva e emocionala e si debanan en despart dau grop. La grossesa dura nòu mes e l'enfant demòra dependent de sei parents durant d'annadas. L'alachament es sovent sa fònt exclusiva de noirridura durant lei sièis premiers mes de son existéncia e la creissença complèta s'acaba entre 21 e 25 ans. === Durada de vida === {{Article detalhat|Esperança de vida}} La durada de vida de l'èsser uman varia fòrça segon lei condicions materialas, lo nivèu d'educacion e la disponibilitat dei suenhs medicaus. Dins lei país pus riches, es actualament superiora a 75 ans mai pòu èsser inferiora a 50 ans dins lei regions pus pauras. D'individus pòdon viure mai de 100 ans. Lo recòrd actuau es aqueu de Jeanne Calment que visquèt 122 ans, 5 mes e 14 jorns. == Comportament == === Comunicacion === {{Article detalhat|Lengatge|Rire|Plor}} Coma totei leis ominids, l'èsser uman mòstra un comportament sociau complèxe. Dispausa d'aptituds comunicativas diversificadas coma una expressivitat faciala permetent d'expressions variadas, un lengatge articulat fòrça desvolopat e de reflèxes nerviós coma lo rire ò lo plor. D'efiech, ''Homo sapiens'' tèn d'ussas fòrça mobilas e una forma d'uelh, amb un blanc fòrça visible, que permet de seguir aisament la direccion dau regard. Lo lengatge uman es pron complèxe per permetre la paraula que son usatge particular es dich lenga. La lenga es un ensemble de signes vocaus, gestuaus ò expressius que permèton una comunicacion complèxa entre individús. Es una caracteristica que fa partida de la cultura dei societats umanas. Ansin, dos grops umans parlant pas la meteissa lenga auràn probable de dificultats importantas per comunicar entre elei. Lei lengatges umans son generalament articulats, mai pòdon tanben integrar de clics. Pòdon tenir de miliers ò de desenaus de miliers de mots que son tèrmes vocaus designant un objècte, una nocion ò una accion precisa. Aquela capacitat a ges d'equivalent conoissut au sen dau rèsta dau monde animau. Lo rire es un reflèxe respiratòri e nerviós que permet d'exprimir la jòia ò la desconvenéncia d'una situacion. Sembla una reaccion innada e pròpria a l'espècia, mai porriá existir de formas atenuada de rire en de primits e en lo rat. Lo rire es dotat d'un poder comunicatiu e pòt servir de sinhau d'amaisament dins una situacion conflictuala. Lo rire tèn una version reducha, dicha sorrire, que si limita a l'expression faciala e que pòt èsser afichat d'un biais volontari. Lo plor es una reaccion diferenta qu'es mai que mai presenta en l'enfant. Es generalament lo resultat d'una emocion fòrta ò d'una agression exteriora. === Societat e govèrn === {{Article detalhat|Societat|Govèrn}} Leis umans forman de societats complèxas, sovent ierarquizadas, que son foncionament es principalament basat sus una desparticion deis activitats que pòt prendre la forma d'una division dau trabalh. Au sen d'aquelei societats, chasque individú pòt aver de mejans de subsisténcia fòrça variats que despendon dau tipe de societat e de sa plaça dins la ierarquia. Aquelei societats pòdon de còps s'afrontar dins de conflictes entraïnats per de questions de partiment dei ressorsas, de contraròtle territòriau ò de concepcion dau monde (religions, politica...). La violéncia ocupa una plaça pron importanta dins lei societats umanas per necessitar l'existéncia de grops dedicats au combat, a la defensa de la comunautat e au mantenement de l'òrdre intèrne. Per tenir aquel òrdre, la màger part dei societats umanas an tanben una organizacion politica, es a dire un ensemble de règlas destinadas a gerir l'exercici dau poder per la ierarquia, lei luchas de poder intèrnas e lei questions de representativitat. Aquelei règlas son sovent complèxas e, dins lei societats modèrnes, son generalament escrichas per ne'n facilitar la comunicacion. === Arts e sciéncias === {{Article detalhat|Art|Sciéncia}} L'art designa la creacion umana volontària d'òbra aguent pas l'objectiu de contentar lei besonhs primaris necessaris a son existéncia. Aquela activitat e lo produch d'aquela activitat s'adreiçan ansin deliberadament ai sens, ais emocions, a l'intuicion e a l'intelligéncia. ''Homo sapiens'' sembla d'èsser la soleta espècia actuala capabla de produrre d'art. Pasmens, durant la Preïstòria, ''Homo neanderthalensis'' desvolopèt una capacitat similara. La sciéncia es una entrepresa sistematica de construccion e d'organizacion dei conoissenças sota la forma d'explicacions e de prediccions experimentablas. Pòt ansin èsser definida coma un ensemble de conoissenças ò coma un metòde. Seguida de la tecnica, es fondada sus l'observacion, l'experiéncia, l'ipotèsi, la logica de deduccion ò d'induccion, etc. Quauqueis espècias animalas mòstran de capacitats dins aquelei domenis, especialament d'autrei primats que son capables de fabricar d'otís e de transmetre aqueu saber. Pasmens, aquelei capacitats son ben en deçà dei capacitats umanas. De mai, semblan pas a l'origina de concèptes ò de modelizacion dau monde. A l'ora d'ara, la sciéncia paréis donc ben una especitat umana fòrça importanta que li permet de fabricar d'objèctes e de s'adaptar pus aisament a son environament. == Impacte planetari == === Abitat e demografia === {{Article detalhat|Populacion mondiala}} Lei capacitats intellectualas e tecnicas de l'èsser uman li permèton de subreviure a de condicions climaticas extrèmas. La preséncia d'''Homo sapiens'' es ansin atestada sus totei lei continents franc d'Antartida. Sus aquelei territòris, l'èsser uman a tendància a formar d'unitats urbanas situadas lòng d'un litorau ò d'un flume. Aquò pòt menar a la formacion d'aglomeracions de milions d'abitants que cuerbon un territòri dirècte de centenaus de quilomètres carrats. Pasmens, aquel espaci influéncia tanben fòrça lei regions vesinas car lei societats umanas an besonh de produrre una quantitat fòrça importanta de ressorsas divèrsas. Abòrd de païsatges son donc marcats per leis activitats agricòlas. En 2023, la populacion umana mondiala èra estimada a 8 miliards d'individús. Lei perspectivas demograficas son mau seguras car la determinacion dau taus de feconditat dei generacions futuras es una question complèxa. Lei Nacions Unidas estiman possibla una populacion de 11 miliards d'èssers umans en 2100. Pasmens, aquela chifra es basada sus de modèles que supausan una baissa relativament rapida de la feconditat umana. Òr, si lo fenomène es ja ben amorsat dins lei país desvolopats, es pas encara ben visible dins lei país en cors de desvolopament. === L'impacte environamentau === {{Article detalhat|Rescaufament climatic|Pollucion|Domesticacion}} L'èsser uman exercisse un impacte important sus son environament, especialament despuei l'epòca modèrna, en consequéncia de seis activitats agricòlas e industrialas. En particular, aqueu fenomène si tradutz per una crisi biologica marcada per un nombre considerable d'extincions d'espècias. L'amplor dau fenomèn es mai e mai frequentament comparat ai cinc periòdes de disparicion massisa d'espècias. La particularitat d'aquel impacte es sa natura mondiala que la quasi totalitat deis ecosistèmas son desenants tocats per l'antropizacion dei païsatges, la pollucion emesas per lei societats umanas ò leis efiechs dau rescaufament climatic congreat per leis emissions de gas d'efiech de sèrra. Un autre aspècte major de l'impacte deis umans sus l'environament es sa capacitat de desplaçar d'espècias d'una region a una autra, volontàriament ò non. Son ansin vengut un vector centrau deis escambis biotics interncontinentaus actuaus. Leis exemples pus significatius son benlèu leis escambis permés per la construccion dei canaus de Suèz e de Panamà. Sei conoissenças li permèton tanben de modificar d'espècias en influïssent sus lei mecanismes evolutius. Aquò aguèt un ròtle important per lo desvolopament deis espècias domesticas, mai abòrd d'animaus domestics si son ibridats amb d'espècias fèras. Aquela capacitat es relativament anciana, mai prenguèt un aspècte novèu amb l'aveniment dei tecnologias d'engèni genetic modèrnes a la fin dau sègle XX. D'efiech, ''Homo sapiens''a desenant la capacitat de modificar dirèctament lo materiau genetic, çò que li ofrisse la possibilitat de crear d'organismes adaptats a sei besonhs. Dins aquò, una partida dei gèns ansin integrats dins lo genòma de plantas domesticas pòt per la seguida s'escapar dins la fauna e la flòra generala. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Alimentacion umana]]. * [[Anatomia umana]]. * [[Art]]. * [[Cultura]]. * [[Domesticacion]]. * [[Govèrn]]. * [[Guèrra]]. * [[Homo (genre)]]. * ''[[Homo habilis]]''. * ''[[Homo neanderthaliensis]]''. * [[Lengatge]]. * [[Mamifèr]]. * [[Maridatge]]. * [[Plor]]. * [[Pollucion]]. * [[Populacion mondiala]]. * [[Primat]]. * [[Reproduccion umana]]. * [[Rescaufament climatic]]. * [[Rire]]. * [[Sciéncia]]. * [[Societat]]. * [[Tecnologia]]. </div> === Bibliografia === <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Yves Coppens, ''L'Odyssée de l'espèce'', Éditions Fayard, 2003. * Jared Diamond, ''The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal'', HarperCollins, 1991. * Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', Harper / McClelland & Stewart, 2014. * Richard G. Klein, ''The Human Career'', University of Chicago Press, 2{{a}} edicion, 1999. * David Reich, ''Who We Are and How We Got Here'', Pantheon Books, 2018. * Svante Pääbo, ''Neanderthal Man'', Basic Books, 2014. </div> === Notas e référencias === <references/> qjscrokt308tay4esrf4xsmnq6uhzer 0 85873 2502551 2216675 2026-06-11T09:09:07Z Kontributor 2K 52367 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Château de Frocourt..jpg]] → [[File:Château de Frocourt.jpg]] c6 2502551 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Frocourt | nomcomuna2= Frocourt | imatge= Château de Frocourt.jpg | descripcion= Castell de Frocourt | lògo= | escut= | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Beauvais|Beauvais]] | canton= [[Canton d'Auneuil|Auneuil]] | insee = 60264 | sitweb= | cp = 60000 | cònsol = Edmond Bailly | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 2.085 | latitud= 49.3836 | alt mini = 77 | alt mej = | alt maxi = 152 | km² = 6.44 }} '''Frocourt''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Oise (departament)|Oise]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Frocourt]]'''Frocourt'''}} {{Image label|x=0.380919712237|y=0.387585917512|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1057 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Martin-le-Nœud]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.671978028709|y=0.317561412561|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1471 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Allonne (Oise)|Allonne]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.410301860321|y=0.804538563819|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 786 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Berneuil-en-Bray]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.83480502286|y=0.441526655369|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1140 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Warluis]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.288395446122|y=0.231325650946|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 731 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Aux-Marais]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.73118965896|y=0.787635796666|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 937 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Sulpice (Oise)|Saint-Sulpice]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.535427000006|y=0.867871664042|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 581 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Auteuil (Oise)|Auteuil]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.158310004102|y=0.423340802623|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 308 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Léger-en-Bray]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.483645892661|y=0.0853501737266|scale=400|text=[[Fichièr:Dot-yellow.svg|20px|Comuna amb 55230 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beauvais]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.254309006944|y=0.133146995265|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1258 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Goincourt]] (5,8km)}}}} {{Image label|x=0.913587854578|y=0.722804100592|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 760 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Abbecourt]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} Lo vilatge i auri&aacute; #&egrave;sser fondat sus la localizacion d'una villa romaine. Las primi&egrave;ras mencions del vilatge se situa a la XI{{e}}, i avi&aacute; trucat "Fercourt". De 1794 a 1800, cap de-lu&ograve;c de costat, Frocourt d&eacute;pendait del doyenn&eacute; de [[Mouchy-lo-Ch&acirc;tel|Mouchy]]. Simon Dauvet #&egrave;sser senhor del lu&ograve;c. A considerat coma lo primi&egrave;r d'aquela familha e &egrave;ra chambellan del rei [[Charles V de Fran&ccedil;a|Charles V]]. A #&egrave;sser dich que la [[Jacquerie]] al XIVe s&egrave;gle a comen&ccedil;at a Frocourt. [[Fran&ccedil;ois Ier de Fran&ccedil;a|Fran&ccedil;ois {{Ier}}]] i #bastir un cast&egrave;l per una de las si&aacute;s m&egrave;stras, dicha-se ; i agu&egrave;t destruit a la [[Revolucion francesa|Revolucion]] e reconstruit apr&egrave;s 1800. {{Original|fr}} Le village aurait été fondé sur l'emplacement d'une villa romaine. Les premières mentions du village se situe au XI{{e}}, il était appelé "Fercourt". De 1794 à 1800, chef-lieu de canton, Frocourt dépendait du doyenné de [[Mouchy-le-Châtel|Mouchy]]. Simon Dauvet fut seigneur du lieu. Il est considéré comme le premier de cette famille et était chambellan du roi [[Charles V de France|Charles V]]. Il a été dit que la [[Jacquerie]] au XIVe siècle a commencé à Frocourt. [[François Ier de France|François {{Ier}}]] y construisit un château pour une de ses maîtresses, dit-on ; il fut détruit à la [[Révolution française|Révolution]] et reconstruit après 1800. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 60264 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Edmond Bailly|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 60264 |1793=193 |1800=221 |1806=236 |1821=210 |1831=256 |1836=244 |1841=251 |1846=286 |1851=275 |1856=250 |1861=275 |1866=284 |1872=249 |1876=260 |1881=224 |1886=219 |1891=217 |1896=199 |1901=202 |1906=173 |1911=166 |1921=173 |1926=158 |1931=179 |1936=164 |1946=254 |1954=248 |1962=177 |1968=171 |1975=186 |1982=300 |1990=534 |1999=514 |2004= |2005= |2006=510 |2007=509 |2008=550 |2009=573 |cassini=14850 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 60264 }} [[Categoria:Comuna d'Oise]] k2c7kg7gdvq892it93f0snff3d4djn0 0 131045 2502543 2081238 2026-06-10T23:59:25Z Dostojewskij 20932 [[Edmonton]], [[9 de junh]] de [[1961]] 2502543 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=actor american |carta= }}[[Fichièr:Michael J. Fox (cropped).jpg|thumb]] [[Michael J. Fox|Michael Andrew Fox]] ([[Edmonton]], [[9 de junh]] de [[1961]]) es un actor [[Estats Units d'America|American]] de [[comèdia]]s del [[cinèma]]. {{DEFAULTSORT:Fox, Michael}} [[Categoria:Actor especializat dins lo doblatge estrangièr]] rxxhm1ngl2w688w6l6ryqym4spf2ie7 2502545 2502543 2026-06-11T00:01:07Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença en 1961 2502545 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=actor american |carta= }}[[Fichièr:Michael J. Fox (cropped).jpg|thumb]] [[Michael J. Fox|Michael Andrew Fox]] ([[Edmonton]], [[9 de junh]] de [[1961]]) es un actor [[Estats Units d'America|American]] de [[comèdia]]s del [[cinèma]]. {{DEFAULTSORT:Fox, Michael}} [[Categoria:Actor especializat dins lo doblatge estrangièr]] [[Categoria:Naissença en 1961]] mvqv6jlem2u5c6lizn8rz3vptobh13p 0 192447 2502549 2501119 2026-06-11T08:17:03Z Diddou 6331 /* */ Sorça ? 2502549 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Ibero_orientales_aragonés.PNG|vinheta|Estenduda d'aragonés, catalan e occitan]] Lo '''panoccitanisme''' es lo corrent sociolingüistic que defend l'unitat culturala e politica del [[Occitanoromanic|diasistèma occitanoromanic]]: quant a l'extension geografica, aiçò inclutz tota [[Occitània]] e los [[Païses Catalans]]; e mai daubuns qu'i ajustan las regions ancianament occitanofònas com [[Aguiaina]] (Peitau-Charentas) mes enqüèra [[Aragon]], [[Arpitània]], o [[Piemont]] (Itàlia). Segon los partisans de panoccitanisme, l'espaci culturala, linguistica, e politica s'apela {{refnec|«Granda Occitania}}». Encara que l'idèa d'unitat entre catalan e occitan bas lo glotònim de «lenga lemosina» èra populara durant la Renaissença Catalana, amb adesions coma las de Manuel Milà e Fontanals, [[Marià Aguiló|Marià Aglon e Fustièr]], [[Jacint Verdaguer]], Joaquim Rubió e Aurs, [[Teodor Llorente]], Antoni M. Alcover o Valentí Almirall –e d'opinions contràrias coma las de Tomàs Forteza o Menéndez Pelayo –, lo [[catalanisme]] trinquèt amb lo movement [[Felibritge|felibre]] d'ençà los Jòcs Florales del 1893.<ref>[[Germà Colón|Germà Colón Domènech]]. «[https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000068/00000085.pdf Rafanell, August - Publicacions IEC]». IEC p. 433. [Consulta: 13 abril 2020]. </ref><ref>[[Germà Colón]]. «http://www.publicacions.ub.edu/refs/indices/08135.pdf<nowiki>». 800 anys després de Muret. [Consulta: 18 abril 2020].</nowiki></ref> Segon Lluís Fornés, l'idèa de «Païses d'Òc» quitèt d'èsser majoritària a partir de la publicacion del manifèst ''Desviacions en los concèptes de lenga e pàtria'' de [[Pompeu Fabra]] del 1934:<ref>Rafael Montaner. «[https://www.diaridegirona.cat/ultimes-noticies/2010/02/04/llengua-valenciana-aquest-nom-valencia-49550915.html La llengua valenciana té aquest nom a València des del Segle d'Or]». Diari de Girona, 04-04-2010. [Consulta: 13 abril 2020].</ref> l'article, publicat en las revistas ''[[Òc (revista)|Òc]]'' e ''La Veu de Catalunya'', recebèt contestacion de la part de [[Loís Alibèrt]] en forma de «comentari» en la meteissa publicacion, que lo gramatican lengadocian defenia la postura de Fabra quant a l'unitat e l'especificitat del catalan «Sem, donc, perfieitament d'acòrdi amb aquel manifèst en tot ço que pertòca l'independéncia e la personalitat lingüistica e politica de Catalonha en fàcia de las terras occitanas d'aqueste costat.», mas amb resèrvas quant a l'intent de lo separar de l'occitan:<ref>Pompeu Fabra; Loís Alibèrt. «[https://oc-valencia.org/2016/07/29/el-manifest-antioccitanista-que-culmina-el-secessionisme-catalanista/ El manifest antioccitanista que culmina el secessionisme catalanista]». Òc Valéncia. [Consulta: 17 abril 2020].</ref> {{Blòc de citacion|Nostres legeires dobtaràn pas mai de l'existència d'un grop de parlars occitano-romans clausent los parlars catalans e los parlars occitans. Aissò siá dit sens prejudici de la categoria de lenga de cultura que soscam pas a regatejar al catalàn literari, anciàn o modern. Aquela existéncia es fondada sus un substratum etnic e un desvolopament istoric comuns mai que millenaris.}} Amb exemples coma de documents publicats pels Valencians coma Fornés, es un fach que lo panoccitanisme i es particularament popular ara.<ref>Lluís Fornés. La llengua valenciana i el diasistema occitano-romà. València: Oc-Valéncia, Centre Internacional de Recerca i Documentació Científica, 2010. (<nowiki>ISBN 9788461399376</nowiki>). [https://oc-valencia.org/wp-content/uploads/2015/12/fornesLa-Llenguaval170x235.pdf Ligam].</ref><ref>Pepita Villanueva, ''Le nationalisme valencien au début du XXIe siècle'', Thesi de doctorat, Universitat de Nanterre, 2017. [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_1.pdf Volume 1], [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_2.pdf Volume 2], [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_3.pdf Volume 3].</ref>. Mas abans l'aparicion dels estudis romanics, de nombroses autors per tota [[Occitània]] agropan lo catalan e l'occitan dins una sola e meteissa lenga, coma los [[Trobador|trobadors]] de l'[[Edat Mejana]] Albertet de Sestaro e Raimon Vidal de Besalú.<ref>Germà Colón Domènech, "Unitat lingüística catalanooccitana?", dins Vicenç Beltran, Tomàs Martínez, Irene Capdevila (dir.) 800 anys després de Muret. Els trobadors i les relacions catalanooccitanes. Barcelona: Universitat de Barcelona. 2014. (<nowiki>ISBN 978-84-475-3836-2</nowiki>). pp. 123-130.</ref> == Articles connèxes == * [[Catalanisme]] * [[Dictada Occitana]] * [[Occitanisme]] == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Catalanisme]] gowsttcslo6g54689ht8aqq74bq0k81 2502550 2502549 2026-06-11T08:20:21Z Diddou 6331 /* */ Article a crear 2502550 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Ibero_orientales_aragonés.PNG|vinheta|Estenduda d'aragonés, catalan e occitan]] Lo '''panoccitanisme''' es lo corrent sociolingüistic que defend l'unitat culturala e politica del [[Occitanoromanic|diasistèma occitanoromanic]]: quant a l'extension geografica, aiçò inclutz tota [[Occitània]] e los [[Païses Catalans]]; e mai daubuns qu'i ajustan las regions ancianament occitanofònas com [[Aguiaina]] (Peitau-Charentas) mes enqüèra [[Aragon]], [[Arpitània]], o [[Piemont]] (Itàlia). Segon los partisans de panoccitanisme, l'espaci culturala, linguistica, e politica s'apela {{refnec|«Granda Occitania}}». Encara que l'idèa d'unitat entre catalan e occitan bas lo glotònim de «lenga lemosina» èra populara durant la Renaissença Catalana, amb adesions coma las de Manuel Milà e Fontanals, [[Marià Aguiló|Marià Aglon e Fustièr]], [[Jacint Verdaguer]], Joaquim Rubió e Aurs, [[Teodor Llorente]], Antoni M. Alcover o Valentí Almirall –e d'opinions contràrias coma las de Tomàs Forteza o Menéndez Pelayo –, lo [[catalanisme]] trinquèt amb lo movement [[Felibritge|felibre]] d'ençà los Jòcs Florales del 1893.<ref>[[Germà Colón|Germà Colón Domènech]]. «[https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000068/00000085.pdf Rafanell, August - Publicacions IEC]». IEC p. 433. [Consulta: 13 abril 2020]. </ref><ref>[[Germà Colón]]. «http://www.publicacions.ub.edu/refs/indices/08135.pdf<nowiki>». 800 anys després de Muret. [Consulta: 18 abril 2020].</nowiki></ref> Segon Lluís Fornés, l'idèa de «Païses d'Òc» quitèt d'èsser majoritària a partir de la publicacion del manifèst ''[[Desviacions en los concèptes de lenga e pàtria]]'' de [[Pompeu Fabra]] del 1934:<ref>Rafael Montaner. «[https://www.diaridegirona.cat/ultimes-noticies/2010/02/04/llengua-valenciana-aquest-nom-valencia-49550915.html La llengua valenciana té aquest nom a València des del Segle d'Or]». Diari de Girona, 04-04-2010. [Consulta: 13 abril 2020].</ref> l'article, publicat en las revistas ''[[Òc (revista)|Òc]]'' e ''La Veu de Catalunya'', recebèt contestacion de la part de [[Loís Alibèrt]] en forma de «comentari» en la meteissa publicacion, que lo gramatican lengadocian defenia la postura de Fabra quant a l'unitat e l'especificitat del catalan «Sem, donc, perfieitament d'acòrdi amb aquel manifèst en tot ço que pertòca l'independéncia e la personalitat lingüistica e politica de Catalonha en fàcia de las terras occitanas d'aqueste costat.», mas amb resèrvas quant a l'intent de lo separar de l'occitan:<ref>Pompeu Fabra; Loís Alibèrt. «[https://oc-valencia.org/2016/07/29/el-manifest-antioccitanista-que-culmina-el-secessionisme-catalanista/ El manifest antioccitanista que culmina el secessionisme catalanista]». Òc Valéncia. [Consulta: 17 abril 2020].</ref> {{Blòc de citacion|Nostres legeires dobtaràn pas mai de l'existència d'un grop de parlars occitano-romans clausent los parlars catalans e los parlars occitans. Aissò siá dit sens prejudici de la categoria de lenga de cultura que soscam pas a regatejar al catalàn literari, anciàn o modern. Aquela existéncia es fondada sus un substratum etnic e un desvolopament istoric comuns mai que millenaris.}} Amb exemples coma de documents publicats pels Valencians coma Fornés, es un fach que lo panoccitanisme i es particularament popular ara.<ref>Lluís Fornés. La llengua valenciana i el diasistema occitano-romà. València: Oc-Valéncia, Centre Internacional de Recerca i Documentació Científica, 2010. (<nowiki>ISBN 9788461399376</nowiki>). [https://oc-valencia.org/wp-content/uploads/2015/12/fornesLa-Llenguaval170x235.pdf Ligam].</ref><ref>Pepita Villanueva, ''Le nationalisme valencien au début du XXIe siècle'', Thesi de doctorat, Universitat de Nanterre, 2017. [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_1.pdf Volume 1], [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_2.pdf Volume 2], [https://bdr.parisnanterre.fr/theses/internet/2017/2017PA100061/2017PA100061_3.pdf Volume 3].</ref>. Mas abans l'aparicion dels estudis romanics, de nombroses autors per tota [[Occitània]] agropan lo catalan e l'occitan dins una sola e meteissa lenga, coma los [[Trobador|trobadors]] de l'[[Edat Mejana]] Albertet de Sestaro e Raimon Vidal de Besalú.<ref>Germà Colón Domènech, "Unitat lingüística catalanooccitana?", dins Vicenç Beltran, Tomàs Martínez, Irene Capdevila (dir.) 800 anys després de Muret. Els trobadors i les relacions catalanooccitanes. Barcelona: Universitat de Barcelona. 2014. (<nowiki>ISBN 978-84-475-3836-2</nowiki>). pp. 123-130.</ref> == Articles connèxes == * [[Catalanisme]] * [[Dictada Occitana]] * [[Occitanisme]] == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Catalanisme]] e4f96v1vt8rkq8hdaka8i5gj42vq55x